ivo van woerden

undercover in de ouderenzorg

==

Dagboek van een bejaardenbroeder

==

© 2011 Ivo van Woerden

Omslagontwerp Studio Jan de Boer

Foto voorzijde omslag © Joost van den Broek / Hollandse Hoogte

Foto auteur © Ilvy Njiokiktjien

Uitgave in MM Boeken maart 2011

Alle rechten voorbehouden

==

www.mmboeken.nl

www.hpdetijd.nl

==

isbn 978 90 5831 542 7

nur 813

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2011

Vooraf

De zorg voor ouderen gaat iedereen aan. Wat kan iemand die is opgezogen in het labyrint van zijn eigen vergeetachtigheid verwachten van de zorg? Hoe ziet het leven van uw vader of moeder eruit als hij of zij naar een verpleeghuis moet? En niet onbelangrijk: wie wast straks eigenlijk úw billen?

Om dat te onderzoeken werkte ik in de maanden juli en augustus 2010 bij vijf instellingen van de christelijke zorg-aanbieder Zorggroep Rijnmond. Tijdens mijn diensten was ik betrokken bij de zorg voor 140 oudere bewoners, variërend van lichamelijk ziek tot zwaar dement. Dat kon ik doen omdat ik niet alleen journalist ben, maar ook verpleegkundige.

Ik heb altijd met veel plezier in de zorg gewerkt. Het is geweldig om met mensen te praten, te horen wie ze zijn en wat ze doen. Ik wilde ze bijna zonder uitzondering beter leren kennen en zo goed mogelijk voor ze zorgen. Maar de hiërarchie die in zorginstellingen heerst, mijn brede interesse en het gebrek aan het kunnen toepassen van mijn eigen creativiteit maakten dat ik verder ging kijken. Als journalist kan ik ook met allerlei mensen in contact komen, mijn interesses uitdiepen en ze opschrijven. Een mooie combinatie.

De zorg heb ik nooit volledig de rug kunnen toekeren. Regelmatig hoor ik van oud-collega’s wat ze meemaken. Het zijn stuk voor stuk smakelijke verhalen, behalve als het over verpleeg- en verzorgingshuizen gaat. Dan klinkt veelal de schaamte door over hoe het eraan toegaat en is men blij inmiddels ergens anders te werken. Zorgwekkend, want de toenemende vergrijzing zet de ouderenzorg alleen nog maar meer onder druk.

Met twee vakdiploma’s op zak kon ik de zorg de maat nemen. Wat is de staat van mijn voormalige beroep, drie jaar nadat ik het voor het laatst heb uitgeoefend? De resultaten van mijn onderzoek verschenen eerder in HP/De Tijd. Voor u ligt mijn uitgebreide dagboek over wat ik heb aangetroffen bij Zorggroep Rijnmond.

==

Ivo van Woerden

1 – Op zoek naar werk

Een negatief gesprek

Op de fiets gieren de zenuwen door mijn keel. Gelukkig kan ik alle nervositeit botvieren op de trappers. Het is een warme, zomerse dag en er staat een lekkere wind. Onderweg naar de Rotterdamse Alexanderpolder sjees ik langs het Kralingse Bos. Het geluid van zomers toerisme klinkt door de bomen heen: geroezemoes, kindergeschater en het geblaf van een hond.

Bij de gedachte aan het sollicitatiegesprek word ik bloednerveus. Ik overdenk nog één keer wat er zoal mis kan gaan. Tijdens de voorbereiding op mijn sollicitatiegesprek heb ik geprobeerd mijn gegevens van internet te halen. Een onmogelijke klus. Waarom heb ik ooit mijn foto bij mijn Hyves-, Facebook-, LinkedIn- en Twitteraccounts geplaatst? Waarom dacht ik toen niet na over de gevolgen? Wat eenmaal op internet staat, gaat er nooit meer af. Nu ik undercover aan het werk wil, ben ik maar één zoekopdracht op internet verwijderd van ontmaskering. Bij mijn foto staat immers dat ik in de journalistiek werk.

Natúúrlijk probeerde ik elk mogelijk plaatje waarop ik schalks de lens in keek van het net te verwijderen. Natúúrlijk blokkeerde ik iedere openbare toegankelijkheid van die sociale netwerkprofielen. Natúúrlijk zette ik mijn eigen website ‘offline’. Maar het internet heeft, in tegenstelling tot de meeste mensen die ik straks zou gaan verzorgen, een prima geheugen. Bij de Googlefunctie ‘afbeeldingen’ bleef ik ondanks mijn inspanningen gewoon de eerste hit.

Wat nu? Ik maakte een nieuw Facebookprofiel aan. Gewoon onder mijn eigen naam. Bij gebrek aan een jolige foto van een mannelijke verpleegkundige plaatste ik er een foto bij van Loes Luca als Zuster Klivia uit de film Ja Zuster, Nee Zuster. Dan kon ik altijd nog zeggen dat er twee mensen met mijn naam bestaan. En dat ik – heel vervelend – daar al vaker op was aangesproken.

Het volgende probleem zat in mijn cv. Ik was sinds 2007 werkzaam in de journalistiek. Dat kon ik moeilijk vermelden. Op mijn cv prijkte dus alleen mijn werkervaring in de zorg en een gat van drie jaar.

In de verte doemt een grote flat op: De Burcht. Mijn plaats van bestemming, de hoofdlocatie van Zorggroep Rijnmond. Een gebouw dat zijn naam eer aandoet: met alle zonneschermen naar beneden lijkt het op een rode, dichtgetimmerde vesting.

De schuifdeuren gaan open en met een droge keel zeg ik tegen de baliemedewerkster: ‘Dag, ik heb een sollicitatiegesprek.’

‘Uw naam?’

‘Ivo van Woerden.’

‘Ga maar even zitten,’ zegt de baliemedewerkster. Maar ik heb een ander plan. ‘Waar is hier het toilet?’ Ze wijst me de weg. Als de deur achter me dichtvalt, graai ik in mijn tas. Ik heb een iPod bij me en een microfoontje. Die klik ik in elkaar en druk op ‘opnemen’. Het voordeel van dit apparaatje is dat het geen geluid maakt. Het nadeel is dat er een blauw lampje op de microfoon oplicht als het opneemt. Goed opletten dus. Ik stop de iPod in het achtervak van mijn tas en trek de wc voor de vorm door.

‘U moet nog even wachten,’ zegt de baliemedewerkster als ik terugkom. Daarom kijk ik maar een beetje rond. Mijn oog valt op een A4’tje dat tegenover haar op een prikbord hangt. ‘We behandelen elkaar met respect, Burchtcode 1’, staat erop. Iedereen die hier binnenkomt, loopt erlangs en kan er kennis van nemen: leden van de Raad van Bestuur, allerlei managers, dokters, verpleegkundigen, verzorgenden, helpenden, familieleden, vrijwilligers en last but not least de bewoners zelf.

Ik voel me ongemakkelijk. Getuigt het van respect om bandopnamen te maken? Vanaf dat moment zal die tekst mij niet meer loslaten. Respect! Hoe vertaalt de boodschap op het A4’tje zich naar de bewoners die hier verzorgd worden? En naar de zorgverleners?

==

‘Dit is een beetje een negatief gesprek, hè?’ concludeert Jessica zelf na een kwartier praten. We zitten in een klein kantoor dat door een grote boekenkast in tweeën is gesplitst. De kleur grijs overheerst. Wij zitten aan de ene kant van de kast. Aan de andere zit een collega van Jessica. Die kan dus alles horen. ‘Het rommelt in de zorg. Niet alleen bij ons, maar bij meerdere organisaties,’ vervolgt ze. ‘Dat vind je terug op de werkvloer. Ik wil niet dat je denkt: Gezellig, ik ga weer iets ambiëren.’

Jessica neemt de honneurs waar voor haar collega Norbert, die ik vorige week enthousiast aan de lijn had. Na een e-mail met mijn cv en de uitleg ‘verpleegkundige is drie jaar uit de zorg geweest, wil weer beginnen en heeft werkervaring in ziekenhuizen en verpleeghuizen,’ rinkelt de telefoon. ‘Met Norbert van het flexbureau, Zorggroep Rijnmond. Ik heb goed nieuws: we zoeken iemand die drie maanden evv’er*, Eerst Verantwoordelijke Verzorgende, wil zijn bij een van onze locaties. Ik heb hier jouw cv voor me liggen en ik dacht: ik bel maar gelijk.’

Ik wil geen evv’er zijn, iemand die voor een aantal bewoners het eerste aanspreekpunt is. Het lijkt me na drie jaar afwezigheid niet goed om direct zoveel verantwoordelijkheid op me te nemen. Wel zeg ik dat ik daarover zal nadenken. Ik wil immers terug de zorg in.

Norbert wil hoe dan ook snel met me praten: ‘Woensdagochtend?’

Daarom zit ik vandaag in dit grijze kantoor, met een droge keel en een snorrend opnameapparaatje in mijn tas. Zo vlak voor zijn vakantie bleek Norbert ‘allerlei problemen met de financiële administratie en salarissen’ te hebben waardoor hij verstek moest laten gaan. Mijn diploma en identiteitskaart liggen nu ter goedkeuring voor zijn collega Jessica op tafel. Toen ik die papieren uit mijn tas haalde, heb ik dat zo gedaan dat ze het schijnsel van het blauwe lampje niet kon zien. Of zou het door de bekleding van mijn tas heen komen? Waarom heb ik dit niet getest?

‘Er zit een gat in,’ zegt ze. Ik schrik: een gat? In mijn tas? Ben ik erbij?

‘Je hebt de laatste drie jaar niets meer gedaan,’ gaat Jessica verder. Opluchting: ze heeft het over mijn cv. Op die vraag ben ik gelukkig voorbereid. ‘Ik heb mijn partner geholpen met het opzetten van een eigen bedrijfje en nu wil ik weer zelf aan het werk,’ zeg ik.

‘Aha,’ zegt Jessica. ‘Ik zie dat je vooral in het ziekenhuis hebt gewerkt. Waarom wil je nu de ouderenzorg in?’

Ik antwoord dat ik veel affiniteit met ouderen heb. Dat vindt ze fijn om te horen.

Nu zal Jessica me iets meer over de financiering van de zorg vertellen. Er is minder geld beschikbaar dan voorheen. Ze vertelt me dit omdat ze wil dat ik geen verkeerde voorstelling van zaken heb: ‘De ouderenzorg is zwaar. In het ziekenhuis is zorg meer gedifferentieerd, dus daar doen verschillende mensen verschillende dingen bij één patiënt. Hier doe je alles: opruimen, wassen, enzovoorts.’

‘Is dit een nette manier om te zeggen dat het tegen gaat vallen?’ vraag ik.

‘Het is meer dat ik hoop dat het geen desillusie wordt,’ zegt Jessica.

We moeten wat formulieren en ‘handige’ weetjes doornemen. Als het over de aanvangstijd van ochtenddiensten gaat, raak ik de draad kwijt. Afhankelijk van de locatie wordt er bijvoorbeeld tussen half zeven en half tien ’s ochtends gestart. ‘Maar meestal is het zeven uur, kwart over zeven of half acht,’ vertelt Jessica.

Ik wil weten of alle locaties op dezelfde manier werken. ‘Het hangt van de plek af,’ zegt Jessica. ‘Bij sommige krijg je een hele afdeling toebedeeld, maar het kan ook zijn dat je een looproute krijgt waarop staat wie jij die dag moet verzorgen.’

Ik neem in ieder geval wel aan dat ik ter plekke per bewoner geïnstrueerd zal worden. ‘Op de locaties verwachten ze van flexwerkers dat ze hetzelfde kunnen als iemand die er al een jaar of twee werkt,’ zegt Jessica. ‘Zeker in deze periode. Het is vakantie en dan hebben we veel invalkrachten.’ Maar Jessica ziet daar ook de onredelijkheid van in. ‘Je kent het huis en de bewoners niet, dus heb je meer tijd nodig dan iemand die er al een jaar of twee werkt. Toch is de algemene verwachting dat je het heel snel goed doet.’

Jessica wil weten of ik nog over de verantwoordelijke functie heb nagedacht. ‘Voorlopig niet,’ zeg ik. ‘Maar ik wil wel voor het flexbureau werken.’ Ze legt uit hoe het werkt: per week bekijken ze op de locaties welke gaten er in het rooster voor de daaropvolgende week vallen en geven dat door aan het flexbureau. De medewerkers van dat bureau kijken in hun systeem wie van de daar ingeschreven zorgverleners op welke dag en tijd beschikbaar is en proberen daarmee de ‘roostergaten’ op te vullen.

‘We zijn in 2008 met het flexbureau gestart,’ legt Jessica uit. ‘Het is heel druk. We zijn met z’n drieën en kunnen zo’n twaalfhonderd dienstaanvragen per maand wegwerken. Maar in juni hadden we er al vijftienhonderd. Dat is heel veel.’ Eigenlijk moeten de medewerkers van het flexbureau ook functioneringsgesprekken doen. ‘Maar daar beginnen we vanwege de drukte pas in 2011 mee.’

Ze vraagt me om contact met het bureau op te nemen via de e-mail of per sms. Ik moet van tevoren op een schema invullen wanneer ik beschikbaar ben en dan krijg ik per e-mail te horen waar en wanneer ik word verwacht. Daarna kunnen er meer aanvragen komen waar ik zo snel mogelijk op moet reageren. ‘Wie het eerst komt, het eerst maalt.’

De kledingvoorschriften: bijna overal wordt in eigen kleding gewerkt. Mannen mogen niet met ontblote schouders rondlopen. Een korte broek is alleen acceptabel als die niet aanstootgevend is en net over de knieën valt.

Over scholing zegt Jessica: ‘We hebben in mei een scholingsronde gehad, dus je moet tot volgend jaar wachten.’ Terwijl ik als kersverse herintreder wel een opfriscursus kan gebruiken.

Heb ik er trouwens een probleem mee om als helpende te worden ingezet? Dat betekent dat een verzorgende kan zeggen dat zij medicijnen gaat uitdelen en ik dan bijvoorbeeld een cliënt moet overnemen om die te wassen. Daar zal ik overigens niet minder door verdienen.

Zorgverleners zijn in niveaus opgedeeld. Helpenden hebben niveau 2 (mbo opgeleid), verzorgenden hebben niveau 3 (breder mbo opgeleid) en verpleegkundigen hebben niveau 4 of 5 (hbo opgeleid). Ik val in de bovenste categorie en ben dus een overgekwalificeerde helpende.

Jessica is blij dat ik wat treetjes lager in de hiërarchie wil werken: dat is makkelijker inplannen. Norbert had me hier al telefonisch op voorbereid: ‘We hebben haast geen verpleegkundigen in dienst, dat zijn alleen de teamleiders. Maar als u hier als verzorgende wilt werken omdat u een herintreder bent en er weer lekker in wilt komen, dan hebben we bijna dagelijks werk voor u en kunnen we u bijna overal geruisloos inzetten.’

==

Gaat het overal zo? Zorggroep Rijnmond was er rap bij om een afspraak te maken. Daar kunnen andere organisaties wel wat van leren. Ik reageerde bijvoorbeeld ook op een oproep voor vakantiemedewerkers op de website van een andere grote Rotterdamse zorgaanbieder.

Ik belde direct met de afdeling Personeel en Organisatie om mezelf aan te bieden als vakantiekracht. Een blij klinkende Jopie verwees me door naar de locatie waar ik wilde werken. Ze raadde me aan naar een speciale website voor vakantiekrachten te gaan. Die webpagina bleek niet te bestaan. Via Google kwam ik wel bij een ander internetadres uit, waar het verzoek op stond om bij interesse in de functie mijn gegevens te mailen. Na het versturen van die e-mail, kreeg ik een automatisch bericht dat het mailadres niet meer bestond. Wel kon ik een nummer bellen om direct een ‘recruiter’ aan de lijn te krijgen.

En die recruiter was: ‘Afdeling p&o, goedemorgen met Jopie.’

‘U spreekt weer met Ivo van Woerden. Ik had u net ook aan de lijn?’

‘Ik verbind u do...’

‘Ik belde net over vakantiewerk en heb geen idee met wie u me nu wilt doorverbinden.’

‘Ik verbind u toch door.’

De stem van Jopie: ‘Ja meneer, daar ben ik weer. Voor vakantiewerk hebben we een website.’ Zo ging het nog even door. Uiteindelijk kreeg ik een automatisch verzonden e-mail met de opmerking dat men nog op zoek is naar mensen met een zorgachtergrond.

Hoe deze instelling haar vacatures heeft opgevuld, is me een raadsel. Zal ik ooit nog van ze horen?

Maar ik heb ook gesolliciteerd bij instellingen die gelukkig positiever en efficiënter met de reacties op hun vacatures omgingen. Al is de vraag hier weer of ze wel kritisch genoeg naar mij keken. Ik had wel het juiste diploma, maar was ook drie jaar uit de zorg weggeweest. Toch scoorde ik na een half uur sociaal wenselijke antwoorden geven op vragen als ‘Wat is leidinggeven voor jou?’ (Antwoord: overleggen en als het erop aankomt een knoop doorhakken) in een handomdraai een baan als coördinator in een wijk. Boven op de baan werd me een tweejarige hbo-managementopleiding aangeboden ‘in de baas zijn tijd’. Er was geen tweede gesprek nodig, ik kon direct beginnen.

==

Terug naar het gesprek met Jessica. Terwijl ik wat formulieren invul, gaat ze weg om te overleggen over een salarisindicatie. ‘We willen je maximaal inschalen als verzorgende in schaal 35,’ zegt ze als ze terugkomt. Trots wijst ze naar een tabel in een map. Ik ga 15,20 euro per uur verdienen. Daar hou ik netto 11 euro aan over.

Ze bekijkt de formulieren. Ik heb het vakje ‘Geloofsovertuiging’ open gelaten. Zorggroep Rijnmond is een protestants-christelijke zorggroep die ‘vanuit die visie zorg verleent’. ‘Ik ben wel gelovig opgevoed, maar ik doe er niets mee,’ zeg ik. Jessica kruist een ‘nee’ aan.

Kan ik een referentie geven? ‘We hebben wel eens misgekleund met een flexwerker en dus willen we even iemand spreken. Doe dat vanmiddag nog, dan kun je als alles goed is maandag al beginnen.’

==

Terug op de fiets ben ik er nog niet gerust op: Referentie? Ze wil een referentie?! Ze googelt mij niet, maar wil van iemand anders horen dat ik een goede verpleegkundige ben? Thuis bel ik een oud-collega die ik vraag of Jessica haar mag bellen en of ze eerlijk wil vertellen hoe ze met me heeft samengewerkt. Dat zal ze doen.

De volgende ochtend gaat de telefoon: ‘Met Jessica. Je referentie was goed. We willen graag met je verder. Zullen we even je beschikbaarheid voor de komende weken doornemen?’

Vijf minuten later staan er zeven diensten in mijn agenda. Tussendoor zullen er e-mailtjes en sms’jes volgen met meer. Maandagochtend ga ik beginnen. Maar de zenuwen zijn nog niet weg. Stel dat ik een bekende tegenkom? Of dat iemand op de werkvloer wel gebruikmaakt van Google?

Tekort

Hoeveel vacatures er tijdens het schrijven van dit boek precies openstaan, is onbekend. Maar dat de tekorten groot zijn, is algemeen bekend.

De vraag naar meer personeel zal alleen maar toenemen. Over twintig jaar zijn er 540000 mensen nodig in de zorg, dat is een toename van 140000.1 Waar al die extra zorgmedewerkers vandaan moeten komen is nog niet duidelijk. Volgens de Nationale Zorgenquête 2010 van verzekeraar Menzis overweegt meer dan de helft van de werknemers in de zorg juist in een andere sector te gaan werken. Al moet daar wel bij worden aangemerkt dat ‘erover nadenken’ nog niet betekent dat ze daadwerkelijk zullen vertrekken.

De meerderheid van de zorgverleners verwacht volgens diezelfde enquête dat de kwaliteit van zorg iets tot zelfs sterk zal afnemen. De werkdruk is hoog, meer dan de helft zegt te weinig tijd voor het werk te hebben. Gemiddeld gaat ruim een derde van de tijd in de ouderenzorg op aan administratie.2