anne de jong

Geen vijanden

1000 dagen in Israël en de Palestijnse gebieden

..

..

Dit boek is ook als paperback verkrijgbaar, isbn 978 90 5831 566 3

..

© 2011 Anne de Jong

Omslagontwerp: Studio Jan de Boer

Foto’s voorzijde omslag en binnenwerk © Anne de Jong

Affiche bovenaan p. 88: ‘The Israeli’ uit Ma’ariv Supplement,

M.Kischner. Photo Z. Gilat, 2007

Affiche onderaan p. 88: Maccabee Beer bbdo 2001

Uitgave in e-rainbow augustus 2011

Alle rechten voorbehouden

ePub: Z-Producties, Haarlem

..

www.mmboeken.nl

www.rainbow.nl

..

isbn 978 90 5831 580 9

nur 320

Voorwoord

Geweld broedt geweld. Conflicten escaleren, onderdrukking van burgers door machthebbers neemt toe, mensen verzetten zich, de onderdrukking wordt gewelddadig, de reactie daarop eveneens en zo ontstaat een spiraal van geweld en contrageweld. Op een bepaald moment is het proces niet meer beheersbaar. Het gaat een eigen leven leiden, ook omdat duistere krachten – veiligheidsdiensten, paramilitairen, warlords en anderen – de gelegenheid gebruiken om macht te ontwikkelen die niet meer gecontroleerd kan worden.

Het is van belang om hiervan in iedere conflictsituatie die kan escaleren bewust te zijn en te proberen te voorkomen dat het geweld de overhand neemt. Dat is meestal een vrome wens. In de meeste landen in Afrika, Zuid-Azië, het Midden Oosten en Zuidoost-Europa waar zich veranderings- en ontwikkelingsprocessen afspelen waarbij grote belangen (ook buitenlandse) zijn gemoeid, treden geweld en tegengeweld snel op.

Is er in een later stadium toch nog een kans de trend te keren? Soms kunnen partijen tot de conclusie komen ‘genoeg is genoeg’, en trachten tot overeenstemming te komen via vredesbesprekingen. Dat is bijvoorbeeld gebeurd in Mozambique rond 1990 en in Guatemala enkele jaren later. Soms is het wenselijk daarbij gebruik te maken van bemiddelaars van buitenaf, zoals Kofi Annan in Kenia in 2009. Soms kunnen de Verenigde Naties daarbij een rol spelen, zoals in Cyprus of in Burundi. Maar meestal is er dan al heel wat bloed gevloeid.

Het kan ook van binnenuit, door mensen die geweld niet beantwoorden met tegengeweld, maar met vreedzaam protest en geweldloos verzet. Ook zijn er situaties waarin mensen zich in een conflict aan beide zijden van de scheidslijn bevinden, maar willen samenwerken om tot een eind aan het geweld te komen. Die situaties zijn talrijker dan wordt verondersteld. Vreedzaam protest trekt weinig publiciteit. Geweld is spectaculair, geweldloosheid niet. Geweldloos verzet is vaak kleinschalig en niet interessant voor massamedia. Men is geneigd te denken dat geweldloos verzet een vorm van romantisch pacifisme is en gedoemd is te mislukken.

Dat is een misvatting. Er zijn voorbeelden van geweldloos verzet waar steeds meer mensen zich bij aansloten, die een grootschalig karakter kregen en niet meer door machthebbers konden worden genegeerd of onderdrukt. Die vormen van protest en verzet zijn niet romantisch. Degenen die er voor kiezen lopen grote risico’s, maar zij zijn daartoe bereid om te voorkomen dat er nog meer slachtoffers vallen. Ze doen dat omdat zij niet geloven in de effectiviteit van contrageweld, of omdat zij van mening zijn dat middelen van verzet en strijd in overeenstemming moeten zijn met de beoogde doelen. Of omdat zij vrezen dat contrageweld een geweldscultuur helpt vestigen die, ook nadat vrede en vrijheid tot stand zijn gebracht, niet meer uit de samenleving is te bannen. En er is succes geboekt, bijvoorbeeld in Servië en de Baltische republieken rond de wisseling van deze eeuw.

Wetenschappers besteden steeds meer aandacht aan geweldloos verzet. Zo schreef Mary King een standaardwerk waarin zij een aantal succesvolle voorbeelden van geweldloos verzet analyseerde. Langzamerhand ontstaat ook een verzameling documentaires over vreedzaam protest en geweldloos verzet die inzicht biedt in de voorwaarden waaronder successen kunnen worden geboekt. Geweldloze actie is een methode om in een maatschappij verandering te bewerkstelligen. Machthebbers kunnen onderdrukking immers alleen voortzetten zolang de mensen er in bewilligen. Zodra er een beweging op gang komt van mensen die niet langer bereid zijn dit te accepteren en er actief dan wel passief aan meewerken, komt de onderdrukking in het luchtledige te hangen. Dat is zeker het geval wanneer mensen hun angst overwinnen en die beweging, ingezet door een voorhoede, een massaal karakter krijgt.

Anne de Jong is een Nederlandse wetenschappelijk onderzoeker van geweldloos verzet. In haar recent verschenen proefschrift The Silent Voice. Palestinian and Israeli nonviolent activism and resistance analyseert en beschrijft zij de situatie van mensen in Israël en de Bezette Gebieden die het slachtoffer zijn van geweld en met vreedzame middelen samen stelling nemen tegen dat geweld. Zij verbleef ten behoeve van haar onderzoek lange tijd in Israël en de Palestijnse gebieden en bouwde vele contacten op.

Het boek dat nu voor u ligt is een samenvatting van haar onderzoek en van haar eigen persoonlijke ervaringen. Ze beschrijft het leven van gewone mensen ter plaatse. Het zijn de mensen die alles ondergaan, maar doorgaans niet aan het woord komen, noch in de kringen waar politieke beslissingen worden genomen, noch in de media. Anne de Jong laat velen van hen aan het woord en dat levert indringende verhalen op.

De conclusies die de schrijfster zelf trekt zijn eveneens indringend. Zij geeft er de voorkeur aan niet te spreken over het zogeheten Israël-Palestinaconflict, omdat het woord ‘conflict’ een vermeend neutrale term is die de werkelijkheid vertekent. Die werkelijkheid bestaat uit machtsongelijkheid, onderdrukking, geweld en schending van mensenrechten. Als men al van een conflict zou willen spreken, zo betoogt Anne de Jong, dan is dat niet een conflict tussen Joden en Arabieren, of tussen Palestijnen en Israëliërs, maar tussen degenen die kiezen voor collectief etnonationalisme en zij die geloven dat de mensenrechten gelijkelijk gelden voor iedereen, ongeacht ras, religie of nationaliteit.

Anne de Jong laat in dit boek zien hoe moeilijk het is om die laatste keuze te maken. Degenen die dat doen worden gemakkelijk misverstaan. Israëlische vredesactivisten worden in eigen land net zozeer beschuldigd te heulen met de ‘vijand’ als Palestijnse vredesactivisten die het geweld willen afzweren. Dat niemand daarbij een gemakkelijke keuze heeft gemaakt, blijkt uit de verhalen in dit boek. Treffende verhalen worden verteld door Israëlische militairen behorend tot de groep ‘Doorbreek de stilte’. Indrukwekend zijn de geschiedenissen verteld door mensen die een geliefd familielid hebben verloren en toch willen samenwerken. Dat vredesactivisten afkomstig uit het buitenland die met hen willen samenwerken vaak evenmin worden begrepen blijkt uit andere verhalen. Zij worden in het Westen vaak beschouwd als naïef of beschuldigd van antisemitisme. Het is een onbegrijpelijk verwijt ten opzichte van mensen die actief samenwerken met Israëlische en Palestijnse vredesactivisten, welke elkaar gevonden hebben in het verzet tegen geweld en een gevecht om de verwezenlijking van mensenrechten.

Anne de Jong besluit haar boek met een indrukwekkend verslag van de Gaza Freedom Flotilla: de internationale vredesvloot van tientallen schepen die in 2010 humanitaire goederen naar Gaza probeerden te brengen. De vloot was een voorbeeld van actief geweldloos verzet tegen de blokkade van Gaza door Israël, een blokkade die in strijd is met het internationale recht en waaronder de bevolking in Gaza al jaren lijdt. De Israëlische regering reageerde met geweld en liet schepen bombarderen en enteren en nam de vredesactivisten gevangen. Anne was een van hen. Zij beschrijft niet alleen de gebeurtenissen tijdens de tocht, maar ook hoe zij zelf reageerde op het onrecht, de vernedering, de mishandeling en hoe moeilijk het was de mensen die verantwoordelijk waren voor de dood van vrienden niet te gaan haten.

Solidariteit met slachtoffers van geweld vraagt niet alleen compassie, maar ook inzicht in machtsverhoudingen. Vreedzaam protest vereist volharding en geloof dat het werkt. Geweldloos verzet vereist moed. Dat alles vergt partij kiezen, niet voor de ene dan wel de andere partij, maar voor de slachtoffers. En, zo schrijft Anne de Jong, het vergt strijd: strijd tegen angst, vooroordelen en haat.

In dit boek laat de schrijfster zien dat vreedzaam protest en verzet wezenlijk moeilijker is dan gewelddadig verzet. Je kunt pas echt kiezen voor geweldloos verzet als je ook je eigen angst overwint en bereid bent je volledig kwetsbaar op te stellen. Maar wie dat doet mag er ook van uitgaan dat geweldloos verzet meer uitzicht biedt dan geweld.

..

Jan Pronk

1 Een dag in het Beloofde Land

10 oktober 2007 tuba, westelijke jordaanoever

Het is zeven uur ’s ochtends op een zaterdagmorgen, maar de straten van Ramallah zijn al vol met leven. Winkels gaan open, marktkraampjes worden opgezet en jonge gezinnen eten op weg naar school een pitabroodje met falafel. De meerderheid van de Palestijnen is moslim, maar omdat ongeveer twintig procent het christelijke geloof aanhangt, is het weekend opgesplitst in vrijdag en zondag. De zaterdag is in de Palestijnse gebieden dus gewoon een doordeweekse dag waarop kinderen naar school gaan, ouders werken en de winkels open zijn. Ook ik ben vandaag aan het werk.

Terwijl ik me een weg baan door de drukke hoofdstraat controleer ik of ik alles bij me heb: sleutels, telefoon, portemonnee, camera, pen en papier, cassetterecorder en een halve ui. Een doorgesneden ui is in de Palestijnse gebieden namelijk net zo onmisbaar als je telefoon of je huissleutels. Deze ochtend denk ik er niet eens meer bij na, maar ik weet nog goed hoe verbaasd ik was toen ik een ui in mijn hand gedrukt kreeg bij de eerste traangasaanval door het Israëlische leger die ik meemaakte. Ruiken aan een ui? Daar krijg je toch alleen maar meer tranen van? Al snel leerde ik echter dat de sterke geur van een ui je luchtwegen openzet en, als je geluk hebt, je net genoeg tijd geeft om aan een traangaswolk te ontsnappen.

Ik kom handen tekort als ik Shani probeer te bellen. Met een falafelbroodje in mijn ene hand, een sterke Arabische espresso in de andere en de telefoon tegen mijn schouder gedrukt, hoor ik haar slaperige stem. Shani is een tweeëntwintigjarige Israëlische activiste met wie ik om tien uur heb afgesproken voor een interview. Omdat in Israël de Joodse kalender wordt aangehouden, is de zaterdag er de tweede dag van het weekend. Net als de meeste studenten heeft Shani moeite met vroeg wakker worden in het weekend, en ze klaagt dan ook steen en been. ‘Zeven uur ’s ochtends op een zaterdag, dat is toch niet normaal!’ Ik zeg maar niet dat ik drie uur in een bus moet zitten om de verschillende checkpoints te ontwijken, terwijl zij met twintig minuten rijden op de Israeli-only-weg rustig aan kan doen om op de afgesproken tijd in Tuba te zijn.

..

..

Afstand is in Israël en de Palestijnse gebieden relatief. In oktober 2007 woonde ik in Ramallah, hemelsbreed zo’n twintig kilometer van Shani’s huis in Jeruzalem. We hebben afgesproken in Tuba, een bedoeïenenkamp in de bergen net ten zuiden van Hebron. Met een afstand van vijftig kilometer zou deze plaats niet veel langer dan een halfuur rijden moeten zijn, maar door de afscheidingsmuur, honderden checkpoints en tientallen Israeli-only-wegen is het vanuit Ramallah een hele onderneming. Mijn Nederlandse paspoort geeft mij toegang tot Jeruzalem en Israël, maar aangezien ik deze zaterdag met een groep Palestijnen reis, moeten we een bus nemen met een omweg van twee uur en met ten minste drie checkpoints. Het zijn juist deze maatregelen van de Israëlische autoriteiten waartegen Shani en andere vredesactivisten zich hevig verzetten.

Eenmaal bij het busstation aangekomen word ik begroet met een vrolijk saba sabah al-khayir (goedemorgen). Vandaag zal ik aanwezig zijn bij een speciale actie van Combatants for Peace (Strijders voor Vrede), een van mijn onderzoeksorganisaties. Combatants for Peace is een activistencollectief bestaande uit Israëlische en Palestijnse ex-strijders. Juist door hun diensttijd in het Israëlische leger of hun deelname aan het Palestijns gewapende verzet, geloven zij niet langer dat geweld tot een oplossing van het conflict kan leiden. Daarom strijden zij nu samen op een vreedzame manier voor een rechtvaardige toekomst en tegen discriminerende maatregelen als de Israeli-only-wegen. Naast demonstraties en informatieavonden organiseren ze regelmatig zogeheten ‘werkdagen’. Terwijl Ashraf sterke Arabische koffie in plastic bekertjes uitdeelt aan de groep van ongeveer dertig Palestijnen, die nog groeit, neemt Osama het woord:

..

‘Goedemorgen allemaal. Goed dat jullie er zijn en goed om zoveel nieuwe gezichten te zien. We zijn met meer mensen dan verwacht en we zijn nu bezig om een extra busje te regelen. Dat is geen probleem, dus laat ik in de tussentijd vast uitleggen wat de bedoeling is vandaag. Mijn naam is Osama en ik ben de Palestijnse coördinator van Combatants for Peace. Combatants for Peace gaat uit van het principe ‘samen’. Wat je ook mag denken van het zionisme of van de Israëlische staat, de mensen die er wonen zijn er nou eenmaal. Tien miljoen mensen op een klein stukje aarde, sommige Palestijns, sommige Israëlisch, sommige islamitisch, sommige joods en sommige christelijk. Welke politieke oplossing je ook voor ogen mag staan, dat gaat niet veranderen. Het lot van Palestijnen en Israëliërs is onlosmakelijk met elkaar verbonden, en alleen als we leren om samen te werken kunnen we ooit in vrede en gelijkheid leven. Dat betekent echter niet dat we ons neerleggen bij de huidige situatie. En dat betekent niet dat we ophouden met vechten voor het recht op een bestaan voor de Palestijnen. Hurriye! Vrijheid!’

..

Een luid gejuich gaat op en voorbijgangers blijven staan om te kijken wat er aan de hand is. Een jonge jongen die ik herken van een demonstratie tegen de afscheidingsmuur, een week geleden, zet een Palestijns strijderslied in en al snel galmt het in de hal van het overvolle busstation. Op een geroutineerde en vriendelijke manier manen enkele oudere leden van de groep de jongeren tot kalmte. Osama gaat verder:

..

‘Jongens, jongens rustig. Ik begrijp jullie enthousiasme maar vandaag zijn we hier niet om te demonstreren. Zo dadelijk zullen we in busjes op weg gaan naar Tuba, waar onze Israëlische vrienden zich bij ons aan zullen sluiten. Zoals jullie weten hebben de bedoeïenen ten zuiden van Hebron het erg moeilijk. De Israëlische staat probeert hen te verjagen van het land waar ze al generaties lang wonen. Er komen steeds meer nederzettingen bij en de kolonisten doen er alles aan om de Palestijnen in dat gebied het leven onmogelijk te maken.

Vandaag is een werkdag, en we zullen met ongeveer honderd van onze Israëlische broeders en zusters de bedoeïenen helpen met hun olijfoogst. Het is dus niet een demonstratie maar een solidariteitsactie. Als we daadwerkelijk samen willen leven, is alleen praten niet genoeg. We moeten ook samenwerken en meer over elkaar leren. Niet alleen over de Israëliërs, maar ook over de Palestijnen, die het meest kwetsbaar zijn en die het hardst worden geraakt door de bezetting. Yalla! (Laten we gaan).’

..

Terwijl mijn mp3-speler de woorden van Osama opneemt, maak ik in een schriftje extra aantekeningen. ‘Prefiguratief’, schrijf ik op, met een uitroepteken erachter. Prefiguratief is een wetenschappelijke term die in één woord het doel van vandaag samenvat: wees de verandering die je wilt zien. Het is niet voldoende om te praten over hoe je in de toekomst wilt leven, je moet het nú doen. Als je in de toekomst samen wilt leven, moet je nú samenwerken. Dus niet wachten tot iemand anders het conflict oplost, maar zelf actief aan de slag gaan. Of, zoals Idan, een Joods Israëlische activist van Combatants for Peace, later die dag zei:

..

‘Ik weet niet of wij het conflict kunnen oplossen, maar in ieder geval zijn we nu geen deel meer van het probleem. Op een dag als vandaag laten we zien dat het wél kan, Palestijnen en Israëliërs samen. Dat we helemaal niet zoveel verschillen en dat we, als we willen, een toekomst zonder vijanden kunnen opbouwen. [...] Laat de politici maar praten, laat de extremisten maar bommen gooien, wij doen het anders. Wij doen het vandaag, wij doen het samen.’

..

Vanuit dit principe had Combatants for Peace vandaag een zogeheten working day georganiseerd. Anders dan bij demonstraties of protestacties, is een ‘werkdag’ niet bedoeld als politieke uiting en wordt een directe confrontatie met het leger uit de weg gegaan. Werkdagen worden gezien als solidariteitsacties waarbij de Palestijnse en Israëlische leden meer over elkaars leven kunnen leren, door middel van praktische samenwerking.

Na enig geharrewar heeft iedereen een plekje gevonden, en de stemming is uitgelaten als de vijf busjes en drie personenauto’s onder luid gejoel en getoeter wegrijden. De coördinatoren hebben van tevoren afgesproken een langere route te nemen. Hoewel die twee uur langer rijden is, ontwijkt de gekozen route ook twee beruchte checkpoints en is de kans dat we halverwege gestopt worden door het Israëlische leger kleiner. Als we halverwege zijn, krijgt Osama een teleurstellend telefoontje van de Israëlische coördinator van Combatants for Peace: twee van de drie grote toerbussen met de Israëlische activisten zijn bij het Gilo-checkpoint tegengehouden.

..

..

In de Westelijke Jordaanoever zijn ongeveer vijfhonderd checkpoints, die aangeduid worden met de naam van nabijgelegen nederzettingen, snelwegen of bezienswaardigheden. Gilo is een checkpoint dat Jeruzalem van Bethlehem afsnijdt en dat iedereen op weg naar de zuidelijker gelegen stad Hebron moet nemen. Er zijn twee rijbanen: één voor Israëliërs en één voor ‘anderen’. Normaal gesproken kunnen bussen of auto’s met Israëlische nummerplaten doorrijden zonder doorzocht te worden. Toch zijn twee van de drie bussen met Israëlische activisten vandaag aangehouden. Naast de vele restricties wat betreft de bewegingsvrijheid van Palestijnen zijn er ook een aantal wetten en maatregelen die het Israëlische leger de eigen bevolking oplegt. Zo is het voor een Israëli bij de Israëlische wet verboden om aanwezig te zijn in ‘Area A’ en kan het Israëlische leger elk gebied te allen tijden tot een closed military zone (cmz – een gesloten militair gebied) verklaren.

Dat is ook wat er die bewuste zaterdag in oktober 2007 gebeurt. Na een aantal telefoontjes tussen de Palestijnse coördinator, de Israëlische coördinator en een bewoner van het bedoeïenenkamp, bleek het leger Tuba, het bedoeïenenkamp en de nabijgelegen wegen inderdaad tot een gesloten militair gebied te hebben verklaard.

Deze boodschap maakt weinig indruk op de passagiers van het gele busje waarin ik mij begeef. ‘Mis muskela’ (geen probleem) en ‘heek iddinya’ (zo is het leven) is alles wat erover gezegd wordt wanneer Osama de instructies doorbelt. De twee Israëlische bussen zullen een omweg nemen om zich via een ander checkpoint bij de groep uit Ramallah te voegen. Omdat de reguliere toegangswegen naar Tuba hoogstwaarschijnlijk door het leger afgesloten zijn, wordt er besloten om ongeveer een kilometer van het kamp te verzamelen en het laatste stuk te voet af te leggen. Aangekomen bij de afgesproken plek neem ik het bizarre schouwspel voor mij in me op.

We staan halverwege een berg met uitzicht op de vallei van Tuba. De simpele tenten van het kamp staan in schril contrast met de grote, moderne Israëlische toerbus die niet door het leger is gestopt. De Israëlische deelnemers van Combatants for Peace zijn uitgestapt en staan in kleine groepjes met de bedoeïenen te praten. Ze worden omringd door tientallen soldaten, vier Armed Personel Carrier’s (apc’s), drie arrestantenbusjes en een tank. Net buiten de cirkel van soldaten staat een groep van ongeveer vijftig kolonisten, die aan hun religieuze kledij duidelijk herkenbaar zijn. De kolonisten schreeuwen en roepen, en af en toe wordt er een steen gegooid richting de Israëlische activisten en de Palestijnse bewoners van het kamp. Samen met de kolonisten en de grenspolitie zijn de soldaten ver in de meerderheid en de aanwezigheid van apc’s en tanks lijkt nogal overdreven.

..

..

Ondanks het openlijke militaire machtsvertoon slechts enkele honderden meters verderop, is de sfeer op de berg opperbest. De twee toerbussen zijn inmiddels gearriveerd en de Palestijnse en Israëlische vredesactivisten begroeten elkaar alsof er niks aan de hand is. Terwijl de coördinatoren bij elkaar gaan staan voor spoedberaad, wordt er gelachen en vrolijk bijgepraat over school, werk en de kinderen. Alle aanwezigen zijn zogenoemde ‘veteraanactivisten’. Dat wil zeggen dat ze allemaal al langere tijd aan demonstraties en andere activiteiten van Combatants for Peace deelnemen. Niemand is dan ook verbaasd over de checkpoints, de gesloten militaire zone of de aanwezigheid van zoveel voetsoldaten en hun gemotoriseerde ondersteuning. Sommigen van de activisten zijn teleurgesteld omdat duidelijk is dat er vandaag geen olijven zullen worden geplukt. Iedereen is het er echter over eens dat het praktisch bijstaan van de bedoeïenen om vernieling van het kamp of verwondingen te voorkomen, net zo belangrijk is. Uri, de Israëlische coördinator, neemt het woord:

..

‘Oké jongens, we zullen zo direct rustig met zijn allen door het veld naar beneden lopen om ons bij onze broeders en zusters aan te sluiten. Laat je niet provoceren door de settlers, laat ze links liggen. Wij richten ons op onze eigen boodschap, namelijk dat wij samen zijn, samenwerken en dat geweld niet de oplossing is. Het leger is on edge (zenuwachtig) dus pas goed op. Laten we niet vergeten dat dit dagelijkse kost is voor de bedoeïenen en dat we hier zijn uit solidariteit met hen. [...] En, zoals altijd, Israëli’s eerst, internationals als tweede en Palestijnen als laatste.’

..

De laatste zin is zo vanzelfsprekend voor de aanwezigen dat die niet wordt uitgelegd. Het verwijst naar de volgorde van activisten tijdens demonstraties en andere confrontaties met het leger, en is bedoeld om de kwetsbaren binnen de groep bij mogelijke arrestaties enigszins te beschermen. In het geval van arrestaties zullen Israëlische activisten immers na enkele uren en een geldboete weer vrijgelaten worden. Internationale activisten riskeren het land uitgezet te worden, maar ook zij zullen niet meer dan één nacht in een cel doorbrengen. Palestijnse activisten worden daarentegen niet beschermd door het Israëlische civiele recht of door een internationaal paspoort. Wanneer zij worden opgepakt zijn de gevolgen een stuk zwaarder.

De zogeheten ‘administratieve detentie’-wet maakt het mogelijk dat elke Palestijn ter preventie en zonder bewijsvoering voor drie maanden vastgehouden kan worden. Deze periode kan zonder proces of tenlastelegging na drie maanden nog eens met drie maanden verlengd worden. Het is dan ook niet voor niks dat, mocht het leger mensen gaan arresteren, de afspraak geldt dat de Israëlische en internationale activisten de Palestijnse deelnemers zullen beschermen. Daarnaast worden er voorafgaand aan demonstraties en acties zoals vandaag vaak arrestables aangewezen. Arrestables zijn Israëlische of internationale activisten die zich in geval van nood vrijwillig beschikbaar stellen om gearresteerd te worden. Mocht er bijvoorbeeld een Palestijnse activist worden vastgepakt door de soldaten, dan zullen zij zich naar voren dringen en de aandacht op zichzelf vestigen om zo de arrestatie van de Palestijn – en zijn langdurige opsluiting – te voorkomen.

Het doel van vandaag – samen met de bedoeïenen hun land verbouwen en hen helpen met de olijvenoogst – is onbedoeld uitgelopen op een demonstratie. Desondanks is de sfeer ontspannen wanneer de groep van ongeveer tachtig Palestijnen, honderdtwintig Israëliërs en twintig internationals aan de afdaling begint. Het kamp, de soldaten, de kolonisten en de overige activisten zijn duidelijk in zicht, toch zijn ze nog zo’n twee kilometer van ons verwijderd.

Ik versnel even mijn pas om voor in de groep te komen en Shani te begroeten. Zij heeft zich vandaag als mogelijke arrestable gemeld en we spreken af het geplande interview naar volgende week te verplaatsen. Vervolgens druip ik af om me achter in de groep bij de gezinnen aan te sluiten. Omdat vandaag niet bedoeld was als demonstratie zijn er in totaal veertien Israëlische en Palestijnse kinderen aanwezig, die al spelend met de volwassenen meelopen. Ze lijken niet onder de indruk van de vele soldaten, apc’s en tanks voor ons.

Ik ben geïnteresseerd in wat iemand beweegt om zijn of haar kinderen naar dit soort acties mee te nemen. Palestijnse ouders hebben geen keus, hun kinderen worden in het dagelijks leven sowieso geconfronteerd met het leger. Maar waarom kiezen Israëlische ouders ervoor hun kinderen aan zoveel direct en indirect geweld bloot te stellen? Zij wonen over het algemeen in veilige steden en dorpen in Israël, waar kinderen naar school gaan en van alle gemakken van een moderne maatschappij zijn voorzien. Waarom kiezen zij ervoor om met hun kinderen af te reizen naar de Westelijke Jordaanoever? Naar plekken als Tuba, waar het leger en de kolonisten de macht hebben en waar de bittere armoede niet te verhullen valt? Ik maak van de gelegenheid gebruik om een jong gezin aan te spreken dat ik al een aantal keer op bijeenkomsten van Combatants for Peace heb gezien.

..

..

Ik stel me voor aan Sharit, de tweeëndertigjarige moeder van een peuter en een zesjarig meisje, en leg kort de bedoeling van mijn onderzoek uit. Wanneer ik haar vraag waarom ze met haar gezin aan solidariteitsacties deelneemt, lacht ze vriendelijk:

..

‘Ik begrijp wel dat dit voor jou raar overkomt. Misschien zelfs onverantwoordelijk? Ik neem mijn kinderen mee naar demonstraties, naar plekken waar het leger volop aanwezig is en waar ze in aanraking komen met kinderen die helemaal niks hebben. Wij wonen in Ramat Ha’Sharon, een rijke stad net buiten Tel Aviv, en daar zouden ze nu inderdaad in een speeltuin kunnen spelen. Maar weet je... het is eigenlijk helemaal niet zo anders hier. In Israël is het leger ook altijd aanwezig. Je ziet ze op straat, ze komen spreken op scholen, en in iedere familie is er wel iemand die op dat moment zijn dienstplicht vervult. Het leger is overal. In de Palestijnse gebieden, maar zeker ook in Israël. Bij ons in Israël krijgen de kinderen één kant van het leger te zien. De soldaten worden geprezen en je diensttijd wordt je voorgeschoteld als iets fantastisch, als een kans om jezelf te ontplooien, waarbij je ook nog eens je land dient en je volk beschermt. [...] Wij hebben het nooit over de gruwelijke dingen die je als soldaat moet doen. Over de vernederingen bij checkpoints of überhaupt over de dagelijkse realiteit in de Palestijnse gebieden. Ik bedoel...’

..

Sharit zucht even voor ze verdergaat. Er is een pauze ingelast en haar oudste kind eet onderuitgezakt op haar schoot een boterham.

..

‘Ik ben opgegroeid in Jeruzalem, nog geen halfuur met de auto hiervandaan. Ik wist echter niet dat er bedoeïenenkampen bestonden. Nou ja, ik wist wel dat er zigeuners waren, maar ik dacht dat dat gillende Arabieren te paard waren die ons maar al te graag wilden vermoorden. Ik wist niet van het bestaan van armoede. Niet van de belachelijke regels van het leger, niet van de aanvallen van de kolonisten, die de bedoeïenen het leven praktisch onmogelijk maken. Ik wist helemaal niks. De Palestijnse gebieden vormden een groot zwart gat voor mij. Niet gevuld met mensen maar met vijanden. Iets om bang voor te zijn, of om tegen te vechten. Die angst, die onwetendheid, wil ik niet aan mijn kinderen doorgeven.

[...] Als mijn kinderen later het leger in gaan, wil ik dat ze zich dagen als deze herinneren. Dat ze weten hoe het leven is voor de Palestijnen en dat ze aan hun Palestijnse vriendjes van nu zullen denken. [...] Ik wil ze het schuldgevoel besparen dat ik heb gehad toen ik er als jonge soldaat achter kwam dat niet zij, de Palestijnen, maar wij de grootste agressors zijn. Nu klinkt het wel weer heel simpel, maar... Natuurlijk wil ik mijn kinderen beschermen en hun een onbezorgde jeugd geven, maar ik denk niet dat ik ze help door tegen ze te liegen. Dit is de realiteit. Onze gedeelde Israëlische en Palestijnse realiteit.[...] Misschien dat ze later, door dit soort dagen, wel een manier vinden om samen te leven.’

..

Ik ben onder de indruk van deze krachtige jonge vrouw en haar vrolijke gezin. Ik druk op de stopknop van mijn mp3-speler en bedank haar. Het is tijd om naar voren te gaan. De eerste activisten zijn ondertussen het kamp genaderd, en terwijl Sharit samen met de kinderen op een veilige afstand achterblijft, sluit ik me bij de anderen aan.

..

..

De verschillende eenheden van het leger hebben ondertussen een barricade gevormd. Tussen de afdalende groep en het bedoeïenenkamp staan voetsoldaten met tussen hen in enkele jeeps. Aan de rechterkant onttrekken twee blauwe arrestantenbusjes de groep schreeuwende kolonisten aan het oog. De dreigende opstelling van het leger maakt de sfeer wat grimmiger, en om dat de kop in te drukken zet de groep activisten in het kamp het lied ‘We shall overcome’ in. Dit gospellied is vooral bekend geworden door de burgerrechtenbeweging in Amerika en de antiapartheidsbeweging in Zuid-Afrika en wordt regelmatig aangehaald in Israël en de Palestijnse gebieden. Voor de activisten staat het wereldwijd symbool voor geweldloze protesten tegen schending van mensenrechten, en al snel galmen in de vallei de positieve woorden:

..

We shall overcome

We shall overcome

We shall overcome some day

..

Oh, deep in my heart

I do believe

We shall overcome some day

..

We’ll walk hand in hand

We’ll walk hand in hand

We’ll walk hand in hand some day

..

Oh, deep in my heart

I do believe that

We shall overcome some day

..

Bij het inzetten van het derde couplet, dat begint met We are not afraid (wij zijn niet bang), beginnen de kolonisten de activisten en bedoeïenen in het kamp met stenen te bekogelen. Ook naar ons worden stenen gegooid, en in plaats van de stenen gooiende kolonisten tegen te houden komt het leger in colonne op ons af. De voorste activisten haken hun armen in elkaar en blijven stevig doorlopen. Het gezang heeft plaatsgemaakt voor een snel ‘we-will-not-be-se-pa-ra-ted, we-will-not-be-se-pa-ra-ted’ (wij zullen niet gescheiden worden). Vijf jongeren uit de kolonistengroep zijn onopgemerkt om de voertuigen van het leger gelopen en vallen een oudere bedoeïenenvrouw aan die aan de rand van het kamp toekijkt. Ze valt op de grond en de Israëlische activisten proberen naar haar toe te gaan.

De reactie van de soldaten is direct en effectief: twee geluidsbommen, meerdere traangasgranaten en een constante regen van rubberkogels worden het kamp in geschoten. Met de halve ui onder mijn neus om de brandende impact van het traangas te verzachten, zie ik hoe Shani, Uri, Osama en twee internationale activisten ruw gehandboeid worden en naar een van de blauwe arrestantenbusjes worden afgevoerd. De kolonisten juichen. Maar wanneer de soldaten geen aanstalten maken om nog meer activisten te arresteren, keren ze zich met hun agressie tegen de militairen. Tegen hen zet het leger geen traangas in en worden er geen geluidsbommen afgeschoten. En ook de rubberkogels blijven de kolonisten bespaard. In plaats daarvan proberen de soldaten met ze te praten. ‘Wij zijn hier voor jullie,’ hoor ik er eentje roepen.

De activisten van Combatants for Peace die vanaf de grote weg waren komen lopen, maken van de commotie gebruik door zich bij de andere groep in het kamp te voegen. Om verdere escalatie te voorkomen, gaan de Israëlische en Palestijnse activisten in groepjes verspreid tussen de tenten zitten. Er wordt thee gebracht en uit de meegebrachte rugzakken komt een heuse, geïmproviseerde picknick tevoorschijn. De sfeer is vrolijk, iedereen is trots en opgelucht dat ze het kamp hebben kunnen bereiken. Dat daarbij vijf activisten zijn gearresteerd, kan de pret niet drukken. Dat viel immers te verwachten.

Terwijl een twaalfjarig jongetje van het kamp trots uitlegt hoe je een geit moet melken, onderhandelt Ra’ud – een jonge Israëlische activiste – met de leidinggevende van de soldaten. De boodschap is duidelijk: wij gaan niet weg voor jullie de gearresteerde activisten hebben vrijgelaten. Het doel van die ochtend – de bedoeïenen met hun olijfoogst helpen – is veranderd in het doel van die middag: de gevangen activisten vrij krijgen. Ra’ud staat stevig maar beheerst met de bevelhebber te praten. Als ik haar hoor zeggen dat ‘no one will be left behind’ (wij laten niemand achter), kan ik mij opeens voorstellen hoe zij minder dan een jaar geleden ook met een uniform aan bevelen uitdeelde.

..

..

Na tweeënhalf uur in de brandende zon gaat Ra’ud de kleine groepjes af die nog altijd verspreid over het kamp zitten. De bevelhebber heeft toegezegd de gearresteerde activisten ter plekke vrij te zullen laten, op voorwaarde dat daarmee de actie beëindigd zal worden. Het loopt nu tegen de avond en het is duidelijk dat het leger een confrontatie tussen de activisten en de kolonisten in het donker wil voorkomen. Een luid applaus stijgt op wanneer de vijf activisten uit het arrestantenbusje worden gehaald. Twaalf Israëlische en drie internationale activisten zullen in het kamp achterblijven om de bedoeïenen tegen eventuele repressailles van de kolonisten te beschermen. De rest begint aan de terugtocht naar de auto’s en bussen op de top van de berg.

Ik besluit met de Israëlische bus mee te rijden naar Jeruzalem, en anderhalf uur later zitten de Israëlische coördinatoren van Combatants for Peace in een café voor een nabespreking. Berichtjes gaan heen en weer tussen hen en de Palestijnse groep die in Ramallah hetzelfde doet. Ze zijn het erover eens dat het ter plekke vrijlaten van de gearresteerde activisten een enorme overwinning was. Wel zijn de meesten teleurgesteld dat er van de olijfoogst weinig terecht is gekomen. Osama stelt voor dat er meer gedaan wordt om een werkdag van een demonstratie te onderscheiden. Iedereen in het café in Jeruzalem is het daarmee eens. Ra’ud stuurt een berichtje terug: ‘Klopt, daar gaan we het in de volgende vergadering over hebben, maar nu eerst arak!’ Arak is een populair alchoholisch anijsdrankje: de dag is voorbij.

Om tien uur krijg ik een lift naar het Qalandia-checkpoint en vandaar neem ik de bus terug naar Ramallah. De straten zijn nu verlaten, het marktplein leeg, en ik loop in het donker terug naar huis. In bed orden ik mijn aantekeningen en schrijf het opgenomen interviewmateriaal uit. Ik eindig met de woorden: ‘Geen blijvende arrestaties, geen gewonden, en de autoritten zijn een stuk comfortabeler nu de ergste zomerhitte voorbij is. Al met al een gewone dag in het Beloofde Land.’

***

In Israël en de Palestijnse gebieden vindt er elke dag wel een demonstratie plaats, zijn er tientallen lezingen per maand en wordt er elke avond wel ergens een debat georganiseerd. Het zijn er zelfs zoveel dat je ze onmogelijk allemaal kan bijwonen. Voor veel mensen is vredesactivisme dan ook een ware dagtaak geworden. Je zou zelfs kunnen stellen dat er in Israël en de Palestijnse gebieden een heuse burgerbeweging gaande is, die zichtbaar in aantal en invloed groeit. Deze beweging bestaat uit Israëliërs en Palestijnen die bewust op een vreedzame, geweldloze manier samenwerken met als doel een betere toekomst voor iedereen te creëren. Zij baseren zich op mensenrechten, zijn genuanceerd in hun aanpak en presenteren zichzelf als pro-Palestijns én pro-Israëlisch. Toch horen wij in Nederland zelden over deze mensen die weigeren elkaars vijand te zijn, en naar mijn mening is dat zonde. Niet omdat het Israël-Palestinaconflict zogenaamd het ‘conflict der conflicten’ is, niet omdat de hedendaagse debatten en verslaggeving in Nederland tekortschieten, en zelfs niet omdat de burgerbeweging in Israël en Palestina uiteindelijk een rechtvaardige oplossing voor dit slepende conflict teweeg kan brengen. Het verhaal van Israëlische en Palestijnse vredesactivisten is belangrijk omdat het de menselijke kant van het conflict laat zien.

Israëliërs en Palestijnen ervaren het conflict niet in abstracte termen. Wat voor ons een item van het nieuws is, is voor hen het dagelijks leven. Een Palestijn die elke ochtend door een checkpoint moet om naar zijn of haar werk te gaan, denkt niet ‘dit is een maatregel die voortkomt uit een geschiedenis van 120 jaar’. Een Israëliër die door een metaaldetectorpoortje het winkelcentrum in loopt, zal niet zeggen: ‘Dit wordt veroorzaakt door een clash tussen de zionistische en de Palestijnse nationale ambities.’ Voor de inwoners van Israël en Palestina is het conflict geen abstract politiek debat; zij léven in conflict.

Maar wat houdt dat eigenlijk in? Hoe voel je je als je driemaal per dag gefouilleerd wordt en je bewegingsvrijheid wordt bepaald door je identiteitskaart? Welke gevolgen heeft die muur nou op het dagelijks leven? Kun je in Tel Aviv wel gewoon naar een restaurant gaan, of ben je altijd bang voor een aanslag? En is het wel angst wat je voelt tijdens een luchtbombardement in de Gazastrook, of nemen woede en haat bezit van je? Ben je er elke dag mee bezig, of maar zo af en toe? Oftewel: wat betekent het om te leven in een conflict?