christoph schlingensief

Zo mooi als hier kan het in de hemel niet zijn

..

Het laatste dagboek van de aan longkanker overleden beroemde Bayreuth-regisseur

..

Oorspronkelijke titel So schön wie hier kanss im Himmel gar nicht sein!

Tagebuch einer Krebserkrankung

Oorspronkelijke uitgave © 2009 Verlag Kiepenheuer & Witsch, Köln

© 2011 Nederlandse vertaling Uitgeverij Maarten Muntinga bv, Amsterdam

Vertaald door Katja Hunfeld

Omslagontwerp Rudolf Linn, Köln / Mariska Cock, Amsterdam

Omslagbeeld © Peter Hönnemann / www.schierke.com

Foto auteur voorzijde omslag © Peter Hönnemann/www.schierke.com

Alle rechten voorbehouden

..

www.mmboeken.nl

..

isbn 978 90 5831 583 0

nur 402

Voor Aino

Opdat de malende gedachten eindelijk hun oorsprong vinden.

(C.S.)

‘Er is voor de mensen vandaag de dag maar één radicaal nieuwtje,
en dat is voor iedereen hetzelfde: de dood.’

Walter Benjamin

Dit boek documenteert een ziekte. Het is niet mijn bedoeling ten strijde te trekken tegen kanker. Maar het betreft misschien wel een strijd voor de autonomie van een zieke en de sprakeloosheid van het sterven. Het op band vastleggen van mijn gedachten heeft me in elk geval enorm geholpen bij het verwerken van het ergste wat ik ooit heb meegemaakt en bij het vechten tegen het verlies van mijn autonomie. En wellicht kan het lezen van mijn verhaal anderen helpen. Want mijn lot is niet uniek: ik ben een van vele miljoenen.

..

Er zijn zoveel zieke mensen die eenzaam en teruggetrokken leven. Ze durven de deur niet meer uit en zijn bang om over hun angsten te praten. Ik heb ontdekt hoe belangrijk het is om de geschrokkenen en verdwaasden terug te halen in het leven, ze aan te moedigen hun autonomie als zieke terug te winnen, te proberen hun twijfel te doorgronden, ze te helpen voor hun angsten uit te komen en die – op wat voor manier dan ook – vorm te geven. De ziekte voor je neer te zetten en haar, en jezelf, van de buitenkant te bekijken. Zo’n holistische blik is belangrijk en buitengewoon nuttig. Veel artsen zijn niet in staat dit gebaar te maken, wat niet in de laatste plaats met grootmoedigheid te maken heeft. Het kan zijn dat ze het niet hebben geleerd, maar het kan ook zijn dat ze er door de druk van ons gezondheidssysteem geen tijd voor hebben. Daarom moet je je als zieke niet volledig aan de geneeskunde overleveren, hoe indrukwekkend de successen die de wetenschap tegenwoordig boekt ook zijn.

Als je dus ziek wordt en merkt dat je als mens nauwelijks meer bestaat, als je het gevoel hebt dat je alleen nog maar geleefd wordt, kom dan in opstand. Niet alleen tegen je arts, maar ook tegen het ministerie van Volksgezondheid! Ik ben persoonlijk ontzettend geholpen door een antroposofische arts en door een mannelijke en een vrouwelijke academische arts. Ook en vooral door hun samenwerking.

En als je zelf gezond bent maar je hebt een zieke in je familie- of vriendenkring, zorg dan voor hem of haar, ook als je vreest dat het te zwaar wordt. Deel de hulp met anderen. Zonder mijn vrienden, die ik in dit boek niet allemaal bij naam noem, was het me niet gelukt de schok en het daarbij behorende oneindige aantal angsten te overwinnen.

..

Ik zou de Kerk willen vragen ons niet meer met de mysteries van het hiernamaals onder druk te zetten. Het leven is te mooi om ons mensen voortdurend te dreigen met ophanden zijnd onheil. Gods hulp en liefde, in welke gedaante of vorm ook, zijn geen opvoedkundige pilletjes. De liefde van God manifesteert zich vooral in de liefde voor onszelf, in het vermogen om met al onze eigenaardigheden van onszelf te houden. En niet alleen om dat wat we onszelf voortdurend wijsmaken over wie we zijn, wanneer we laten zien hoe waardevol, wijs, knap en succesvol we zijn! Nee! We zijn zonder meer prachtig. Laten we dus ook eens van onszelf houden. God kan niets beters overkomen.

..

Wenen, 24 maart 2009

Christoph Schlingensief

Dinsdag 15 januari

..

Vanmiddag heb ik besloten een pet-scan te laten doen. Dat is een onderzoek waarbij je in een scanner komt te liggen nadat je een radioactieve substantie ingespoten hebt gekregen die binnen honderd minuten uiteenvalt. Vooral dat laatste heb ik onthouden. Die substantie is verrijkt met druivensuiker en verspreidt zich door het lichaam, en op de plekken waar een tumor zit zie je meer sedimenten zitten, doordat een tumor veel verbrandt. Daardoor worden mensen met kanker ook zo mager. Op de donkere plekken zit niks. Je kunt met de beelden van zo’n scan dus een tumor identificeren en metastasen ontdekken. Het enige probleem is dat je er ook elke ontsteking op ziet. Als de beelden morgen dus aangeven dat er een tumor in het centrum van mijn longen zit, kan het ook een ontsteking zijn die eruitziet als een tumor. Die deur staat dus nog op een kier.

Dit hele gebeuren is merkwaardig voor me, omdat ik altijd met beelden te maken heb gehad. Ik leef eigenlijk in beelden. Maar er bestaan dus ook beelden die niet eensluidend zijn, en in zo’n beeld bevind ik me nu. Eigenlijk heb ik het idee van niet-eensluidende beelden altijd erg gemogen. Beelden die uit fade-outs bestaan en waar mensen heel verschillend op reageren. Dat werd me vaak aangerekend, omdat ik de aanstichter van die beelden was. Critici hadden best vaak gelijk wat betreft dingen die ik heb gedaan. Misschien heb ik de kern waar ik naar op zoek was niet altijd serieus genoeg genomen, voelde ik niet echt waar het om draaide. Doordat ik bij al mijn projecten uiteindelijk toch was aangewezen op het eindresultaat, dat in het gunstigste geval een beloning met zich meebracht.

Dit keer zal het resultaat echter de opening zijn naar een weg die bewandeld moet worden, in welke vorm ook. Deze keer kan ik dus niet simpelweg zeggen dat ik het resultaat wel afwacht, of het nu goed of slecht is. Als de uitkomst niet goed is, betekent dat dat ik dingen moet doormaken, beleven en uithouden. De impact daarvan kan ik absoluut niet inschatten. Het andere resultaat is dat het goed afloopt. In dat geval mag ik niet vergeten wat ik de afgelopen tien dagen heb doorgemaakt en gedacht. Ik moet me dan blijven herinneren op welke punten ik allemaal duidelijkheid wilde waar geen duidelijkheid was, en hoeveel louterende momenten ik heb meegemaakt.

Ik zou de afgelopen tien dagen echt niet hebben willen missen. Dat klinkt misschien raar, maar ze hebben met alle hoogte- en dieptepunten meer duidelijk gemaakt dan alles daarvoor. Hierbij is interessant dat vragen als ‘Waarom ik?’ en ‘Waar gaat dit over?’ – vragen met betrekking tot spiritualiteit – tot nu toe niet in me zijn opgekomen. Ik heb meer het idee dat ik in een proces van bezinning zit. En deze opnamen moeten in eerste instantie mijn gedachten ordenen. Waarbij het er niet toe doet wanneer welke diagnose kwam. Dat vind ik oninteressant. En ook geen psychologisch geklets. Dat komt misschien nog wel. Het lijkt me belangrijk om vooral de gedachten die in me opkwamen aan mijn dicteerapparaatje toe te vertrouwen. Als een gedachte je kwelt, denk hem dan weg.

..

Ik heb vandaag een boek gekocht: Die Bibel. Was man wirklich wissen muss, door Christian Nürnberger. Dat lees ik nu, omdat ik erachter kom dat ik de belangrijke verhalen uit het Oude en Nieuwe Testament helemaal niet meer ken, hoewel ik misdienaar ben geweest en godsdienst als keuzevak had. Mijn moeder vertelde me net dat ze altijd van het Oude Testament heeft gehouden. Ik weet er niets meer van, alles is op de een of andere manier verdwenen. Geen idee waarom dat zo is. Nu ben ik aan het lezen over Abraham en Isaak, over de exodus en over bezinning. Stel je voor: de vrouw van Abraham is zesenzeventig jaar en desondanks belooft God Abraham zoveel kinderen als er sterren aan de hemel staan. Daarna trekken ze van het ene land naar het andere en gebeurt er niets. Stel het je eens voor, zeg!

In het boek van Nürnberger staan in elk geval twee of drie indrukwekkende passages. Hij schrijft: ‘God eist dat de mens ophoudt zijn eigen lot te bepalen. Alleen als voldoende vrijwilligers bereid zijn aan deze ontzagwekkende eis te voldoen, kan Gods plan slagen. Omdat de eis zo enorm is en de menselijke bereidheid zich ernaar te schikken zo klein, wacht Gods plan tot op de dag van vandaag op vervulling.’

En dit is de andere passage: ‘De mens gelooft niet dat hij het leven wint als hij het leven laat. Daar faalt Gods utopie.’

Tja, het leven laten om te leven…

..

Vandaag heb ik ook weer een keer het graf van mijn vader bezocht. Het was al donker en het regende, en ik stond daar. Ik heb mijn excuses aangeboden voor wat ik gisteren over de muur heb geschreeuwd. Ik had het niet meer uitgehouden in het ziekenhuis en moest er even uit. Ik ben naar een pizzeria gegaan en heb een hele fles wijn en twee glazen grappa gedronken. Daarna ben ik nogal aangeschoten en lallend door de straten gedwaald, en op een gegeven moment kwam ik dus bij de begraafplaats waar mijn vader ligt. Omdat die ’s nachts gesloten is, heb ik over de muur geschreeuwd. Ik heb tegen hem staan brullen: ‘Wat denk je eigenlijk wel! Wat denk je überhaupt! Wat gebeurt daar!’

En toen begreep ik dat ik eigenlijk graag een keer helemaal alleen op de wereld zou willen zijn. Hoewel ik erg veel van mijn vader en moeder hou: als mijn moeder ooit overlijdt, ben ik voor het eerst alleen op de wereld. Dan ben ik zelf verantwoordelijk. Ik wil een keer helemaal alleen zijn. Alleen op de wereld. Ik wil er alleen voor staan en kunnen zeggen: ‘Zo, dit is mijn leven.’ En dan ga ik huilen en daarna ben ik helemaal op, maar ik ben tenminste een keer helemaal alleen geweest.

Omdat ik vannacht heb gebruld dat hij dit toch niet serieus kan menen, dat hij iets moet doen, heb ik hem vandaag mijn excuses aangeboden. Maar ik heb hem ook gezegd dat ik die zwarte energie, die zwarte velden, niet wil. En ik wil vooral niet afglijden naar het pessimisme dat ik van hem op een bepaald moment niet meer kon verdragen. Ik was erg emotioneel vannacht. En toen heb ik beloofd dat ik een kerk, een school, een ziekenhuis, een theater en een opera in Afrika zal gaan bouwen als dit allemaal goed afloopt. Ik heb serieus een gelofte afgelegd aan het graf van mijn vader. Drie keer begon ik te praten en drie keer kon ik niet verder. Maar toen heb ik het echt gezegd: ‘Ik beloof…’

Het was een prachtig moment. En toen – en dat klinkt nu totaal doorgedraaid –, op het moment dat ik het zei, werd de hemel zo rood als het brokaat in de beelden die ik een paar dagen geleden had tijdens die hallucinaties. Dat rood was waarschijnlijk niet anders dan het rood dat je in Duisburg ziet als ze vloeibaar metaal uitgieten, dan kleurt de hemel bloedrood, maar zulke dingen wil ik dus graag zien. Het komt misschien vreemd over, maar het moment dat de hemel recht boven me rood kleurde, was een teken voor me.

Tot slot heb ik nog gezegd: ‘Ik zal het doen. Niemand die me tegenhoudt.’ Dat was natuurlijk pretentieus, maar ik bedoel dat ik het écht wil doen.

Ik ben nu al een beetje slaperig. Ik heb een halve valiumpil genomen, zodat ik een beetje ontspan en niet de hele nacht lig te piekeren. Daar schiet niemand immers iets mee op.

Goed, morgen een slok nucleair medicijn en dan zien we wel wat er opvlamt.