Bert Breij & Tom van Oosterhout

Het verhaal achter Amnesty International

==

50 jaar strijd voor mensenrechten

© 2011 Bert Breij

Uitgave in MM Boeken mei 2011

MM Boeken is een imprint van Uitgeverij Maarten Muntinga bv, Amsterdam

Omslagontwerp Studio Jan de Boer

Foto voorzijde omslag © Rayment Kirby/Trevillion Images

Foto’s binnenwerk: © Collectie Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis, Amsterdam; © Amnesty International Nederland; © Getty Images; © Time Life Pictures/Getty Images; © © oas; © Horacio Villalobos/Corbis; © Council of Europe; © Bettmann/Corbis; © Rob van der Aa; © © wfa; © ai usa

Alle rechten voorbehouden

==

www.mmboeken.nl

==

isbn 978 90 5831 584 7

nur 740

De uitgever heeft al het mogelijke gedaan om in contact te komen met de rechthebbenden van de beelden in dit boek. Indien u meent aanspraak te kunnen maken op enige rechten, kunt u zich wenden tot Uitgeverij Maarten Muntinga te Amsterdam.

Noot van de auteurs

Dit boek gaat vooral over enkele van de belangrijkste of markantste internationale leiders van Amnesty International. Het is een welbewuste keuze van de auteurs, maar die keuze heeft een keerzijde. De grote betekenis van de nationale formele en informele leiders in de vele Amnesty-landen van over de hele wereld is daardoor onderbelicht gebleven. Onderbelicht zijn ook de talloze onderzoekers, bestuurders en actiecoördinatoren, de mannen en vrouwen die zich steeds weer voor het belang van mensenrechten hebben ingezet in de landen waar regeringen het niet zo nauw nemen met de rechten van de mens. Onderbelicht zijn ook de leden en de sympathisanten.

Onze excuses daarvoor.

Daar staat tegenover dat onze keuze wel vrij baan heeft gegeven om een beeldend verhaal te vertellen dat veel lezers in de wereld kan raken en voor velen van hen nog onbekend is. Benadrukt moet worden dat het een onafhankelijk, vrij journalistiek geschreven boek is. Allesbehalve in een aanpak en stijl die Amnesty International zelf gewend is. Het zit ook niet in het karakter van Amnesty International om haar eigen leiders op een troon te plaatsen. Het historisch bewustzijn is binnen Amnesty International opvallend gering. Het gedachtegoed is echter grotendeels gebleven.

Dit boek is geen uitgave van Amnesty International en deze draagt er dus ook geen verantwoordelijkheid voor. Het is ook niet op initiatief van Amnesty International ontstaan, en de auteurs zijn zich er heel bewust van dat het boek nog vele repercussies en discussies zal kunnen geven. Als dat zo is, dan zijn de auteurs uiterst tevreden.

==

Ik denk, dus ik zit in de gevangenis. Een affiche van Amnesty International België als onderdeel van een ledenwerfactie.

Proloog

Amnesty International is in haar vijftigjarige bestaan grotendeels dezelfde gebleven. Natuurlijk is ze groter geworden. In 1983 had Amnesty International bijna 600.000 leden, in 1991 bijna 900.000 en nu in 2011 bijna drie miljoen. Maar haar karakter en cultuur, en de manier waarop zaken worden aangepakt, zijn niet verloren gegaan. Ze is nogal stug, stijf, onverzettelijk, vrij pacifistisch, erg principieel en altijd uit op de waarheid. Ze is geen moment wraakzuchtig. Ze is uiterst diplomatiek en heeft daarin ook iets geheimzinnigs. Aan alles is te merken dat ze bloedserieus is. Ze heeft iets elitairs, zonder arrogant te zijn. Ze is ook nog steeds vooral westers, blank en van de welgestelden. Haar werkwijze is nog steeds dezelfde: signaleren, diepgaand deskundig onderzoek en dan weloverwogen aan de slag. Publiekelijk in het nieuws. Wel of niet met de trouwe achterban in actie. Ze heeft veel bewezen successen, met vooral veel aandacht en publiciteit in de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw. Het lijkt erop dat haar echte status en imago in die tijd zijn gevestigd. Maar haalt ze de volgende vijftig jaar?

Amnesty bestaat vijftig jaar en heeft haar sporen verdiend. Veel van de verdrukten in de wereld hebben dankzij Amnesty International een gezicht gekregen, en met hen hun beulen, de foute regeringsleiders en hun trawanten. Er is heel veel bekend over deze grote boeven, schenders van mensenrechten pur sang. Leiders die misbruik maakten van hun positie en hun al of niet democratisch verworven vertrouwen. Steeds zullen zich weer nieuwe schurken aandienen in allerlei gedaantes. Als dictator of president, als regering of rebellengroep, en ook aan de top van multinationale ondernemingen.

Aandacht voor de leiders

Het wordt nu eindelijk eens tijd om de leiders die hun talent gebruikten om de mensheid te dienen meer in het daglicht te plaatsen, om de leiders die de afgelopen vijftig jaar heel persoonlijk hun stempel op Amnesty International hebben gedrukt, voor het voetlicht te brengen. Wie waren zij? Wat deden zij? Wat maakten zij van jongs af aan zelf mee? Voor welke grote beslissingen stonden zij?

De voormalige leiders van Amnesty International blijken uiterst boeiende persoonlijkheden. Een aantal van hen vervult nog steeds zeer vooraanstaande posities in de wereld van de mensenrechten.

De initatiefnemer van Amnesty, de in 2005 overleden Peter Benenson, was een telg van de joodse upper class in Groot-Britannië en had ook een Russische achtergrond. Zijn opvolger was Seán MacBride, Iers vrijheidsstrijder en minister van Buitenlandse Zaken van Ierland. In de jaren zeventig kreeg hij persoonlijk zowel de Nobelprijs voor de Vrede als de Leninprijs voor de Vrede. Zijn vader werd door de Engelsen gefusilleerd toen hij twaalf jaar oud was. Als veertienjarige werd hij zelf door de Engelsen gevangengenomen.

De Chileense hoogleraar José Zalaquett was en is wereldwijd de meest gevraagde adviseur van waarheidscommissies. Hij werd door de Chileense militaire junta opgesloten en daarna verbannen. Hoogleraar Mümtaz Soysal is in Turkije nog steeds politiek actief en werd door de militairen in zijn land gevangengezet. Ook hij werd later minister van Buitenlandse Zaken. Hij is overtuigd kemalist en heeft geen contact meer met Amnesty. Hij nam in 1977 namens Amnesty International in Oslo nog wel de Nobelprijs voor de Vrede in ontvangst.

De Zweed Thomas Hammarberg heeft Amnesty in haar belangrijkste bloeiperiode geleid. Hij is nu de Europese commissaris mensenrechten in Straatsburg en slaat groot alarm over de mensenrechten in Europa.

Irene Khan uit Bangladesh – de enige vrouwelijke secretaris-generaal tot nu toe; ze trad in 2009 af – bracht Amnesty International in andere vaarwateren door het domein uit te breiden met sociale en economische rechten, met een focus op armoede en vrouwenrechten. Ze is nu de hoogste baas bij de Salford Universiteit in Manchester, Engeland.

De toekomst van Amnesty

De Nederlander Menno Kamminga, hoogleraar internationaal recht van de Universiteit van Maastricht en jarenlang zeer gewaardeerd juridisch medewerker van Amnesty in Londen, is uiterst bezorgd over de toekomst van Amnesty. Hij vindt dat ze verloren is als ze haar werkterrein niet vergaand verlegt naar de multinationale ondernemingen en zegt onvoldoende gehoor voor die waarschuwing te krijgen bij de huidige Amnesty International.

Tenslotte het verhaal van de eigenzinnige Jan Pronk die in de jaren zeventig en tachtig Amnesty International op zijn pad tegen kwam. Pronk was meerdere malen Nederlands minister van Ontwikkelingssamenwerking. Hij vertelt niet alleen over zijn contacten met Amnesty, maar ook hoe hij aankijkt tegen de staatsgreep in 1980 en de moorden van 1982 in Suriname. In 1975 was Pronk nog verantwoordelijk voor de plotselinge onafhankelijkheid van deze voormalige Nederlandse slavenkolonie. Desi Bouterse, die de staatsgreep pleegde en als hoofddader van de moorden wordt beschouwd – hij is in ieder geval een veroordeeld drugsbaron –, is nu de democratisch gekozen president van dit land. Bejubeld door een groot deel van de Surinaamse jeugd heeft hij zich weer omringd met zijn oude garde. Een voorbeeld voor de wereld om te laten zien dat onkruid maar moeilijk vergaat.

‘Mensenrechtenactivisme is niet zonder risico,’ zegt Irene Khan. ‘Het risico is dat als je iets doet, je er een goed gevoel aan overhoudt. En dat je dan ook denkt dat je iets goeds hebt gedaan. Maar er is een groot verschil tussen je goed voelen en iets goeds doen. Voor Amnesty is dat altijd weer de uitdaging. Het gaat om het resultaat, daar buiten.’

1. Een eigenzinnig idealist

Twee dagen nadat in Duitsland Adolf Hitler tot leider van de Nationaal Socialistische Duitse Arbeiderspartij (nsdap) is gekozen en nog maar weinig mensen beseffen dat een van de donkerste perioden in de wereldgeschiedenis is aangebroken, ziet midden in Londen op 31 juli 1921 een jongetje het levenslicht. Peter James Henry Solomon, later bekend als Peter Benenson, initiatiefnemer van de mensenrechtenorganisatie Amnesty International.

Zijn vader, Harold Solomon, is kolonel in het Britse leger, zijn moeder is Flora Benenson. Het had weinig gescheeld of Peter was in Palestina geboren, in Jeruzalem, het Britse protectoraat waar zijn vader zijn standplaats heeft. Solomon wil per se dat zijn zoon in Londen wordt geboren. Na de geboorte woont het gezin nog drie jaar in Palestina om zich daarna definitief in Londen te vestigen. Peter heeft nooit een broertje of een zusje gekregen. De vreugde over zijn geboorte is groot, de weelde waarin hij wordt geboren evenzeer.

Wie vooral ook blij is, is Grigori Benenson, de steenrijke vader van Flora: eindelijk een jongen in de bloedlijn. Zijn enige zoon Yasha is een paar jaar eerder overleden aan de Spaanse griep en heeft alleen een dochter nagelaten. Flora, zijn oogappel, is de eerste van zijn drie dochters die een zoon krijgt. Als we de buitenechtelijke zoon van Grigori niet meetellen, is Peter naar later blijkt ook de enige mannelijke nazaat. Grigori vindt het uitermate jammer dat het kind de achternaam van zijn vader, Solomon, krijgt en niet die van hem: Benenson. Op de valreep, op zijn sterfbed in 1939, krijgt hij alsnog zijn zin.

De families Solomon en Benenson zijn beiden joods, maar cultureel verschillend. De Solomons behoren al decennia tot de welgestelden in Engeland. De Benensons zijn Russen, een afkomst die de familie, inclusief Peter, steeds met zich mee zal dragen. Aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog is het hele gezin uit het gedoemde tsarenrijk naar Jena in Duitsland vertrokken. Als de familie eindelijk kans ziet om Duitsland te verlaten, valt het gezin uit elkaar. Grigori Benenson vertrekt met zijn dochters Flora en Manya via Stockholm al snel naar Londen, waar hij ook zakelijke belangen heeft. Zijn vrouw Sophie en Fira, de derde dochter, gaan terug naar de woning in Sint- Petersburg.

==

Flora Benenson als tiener, in de jaren dat ze in Sint-Petersburg woonde op een steenworp van het paleis van de tsaar.

==

De oorlog maakt het voor Benenson, die zijn fortuin heeft vergaard in de olievelden van Bakoe in het tegenwoordige Azerbeidzjan, lastig om zaken te doen, maar de grote klap komt als na de revolutie van 1917 de bolsjewieken al zijn bezittingen in Rusland in beslag nemen. Gelukkig heeft hij nog een groot deel van zijn fortuin in Londen weten onder te brengen. Met veel moeite lukt het hem om ook Sophie en Fira vanuit Sint-Petersburg naar Londen te krijgen. Rusteloos als hij is, vertrekt hij tegen het eind van de Eerste Wereldoorlog naar New York. Zijn vrouw Sophie woont de rest van haar leven in luxe hotels in Parijs en Londen. Dat was niet weggelegd voor de meeste leden van de verbannen Russische adel.

==

Grigori Benenson, de steenrijke oliebaron en zakenman uit Bakoe, de hoofdstad van Azerbeidzjan, vader van Flora Solomon-Benenson en grootvader van Peter Benenson.

Overspel

In Jena woont dr. Erich Lexer, de Duitse pionier op het gebied van plastische chirurgie. Hij heeft zijn kunsten kunnen botvieren op Grigori Benenson. Grigori ondergaat kort voor de Eerste Wereldoorlog dringend een serie operaties en behandelingen aan zijn gezicht. Lexer is de eerste arts die ingenieuze, geavanceerde operatietechnieken gebruikt om aangetast weefsel nagenoeg onzichtbaar te herstellen.

Wat was Grigori Benenson overkomen? Zijn laatste minnares had zich bij hem gemeld. Hij zou de vader zijn van het kind dat ze verwacht. Benenson wijst haar af, wat haar zo furieus maakt dat ze hem bijtend zuur naar het hoofd gooit, met zichtbaar succes. Geld is geen probleem en in allerijl wordt Grigori naar Jena vervoerd om daar door de beste specialist – Lexer – te worden geholpen. De minnares is dan al met de hulp van Grigori’s geld en de bevriende ‘hofadviseur’ Raspoetin naar Siberië verbannen. Daar weet ze zich korte tijd later, tijdens de Russische Revolutie, uit te bevrijden.

Bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog verhuist Lexer naar het front, om achter de loopgraven te proberen stukgeschoten soldaten op te lappen. Gelukkig is de behandeling van Grigori Benenson dan al zo succesvol, dat hij met enkele nuttige aanwijzingen zichzelf kan verzorgen. Op zijn vrouw, Sophie Goldberg, de moeder van zijn zoon Yasha en zijn drie dochters, hoeft hij niet te rekenen: zij heeft schoon genoeg van zijn overspelig gedrag.

==

In 1919 trouwt Flora Benenson met kolonel Harold Solomon.

Zo vader, zo dochter

Harold Solomon, de vader van Peter, is een Brit in hart en nieren. De moeder van Harold is Frances Adler, ze komt uit een dynastie die twee hoofdrabbi’s van het Britse Rijk heeft geleverd. Harolds vader handelt met succes in aandelen op de beurs van Londen en heeft daarmee de familie Solomon vrij welgesteld gemaakt, maar lang niet zo rijk als Grigori Benenson.

Als Peter in 1921 in Londen wordt geboren, is zijn vader nog een gezonde kolonel. Hij is een groot paardenliefhebber en een prima ruiter. In 1923 slaat het noodlot toe. Peters vader wordt door zijn paard uit het zadel gegooid en krijgt een flinke trap na tegen zijn ruggengraat. Het is Kerstmis 1923, hartje winter in Palestina. Peter is nog maar net twee jaar oud. Eerst lijkt het nog wel mee te vallen, maar geleidelijk aan raakt de kolonel steeds verder verlamd van de heup af naar onderen. Uiteindelijk kan hij niet meer lopen. Het is het jaar waarin de Engelse archeologen Howard Carter en Lord Carnarvon de sarcofaag van de Egyptische farao Toetanchamon openen. Alle aandacht in de kranten gaat uit naar deze ‘grafschennis’.

In 1927 bezoekt Flora haar vader in New York, ze woont dan al vier jaar met haar verlamde man en Peter in Londen. Om haar wat afleiding te bezorgen troont haar vader haar mee naar een feestje, en daar treft ze de man van haar dromen. Alexander Kerensky is een lange, krachtig gebouwde man, zijn welluidende stem en perfecte kleding dragen bij aan zijn niet geringe charisma. Zijn vrouw en twee zoons leven van hem gescheiden in Londen. Zelf woont hij in Parijs, waar hij een anticommunistische krant uitgeeft.

==

Alexander Kerensky was de leider van de eerste Russische regering na de val van de tsaar. Hij werd op zijn beurt verjaagd door de bolsjewieken onder leiding van Lenin en bracht de rest van zijn leven in ballingschap door in Parijs. De moeder van Peter Benenson, Flora Solomon, en Kerensky ontmoetten elkaar in New York en werden elkaars minnaar.

==

Kerensky was in 1917 voorzitter van de eerste Voorlopige Regering van Rusland, nadat de tsaar is afgezet. Al in hetzelfde jaar wordt hij verjaagd door de bolsjewieken, onder leiding van Vladimir Ilyich Ulyanov, beter bekend als Lenin. Kerensky vlucht naar Frankrijk, waar hij sindsdien in ballingschap leeft. Kerensky is in New York om lezingen te geven voor zijn achterban. Wanneer ze allebei weer terug zijn in Europa, zet de amoureuze relatie tussen Flora en Kerensky zich in alle hevigheid in de Franse hoofdstad voort.

En dan is het 1930. Abrupt komt er een eind aan de pret als Flora in Parijs wordt gebeld door haar zwager Arthur Solomon met de mededeling dat haar echtgenoot tijdens een zwempartijtje in de Donau een dodelijke infectie heeft opgelopen. Zwemmen was de enige vorm van lichaamsbeweging die Harold Solomon nog had. Hij is in kritieke toestand opgenomen in het ziekenhuis van Osijek, in Servië. Vanuit Londen haasten Harolds broer Arthur en hun moeder Frances zich naar Servië. Peter reist met hen mee. Flora reist vanuit Parijs met haar zus Fira naar het ziekenhuis. Harold wordt van Osijek overgebracht naar een privékliniek in Glion in Zwitserland, waar hij op 30 juli 1930 overlijdt, één dag voor Peters negende verjaardag.

Peter is ontroostbaar. De dood van zijn geliefde vader is een enorme klap. Vaak zal hij nog terugdenken aan de momenten waarop hij met zijn zwaar invalide vader optrok. Thuis samen boeken lezen in de bibliotheek, waarbij ze zich niets aantrekken van Peters homoseksuele huisleraar W.H. Auden, al een paar jaar later een van de beste Engelstalige dichters van de twintigste eeuw. Peter was vaak de benen van vader Harold. Met zijn sokken rond zijn enkels en zijn armen gestrekt duwde hij de rolstoel naar de Round Pond in Kensington Gardens in Londen. Samen gingen ze op ontdekkingsreis dwars door Europa. Peter was ‘zijn grote vent’.

Harold Solomon wordt begraven op de Joodse begraafplaats in Vevey aan het Meer van Genève. Peter zal zijn hele leven het graf van zijn vader blijven bezoeken.

==

De dichter W.H. Auden was een jaar de huisleraar van Peter Benenson.

Economische crisis

Voor de familie Benenson breekt een slechte tijd aan. Opa Grigori mag dan wel steenrijk zijn, maar de crash van de beurs op Wall Street in 1929 in New York, stort hem over de rand van de financiële afgrond. Er is geen redden meer aan.

Nog geen tien jaar eerder kocht hij maar net vijf weken na zijn aankomst in New York met veel bravoure de wolkenkrabber aan 165 Broadway voor tien miljoen dollar. De helft van dat bedrag betaalde hij contant. Nu kan hij zijn leningen niet meer aflossen, raakt hij alles kwijt en verliezen zijn dochters hun toelage. De moeder van Peter, Flora Solomon, ontvangt tot dan toe trouw maandelijks een cheque van duizend pond. Een inkomen dat tweehonderd keer zo hoog is als dat van een gemiddeld gezin in het Londen van die dagen. Ze moet al haar personeel ontslaan en gaat op zoek naar een andere en eenvoudiger woning. Peter is dan tien jaar oud. Ineens is hij niet langer het rijkeluiszoontje.

Moeder Flora moet zelfs werk gaan zoeken. Ook al was ze gewend een rijk leven te leiden, Flora toonde zich wel altijd begaan met het lot van de minderbedeelden. Tegelijkertijd vond ze het heel gewoon om een kinderjuffrouw voor Peter te hebben, een verpleegster voor haar verlamde echtgenoot, twee chauffeurs en een grote huishoudelijke staf waarmee je een klein hotel draaiend kon houden. Hoe onwennig het voor Flora misschien lijkt om nu zelf geld te moeten verdienen, eigenlijk daagt haar dat ook wel uit.

Politieke en sociale bewustwording

In 1923 leerden Flora Solomon en Ethel Snowdon elkaar kennen als ze samen de kibboets Degania in Palestina bezoeken. Ethel was toen voor haar man Philip Snowdon de situatie in Palestina aan het verkennen. Philip is de tweede man van de Engelse Labourpartij en de latere minister van Financiën in de kabinetten van Ramsay MacDonald (in 1924 en van 1929 tot 1931). Ethel en Philip laten Flora kennismaken met de voordelen van het socialisme. Dit versterkte Flora’s groeiende sociale geweten. In het begin is haar nieuwe ‘overtuiging’ alleen nog maar een onderwerp in de discussies met haar echtgenoot.

Over haar groeiende sympathie voor het socialisme schreef Flora in haar autobiografie From Baku to Baker Street: ‘Ik hield mijn elf bedienden in Hornton Street. Weigerde om lid te worden van Labour, maar liet me tijdens het eten gaan in verhitte debatten met Harold over de uitbuiting van de werkende klasse, terwijl onze butler Ripley met een goede fles wijn uitdrukkingsloos achter ons klaarstond om bij te schenken.’

Harold is een uitgesproken conservatief. Hij weet voor de politiek één keer zelfs zoveel ambitie op te brengen dat hij probeert voor de Conservative Party een zetel in het Britse Lagerhuis te veroveren. Zonder succes. Ook zijn zoon Peter zou later vier keer vruchteloos proberen een zetel in het Lagerhuis te pakken te krijgen, maar dan voor de concurrent, de Labour Party. Peter Benenson, die toen nog Peter Solomon heette, heeft beide werelden leren kennen. Hoezeer hij ook tegen zijn vader opkijkt, hij kiest toch al snel voor de socialisten en het sociale geweten van zijn moeder.

In het leven van de dan zesendertigjarige Flora Solomon, moeder en weduwe, is 1931 een keerpunt. Het geldschip van haar vader komt niet meer binnenvaren. Geld dat de Solomons aanboden, heeft ze geweigerd. Ze moet aan het werk. Voor de meeste mensen die altijd in welstand hebben geleefd, zou het een hele opgave zijn geweest. Niet voor haar. Ze heeft haar eigen netwerk en hoeft echt niet in de rij te staan voor een uitkering. Een netwerk overigens waar ook Peter later nog de vruchten van zal kunnen plukken.

Ze kent Simon Marks en Israel Sieff, de managers en eigenaars van de warenhuisketen Marks & Spencer. Ze heeft hen ontmoet op de bijeenkomsten van Chaim Weizmann. Weizmann, die haar openlijk waardeert, is een chemicus die als wetenschapper Engeland tijdens de Eerste Wereldoorlog aan de aceton helpt die nodig is om munitie te maken. Flora is erg onder de indruk van Weizmann. In zijn vrije tijd is hij de leider van de zionisten die zich inzetten voor een Joodse staat in Palestina. Flora kent Palestina goed, ze heeft sympathie voor het zionisme en ze staat aan de kant van de revisionisten. Bij het vrij joodse Marks & Spencer weet men dat. Ze weten ook dat ze dan weliswaar rijk is opgegroeid en niet heeft gewerkt, maar wel goed met allerlei soorten mensen kan omgaan. Ze spreekt meerdere talen, wat in Engeland maar weinig voorkomt. Om het eens te proberen krijgt ze bij Marks & Spencer op proef een vrije rol zodat ze kan uitvinden wat ze echt kan en wat van belang lijkt voor het bedrijf.

Simon Marks maakt Flora Solomon al spoedig verantwoordelijk voor het sociale programma van Marks & Spencer. Nadat ze uitgebreid kennis heeft gemaakt met de dagelijkse gang van zaken in het warenhuis, levert ze ongezouten kritiek op de werkomstandigheden van het personeel. Simon Marks heeft een groot vertrouwen in Flora en in het belang van haar voorstellen. Hij ziet haar als een bruggenbouwer uit eigen kring. Ze krijgt zelfs de mogelijkheid om in Duitsland te leren hoe zo’n sociaal programma moet worden opgezet. In 1932 reist ze daarvoor drie maanden langs warenhuizen in dat land. Peter zit op kostschool of slaapt bij Frances Solomon, de moeder van zijn vader. Mist hij zijn moeder? Waarschijnlijk niet echt, hij is wel gewend aan haar afwezigheid.

Flora Solomon slaagt erin om Marks & Spencer een menselijker aanzien te geven, zelfs tijdens de Tweede Wereldoorlog, waarin het niet zo nauw met de arbeidsomstandigheden wordt genomen – zeker niet in Engeland. Ze helpt mee aan een personeelsbeleid dat in Engeland destijds zijn tijd vrij ver vooruit is.

==

Kristallnacht

Nog voordat Peter Solomon door zijn vader in 1921 wordt aangegeven bij de burgerlijke stand, is hij al aangemeld als leerling bij Eton College, een kostschool voor de Engelse elite. Eenmaal op Eton, op zestienjarige leeftijd, laat hij zijn eigenwijze daadkracht zien. Zijn moeder vindt hem een briljant student. En dat vond hij zelf ook wel. Op Eton treft hij enkele gelijkgestemde leraren en studenten. Al op zestienjarige leeftijd heeft hij veel aandacht voor de internationale politiek. In 1937 haalt hij een paar van zijn schoolkameraden en hun ouders over om wezen van de Spaanse Burgeroorlog te ‘adopteren’.

Bijna vijftig jaar later legt hij tijdens een interview beschouwend uit: ‘We waren geschokt dat de invasie van Spanje door enkele rebellerende generaals zich kon afspelen zonder dat de internationale veiligheidsmachine in werking trad. Ik moet zeggen, ik vind het nog steeds een bijzonder boeiende periode in de geschiedenis. Zo dachten we er allemaal over. Het was de enige gebeurtenis die idealisten bezighield.’

Na de Spanje-actie kent zijn idealisme weinig grenzen meer. Wat er eind jaren dertig in Duitsland gebeurt, brengt de initiatiefrijke puber opnieuw in actie. In 1938 richt hij een comité op om Duitse kinderen in Engeland te laten studeren. Hij weet er drie naar Engeland te krijgen, maar op Eton is voor hen geen plaats omdat de kosten van de opleiding veel te hoog zijn.

Dat het in Duitsland nog erger kan, bewijst de nacht van 9 op 10 november 1938, beter bekend als de Kristallnacht. De Hitlerjugend, de Gestapo en de SS vernielen in Duitsland en Oostenrijk in één nacht bijna alle Joodse gebedshuizen, de synagogen en de meeste Joodse winkels en warenhuizen. Tussen de vijfentwintig- en dertigduizend Joden worden gearresteerd en opgesloten in concentratiekampen. Alhoewel de meesten van hen na een tijd weer worden vrijgelaten en worden gedwongen om het land te verlaten, is de Kristallnacht duidelijk de ouverture voor de Endlösung, de ‘definitieve oplossing van het Jodenvraagstuk’, die uiteindelijk leidt tot de moord op zes miljoen Joden door de handen van de nazi’s.

De Kristallnacht brengt Peter Benenson weer in volle actie. Op Eton College vraagt hij aan de directeur van de school: ‘Zou u het heel vervelend vinden als ik die Joodse kinderen uit Duitsland ga helpen?’ De directeur heeft er geen enkel probleem mee en voordat Peter rechten gaat studeren aan Balliol College aan de Universiteit van Oxford, helpt hij een jaar lang zijn moeder als vrijwilliger bij de Refugee Children’s Movement (rcm) in Londen. ‘Ik bracht heel veel tijd door op de ambassades van de verschillende landen hier in Londen om verblijfsvergunningen los te peuteren, maar moest ze meestal kopen.’

De rcm redt Joodse kinderen uit de klauwen van de nazi’s in Duitsland en uit de bezette gebieden van Oostenrijk, Tjecho-Slowakije en Polen, en de vrijstad Danzig. In de negen maanden voorafgaand aan de Tweede Wereldoorlog worden zeker tienduizend Joodse kinderen naar Engeland overgebracht. De meesten overleven de oorlog. De kinderen worden ondergebracht in pleeggezinnen, hostels en boerderijen.

Voor Peter zijn het bijzonder belangrijke jaren in zijn leven. Al van jongs af aan wordt hij geboeid door wat in het buitenland – dat wil zeggen buiten het Britse Rijk – gebeurt. Mogelijk komt dit door zijn internationale afkomst. Daarin is hij andere jongeren, die nog dachten dat Londen dé hoofdstad van de wereld is, duidelijk voor.

Het is dan ook geen verrassing als hij na Eton College, en na zijn jaar vrijwilligerswerk, aan de Universiteit van Oxford geschiedenis en internationale betrekkingen gaat studeren aan Balliol College. Hij blijkt daar uitermate geschikt voor te zijn en groeit uit tot een van de beste studenten.

In 1939, aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog, overlijdt na een lang ziekbed en totaal verarmd in een Londens verpleeghuis Peters opa, Grigori Benenson. Flora moet haar vader nog plechtig beloven zijn laatste wens in vervulling te laten gaan: de aanname van zijn achternaam door zijn kleinkind Peter. Daarmee is in de mannelijke lijn de naam gered. Dit wordt tactisch opgelost door Peter een dubbele achternaam te geven: Solomon-Benenson. Peter is er niet blij mee, maar gehoorzaamt. Als Peter Solomon-Benenson in 1941 op twintigjarige leeftijd met zijn eerste vrouw Margaret trouwt, laat hij de naam Solomon weg uit zijn achternaam. Peter wil niet dat zijn vrouw en hun toekomstige kinderen voor de rest van hun leven met die twee namen worden opgescheept. Hij wil alleen nog Benenson als achternaam.

Zo zal hij ook de geschiedenis ingaan: Peter Benenson. De belangrijkste initiatiefnemer, en eigenlijk de ware oprichter, van Amnesty International.

Politieke erfenis

De Tweede Wereldoorlog zorgt nog wel voor de nodige vertraging in Peter Benensons studie. Op 3 september 1939 verklaren het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk de oorlog aan Duitsland, twee dagen nadat de nazitroepen Polen zijn binnengevallen. Die inval is mogelijk omdat de Duitsers zeker weten dat ze niet door de Russen zullen worden aangevallen. Op 23 augustus 1939 hebben Vjatsjeslav Michajlovitsj Molotov, volkscommissaris voor Buitenlandse Zaken van de Sovjet-Unie, en de Duitse minister voor Buitenlandse Zaken, Joachim von Ribbentrop, in Moskou een niet-aanvalsverdrag gesloten.

Peter Solomon-Benenson wordt opgeroepen voor militaire dienst. Hij meldt zich aan voor de marine, maar omdat zijn moeder Russische (‘... nog erger dan Duits’) van geboorte is, gaat dat niet door. Ook al heeft zijn familie niets op met het communisme, integendeel, en ook al is zijn vader een kolonel geweest in het Britse leger. Het maakt allemaal niets uit. Hij wordt ingedeeld bij een ander onderdeel van de krijgsmacht, een tankregiment. Daar wordt hij vervolgens echter afgekeurd omdat hij te bijziend is. In plaats van op zee of in het buitenland op het slagveld moet hij zijn dienstplicht in Engeland achter een bureau doorbrengen. Hij wordt aan het werk gezet op het decoderingscentrum van de geallieerde inlichtingendiensten, Bletchley Park. Daar ontmoet hij zijn eerste vrouw Margaret.

Pas in september 1947 verlaat Peter de militaire dienst. In de laatste jaren van zijn diensttijd heeft hij zijn rechtenstudie afgerond. In april 1948 wordt hij officieel ingeschreven als advocaat bij de Engelse balie en in 1953 begint hij met een vriend zijn eigen praktijk. Die praktijk is overigens puur civiel. Aan strafrecht heeft hij een hekel.

Peter Benenson houdt niet van zijn baan als advocaat. De rechtszaal vindt hij maar een treurig onderkomen en het feitelijke juridische werk saai! ‘Advocaat? Het is geen beroep waarmee ik mezelf ooit heb geïdentificeerd,’ zegt hij later. Ook al heeft hij weinig op met zijn eigen beroep als advocaat, toch doet hij wel ‘trouw’ mee aan alle organisaties die in zijn tijd met zijn beroep samenhangen. Hij is onder meer lid van de Society of Labour Lawyers.

Zijn ambivalentie blijkt ook uit zijn houding tegenover de politiek. De wereld van de landelijke politiek vindt hij een farce, maar toch is hij lid van Labour en is er zelfs zo’n twaalf jaar zeer actief voor. Hij stelt zich vier keer kandidaat voor het Lagerhuis. Eén keer in Streatham, in Zuid-Londen, en daarna drie keer in het nogal conservatieve, landelijk gelegen Hertfordshire. Het lukt steeds niet om een zetel te bemachtigen. Zoals gezegd net als zijn overleden vader die het vergeefs probeerde bij de Conservatives.

Hij zegt later dat hij zich alleen voor het Lagerhuis gekandideerd heeft om zijn partij te steunen. ‘Ik heb altijd gevonden dat het iets was wat ik moest doen. Maar ik heb nooit echt zitting willen nemen in het Lagerhuis.’

==

Flora Solomon-Benenson (r) met Eleanor Roosevelt, die in 1948 een belangrijke bijdrage leverde aan de totstandkoming van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens.

uvrm

Op 10 december 1948, het jaar waarin Peter Benenson advocaat wordt, neemt de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens (uvrm) aan. De verklaring legt de onvervreemdbare basisrechten van de mens vast, in feite de grondrechten.

In dertig artikelen geeft de verklaring aan dat alle mensen op de wereld recht hebben op welzijn, ontwikkeling en individuele vrijheid in de breedste zin van het woord (vrijheid van gedachten, geweten en godsdienst, etc.). De lidstaten van de Verenigde Naties zijn in beginsel niet verplicht de Universele Verklaring na te leven. Toch wordt tegenwoordig algemeen aangenomen dat de uvrm wel degelijk juridisch bindend is. De verklaring wordt gezien als ‘een authentieke en geautoriseerde interpretatie... van de verplichtingen’ die zijn opgenomen in het Handvest dat op 26 juni 1945 door de landen die de Verenigde Naties hebben opgericht, als een soort grondwet is aangenomen. In veel landen worden de beginselen van de Verklaring inmiddels ook als ‘gewoonterecht’ aangenomen of in ieder geval gezien als ‘algemene rechtsprincipes’.

De Universele Verklaring was een reactie op de verwording van de mensheid, die in de Tweede Wereldoorlog zo extreem dramatisch zichtbaar werd, en had vooral een westerse input.

Baskische nationalisten

Voor Peter Benenson is het logisch dat hij als advocaat en lid van de Labour Party ook lid is van de Society of Labour Lawyers. In maart 1954 reist hij op verzoek van de Society naar Vitoria, de hoofdstad van Spaans Baskenland, om het proces van zeventien Baskische nationalisten bij te wonen. Zij worden beschuldigd van separatisme en illegale stakingen. Officieel is hij de waarnemer van de Britse Labourpartij.

Hij is er getuige van dat een aantal aangeklaagden straffen krijgt tussen vijf maanden voor het voorbereiden van een staking en drie jaar voor het maken van propaganda voor de Baskische zaak. Onder Franco is Spanje een totalitaire staat zonder weerga. Zelfs een halfjaar na de dood van de dictator, en meer dan twintig jaar nadat Peter het proces bijwoont, worden in Vitoria op 3 maart 1976 vijf mensen vermoord en raken meer dan honderd mensen gewond als de politie een overvolle kerk bestormt waarin demonstranten zich hebben teruggetrokken.

In de archieven is niet terug te vinden of Peter in politieke rechtszaken de verdediging zelf vanuit zijn directe vak ooit heeft bijgestaan. Het beeld komt veel eerder op dat hij vooral een hele goede waarnemer was. Zo verwelkomt Peter Benenson ieder excuus om maar niet als advocaat in de rechtbank door te hoeven brengen. En als hij niet door Labour op pad wordt gestuurd, gaat hij wel als journalist. In november 1956 haalt hij Ian Gilmour, de eigenaar en uitgever van het tijdschrift The Spectator, over om hem als oorlogscorrespondent naar het Suezkanaal te sturen. Niet uit broodnood, want hij beschikt inmiddels over het geld dat na lang procederen tussen de Engelse en Russische staat was vrijgekomen uit de nalatenschap van zijn grootvader. Voor zover bekend had hij daarna nooit meer geldproblemen.

Op 29 juli 1956, als een volslagen verrassing, zelfs voor de leden van zijn eigen regering, heeft de Egyptische president, Gamal Abdel Nasser, de Suez Canal Company genationaliseerd. Tot dat moment is het bedrijf in handen van Britse en Franse aandeelhouders. Als reactie op die nationalisatie spreken Engeland en Frankrijk in het geheim met de Israëliërs af om Egypte binnen te vallen en de kanaalzone te bezetten. Israël is het eerst aan zet. Zijn leger spoedt zich op 29 oktober naar het kanaal. Daarop vallen de Fransen en Engelsen Egypte binnen onder het voorwendsel de strijdende partijen uit elkaar te willen houden. Het antwoord van Nasser is snel en doeltreffend. Hij blokkeert onmiddellijk het kanaal door zevenenveertig schepen tot zinken te brengen. De oliekraan gaat dicht en Engeland zinkt weg in een financiële en economische crisis. Al na twee dagen moeten de Britten hun invasie staken.

Peter heeft net zijn koffers gepakt en is met alle andere oorlogscorrespondenten op het vliegtuig gestapt. Ze komen echter niet in Egypte aan. De Britse luchtmacht zet het toestel aan de grond in Cyprus. Omdat hij niets beters omhanden heeft, bezoekt Peter de plaatselijke rechtbanken en is geschokt door de juridische gang van zaken en de behandeling van de gevangenen. Cyprus is dan nog steeds onder Brits gezag. De verontwaardiging van Peter over wat zijn landgenoten de Cypriotische bevolking aandoen, zal hem nooit meer loslaten. Het sterkt hem in de gedachte dat hier zowel nationaal als internationaal een halt aan moet worden toegeroepen. Hoe Engelsen met gevangenen kunnen omgaan, bewezen ze ook direct na de Tweede Wereldoorlog in hun vrij wrede behandeling van Duitse gevangenen, maar daar waren zij niet de enigen in.