R.C. de Zeeuw

De zwarte lady Macbeth

..

Moord in Amsterdam-West

..

..

Elke overeenkomst met de werkelijkheid berust op louter toeval. Noch de personages, noch hun handelswijzen zijn gerelateerd aan bestaande personen of situaties.

..

Van Ron de Zeeuw is eveneens verschenen

Schaduwgrens

..

© 2009 Ron de Zeeuw en Uitgeverij Sirene bv, Amsterdam

Omslagontwerp Studio Jan de Boer

Foto voorzijde omslag Daniella Nowitz / Corbis

Uitgave in e-rainbow september 2011

Alle rechten voorbehouden

ePub: Z-Producties, Haarlem

..

www.mmboeken

www.rainbow.nl

www.rcdezeeuw.nl

..

isbn 978 90 5831 634 9

nur 305

Sex is too wonderful to share it with anybody else

– Philip Larkin

Aan Christina Maria Eype

1

Zoals altijd begon hij het proces-verbaal met:

..

‘Ik, Jan Houter, hoofdinspecteur van de regiopolitie, dienstdoende bij de centrale recherche van de regiopolitie Amsterdam-Amstelland, verklaar het volgende…’

..

Wat volgde waren een paar eenvoudig in te vullen onderdelen zoals personalia, melding en tijdstip van overlijden.

Daarna dacht Houter aan de komende marathon van Amsterdam, aan zijn grootmoeder, aan zijn broer Jan-Jaap, aan zijn tweeënzeventigduizend gulden spaargeld, aan zijn huis, dat sinds de aankoop in 1990 in zeven jaar in waarde was verdubbeld, aan zijn ex-vrouw, en aan het boek The long goodbye van Raymond Chandler, dat hij voor de derde maal herlas en waarin hij ontzettend zin had door te gaan. Hij schudde het hoofd en sperde de ogen wijd open, wat soms hielp om weer bij het werk terug te komen, en typte:

..

‘Kort na het overlijden werd, in het bijzijn van collega P.M.J. van Vlodrop, het stoffelijk overschot, Carlo Petrus Koolmeijer bovengenoemd, geïdentificeerd door zijn echtgenote, genaamd Sarita Koelfat, geboren te Nieuw-Nickerie, Suriname, op 24 januari 1962, wonende Tefelenstraat 214, te 1102 ga Amsterdam Zuid-Oost.’

..

Zoals altijd werd hij toen kwaad. Zijn bureau lag vol aantekeningen, kattebelletjes, telefoonnotities, voorlopige bevindingen van de arts-patholoog, processen-verbaal van agenten, getuigenverklaringen van mensen die niets gezien hadden (dat had hij al gezien), een verslag van de schouwarts van de gemeente, en nog het een en ander. Hoewel het computermodel voor een proces-verbaal systematisch in elkaar zat, zou hij er toch een paar uur aan werken, waarbij hij sommige papieren vaak acht- of tienmaal in zijn handen hield.

Kwaad dat hij niet in staat was na een enkele lezing en rangschikking van het materiaal zonder haperen die zes of zeven bladzijden in een kwartiertje uit te werken. Gebrek aan intelligentie? Luiheid? Tegenzin? Van alles wat, waarschijnlijk.

Hij keek naar het lege bureau van Sjef, zijn collega en kamergenoot. Het bureau was zowel leeg in de zin dat er niets op lag als dat er niemand achter zat. Op de wandklok was het tien over tien. Met een beetje geluk zou Sjef pas na de lunch terugkomen.

Sjef, de P.M.J. van Vlodrop in het verbaal.

Sjef, die zich, als hij iets ging zeggen, altijd een moment leek te concentreren, waarna wat hij zei bijna accentloos klonk. Pijnlijke momenten waren er in het begin geweest als Houter hun kamer binnenkwam en Sjef met een van zijn ouders telefoneerde. Sjef – een kerel van meer dan honderd kilo – had gebloosd en in onverstaanbaar Limburgs snel een einde aan het gesprek gemaakt.

In die tijd had Houter Sjef op een ochtend vlak bij het Leidseplein, een paar honderd meter van het politiebureau, een fiets aan een boom op slot zien zetten. Zelf liep hij van huis naar het werk, en had altijd gedacht dat Sjef dat ook deed.

‘Waarom zet je hem hier en niet in de stalling?’

Houter zag verwarring op het grote gezicht van zijn collega.

Sjef keek beschaamd, spreidde de armen, klakte met de tong, liet zijn armen weer zakken, knikte een paar maal, en blies als toegift langdurig lucht uit. Sjef had lichaamstaal voor bijna iedere gelegenheid en Houter ergerde zich al vanaf hun eerste ontmoeting aan die mikmak van expressies.

In de verte kwam een tram uit de richting van de Rozengracht. Het ding joeg stofwolken op en slingerde door de vaart die het had. Sjef keek om en bleef omkijken, alsof hij een ontsporing vreesde. Houter hoorde hem zeggen: ‘You know? Als een arrestant je toevallig ziet fietsen, en je moet hem later verhoren, sta je al een-nul achter. Voor iemand die fietst hebben ze geen respect.’

‘Voor iemand die bang is voor hun mening hebben ze nog minder respect, denk ik.’

De tram stond inmiddels stil bij de Raamgracht. Sjef keek er nog altijd naar. ‘Zit wat in. Eigenlijk moet je er schijt aan hebben.’

..

Eigenlijk ergerde Houter zich aan bijna alles van de man. Zijn veel te luide stem. Het hoorbare genoegen waarmee hij door de telefoon zijn achternaam én functie én afdeling noemde. Om de haverklap dat Engels. Zijn houding tegen jonge agenten. Zijn houding tegen superieuren. Zijn houding tegen verdachten. Als Sjef iemand verhoorde was hij drie kamers verder te horen. Het ergste daarbij was het vaak terugkerende: ‘Don’t give me bullshit!’ Niet veel minder erg waren: ‘Give me facts!’ en ‘I need proof!’

Ooit hadden ze op een stormachtige herfstdag een nogal belangrijke crimineel gearresteerd en, hoewel er zich aan het eind van de dag, toen ze samen het bureau hadden verlaten, nog geen enkele advocaat gemeld had, zei Sjef tegen de receptioniste: ‘Als A... belt (hij noemde de naam van de beroemdste strafpleiter van het land): ik heb mijn pieper bij me.’ Hij klopte op de zak waar die pieper kennelijk in zat, en liep met energieke stappen de regenvlagen in. Zonder Houter aan te kijken, verwijdde de receptioniste haar ogen. Daarna keek ze abrupt omlaag en klopte iets van een knie. Houter had zijn capuchon opgezet en bedacht dat hij er nog nooit bij stilgestaan had dat ze een persoonlijkheid bezat en dus eigenlijk niet bij het feit dat ze een mens was.

Soms dacht Houter dat Sjef het enige restant van zijn zo grondig uitgewiste provinciale afkomst – zijn voornaam – niet veranderd had, omdat iedereen het uitsprak als chef en en het hem zonder twijfel nooit verveelde zo te worden genoemd en vooral niet om dat woord af en toe over de afdeling te horen roepen.

..

Houter had zich in het begin afgevraagd waarom hij aan iemand aan wie hij zich permanent ergerde geen hekel had; waarom hij hem zelfs wel mocht. Dit was allang geen vraag meer.

In feite was Sjef te goeiig voor het werk. Ondanks het volume van zijn stem ging er geen dreiging van hem uit. Hij was vooral goed in het verhoren van zenuwachtige boekhouders die toch al besloten hadden hun kleine fraude te bekennen. Echte criminelen hadden hem meteen door en Houter was erbij geweest toen iemand Sjef in een verhoorkamer een knipoogje gaf en zei: ‘Hou jij ook zo van Brinta?’

Een aandoenlijke onschuld sprak er uit Sjefs bewondering voor de processen-verbaal die Houter meestal voor hen beiden vervaardigde, en ook voor sommige invallen of voorstellen van Houter – hoe onnozel die achteraf soms ook bleken te zijn.

Verder zou Sjef, ondanks zijn ontzag voor alles wat boven hem stond, liever ontslag nemen dan een onwelgevallige waarheid achter te houden. Advocaten en andere criticasters beweerden soms dat een politieonderzoek vooral bestond uit het negeren en ook weleens wegmoffelen van bewijs dat tegen de schuld van de verdachte pleitte, en Sjefs werkopvatting kwam een vervolging, en zeker een veroordeling, dus niet ten goede.

Nadat Sjef enkele malen als getuige door de verdediging was opgeroepen, en in de rechtszaal een proces-verbaal van een van zijn collega’s had tegengesproken, en daarmee een zeer boze rechter tot een onmiddellijke invrijheidstelling had weten te bewegen, gingen alleen nog minder belangrijke zaken of zaken die op voorhand probleemloos leken, naar hun kamer. In grote of gecompliceerde of geruchtmakende zaken was Sjef net als iedereen soms deel van een rechercheteam, maar werden de aanhoudingen en verhoren stilzwijgend door anderen dan Sjef van Vlodrop gedaan. Een houding als die van hem zou bij ieder ander tot haat van nogal wat collega’s hebben geleid, tot uitstoting of overplaatsing, maar Sjef bleef met iedereen zijn joviale zelf; hij speelde zonder problemen door in het volleybalteam, en zat net als ieder jaar in december met baard, pruik, mijter en rode mantel als Sinterklaas voor een zaaltje met kinderen van politiemensen. Wel was er op de ochtend na een van zijn statements in court, zoals Sjef het zelf noemde, een wit, plastic bordje op de muur boven hun deur gelijmd. ‘De gewetensbezwaarden’ stond er met keurige rode plaklettertjes op. Sjef had erom gelachen, tot Houters verbazing.

Het hing er nog altijd.

In het begin dronken ze bijna elke avond op Sjefs initiatief na het werk een biertje. Ook hadden Sjef en zijn vrouw Jan Houter uitgenodigd voor een barbecue in hun tuin, en zelfs voor een weekend in een vakantiebungalow. Houter ergerde en verveelde zich daarbij zo erg dat hij die omgang buiten het werk snel met een reeks te doorzichtige excuses had be-eindigd. Hij vermoedde trouwens dat ook Sjef het wel beter vond zo. Houter wist dat Sjef – net als bijna al hun collega’s – in het gezelschap van Houter niet erg op zijn gemak was.

..

Zonder Sjef te laten vallen zou hij niet van dit kamertje af komen, wist Houter. Maar de meeste tijd vond hij zijn positie wel prettig. Buiten het gedrang van ambitieuze collega’s. Far from the madding crowd, zoals de naam luidde van een roman van Thomas Hardy. Verder dan hoofdinspecteur zou Houter het, door het ontbreken van politiek instinct, makkelijke omgangsmanieren, en nog enkele dingen, toch wel niet brengen.

Een van die dingen was het aanhouden van werkelijk gevaarlijke figuren. Vanwege zijn zenuwachtigheid hadden de meeste collega’s hem er maar liever niet bij, zelfs niet iemand die hem goedgezind was als Anil Soedamah. Verder vonden veel collega’s hem te fanatiek en op het ziekelijke af onkreukbaar: het was bekend dat hij zelfs het kopiëren van cassettebandjes afkeurde, in verband met de auteursrechten.

In feite mochten de meesten hem gewoon niet. Hij hield zichzelf soms voor dat dit pas anders werd als hij bij de lunch met de anderen zou meegrinniken wanneer iemand een gek stemmetje uit een reclamespotje nadeed, in plaats van woedend naar zijn kroket te staren, en als hij belangstelling voor voetballen zou veinzen, en dan niet door te zeggen hoe enorm hij zich op het wk verheugde omdat je dan eindelijk weer eens in alle rust midden op straat door de binnenstad kon wandelen. In zijn hart wist hij dat het onzin was; hij was domweg een buitenstaander.

Ondanks die minpunten waren zijn resultaten bovengemiddeld. In het geheim dacht Houter dat hij – wanneer hij tenminste zijn geestelijke luiheid overwon – beter was dan wie ook.

..

Met tegenzin las hij voor de vierde keer het weinige over dat hij in het model gebracht had. Onder ‘Melding’ stond:

..

‘Op zaterdag 11 oktober 1997 omstreeks 07.22 uur kwam er een 112-melding bij de politie binnen dat er in perceel Columbusplein 32 te Amsterdam een man met steekwonden was binnen komen lopen.’

..

Houter dacht dat het ‘komen binnen lopen’ zou moeten zijn, en niet ‘binnen komen lopen’. Hij herinnerde zich een stuk van Willem Frederik Hermans waarin die over die constructie viel. Helemaal zeker dat hij zich dat goed herinnerde was hij niet, en hij liet het maar zo.

Toen kwam er een doffe berusting over hem, een soort overgave – iets wat je misschien ook vlak voor je dood ervoer – en hij wist dat hij het proces-verbaal nu ging maken en het misschien wel zonder onderbreking zou voltooien.

..

Een Pakistaan, Mahmood Siddique, eigenaar van een belwinkel op het Columbusplein in West, had op zaterdagmorgen iets voor halfacht het alarmnummer gebeld. Even daarvoor was een onbekende, lange, blanke man – die later Carlo Koolmeijer bleek te heten – zijn winkel binnen gelopen en direct op de vloer omgevallen. Zo noemde de Pakistaan het. Niet in elkaar gezakt, maar omgevallen. Opzij. Heel hard op zijn hoofd. Het hoofd had duidelijk op de vloer gestuiterd. Siddique sprak goed Nederlands, en was later ook nog via een tolk in het Urdu gehoord.

Een oudere, geroutineerde agent van bureau Mercatorplein, Frits Gongrijp, en zijn jongere collega Yvo van Wijk, waren er binnen enkele minuten. Van het bureau naar het Columbusplein was maar een klein eindje. Erg ongebruikelijk was dat er geen nieuwsgierigen waren. Er stonden of liepen op dat moment geen mensen op het Columbusplein. Er was niemand op straat en – afgezien van het slachtoffer – niemand in de belwinkel. Dat was vroeger een groentewinkel geweest, en toen alles voorbij was, het slachtoffer per ambulance afgevoerd, de boel afgezet enzovoort, trof Gongrijp de Pakistaanse eigenaar aan in een niet meer gebruikte koelruimte achter in het pand. De man zat op een keukenstoel te telefoneren. Hij zei dat hij eerst zijn vrouw over de gebeurtenis had verteld en daarna zijn broer in Amersfoort en op dat moment – hij hield het mobieltje omhoog – zijn familie in Pakistan.

Gongrijp – onder goede collega’s van zijn generatie in West bijgenaamd ‘de jodenjongen’ – was als eerste en uiteindelijk als enige de winkel ingegaan. Van Wijk had even op de drempel gestaan, maar hij had zich snel omgedraaid en was over het plein gaan lopen om zijn ademhaling onder controle te krijgen. Hij had een man op de granitovloer van de belwinkel zien liggen. Tussen de broekband en het t-shirt was bij de navel een steekwond waaruit een stuk darm stak.

Het t-shirt was doordrenkt met bloed. Overal op de vloer lag bloed. Gongrijp had gezien dat Koolmeijer nog leefde: hij bloedde hevig uit de rechterschouder. Gongrijp knipte het t-shirt open en zag nog twee steekwonden, een in de schouder en een aan de zijkant bij de ribben. Toen was de ambulance er en Gongrijp schreef in het proces-verbaal dat hij de gg&gd geassisteerd had en daarna zorg had gedragen voor het afzetten van de plaats delict. Houter kende Gongrijp goed en had hem die ochtend opgebeld. Gongrijp had de broeders geholpen om de man op de brancard te leggen. Het kwam erop neer dat Gongrijp, die toch al onder het bloed zat, op zijn knieën in de winkel het hoofdeinde deed, en de broeders vanuit de deuropening het voeteneinde. Op die manier voorkwamen ze dat een van de broeders zou uitglijden op het uiterst glibberige granito.

..

Natuurlijk brachten ze Koolmeijer naar het Sint Lucas Andreasziekenhuis, dat aan de Ringweg ligt, minder dan een kilometer van het Columbusplein.

Carlo Koolmeijer overleed drie uur later aan bloedverlies en de gevolgen daarvan voor delen van zijn lichaam. Er waren foto’s van de lijkschouwing die Houter snel terugdeed in de envelop. Het rapport vermeldde dat er zeer bleke organen waren. Gezien de hevigheid waarmee hij gebloed had, de weinige sporen daarvan op straat, en de dodelijke hoeveelheid die hij in de winkel verloor, stond het vast dat hij op het Columbusplein vlak bij de belwinkel moest zijn gestoken, hooguit een paar tellen voor Siddique hem zijn winkel zag binnenkomen. Siddique zei dat hij meteen had gebeld. Gongrijp en Van Wijk waren er in twee of drie minuten. De ambulance twee of drie minuten later. Nog eens hooguit vijf minuten voor opbinden en rijden. Ergens tussen de vijftien en twintig minuten tussen messteken en operatietafel, dacht Houter. Ondanks dat feit was Koolmeijer niet te redden geweest. Zijn toestand was al kritiek toen ze hem vonden. Hij had niets meer gezegd.

Wel bekeek Houter langdurig de vele foto’s van Carlo Koolmeijer die de weduwe aan Sjef gegeven had. Op veel ervan droeg hij een opvallend kledingstuk: een hooded sweater, populair bij straatboefjes, en zij die daarvoor wilden doorgaan. Op een van de foto’s leunde Koolmeijer in een blauw onderhemd tegen de reling van een zeilboot of jachtje. Je zag een paar stagen achter hem omhooggaan en een stagspanner. De foto was op zee of op het IJsselmeer gemaakt. De lange, licht hellende horizon bestond uit niets dan water. Koolmeijer had een erg smal gezicht, waardoor zijn blote schouders relatief breed leken. In werkelijkheid was hij volgens het medisch rapport ronduit mager, bij een lengte van één meter negentig nog geen zeventig kilo. Hij had kort, lichtblond haar en een rossige baardgroei. Wantrouwige, samengeknepen ogen. Brutale, halfopen mond. Een rotzak. Een straatvechter. Vroeger al de etter van het schoolplein, de langste armen, de hardste vuisten. Helemaal bereid om voor de veertiende keer die dag tegen zijn vrouw te snauwen: ‘Hou je kop, teringhoer.’

Houter probeerde die indruk weer kwijt te raken, want zo hoorde je niet aan een zaak te werken. Hij hield zich voor dat hij, toen hij de foto’s voor het eerst bekeek, al wist dat Koolmeijer een strafblad had. En Koolmeijer keek op zee tegen de zon in, vandaar die samengeknepen ogen.

Makkelijk was dat kwijtraken niet. Acht veroordelingen voor mishandeling, een voor verduistering, twee voor inbraken, en een voor heling. Het laatste delict was zes jaar daarvoor begaan, het eerste dertien jaar. Volgens de statistieken was er een gemiddelde pakkans van een op tien in de hoofdstad, verder was het gemiddelde bij aangiften van mishandelingen zowat hetzelfde, maar van alle aangiften van mishandeling werd door de politie zeker de helft voorgoed in een laatje gedaan. En dan had je over het geheel nog eens vijftig procent sepots door de officieren van justitie. Houter hield van hoofdrekenen en kwam op zo’n vierhonderd misdaden die Koolmeijer tussen zijn achttiende en vijfentwintigste begaan kon hebben. En dan alles nog van voor zijn achttiende. Dat soort jongens beleefde hun glorietijd zo bij veertien, vijftien, zestien. En Koolmeijer was geen verslaafde, nooit geweest ook. Vrouw en familie waren daarover allemaal even stellig. Wel een onrustige jongen vroeger, volgens zijn moeder.

In de zestien jaar dat Houter bij de politie was, had hij nooit van hem gehoord. Hij had eerst op de Overtoom bij de zedenpolitie gewerkt en daarna op het hoofdbureau bij een afdeling die bij reorganisaties een paar keer van naam veranderd was, en nu de centrale recherche heette.

Koolmeijer was geboren in de Marco Polostraat in Amsterdam-West, en uit het historisch uittreksel dat Houter voor zich had bleek dat hij in zijn leven negentien keer verhuisd was, waarvan de eerste achttien keer binnen West. De laatste keer verhuisde hij naar zijn huidige adres in Zuid-Oost. Dat was een opmerkelijke verandering. Reigersbos was een net wijkje aan de rand van Zuid-Oost, waar je vanuit de laatste tuinen over de weilanden uitkeek en het mooie dorp Abcoude kon zien liggen en op heldere dagen zelfs de kerktorens van Braambrugge en Loenen. En het was een eigen huis, door het echtpaar Koolmeijer anderhalf jaar daarvoor gekocht. Houter stond stil bij die adressen in West. Allemaal binnen een straal van hooguit een kilometer van het Mercatorplein. Koolmeijer was ook binnen die straal doodgegaan. Ook Houter was in West opgegroeid, maar in een tuinstad die in zijn jeugd beter bekendstond dan de buurt rond het Mercatorplein. De ouders van Houter woonden er nog altijd, officieel dan, want ze zaten bijna het hele jaar in een stacaravan in Lunteren op de Veluwe. Zijn grootmoeder zat in West in een bejaardentehuis. Zijn broer Jan-Jaap woonde er met vrouw en twee kinderen. Zelf woonde hij in een benedenhuis op de Bredeweg, een mooie, negentiende-eeuwse, inderdaad brede weg in de Watergraafsmeer, het uiterste oosten van de stad. Zo ver mogelijk van West af zonder aan de andere kant uit Amsterdam te vallen, dacht hij weleens.

De Orteliuskade. De Admiralengracht. De Jan Evertsenstraat. De Bartolomeus Diazstraat. Het Columbusplein lag er midden tussenin. Alleen die namen al. In deze buurt was in Houters schooltijd de Marco Polostraat de bodem geweest – lager kon niet. Onder alle modder van West vond je daar de echte rots. Op z’n Amsterdams was het ‘de Marreko Polo’. Als hij de laatste tien jaar hoorde over de problemen die ze nu in West hadden met Marokkaanse jongens moest hij altijd denken aan de witte groepen – zeg maar bendes – die hij gekend had in de jaren zestig. De verhalen op school over wat ze die zondag in de duinen bij Bakkum of Egmond allemaal niet met dat en dat meisje, altijd Veronica’s of Katja’s, hadden kunnen of mogen doen. De politie kwam iedere dag op Houters middelbare school. Steeds weer vanwege gestolen brommers, mishandelingen: zeg maar mislukte pogingen tot doodtrappen, of dingen met huilende meisjes. Nu de generatie rotzakjes met melkboerenhondenhaar opgevolgd was door een andere, leek niemand zich dat alles meer te herinneren. Niet dat Houter dacht dat het er in West beter op geworden was, maar als hij aan zijn jeugd dacht kon het moeilijk veel slechter geworden zijn.

Hij vroeg zich af waar al die rotzakjes van toen gebleven waren, wat ze nu deden. Misschien was Carlo – op zijn Amsterdams Carrelo! – Koolmeijers levensloop een mooi voorbeeld: zo tot rond je vijfentwintigste rottigheid blijven uithalen, en als het testosteron een beetje afnam, trouwen en een huis kopen. Maar Koolmeijer was op de dag van zijn dood tien jaar jonger geweest dan Houter, die veertig was. Waar waren de rotzakjes van zijn generatie gebleven? De Sjonnies en Adjes en Kootjes en Ruudjes die dubbel liggend van de gespeelde lach vertelden hoe ze bij Veraunika – zo spraken ze het uit – een frisdrankflesje in haar kut gestoken hadden. Gillen, man! Gillen! Die zaten nu niet allemaal in Reigersbos, vermoedde hij. In welke riolen waren ze weggekropen?

..

Zelfs zonder verdachte en met weinig hoop er een te vinden, wist Houter hoe zijn collega’s de zaak zaterdag hadden geduid. Agressief type, schoolvoorbeeld van een kleine crimineel, wordt op een tijdstip dat anderen slapen neergestoken op een verpauperd plein. Elke politieman zou er in zijn hart van uitgaan dat Koolmeijer in drugs handelde of ze op zijn minst kocht en dat er iets rond een transactie was misgelopen. Geen zaak die zou leiden tot stille tochten met kaarsjes of tot extra praatprogramma’s op televisie, waarin je zaaltjes boze mensen zag en beheerste deskundigen.

Het eerste bericht van de politie naar de pers sprak trouwens van een zwaargewonde bij een steekpartij, hoewel Koolmeijer toen al was overleden. Houter vroeg zich af of het bewuste politiek was. Gisteren – maandag, de eerste dag dat de kranten na zaterdag weer verschenen, hadden er alleen op enkele binnenpagina’s stukjes gestaan over een man die op straat was neergestoken, en op dinsdagmorgen – die ochtend – hadden maar twee kranten geschreven dat het slachtoffer van de steekpartij van zaterdag, zoals dat heette, aan zijn verwondingen was overleden. Op deze manier had het aanvankelijk minder ernstig geleken: een gewonde bij een steekpartij, daarop hoefde je geen rechercheteam te zetten. Zeker wist Houter het niet. Het zou wel een communicatiestoornis zijn; Koolmeijer had immers nog drie uur geleefd. Wat hij wel zeker wist was dat hun superieuren het een prima zaak voor Sjef van Vlodrop zouden vinden. Geen bewijs, geen dader, waarschijnlijk geen vervolging. Viel weinig aan te verpesten.

Sjef was oproepbaar geweest en had zaterdag, zondag en maandag al aan de zaak van Carlo Koolmeijer gewerkt, Houter pas sinds die morgen. In plaats van op vakantie te gaan nam hij regelmatig een maandag vrij, zijn weerzin om op dinsdag na drie vrije dagen naar het werk te gaan was aanmerkelijk geringer dan op maandag na een gewoon weekend.

Hij had bijna drie dagen lang Shakespeare gelezen. Tien jaar eerder las hij in een boek van Karel van het Reve een citaat dat hij mooi vond. Er stond niet bij van wie, maar hij wist dat het Shakespeare moest zijn. Op zoek naar die regels bladerde hij al die jaren af en toe, als hij weinig beters te doen had, door de bekendste stukken heen. Om de een of andere reden was de jacht die zomer fanatiek geworden. Inmiddels was het een strijd die hij van plan was nog voor de jaarwisseling te winnen. Het citaat kwam niet uit Hamlet, niet uit Macbeth, niet uit A midsummer night’s dream, niet uit King Lear, niet uit The taming of the shrew, niet uit The merchant of Venice, niet uit Twelfth night, niet uit Othello, en niet uit de Henry- en Richardstukken. Die had hij nu zin voor zin gelezen.

In de loop van de tijd had hij zijn ex-vrouw over de jacht verteld, en zijn grootmoeder en zijn broer en zelfs Sjef. Geen van hen was nieuwsgierig genoeg geweest om te vragen hoe het citaat luidde.

Sjef had hem maandag thuis gebeld – Houter was die morgen begonnen in Julius Ceasar – en na eindeloze excuses over het storen gezegd dat er een interesting new case was en of hij er de volgende dag direct naar wilde kijken. Daarna was Houter ineens wat moe van de bard geweest. Ter ontspanning was hij in The long goodbye begonnen.

..

Opgelucht, bijna met een vrolijker kijk op de wereld, typte Houter de laatste woorden van het proces-verbaal neer: dat het was opgemaakt op ambtsbelofte, te Amsterdam, de datum, en ten slotte zijn naam en functie. Hij printte de acht bladzijden uit en zette zijn handtekening. Bijna gelijktijdig ging de deur open. Sjef van Vlodrop bleef in de deuropening staan, schudde gespeeld verbaasd het hoofd, liep naar het bureau van Houter, en spreidde daar in eveneens gespeeld ongeloof de armen.

‘Nee!’ riep hij uit.

Houter keek hem met tegenzin in de ogen, maar nog langer niet aankijken zou te onbeleefd zijn. ‘Wat, nee?’

‘Je hebt het af, man! You finished it. In no time. Het is halftwaalf. Hoe laat ben je eraan begonnen?’

‘Bijna twee uur geleden.’

‘Jan?’ Sjef sprak nu ernstig. ‘Chapeau af.’

Houter was door het compliment toch wel geroerd, en besloot de zaak serieus en uitgebreid met hem te bespreken. Hij vermeed dat in de regel zo veel mogelijk, omdat hij de dikdoenerij van de ander bij die gelegenheden nauwelijks kon verdragen. In feite was dat onprofessioneel. Houter had die ochtend tussen negen en tien de meeste betrokkenen van deze zaak telefonisch gesproken, de agenten, de weduwe, de moeder, de arts-patholoog, en daarna het belangrijke proces-verbaal omtrent het niet natuurlijk overlijden van Koolmeijer gemaakt – en dat alles zonder degene te spreken die sinds zaterdagmorgen het onderzoek geleid had, zijn naaste collega en kamergenoot Sjef van Vlodrop. Hij opende zijn mond, maar voor hij iets kon zeggen, onderbrak Sjef hem: ‘Weet je? Ik heb me gehaast om hier snel te zijn en dat verbaal te maken. Jij doet die kutklus al zoveel vaker dan ik. Really.’

‘Het is goed. Volgende keer doe jij het.’

‘Deal.’

‘Wat denk je eigenlijk van de zaak?’

Sjef ging dwars achter zijn bureau zitten, leunde achteruit, en strekte zijn benen. ‘Iedereen vindt het een routinedoodslag.’

‘Maar wat denk jij ervan?’

‘Grote kans dat het zo is, maar...’ Hij zweeg lang, kneep toen met twee vingers zijn neus dicht, en zei: ‘It smells wrong, man. De junks-onder-elkaarverklaring. Het fout gelopen handeltje. De routinedoodslag. Dat is allemaal gelul, zegt mijn neus.’

‘Waarom?’

‘Hij was technisch inspecteur bij een woningbouwvereniging. Controleerde aannemers. Hij heeft diploma’s. Hij heeft een nette vrouw: werkelijk beschaafd. Een eigen huis in Reigersbos. Hij lijkt helemaal los van de straat. Van de scharrelaars. Ik zie hem niet op een koude zaterdagmorgen, veel te dun gekleed – alleen een t-shirtje aan – rillend staan ruziemaken over twee gram dope. En dan achternagelopen worden door een junk die hem midden op straat neersteekt. En not in the back, you snap! In de buik. Koolmeijer leek me te slim. En te sterk. Heb je foto’s van zijn handen gezien? Aan de kant van de duim aan elke vuist twee grote eeltige knokkels. Die deed al jaren vechtsport. Die liet een junk niet zo dichtbij komen. Daarom denk ik dat het iemand was die hij kende. Met wie hij om de een of andere reden een afspraak mee had op een warme plek. In een auto of ergens binnen. En dat het allemaal over iets heel anders gaat. Dat denk ik dus,’ besloot Van Vlodrop.

‘Maar waarom hij alleen gekleed in dat shirtje is uitgestapt op een plek waar hij niet woont, of waarom hij daar op straat liep, is onduidelijk.’

‘Er is nog zoveel onduidelijk. Alles is onduidelijk.’

‘Ik wil die woning in Reigersbos zien. Jij bent er al geweest, toch?’

‘Volkomen smakeloos. Of je op de meubelboulevard ergens een toonzaal binnenloopt.’

‘Bel je de weduwe? Zodat ze thuis is als we er vanmiddag heen gaan. Als er tijd is gaan we ook naar de ouders.’

Op dat moment zag Van Vlodrop de zeilfoto van Koolmeijer op het bureau van Houter liggen. Hij pakte het ding op. Lachte hardop. De aardige, jongensachtige, ongespeelde lach waarmee Sjef in elk gezelschap direct op zijn plaats was. Houter werd er deze keer zelf vrolijk van.

‘Waar lach je om?’

Sjef van Vlodrop keek Houter aan, kneep een oog dicht, hield de foto met gestrekte arm voor zich. ‘Valt me nu pas op. Die vent lijkt op je. Jullie hebben bijna hetzelfde gezicht. Unbelievable.’

..

Houter besloot ergens te gaan lunchen, waar dan ook, als het maar niet in een kantine met snoevende of over voetbal pratende collega’s was. In het Hollandse eethuisje op de Elandsgracht was hij de enige klant. Hij wist dat het er niks was, maar zijn ongeduld om niet te lang te wachten won het van zijn goede smaak. Aan de muur hingen kleurenfoto’s van de gerechten, die allemaal te donker en te rood waren. Bloederige gehaktballen. Patatjes die stuk voor stuk in ketchup leken te zijn gedrenkt. Feestelijk paarse frikandellen. Het deed hem denken aan de rosse buurt bij nacht. Gelukkig stond er verse jus d’orange op de kaart. Hij bestelde er een pannenkoek bij. Via het geheugen van zijn mobieltje, belde hij het nummer van zijn grootmoeder. Hij liet het driemaal overgaan, en verbrak toen de verbinding. Ze wilde niet dat de kinderen en de kleinkinderen geld verknoeiden aan dat ouwe mens, zoals ze zichzelf vaak betitelde. Daarom hadden ze alle vier – zijn grootmoeder had twee dochters maar alleen de moeder van Houter had twee kinderen – een code. Houter was drie. Als het goed ging belde ze hem zo dadelijk terug, zodat het gesprek op haar kosten gevoerd werd. Maar het ging bijna nooit goed. Onzeker over het aantal rinkels belde ze zijn moeder in Lunteren, en ze bespraken de vraag wie van de drie resterende familieleden gebeld kon hebben, met een inschatting van ieders bezigheden op dat uur van de dag en de daaruit voortvloeiende kansen dat hij of zij het geweest was. Houter belde nogmaals. In gesprek. Een paar minuten later zoemde het mobieltje naast zijn half opgegeten pannenkoek met zurige goudrenetten, die onverwachts lekker was.

‘Jan?’

Hoewel ze nu zijn nummer gedraaid had, was ze zoals altijd onzeker of er niet een vreemde – niet eigen, dus ongewenst – zou opnemen.

‘Dag, oma. Ik was het.’

‘Je moeder dacht al dat jij het moest zijn. Jan-Jaap belt nooit om deze tijd.’

Jan-Jaap belt niet alleen om deze tijd nooit, dacht hij. ‘Ik kom vanavond bij je langs. Zin in aal?’

‘Moet je niet thuis eten?’

Hij vertelde naar waarheid dat hij die middag voor het werk bij haar in de buurt in West moest zijn.

‘Je gaat er niet een heel eind voor om, toch?’

‘Nee. Ik ben vlak in de buurt.’

‘Ga toch gezellig naar huis, in plaats van bij zo’n oud mens te zitten.’

‘Er is thuis niemand.’

‘Zoek dan een vriend op. Iemand van je eigen leeftijd.’

‘Oma. Ik heb nu niet zoveel tijd. Vanavond praten we verder. Aal of haring?’

Het bleef een tijd stil. ‘Als je mij laat betalen.’

‘Afgesproken.’

‘En neem je dan ook een half wittebrood mee?’

‘Net als altijd. Aal of haring?’

‘Zie maar. Als het maar goeie is. Niet van de markt.’

‘Tot vanavond,’ zei hij.

Ze verbrak de verbinding. Vreemd genoeg zei ze door de telefoon nooit iets ten afscheid. Hij keek door het raam naar de drukte op de stoep bij Van der Linden, de laatste onafhankelijke supermarkt van de stad. Er vlak naast was café de Eland op de hoek van de Prinsengracht. Daar ging Houter op zijn zeventiende met zijn vriend Jaap Honing op een zondag biljarten. Dat was toeval, geen van beiden kende het beroemde café. Het was het logische eind geweest van een wandeling in West. De Postjesweg af, de Kinkerstraat door, de Elandsgracht op. Ze wisten nauwelijks wat hen overkwam: een middag lang in een café met alleen vriendelijke mensen, zonder dat iemand met hen – alle twee zoons van een politieman – had willen vechten of hen op zijn minst had uitgescholden. Hij zag het als het begin van zijn ontsnapping uit West. Hij keek naar het restant van zijn pannenkoek en het mobieltje. Elk moment kon zijn grootmoeder weer bellen, veel minder zenuwachtig nu, veel vrolij-ker, om de vis van haar voorkeur door te geven. Haring, schatte hij in. De laatste twee keer waren het aaltjes geweest. Hij nam trouwens altijd alle twee mee, gerookte paling en twee of drie haringen, maar dat had geen invloed op hun ritueel.

..

Tot beider tevredenheid liet Jan Houter Sjef van Vlodrop altijd rijden. Sjef reed graag. Hij leunde daarbij extreem naar links, zodat zijn hoofd tegen het zijraam rustte, en hij keek langs een gestrekte rechterarm door het stuur zoals een scherpschutter door een vizier. Houter had zich al vaak afgevraagd waarom de ander zo chauffeerde, maar geen redelijke verklaring kunnen bedenken. In elk geval had Sjef aan het stuur minder gelegenheid tot lichaamstaal. Om die reden kwam het in de auto soms tot iets wat op een gesprek leek.

Houter begon, naar hij hoopte nu eens niet op een pedante toon: ‘De belwinkelier? Is hij een mogelijkheid?’

‘Could be!’

‘Maar je hebt zijn telefoon niet in beslag genomen, en ook niet zijn kleren laten onderzoeken op bloedsporen, en hij is niet als verdachte gehoord.’

Sjef klakte met de tong. ‘Er is geen mes gevonden. Niet in de winkel, niet op het Columbusplein, niet in een put, niet op het plaatsje achter de winkel, niet in een van de tuintjes links en rechts van het plaatsje, niet op het dak boven de winkel, nergens. Nowhere! Dat kan niet kloppen als die Pakistaan de dader is. Listen...’

Hier keek Van Vlodrop naar Houter. Houter hief een hand op om zo nodig het stuur te kunnen grijpen. Sjef leek zich te herinneren dat hij op dat moment in een bocht op de Ringweg op de inhaalstrook een auto bestuurde, keek voor zich uit, en vervolgde: ‘Stel, Pakemans heeft het gedaan. Hij steekt Koolmeijer buiten op de stoep. Die volgt hem de winkel in, en valt meteen om. Pakemans heeft dus: A) buiten de winkel geen tijd gehad dat mes te verstoppen, want hij had Koolmeijer achter zich aan, en die heeft buiten nauwelijks gebloed, dus dat was secondewerk. Pakemans heeft: B) daarna de winkel niet meer kunnen verlaten om dat mes ergens een paar blokjes verder te verstoppen, want anders had hij door het bloed van Koolmeijer moeten lopen, en dan had je zijn bloederige voetstappen op de stoep gehad, en die waren er niet. Dus, conclusie: aangezien dat mes niet in, op, boven of onder de winkel gevonden is, kan Pakemans het niet gedaan hebben.’

‘Precies waar ik op uitgekomen was.’ Hoewel Houter er niet in geslaagd was zichzelf buiten het compliment te houden, zag hij aan de bewegende kaakspieren van Sjef dat deze er erg mee ingenomen was.

‘Toch had ik, als ik er zaterdag bij geweest was, de schoenen van die winkelier wel willen zien, zelfs als hij er geen sporen mee buiten de winkel gemaakt heeft.’

‘Ze waren clean.’

‘Hoe weet je dat?’

‘Hij heeft tot het eind van de ochtend achter de winkel in dat kamertje gezeten. Pas toen alles op de plaats delict en op straat was onderzocht, en iedereen klaar was, ben ik naar hem toe gegaan, en heb gevraagd of ik onder zijn schoenen mocht kijken. Hij werkte mee, heel ontspannen. Niets, ook niet op zijn mouwen en de rest van zijn kleren.’

Met de bedoeling het meer als ingeving dan als verwijt te laten klinken, vroeg Houter: ‘Staat hier wat over in een verbaal?’

‘Ik heb zo de pest aan dat bureauwerk. Ik dacht: als ik het grote verbaal maak, dinsdag, doe ik ook meteen nog een kleine erbij, over wat ik zelf gezien heb. Dat moet ik nu nog steeds doen.’

Houter twijfelde er niet aan dat het zo gegaan was.

‘Toch had ik in jouw plaats die winkelier een paar nachtjes vastgezet. En hem als verdachte gehoord. Zijn telefoons nagetrokken. Zijn familie gecheckt. Stel dat die broer uit Amersfoort er zaterdagmorgen bij was, en met dat mes de stad uit is gereden, en die winkelier heeft toen de politie gebeld.’

‘Iedereen had hem vastgezet. Weet ik. Jij ook. Maar er is geen enkele feitelijke verdenking. Alleen een theoretische mogelijkheid. Ik zet niet iemand vast die ik niet verdenk. Zeker niet iemand die ons belt, en braaf de hele ochtend in een onverwarmd achterkamertje op een krukje blijft zitten wachten, en die zijn kleren laat onderzoeken. Zo ben ik niet.’

‘En wat vond de piketofficier ervan?’

‘Ik heb zaterdag gezegd dat ik geen verdachte had, die winkelier niet en verder ook niemand, en hij weet nog minder dan ik, dus: tja, wat moet hij ervan vinden? Hij heeft een gerechtelijke schouw gelast. Wat moet hij anders?’

Jan Houter voelde een grote waardering voor de opvattingen van zijn collega. Om hem gerust te stellen, zei hij: ‘Voor alle zekerheid ga je morgen alsnog met die broer in Amersfoort praten. Je vraagt hem waar hij zaterdagmorgen was, en of hij nog weet hoe laat Siddique belde en wat hij precies zei, en in welke volgorde. Tegelijk ga ik naar Siddique in de belwinkel, om hem nog eens wat dingen te vragen. Als een van ons iets fouts ruikt, wat dan ook, nemen we ze alle twee mee.’

Sjef leek meer en meer te beseffen dat hij wat erg vrijzinnig geweest was, en riep tegen de voorruit: ‘Hé, Pakemans? Dat flik je me niet, hè? Dat jij het gedaan hebt?’

..

Ook op Houter maakte Sarita Koolmeijer-Koelfat een nette indruk. Ze was vrij groot en stevig en gekleed in een dikke, halflange geruite rok, en een wollen vest. Vooral door een bepaalde bedeesdheid zag ze er ouder uit dan de vijfendertig die ze was, ze leek eerder van middelbare leeftijd. Alleen in het ronde gezicht zag hij iets jeugdigs. Haar huid was bruin maar niet erg donker. Nadat ze zich aan Houter had voorgesteld als Rita Koelfat, drukte ze zich tegen de wand om hen te laten passeren, en zei tot drie keer toe: ‘Komt u binnen, heren.’

Ze sprak bijna accentloos Nederlands, hoewel ze tot vier jaar geleden nooit uit Suriname was weg geweest. Ze was erg zenuwachtig, zag Houter. Ze wrong zich in de handen, bleef half buiten, half in de huiskamer staan en leek zich zo klein mogelijk te willen maken.

Sjef van Vlodrop leek in haar aanwezigheid juist groter te worden. Hij keek rond – handen diep in de zakken van zijn openhangende, witte trenchcoat – en zei op luide toon: ‘Hoofdinspecteur Houter wilde u graag persoonlijk spreken.’

‘We kennen elkaar al,’ zei Houter zacht, in de hoop dat het contrast Sjef opviel en hij wat minder luid zou spreken. ‘Ik heb u vanmorgen gebeld, weet u nog? Ik wil u nog een paar dingen vragen. Misschien het huis zien.’

Ze keek hem geschrokken aan. ‘Denkt u dat u hier aanwijzingen vindt over Carlo’s moordenaar?’

Houter ging zitten op een grote, oranje bank die langs twee muren stond en in de hoek voor een kwart rond was. Haar stem had oprecht en naïef geklonken, en hij vatte het niet als ironische terechtwijzing op.

‘Waarom werkte u vandaag?’ vroeg hij. Sjef had haar op het werk bereikt en op zijn verzoek was ze naar huis gegaan.

Weer die geschrokken blik.

‘U moet maar niet te veel stilstaan bij wat ik vraag of wil zien. We weten nauwelijks waar we moeten beginnen. Er is geen enkele verdenking. Tegen niemand. We kunnen niets anders doen dan maar wat vragen aan u en andere nabestaanden en een beetje rondkijken. Ik vroeg me af waarom u werkte, omdat u wettelijk recht heeft op drie vrije dagen na de dood van uw echtgenoot. U had dus tot en met morgen thuis kunnen blijven.’

‘Dat wist ik niet.’ Ze sloeg een hand voor de mond.

Het was zo theatraal, dat Houter niet aan de oprechtheid ervan twijfelde.

‘Is dat echt zo, van die vrije dagen?’

‘Dat is echt zo.’

‘Niemand heeft me dat ooit verteld. Als iedereen in Nederland drie dagen thuis blijft om te treuren, moet het een heel vreemde indruk gemaakt hebben dat ik gisteren en vandaag op het werk kwam...’

‘Die vrije dagen zijn geen treurdagen, maar bedoeld om de begrafenis te regelen en dat soort dingen. Voor u ligt dat anders omdat er een misdrijf is geweest en dan is er toestemming nodig van de officier van justitie om uw echtgenoot te begraven of te cremeren. En die is er nog niet.’

‘Verwacht ik morgen of overmorgen,’ zei Sjef van Vlodrop, ‘Uiterlijk!’ voegde hij er met klem aan toe.

Houter maakte hem met een kwade blik duidelijk dat zijn stemvolume nu snel een paar standen omlaag moest. ‘Dat klopt,’ zei hij. ‘Dus u kunt die drie vrije dagen alsnog opnemen, omdat u ze eigenlijk pas vanaf nu nodig heeft.’

‘Dank u wel dat u me dit allemaal vertelt. Het is heel vriendelijk van u.’

Ze keek Jan Houter oprecht dankbaar aan.

Sjef leek de hint nu te hebben begrepen en stond met de armen over elkaar voor het raam. Op het talud reed een metrostel langzaam en naar binnen overhellend door een lange bocht in de richting van het amc.

‘Mag ik u iets aanbieden,’ vroeg Rita Koelfat, nog altijd in de deuropening.

‘Heel graag,’ antwoordde Houter. ‘Allebei thee, allebei zonder suiker. Ik zou willen dat u voor u zelf ook thee of iets meenam, en dat u dan op de bank kwam zitten, zodat we wat kunnen praten.’

Ze ademde hoorbaar in en uit en verdween uit het zicht. Sjef van Vlodrop draaide zich naar Houter om, wenkbrauwen opgetrokken.

Een gedachte leek Houter te ontglippen nog voor hij deze bewust werd – alsof hij een boek las over de big bang, of een ander populair onderwerp uit de fysica, waarbij de oplossing van het wereldraadsel nabij leek, terwijl hij er in feite steeds minder van begreep. In dit geval had het iets met de fysiek van Koolmeijer te maken.

‘Sjef, je zei iets over zijn handen?’

Het bleef stil. Sjef schudde langzaam het hoofd. Hij wist het niet meer.

Houter merkte nu dat hij het had en niet meer zou kwijtraken: ‘Wat staat er over zijn handen in de voorlopige bevindingen?’

‘Zoeken we straks wel op.’

‘Er staat “er waren aan de knokkels oppervlakkige huidbeschadigingen” en er staat ook, een eindje verder, dat dit het gevolg kan zijn van mechanisch geweld zoals bijvoorbeeld bij stoten, slaan of vallen.’

‘Dat soort frasen staat er bijna altijd.’

‘Als Koolmeijer een vechtsporter was, zal hij zelfs na een messteek instinctief een gerichte klap geven met juist die geharde knokkels, en niet maar zo’n beetje om zich heen roeien met zijn armen, zoals jij of ik in zijn plaats.’

‘Got it!’ Van Vlodrop hield een geopende hand voor één oog en keek de ander door zijn vingers aan. ‘Dus loopt er nu ergens iemand rond met zo’n oog.’

‘Misschien. Als jij gelijk hebt en de dader is een bekende van Koolmeijer, hoe los het verband misschien dan ook is, moeten we snel werken. Nog een week en daarna kunnen we niemand meer vragen hoe hij aan dat oog komt. Of aan die tand door zijn lip. Of aan dat dikke oor.’

‘En dna? Bloed van de dader in die knokkels?’

Houter merkte veel te vaak dat collega’s die hij minder slim vond dan hijzelf op dingen kwamen die in elk handboek van de politieschool stonden, maar waaraan hij niet gedacht had. ‘De arts-patholoog zegt er niets over in de bevindingen. Misschien kunnen er nog sporen gevonden worden. Bel jij de officier? Wat die ervan vindt? Ga in de auto zitten. Neem de tijd. Het is jouw vondst. De eer is aan jou. Ik praat wel verder met Rita Koelfat.’

Eigenlijk had hij voor het eerst ‘chapeau af’ willen zeggen, ook als straf voor zijn misser, maar hij kreeg het er niet uit. In plaats daarvan leek het compliment nu eerder een smoesje om Sjef weg te krijgen.

Zo leek Sjef het niet op te vatten. In zijn haast de officier te gaan bellen, liep hij Rita Koelfat in het gangetje bijna de theekopjes uit de handen. ‘Excuse me!’ hoorde Houter hem zeggen. Bijna meteen daarna ging de buitendeur open en dicht. Toen Rita Koelfat binnenkwam, zat Jan Houter zo bescheiden mogelijk voorover op de rand van de bank. Zoals hij gevraagd had, ging ze eveneens op de bank zitten, ook op de rand, maar op het deel langs de andere muur onder een In-diase batikvoorstelling van een god met vele armen. Even zwegen ze, elk met een kop en schotel in de hand.

‘U bent in Nieuw-Nickerie geboren. Is dat ver van Paramaribo?’

‘Best ver. Nieuw-Nickerie ligt in het uiterste westen en Paramaribo in het oosten. Toen ik kind was waren er nog geen bruggen over de rivieren, en was het een flinke reis. Vaak gingen mensen voor de goedkoopte het hele eind met de postboot en dat duurde dagen. Nu is het maar een paar uur met de wagen.’

’Wat is het voor plaats?’

Er verscheen een zwak glimlachje op haar ronde gezicht. ‘Als ik nu vanuit Amsterdam aan Nieuw-Nickerie denk, lijkt het wel het einde van de wereld. Het ligt niet ver van de Corantijn en die rivier is kilometers breed. Dat is de grens met Guyana. Er is nog geen brug over. Het gebied lijkt wel op Nederland, helemaal plat, en groen, en met een dijk langs de zee. Op die dijk staat onze nieuwe tempel. Voor de hindoes, bedoel ik. Er staan stokken met gekleurde vlaggetjes. Die wapperen altijd zo vrolijk in de zeewind. De mensen wandelen met hele families op de dijk en even verderop worden de doden verbrand. Op een bepaalde manier is dat best mooi. Het leven en de dood zo dicht bij elkaar. Maar de plaats Nieuw-Nickerie? Zo stil en saai. Die winkels waar je jaar in, jaar uit dezelfde dingen ziet liggen. Daar gebeurt helemaal niets. De meeste mensen brengen de hele dag op de veranda door. Ze liggen te slapen of praten wat of luisteren naar de radio. En op de radio leest iemand het nieuws voor, zo amateuristisch. Je hoort blaadjes omslaan en kuchen, en ze vertellen dat er op die en die kruising een ongeval was, maar niemand is gewond. Of er is een minister naar Nederland of juist weer terug. En dan wordt het weer avond en zie je lichten in de huizen aangaan, en je weet: die daar hebben twee zoons in Nederland en die sturen geld. En bij de buren stuurt een broer geld. En ik had mijn zuster die geld voor mijn vader en moeder stuurde. Iedereen zit de tijd uit. Maar een enkeling die iets doet. Het is eigenlijk geen leven.’

Het klonk berustend, alsof ze dat leven wel had kunnen volhouden, als het moest. Hij zag haar voor zich als kind, te dik, te timide, een meisje dat altijd haar moeder hielp, de halve dag lang met een zware emmer water van de pomp naar de moestuin en met een lege weer terug.‘Waar heeft u Carlo ontmoet?’

‘Hier. Ik was een paar weken op bezoek bij mijn zuster in Amsterdam, zij woont ook hier in Reigersbos, en toen ontmoette ik hem op een Surinaams feestje. Hij had Surinaamse kennissen, zodoende.’

‘En dus bent u gebleven?’

‘Niet direct. Ik ben eerst teruggegaan. En Carlo is naar Suriname gekomen, want hij was toch altijd al benieuwd naar het land. En toen het bleef klikken, zijn we in Paramaribo getrouwd. Bijna vijf jaar geleden. En daarna ben ik natuurlijk met hem naar Nederland gekomen.’

Houter had al die tijd geprobeerd niet naar haar handen te kijken, die ze onophoudelijk was blijven wringen. Nu ze zag dat hij ernaar keek, deed ze haar handen onder haar dijen en glimlachte moeilijk.

‘Dat was mijn levensverhaal.’

‘Was het een goed huwelijk?’

Ze aarzelde. ‘Nee. Het was een erg moeilijk huwelijk. Ik moet eerlijk tegen u zijn. Anders heeft u niets aan me.’

‘Dat is waar. Waarom was het moeilijk?’

‘Carlo heeft – had – een erg moeilijk karakter.’

‘Dat zegt iedereen ook van mij. Ik ben een expert in moeilijke karakters. Ik weet er alles van. ’

Hij zag dat ze wat onderuit ging zitten en enigszins ontspande. ‘U lijkt mij het volstrekte tegendeel van Carlo.’

‘Dat denkt u omdat ik nu zo rustig en vriendelijk ben. Maar ik kan enorm driftig en opvliegend zijn. Was hij dat?’

‘Ja. Erg driftig en erg opvliegend. Maar vooral erg agressief.’

‘Hij sloeg u?’

‘Soms. Niet eens zo vaak. Dat viel mee.’

‘Weet u? Ik spreek zoveel vrouwen die me dit en nog veel ergere dingen vertellen, dat ik er soms moe van word te vragen: waarom bent u met hem getrouwd en waarom bleef u bij hem?’

Ze keek hem aan en knikte ernstig. ‘Dat kan ik me voorstellen. Al die dingen die u te horen krijgt. Dat je daar moe van wordt. Kijk.’ Ze wees naar een tafeltje aan een muur bij het raam.

Houter zag twee ingelijste foto’s staan. Elk portret helde wat achterover, steunend op een flap aan de achterzijde. Het linker was er een van Rita Koelfat, het rechter van Koolmeijer. In tegenstelling tot Rita Koelfat lachte Koolmeijer niet, maar zijn uitdrukking was ontspannen en sympathieker dan op de foto’s die Houter tot dan toe gezien had. Koolmeijer droeg een opvallend breed, verticaal gestreept colbertje, waarboven zijn hoofd zo smal leek als een winterwortel, en een brede stropdas, ook al met strepen.

‘Die zijn genomen op onze trouwdag in Paramaribo. Hoe kan ik het u uitleggen? Carlo was een Nederlander met een vaste baan, en dus best een goede partij voor Surinaamse begrippen. In onze cultuur heb je meestal helemaal niet te kiezen, daar zoeken de moeders iemand voor je en dan moet je maar afwachten wie je krijgt. Ik was al over de dertig. En Carlo was in het begin best aardig. Als ik hem niet nam zou ik misschien de rest van mijn leven in Nieuw-Nickerie op de veranda zitten luisteren naar mijn vader die klaagt over de prijs van de rijst of naar mijn moeder die het wel wat vaak heeft over haar zere rug. Ik wilde het daarom erg graag. Ik heb geen moment geaarzeld. Ik ben hem zo in de armen gesprongen, bij wijze van spreken. Begrijpt u dat?’

Houter keek opnieuw naar de Indiase god met de vele armen. Hij zei dat hij het begreep. Het omgekeerde begreep hij minder goed: wat had Koolmeijer in haar gezien? Ze was traag en ernstig en had hem ongetwijfeld op de zenuwen gewerkt met haar bedachtzaamheid. Maar misschien hield hij van vrouwen die hun plaats wisten? Zoiets moest het wel geweest zijn. Hij zag Koolmeijer voor zich, languit op deze bank, voetballen aan op de televisie, het geluid op vol, af en toe een luide schreeuw naar de keuken: waar zijn borrelhap bleef. En nooit de verplichting op te bellen als hij veel later of helemaal niet thuiskwam. Of verantwoording over geld af te leggen. Of zich hoe dan ook een beetje fatsoenlijk te gedragen. Helemaal ouderwets de baas. Daarom hadden zulke kerels tegenwoordig vaak een buitenlandse vrouw.

‘Wat was zijn leven buiten de deur? Ik bedoel: kende u zijn kennissen, waren er mensen die hij terloops noemde, maar die u niet ontmoette – juist als het niet zijn vrienden waren?’

Rita Koelfat schudde langzaam het hoofd. ‘Carlo hield mij overal buiten. Zelfs zijn familie zag ik weinig. Alleen op verjaardagen. Omdat het onbeleefd is ze erg lang niet te zien, ging ik af en toe ook zo wel een keertje mee. Tussen de verjaardagen door. Zijn moeder was dan best vriendelijk, maar ze is zo anders dan ik ben, dat er nauwelijks contact was. Ik bedoel: op verjaardagen zit iedereen bij hen thuis in een kring maar wat heen en weer te schreeuwen, altijd van die harde grappen. En al die Amsterdamse woorden. God-kut-tering. Ik versta het amper. Ik was eigenlijk blij dat hij meestal alleen ging. Hij was best familieziek. Hij ging bijna elke avond na het werk even bij zijn ouders langs. Of bij zijn zuster. En vaak in het weekend naar zijn grootouders. In die zin was hij geen slecht mens.’

‘U vergeet uw thee te drinken.’ Houter knikte naar haar volle theekopje, en zei op dezelfde, gelijkmatige toon: ‘In welke zin was hij wel een slecht mens?’

Hij zag haar ademhaling versnellen.

‘Hij wilde iedereen te lijf gaan om niets. Hij had altijd overal ruzie om. Niets werd rustig uitgepraat. Als iemand hem iets te lang tegensprak, sloeg hij erop los. Of hij nu gelijk had of niet. En hij had vaak geen gelijk. En om eerlijk te zijn: met geld was hij niet helemaal te vertrouwen. Hij zat alsmaar te denken hoe hij aan meer kon komen.’

‘Probeert u mij voorbeelden te geven van de manieren die hij bedacht heeft om eraan te komen. Hoe, waar en met wie? Misschien is dat de richting waar we zijn moordenaar vinden.’

‘Hij hield mij overal buiten, en vooral buiten zijn geldzaken. Ik weet eigenlijk maar één voorbeeld. Hij is vorig jaar met een paar vrienden een week naar Turkije geweest. Ze wilden daar grond kopen en een huis bouwen met appartementen of zo. En die dan verhuren of verkopen met winst. En hij had verstand van bouwkundige zaken. Maar dat is denk ik allemaal netjes gegaan. Die mensen zag hij daarna nog wel, dus er is geen ruzie van gekomen. En ik geloof ook niet dat het is doorgegaan, die koop. Maar voor ze vertrokken, zat Carlo vaak urenlang voor zich uit te staren. En ik wist dat hij dan aan geld dacht, aan zijn toekomstige winst.’

‘Hoe heten die vrienden?’

Ze schudde langzaam het hoofd. ‘Ik heb ze maar één keer gezien. Het waren kennissen van hem, geen echte vrienden. Die man heette Kees of Klaas of zoiets. Kees, denk ik. Ja, zo heette hij. En zij iets als Monica. Hun achternamen heb ik nooit geweten. En dan waren er nog andere mensen mee die ik helemaal niet ken, niet van naam en niet van gezicht.’

‘En wanneer waren ze in Turkije?’

‘Vorig jaar om deze tijd. Ergens in oktober.’

‘Waarom was u niet mee?’

‘Hij hield mij buiten zijn zaken. En eigenlijk was ik wel blij om een weekje alleen te zijn. Carlo was altijd zo gespannen. Lachen deed hij bijna nooit. Ik ben in die tijd met mijn zuster naar India geweest. Dat was een oude droom van ons. De Hindoestaanse Surinamers komen daar eigenlijk vandaan, maar de meeste zijn er nooit geweest.’

‘Wat voor werk doet u in het amc?’

‘Ik ben medisch secretaresse.’

‘En u bent er goed in?’

Voor het eerst lachte ze.

‘Ik zou het niet vragen als ik dacht dat u er niet goed in was. U maakt een capabele indruk. Niet iemand die gauw iets vergeet. Iemand die nooit een dossier kwijtraakt. U lijkt me een ideale secretaresse.’

‘Ik heb in Suriname een heel goede opleiding gehad. Middelbare school. En daarna typen. En ik doe mijn werk graag goed. Dat is waar.’

‘En werkt u er al lang?’

‘Niet lang na mijn aankomst kon ik beginnen. Ik werk er bijna vijf jaar. Ze zijn geloof ik best tevreden over me. Ze helpen me met van alles. Dingen die nieuw voor me zijn in Nederland. De hypotheek voor dit huis en zulke dingen.’

‘U werkt al bijna vijf jaar fulltime?’

‘Ja.’

‘En het salaris is goed?’

‘Het is een gewoon salaris. Maar na Suriname blijf ik me er over verbazen. Zoveel geld verdient bij ons een minister nog niet eens. En het komt ook stipt op tijd, iedere maand. De baas slaat nooit eens een keertje over zoals bij ons.’

‘Nu niet schrikken, alstublieft. Maar na wat u me over Carlo’s karakter verteld heeft en hoe hij met geld niet helemaal te vertrouwen was, vraag ik me natuurlijk af hoe hij met uw geld omging?’

Ze giechelde zenuwachtig,

‘Hij vond dat man en vrouw samen geld hadden. Dat er een pot was, zeg maar. Waar ieder een deel van zijn geld in deed.We hebben dit huis dan ook samen gekocht. Maar in de praktijk liet hij mij toch wel vaak meer dan mijn deel betalen, als hij op dat moment geen geld had. En vanwege zijn opvliegendheid durfde ik hem er niet altijd aan te herinneren dat ik nog iets terugkreeg, en liet ik het maar zo. Maar alles bij elkaar vond ik niet dat ik te klagen had. Surinaamse mannen zijn nog veel erger. Die verdienen vaak zelf niet eens wat.’

‘De belangrijkste vraag hebben we u allebei nog niet gesteld, geloof ik: wat deed Carlo zaterdagmorgen om zeven uur in West?’

‘Dat weet ik echt niet.’

‘Was hij die nacht hier?’

‘Ik vind dat heel pijnlijk om te beantwoorden.’

‘Dat begrijp ik. Doet u het toch maar.’

‘Hij is helemaal niet thuisgekomen. ’s Avonds niet, en ’snachts niet. En ’s ochtends hoorde ik dat hij dood was.’

‘En dat niet-thuiskomen was ongewoon?’

‘Het gebeurde vaker. Maar iedere keer was ik toch ongerust. Ik zat maar te wachten. Komt hij wel, komt hij niet? Vreselijk. Ik haatte dat zo.’

Door het raam van de huiskamer zag Jan Houter Sjef op het tuinpad de aandacht trekken met gebaren en bewegingen. Hij had geen zin er uit op te maken wat de officier van hun vondst vond en nog minder om bij de buitendeur een mimevoorstelling over dat onderwerp te ondergaan. Hij vroeg Rita Koelfat of ze zijn collega wilde binnenlaten. Hij stond op, volgde haar het gangetje in, en zei: ‘Zijn thee is nu wel koud, denk ik. Wilt u hem nieuwe geven? Ik kijk intussen boven rond. Geen bezwaar? Ik snuffel niet in laatjes en kastjes, beloof ik.’

..

Het huis was beneden inderdaad zoals Sjef die morgen opmerkte: alsof je op de meubelboulevard een winkel in liep. Boven was het anders.Van de drie kamers waren er twee rommelig, onopgeruimd, vol persoonlijke dingen als pennen, kleding, snuisterijen. Aan de geur van parfum en de vele make-upspulletjes maakte hij op dat er meisjes of jonge vrouwen verbleven. De derde kamer had weer het toonzaalachtige van beneden. Aan de muur boven het tweepersoonsbed hing een grote, ingelijste foto van Rita Koelfat en Koolmeijer. Ze hielden hun hoofden vlak bij elkaar en de uitdrukking van Rita Koelfat was nog vrolijker dan die op de trouwfoto beneden, die van Koolmeijer ongeveer dezelfde. Aan het colbertje en de stropdas zag Houter dat ook deze foto op de dag van de bruiloft gemaakt was.

Hij was weer zo snel beneden dat hij Rita Koelfat nog in de keuken trof. Op een dienblad van ingelegde, gekleurde stukjes glas stonden nu koppen met andere thee dan zojuist, niet groen maar troebel oranje. Er leek rook uit op te stijgen, drie flinke kolommen. Hij knikte vriendelijk.

‘U bent weer snel beneden,’ stelde ze vast.

‘Dit is geen huiszoeking. Meer een poging ideëen op te doen. Wie wonen er bij u in huis?’

‘Dat ontgaat een goede politieman natuurlijk niet, zulke dingen.’

‘Dat zou niemand ontgaan, denk ik. Zo’n groot verschil tussen die twee kamers en de rest van uw woning.’

‘Ik ben erg netjes op mijn huis. Het is het eerste huis dat ik zelf bezit. In die kamers logeren nichtjes van me, meisjes van negentien en twintig. Die zijn jong en hebben de tijd van hun leven in Amsterdam. Ik vind niet dat ik ze moet vertellen dat ze hun kamers netjes moeten houden. Als ik eraan denk wat voor leven ik had op mijn negentiende, wil ik alleen maar dat ze het zo leuk mogelijk hebben.’

‘Had Carlo geen moeite met twee inwonende meisjes, misschien met het gebrek aan privacy?’

‘Nee, dat vond hij juist wel leuk, wat leven in huis.’

Op dat moment besloot Jan Houter alleen naar West te gaan, zodat hij in het openbaar vervoer een uur ongestoord aan de zaak-Koolmeijer kon denken. Rita Koelfat kon hij die middag verder aan Sjef overlaten. Hij vroeg haar alle persoonlijke papieren van Carlo Koolmeijer aan zijn collega Van Vlodrop te geven. Zijn volledige administratie. Elke snipper papier waarop hij iets geschreven had. Zakagenda’s, oude en nieuwe. Notitieboekjes. Arbeidscontracten. Oude jaaropgaven. Verzekeringen. Lijfrentes. Bankafschriften. Autopapieren. Eigendomsbewijzen van wat dan ook. Koopaktes van tweede huisjes. Stukken omtrent zijn veroordelingen. Vonnissen. Brieven van zijn advocaat. Alles.

’De dingen die u noemt heb ik nooit van hem gezien. Het zal u tegenvallen hoe weinig er is. Een ordner met hypotheekpapieren. En eentje met verzekeringen. Alleen dingen die we samen afgesloten hebben. En wat papieren van het ziekenfonds. En de gezamenlijke bankrekening. Meer is er hier nooit geweest. Misschien moet u het zijn ouders vragen. Dingen van vroeger zijn hier niet.’

..

Zuid-Oost was niet ontworpen voor iemand te voet. De afstanden waren te groot, je had te veel tijd om de lelijkheid te ondergaan. Toen Houter even later in de metro zat, was er door de snelheid een regelmatige afwisseling van bebouwing, die daardoor hier en daar bijna interessant werd. De gebouwen aan het Bijlmerplein, bijvoorbeeld het antroposofische bankgebouw, vond hij in de gauwigheid zelfs bijna mooi. Hij kwam er af en toe op zondagmorgen langs, als hij vanuit de Watergraafsmeer twintig kilometer of meer rende, maar van dichtbij was het toch vrij grof gebleken. Miljarden waren er in Zuid-Oost uitgegeven, en het beste dat je kon zeggen was dat het op een enkele plek, als je er tenminste snel langsreed, bijna mooi was. Hij vond het een raadsel. Hij woonde in een negentiende-eeuws huis en had het vanaf de eerste dag heel mooi gevonden. Ernaar kijken verveelde nooit. Alle details waren mooi, de gevel, het dak, de deuren. Maar ook het geheel was mooi, of je er nu langsreed of ernaar bleef staan kijken. En alle huizen in zijn straat, en alle straten in dat buurtje, waren even mooi. Wat was er in de twintigste eeuw misgegaan?

Bij de Bijlmerbajes stapte hij over op een andere metro, die bovengronds het traject van de ringweg in westelijke richting volgde. Links zag hij de tuinsteden waar hij zelf was opgegroeid, voorbij de Pieter Calandlaan. Het talud van deze metrolijn was al in de jaren dertig in de tijd van de werkverschaffing gelegd als toekomstige spoordijk, toen nog mid-den in de weilanden. Hij herinnerde zich de enorme met gras begroeide dijk, die Nieuw-West in de jaren zestig in tweëen deelde. Groepen jongens van de stadskant maakten er met stokken en stenen jacht op de bangerikjes van de nettere kant.

Zijn mobiele telefoon ging over en hij zag dat Sjef belde. Hij overwoog hem weg te drukken, maar deed het niet.

‘dna – no way!’

Hoewel Houter wel begreep wat Sjef ermee bedoelde, zei hij toch: ‘Wat bedoel je?’

‘No way dat er dna gevonden kan worden na een urenlange operatie. Man is waarschijnlijk gewassen. Op alle schrammen en builen is ontsmettingsspul gedaan. En dan nog een uitgebreide schouw. De OvJ was niet van plan onze Carlo nog eens te laten onderzoeken. Zeker niet nu er geen dadersporen zijn. Had trouwens net de toestemmingsverklaring getekend om hem te begraven.’

‘Juist nu er geen andere dadersporen zijn, is mogelijk dna van belang,’

‘Call the man! Heb je zijn nummer?’

‘Ik geloof het wel. Ik bedoel: laat maar.’

..

De ouders van Koolmeijer woonden in De Leeuw van Vlaanderenstraat, net buiten de Mercatorbuurt. Het adres kwam niet voor op het historische adresuittreksel van Carlo Koolmeijer. Kennelijk waren de ouders doorgegaan met verhuizen nadat Carlo uit huis was.

De plakaatverfblauwe buitendeur was boven aan een betonnen trapje van zes treden. Eronder voerden treden omlaag naar de deur van de boxen. Een trappenhuis voor acht gezinnen, zag hij. Drie buitenlandse namen. Bij vier bellen ontbrak het naambordje. Koolmeijer was de enige Nederlandse familienaam. Toen hij aanbelde was hij nerveus. Een politieman gaat bij de ouders van het slachtoffer op bezoek tijdens een onderzoek. Was er iets om bang voor te zijn?

Ja. Dat was er. Koolmeijers vader. De moeder was hem aan de telefoon meegevallen. Beheerst verdriet. De vader leek hem de drijvende kracht achter al die verhuizingen, achter een zoon als Carlo, achter het wonen op een adres als dit in de jaren negentig. Eigenlijk wilde hij hem niet ontmoeten. Hij overwoog weg te gaan. Behalve als je een gezonde psychopaat was, streed je als politieman vaker tegen zulke overwegingen dan je ooit toegaf. De moeite die zoiets simpels als aanbellen soms kostte. Als straatagent had je die momenten de hele dag. Geen wonder dat er zoveel mensen overspannen thuiszaten.

Houter liep over betonnen traptreden tussen bakstenen muren naar boven. Ter decoratie was kiezel door het beton geroerd, zag hij. Misschien wel de enige concessie aan de tierelantijntjessmaak van de werkende klasse, voor wie deze huizen waren gebouwd. Liefdeloze architectuur. Hij dacht aan de architecten die woorden als ‘eerlijke materialen’ hadden gebruikt, en aan de socialistische bestuurders die het over ‘zon en licht’ gehad hadden. Regenten, waren ze later genoemd. De Amsterdamse Ceaus,escu’s.

Op de tweede verdieping stond een van de twee huisdeuren open. Op het eerste gezicht viel Koolmeijer senior hem mee. De man was kleiner, maar zwaarder dan zijn zoon geweest was. Wel groter en breder dan Houter. Een onopvallende, oudere arbeider. Houter stelde zich voor en condoleerde hem.

De man bedankte hem niet, noemde alleen zijn voornaam: ‘Ger’.

In de huiskamer zat een vrouw van rond de vijftig in een stoel bij het raam. Ze keek opzij naar buiten. Ergens bij de Ringweg was een opvallende hoeveelheid vogels in de lucht. Meeuwen of kraaien of alle twee. Ze draaide langzaam haar gezicht van het tafereel af.

Houter gaf mevrouw Koolmeijer een hand en condoleerde haar voor de tweede maal, nadat hij het die morgen al telefonisch gedaan had. Ze reageerde nauwelijks.

‘Die zit onder de valium,’ zei de man. ‘We waren zopas bij de huisarts want het ging helemaal niet.’

Houter vroeg of hij ergens mocht gaan zitten.

‘Waar je wil.’

Vanaf de bank keek hij naar de vogels. Hij herinnerde zich dat er daar ergens op een winderig plein bij het douanekantoor een markt was.

‘Een heel slecht moment,’ zei Houter.

‘Slechter kan niet,’ antwoordde de man.

‘Toch moet ik mijn werk doen.’

‘Tuurlijk moet jij je werk doen.’

‘En u dingen vragen.’

‘Vraag jij maar, hoor.’

‘Ik ben vanmiddag bij uw schoondochter geweest. Jammer genoeg ben ik niet veel wijzer geworden. Ze weet bijna niets van Carlo’s zaken. En heeft bijna geen persoonlijke papieren.’

‘Heb ik een schoondochter?’

‘De vrouw van uw zoon.’

‘Mijn zoon is dood.’

‘De vrouw met wie uw zoon Carlo vijf jaar getrouwd is geweest.’

‘Dat ze met Carlo trouwt maakt haar nog niet me schoondochter. Ik bepaal zelf wie me schoondochter is.’

‘Mocht u haar niet?’

‘Gaat jou dat wat aan?’

Houter hield zich voor dat deze man woedend was over de moord op zijn zoon, en dat die woede zich tegen iedereen richtte, ook tegen degene die de moord wilde oplossen. Maar tegelijk peilde hij een ongebruikelijke agressie. Hij had de man benaderd in zijn eigen taal, maar hem daarmee ook de kans gegeven om Houter op zijn Amsterdams af te zeiken. Wat formeler dan daarvoor zei hij: ‘In vertrouwen kan ik u zeggen dat de politie in het weekend nog dacht dat het om iets van de straat ging, een uit de hand gelopen ruzie om drugs bijvoorbeeld. Dat had te maken met Carlo’s verleden. Als er een strafblad is, denk je zoiets algauw, bij gebrek aan beter. Maar Carlo leidt al jaren een net leven, heeft een goede baan, een eigen huis. Een hechte familieband met u, als ik het goed begrijp. Daarom zoeken we de oplossing nu niet op straat, maar in zijn kennissenkring. Misschien gerelateerd aan de zaken die hij deed of de plannen die hij had. De vraag is wat hij die morgen hier in West op dat plein deed? Kortom, als u of uw vrouw of iemand in uw familie een begin van een antwoord heeft, zijn we een stuk verder.’

‘Kortom. Jullie zijn in vier dagen geen drol opgeschoten.’

‘Dat klopt. En verder dan dat zullen we ook nooit komen als zelfs de naaste familie geen vragen beantwoordt.’

‘Vroeger liepen jullie hard genoeg als jullie hem nodig hadden. Als Carlo in huis een scheet liet, stond er meteen tien man kip op de stoep. Nou vermoorden ze hem en dan komt er vier dagen later ’s middags een mannetje babbelen.’

‘En dat mannetje ben ik.’

‘Jammer genoeg wel.’

‘Maar u heeft nog steeds geen antwoord gegeven op mijn vraag.’

‘Vroeg je iets dan? Ik hoor een heleboel gewauwel, maar een vraag heb ik dacht ik niet gehoord.’

‘Ik vroeg of u een idee heeft wat hij zaterdagmorgen op het Columbusplein deed. Nadat hij volgens zijn vrouw ’snachts niet thuis geweest was.’

‘Zou fijn wezen, toch? Als ik jouw werk voor je deed? En jij lekker met je poten languit op je bureau zitten?’

Jan Houter begreep toen dat alles wat de man zei alleen bedoeld was hem te raken, en van de wijs te brengen. Waarom? Daar moest hij nog achter zien te komen. Misschien was de man gewoon gek. Soms dacht hij dat het zo simpel was. Al die lui hier waren gek. Zijn hartslag werd rustiger. Ook de gedachte aan het grote politie- en justitieapparaat achter hem, kalmeerde hem. Koolmeijer had meer te vrezen van hem dan andersom. Hij wendde zich naar de vrouw bij het raam.

‘Mevrouw Koolmeijer?’ vroeg hij, ‘voelt u zich in staat een paar vragen te beantwoorden?’

De vrouw keek om. Ze leek niets van het gesprek te hebben gevolgd.

‘Zij beantwoordt niks geen vragen van jou,’ zei Koolmeijer.

Hij keek om naar Koolmeijer en voelde eindelijk de macht die hij heette te vertegenwoordigen. ‘U kunt gif spuwen zoveel u wilt, maar u kunt mij niet beletten vragen te stellen aan de moeder van een slachtoffer. Of we praten hier, of op mijn kamer op de Elandsgracht.’

‘Ik bel godverdomme mijn advocaat,’ riep de man.

‘Goed idee. Die kan u uitleggen dat u geen verdachte maar getuige bent en dat getuigen geen zwijgrecht hebben.’

Woedend sprong de man op en pakte een telefoon. Eerst dacht Houter dat hij ermee wilde slaan, maar hij smeet het ding in een hoek.

‘Mevrouw Koolmeijer? Heeft u een idee wat Carlo in West deed, zaterdag? Om zeven uur ’s ochtends in alleen een t-shirtje?’

Op slaperige toon antwoordde ze: ‘Ik weet het niet, hoor.’

‘Volgens zijn vrouw was hij ’s nachts niet thuis.’

‘Wat ik gehoord heb, heeft-ie gewoon thuis geslapen.’

‘Ze heeft het me een uur geleden bevestigd. Ze heeft de hele avond en de hele nacht op hem zitten wachten.’

‘ ...is?’

Jan Houter verstond haar niet. Een moment later stond Koolmeijer voor hem te schreeuwen dat hij het huis moest verlaten. Hij overwoog ze alle twee naar het hoofdbureau te laten brengen, maar dat zou alleen machtsvertoon zijn. En niet erg verheffend: de ouders van een slachtoffer geboeid de trap af laten slepen. De vrouw was waarschijnlijk medisch niet in staat gehoord te worden en de man zou klacht op klacht indienen. Die zou nooit meer ophouden.

..

Kip? Halverwege de betonnen trap naar beneden bleef hij staan. Dat woord had hij al zeker dertig jaar niet meer in die betekenis horen gebruiken. Kip... rennen! Ter uitvergroting van hun vermeende misdadigheid, renden zijn leeftijdgenootjes in West altijd hard weg als er ergens poltitie verscheen, ook als niemand iets misdaan had. Een zwarte Volkswagen kever met een minuscuul blauw zwaailichtje, ergens aan de horizon op de Sloterweg of Osdorperweg, deed tientallen jongens opspringen van waakzaamheid. Kip in blik!

Van de Leeuw van Vlaanderenstraat naar zijn grootmoeder was zowat van het ene naar het andere einde van West. Als oefening voor de marathon had Houter het stuk wel willen rennen maar dat ging niet op zijn zwarte, glanzende bureauschoenen. Hij liep een klein uur en kwam onverwacht bezweet bij winkelcentrum Tussen Meer aan, net voorbij de Sloterplas. Hij wachtte een paar minuten tot er een tram kwam en reed mee tot het eindpunt. Het Dijkgraafplein. Zijn bestemming. Hier hield West op. Hier niet ver achter lagen vroeger de weilanden, en begon nu het grote niks: opgespoten land, al jaren braakliggend terrein. Hij kon niet eens bedenken waar het eindigde. Misschien wel nergens of bij een diep gat.

Kip. Hij vroeg zich af waar het woord vandaan kwam. Misschien van de rijbroek met opbollende bovenpijpen en de nauwe, hoge laarzen die vroeger standaard deel van het uniform waren. Kippenpoten. Hij bleef zitten terwijl de tram knarsend en piepend een rondje reed tussen de goedkope hoogbouw uit de jaren zestig en zeventig. Iemand die hier niet woonde, zou niet kunnen raden waar hij zich bevond: niet in welke stad, niet in welke provincie. Wel dat hij in Nederland was. Daaraan was op het Dijkgraafplein geen twijfel mogelijk, helaas.

Zijn ouders woonden hier een paar honderd meter vandaan. Zo ver hoefde hij vandaag niet te lopen. Hij hoefde ook niet omhoog te kijken om te weten dat zijn grootmoeder op negen hoog voor het raam naar hem zwaaide. Niet dat ze hem van die hoogte herkende, zoals hij haar vanhier af ook niet zou herkennen. Hij wist dat ze naar iedere tram zwaaide waaruit mensen gestapt waren. Hij dacht niet dat ze daar meteen mee begonnen was nadat hij in de voormiddag gebeld had, maar toch wel minimaal na een uurtje of zo. Hij keek op en zag iets achter haar kamerraam bewegen. Hij zwaaide overdreven uitbundig terug, zodat ze het niet zou missen.

Een blonde, zongebruinde vrouw in een wit verpleegstersschort groette hem vriendelijk in een gang niet ver van de kamer van zijn grootmoeder.

‘U weet de weg?’ vroeg ze.

‘Al vijfentwintig jaar.’

Ze keek verrast in de richting waaruit ze gekomen was. Zijn grootmoeder had door haar ongebruikelijk lange verblijf in dit bejaardentehuis en haar leeftijd van honderdtwee een bijzondere status.

‘Familie van mevrouw Nieuwendijk?’

‘Een kleinzoon.’

‘Ik was juist bij haar. Op mijn eerste dag met iedereen kennisgemaakt. Wat een wonder is uw grootmoeder. Zo helder op die leeftijd.’ Ze gaf hem een hand en stelde zich voor. Zoals zo vaak vergat hij de naam onmiddellijk. Zoals altijd vond hij een gebruinde huid in het decolleté van een simpel wit, katoenen verpleegstersschort erg opwindend.

‘Doe haar de groeten.’

Hij zei dat hij het zou doen. Hij liep door zonder haar nog aan te kijken. Vergeefse poging om ongeïnteresseerd te lijken. Nog vergeefser zou de poging zijn zich geen illusies te maken. Wekenlange illusies zouden het worden, met als enig resultaat, behalve nogal wat verknoeid zaad in de douchecabine, dat de vorige illusie – een jonge stagiaire van de politieschool, met de haarkleur van een kastanjebruin paardje – zou zijn vervangen door deze.

..

Hij kuste zijn grootmoeder op de wang, maar zij trok hem met twee armen tegen zich aan. Haar lichaamswarmte verraste hem steeds opnieuw, ook al zag hij haar soms een paar keer per week. Haar oudevrouwengeur verraste hem daarentegen nooit: dat mengsel van warme melk, urine, en niet iedere dag gewassen worden.

‘Dag, lieve jongen.’

‘Oma, een jongen van veertig?’

‘Het is idioot dat je al zo oud bent. Stel je eens voor: een kleinkind van veertig te hebben!’

‘Als u er wat vroeger bij was geweest, had u nu makkelijk een kleinkind van zestig kunnen hebben.’

‘Hemeltjelief. Een kleinkind van zestig.’ Ze hief afwerend een arm op.

Vanwege haar belofte alles te zullen betalen, liet Houter haar het tasje met vis zien voor hij het in het koelkastje deed, hoewel hij zich zoals altijd schaamde toen hij het eindeloze gepeuter van haar stramme vingers naar dubbeltjes en kwartjes in een portemonnee zag. Hij deed zijn regenjas uit en ging op een stoel bij zijn grootmoeder aan tafel zitten.

Makkelijk was een gesprek met haar beginnen niet. Bijna alles herinnerde zijn grootmoeder aan haar bespottelijke leeftijd. Meestal probeerde hij met haar over haar jeugd te spreken, over gewone gelukkige gebeurtenissen uit die tijd of desnoods over minder gelukkige, zolang het maar ten minste negentig jaar eerder gebeurd was. Over alles van daarvoor sprak ze vrolijk en onbekommerd.

Ze herinnerde zich niet alleen alles uit haar vroege en vroegste jeugd: ook alles wat er de laatste vijfentwintig jaar in dit bejaardentehuis gebeurd was, en alle details van de bijna veertig jaar van haar ongelukkige huwelijk, en de vijfentwintig jaar die ze na haar elfde en voor haar huwelijk als dienstbode in allerlei betrekkingen had doorgebracht. Hij was soms bang dat haar geheugen zo absoluut was dat alleen gebeurtenissen van negentig jaar en ouder inmiddels hun pijnlijkheid hadden verloren. Als dat waar was zou ze, als ze tijd van leven had, pas over zo’n vijftig jaar over haar huwelijk kunnen spreken, zonder, zoals nu het geval was, zenuwachtig te worden en een trillende lip te tonen.

Je kon niet domweg zeggen: oma, vertel nog eens over die insecten aan touwtjes. Op zo’n rechtstreekse vraag bleef ze zwijgend voor zich uit kijken, of ze begon met een vinger tegen haar onderlip te tikken, een teken van verlegenheid dat hij al te goed kende. Ze trapte er niet in. Op die manier was de aandacht te veel op haar gericht, en het moest niet over haar gaan. Haar neiging tot het wegcijferen van zichzelf was bijna maniakaal.

Zijn broer Jan-Jaap deed dat wel. Tijdens zijn vaste tweewekelijkse bezoekje op zaterdagmiddag, ging hij na de begroeting zitten en zei dan iets als: ‘Zo, oma, gaat het een beetje? Nog nieuws?’ Nieuws was er nooit, en hij leek zich daarover toch ook weer niet heel erg te verbazen. Wel vroeg hij Houter soms waar ze – zijn broer en zijn grootmoeder – het toch altijd zo lang over hadden. Bij hem kwam er zo weinig uit het goede mens. Maar echt nieuwsgierig was hij niet naar dat vraagstuk, zoals hij naar niets echt nieuwsgierig was.

Over insecten aan touwtjes had ze Jan en Jan-Jaap al vijfendertig jaar eerder voor het eerst verteld. Zijn grootmoeder bond als kind soms een lange draad aan een vliegend hert, of reuzenkever, en hield de draad losjes vast zodat het insect aan het andere eind brommend boven haar in de lucht cirkelde. Zo had ze over zandpaden in de buurt van Bussum gelopen, ergens in de eerste jaren van de twintigste eeuw, vaak samen met andere boerenkinderen, die hetzelfde deden. Alsof ze een soort vliegende hondjes uitlieten.

Een paar jaar terug had hij op zijn eerste en laatste vakantie buiten Europa – vierduizend gulden had het gekost voor minder dan drie weken – in Kenia een kind zien lopen met een cicade tussen de vingers, een insect zo groot als een dikke sigaar. De cicade snerpte zeer luid. Het geluid werd veroorzaakt door vleugels op de rug, die zo snel bewogen dat ze amper zichtbaar waren. Plotseling liet het kind los en de cicade schoot als een mechanisch vliegtuigje weg, eerst snel en schijnbaar stuurloos, daarna langzamer en zigzaggend in een bepaalde richting. Hij had in het toeristenhotel zijn grootmoeder gebeld om het haar te vertellen, maar van een telefoongesprek uit Kenia, en vooral van het idee wat dat alles kostte, was ze zo zenuwachtig geweest dat het gesprek niets was geworden. Ze had het alleen maar zo snel mogelijk willen afbreken.

..

Houter vertelde haar over Carlo Koolmeijer, maar liet alle bloederige details weg. Ze had ervan gehoord van een bejaardenverzorgster. Dat haar kleinzoon als politieman leiding gaf in een zaak die tot in het bejaardentehuis bekend was, maakte haar trots. Het haalde haar uit een soort somberte waarin ze eigenlijk zolang hij zich herinnerde, wegzakte als ze alleen was.

Ze spraken bijna twee uur ongedwongen over van alles: over de strenge nonnen op haar lagere school; over haar vader die niet wilde dat ze doorleerde, ook al was ze het knapste kind van de school en hadden ze het geld dat ze als dienstmeisje kon verdienen, een gulden per week, niet nodig; over Houters ouders en de perikelen op de camping; over Jan-Jaap en diens kinderen; over Spanje, waar ze met haar dochters geweest was; over de natuurdocumentaires die ze op televisie gezien had (hierbij keek ze veelbetekenend naar de vensterbank, waar het stapeltje natuurboeken lag dat hij haar in de loop van de tijd geschonken had).

Ze dronken elk een paar glazen rode port. Buiten was het nu donker. Houter vond het Dijkgraafplein met brandende straatlantaarns en verlichte huizen, minder erg dan overdag. Hij dekte de tafel met een wit kleed, legde borden en bestek neer, en verdeelde de vis.

Zijn grootmoeder had een unieke manier van haring eten. Niet zoals zijn vader, die de vis bij het staartje boven een opengesperde mond hield. Ze at een haring en trouwens ook gerookte aal en andere vis zoals een Italiaan gedachteloos brood bij de maaltijd eet, door er met de vingers kleine stukjes af te trekken, en die zonder ernaar te kijken naar de mond te brengen. Houter verbaasde zich nu dat hij er al zo lang naar keek zonder er ooit van te gruwen.

‘Zondag was Lot hier nog.’

Hij keek naar haar gezicht. Door de port en het praten had het kleur gekregen, haar bruine ogen glansden, en haar uitdrukking was extreem levendig voor iemand van honderdtwee. Houter had zijn ex-vrouw al een paar weken niet gesproken en had het niet geweten, maar hij zei: ‘Dat heb ik gehoord.’

‘Tuurlijk heb je dat gehoord.’ Ze tikte met de vingers op haar voorhoofd om haar stommiteit te benadrukken. ‘Weet je dat ze me helemaal gewassen heeft? Wel een uur lang. Met een warm washandje over mijn rug – dat alleen al een halfuur, geloof ik. Zo prettig. Niemand doet dat hier. Eens in de week even twee minuten de spons erover en klaar is Kees.’

‘Dat weet Lot. Dat het zo gaat. Overal.’

‘En ze willen dat je al om zes uur ’s ochtends in de douche op het krukje klaar zit, in je nachthemd, want om je uit bed te helpen is geen tijd, maar de laatste keer kwamen ze om negen uur, dus zat ik drie uur te wachten.’

Hij knikte, omdat ze hem dit altijd vertelde.

‘Moet je niet eens naar huis?’ vroeg ze.

‘Zo.’

Ze pakte een polshorloge van tafel, hield het vlak voor haar ogen, en deed of ze schrok. ‘Over negenen al. Ga gerust eens wat eerder weg. Je hoeft niet de hele avond bij een oud mens te zitten.’

Hij stond op en schaamde zich voor het gevoel van opluchting.

In de lift naar beneden dacht hij dat ze het er misschien wel om deed. Zou ze begrijpen – juist omdat ze zoveel op elkaar leken – dat hij inmiddels geen vrienden meer had, dat zijn oppervlakkige, voetbal kijkende broer niets voor hem betekende, dat hij de pest had aan zijn collega’s, en dat hij niet alleen geen nieuwe vriendin had, maar ook dat er in de zes jaar na zijn scheiding op dat gebied helemaal niets gebeurd was?

Misschien schiep ze, door te benadrukken dat hij zijn tijd beter kon besteden dan bijna om de avond bij haar te komen, welbewust de fictie dat zijn leven was zoals dat van andere mensen, met vrolijkheid en vrienden, kortom: redelijk gelukkig.

..

Zijn huis was een van de weinige op de Bredeweg waar geen licht brandde. Hij had het na de scheiding gekocht en er altijd alleen gewoond.

Hij deed hier en daar een lamp aan, en sloot alle gordijnen. In zijn studeerkamer, aan de tuinkant in het onderhuis, maakte hij een houtvuur aan in de open haard. Na enige tijd was het zoals hij wilde: een knetterend vuur, dat de vloer roodachtig verlichtte. Verder brandde er alleen een leeslamp. Houter pakte The long goodbye en herinnerde zich het vermoeden dat hij de vorige avond had. In de roman helpt de privédetective Philip Marlowe een alcoholistische schrijver. In feite beschermt hij de schrijver vooral tegen zijn drankzucht zodat hij zijn laatste boek kan voltooien. De man verdwijnt en de zoektocht brengt Marlowe naar een kliniek, ergens in de woestijn bij Los Angeles. Daar ontmoet hij een magere, bijna twee meter lange cowboy. Een angstaanjagende figuur: iemand die niet luistert, van geweld lijkt te genieten, en veel sterker is dan hijzelf. Die cowboy kwam Houter de vorige avond op de een of andere manier bekend voor. Bijna een uur lang opende hij boek na boek, bladerde er steeds wat in, maar hoe snel hij ook las, op die manier vond hij in een collectie van een paar duizend boeken niet wat hij zocht. Toen schoot het hem te binnen: The day of the locust. Van Nathanael West. Hij pakte het boek van de plank. De passages over de cowboy vond hij meteen. Dezelfde figuur, dezelfde naam. Earle. In dit boek uit 1937, vijftien jaar eerder verschenen dan The long goodbye, is de lange jongeman een van de duizenden onbekenden die in die tijd in Hollywood ontdekt hopen te worden. Ze paraderen over de trottoirs, hangen de hele dag rond op plaatsen waar producers en regisseurs komen, sommigen verkleed als cowboy, anderen als sjeik of Oostenrijkse prinses. Meer dan die kleren bezitten ze vaak niet. ’s Nachts slapen ze in tenten of in de openlucht in de woestijn.

Houter vergeleek de twee boeken en zag hoe consequent Chandler dezelfde man vijftien jaar ouder beschreven had: de volstrekte humorloosheid, een vermoeden van gekte en een vage dreiging waren al in het boek van West aanwezig, maar minder extreem, de man was nog jong, er leek nog hoop. Houter wilde zijn ontdekking aan iemand vertellen. Maar aan wie? Hij kende niemand die zelfs maar een van beide boeken gelezen had. En wereldnieuws was het vast niet. Boekenliefhebbers in de Verenigde Staten keken er waarschijnlijk niet van op.

In het interessante leven dat Jan Houter na het drinken van drie maltwhisky’s soms leidde, liep hij een uurtje later vanuit zijn studeerkamer een paar honderd meter over het nachtelijke campusterrein van Princeton om, op de veranda van een huis dat deed denken aan Villa Kakelbont uit Pippi Langkous, ergens bij een vijver waarin de maan spiegelde, zijn vondst met Nils te bespreken, een van zijn vrienden, een Deense professor in de theoretische natuurkunde, met wie hij een passie voor literatuur deelde.