Basti Baroncini

Man & abortus

Over de keuze, de ingreep en de verwerking

..

..

© 2010 Basti Baroncini

Omslagontwerp Mariska Cock

Foto voorzijde omslag © Shutterstock

Uitgave in e-rainbow september 2011

Alle rechten voorbehouden

ePub: Z-Producties, Haarlem

..

www.mmboeken.nl

www.baroncini.nl

www.manenabortus.nl

..

ISBN 978 90 5831 644 8

NUR 850

Voor R.S.

‘Het menselijk leven speelt zich maar eenmaal af en we kunnen daarom nooit te weten komen welke beslissing goed en welke slecht was, want we konden in een gegeven situatie slechts één beslissing nemen. We hebben niet nog een tweede, derde of vierde leven gekregen om verschillende beslissingen naast elkaar te kunnen leggen.’

..

– Milan Kundera, De ondraaglijke lichtheid van het bestaan

Voorwoord

door Hedy d’Ancona

..

‘Baas in eigen buik!’ riep ik. En: ‘Iedereen mag wikken, maar wij beschikken.’ Ik ontbrak nooit bij demonstraties van Wij Vrouwen Eisen en liep achter spandoeken waarop de vrouw beslist stond gekalkt. Later mocht ik in de Eerste Kamer de abortuswet verdedigen waarin dat principe, het zelfbeschikkingsrecht van vrouwen, was vastgelegd. We kwamen toen, in 1980, een stem te kort en we huilden tranen met tuiten. Maar uiteindelijk kwam de wet er. Als lid van het Europees Parlement was ik trots op de uitgangspunten van onze Nederlandse abortuswetgeving.

..

En aan zo iemand vraag je dan om het voorwoord te schrijven voor een boek waarin gepleit wordt voor de inbreng van mannelijke partners bij de beslissing wel of geen abortus. Ik moet toegeven dat ik moeite had met het verzoek. Maar de schrijver bleek volhardend. Dus las ik zijn boek en herkauwde een paar weken opvattingen en gevoelens van mannen die aan den lijve met die ingreep te maken hebben gehad.

Niet letterlijk dus en dat was en is het probleem. Zwangerschap is nu eenmaal onlosmakelijk verbonden aan het lichaam van de vrouw. Ongewenst zwanger zijn was het vrouwelijk lot tot het moment dat we ons daarvan bevrijdden door adequate wetgeving. En die bevrijding moet blijvend behouden blijven. Punt uit. Maar of een zwangerschap ongewenst is hangt natuurlijk wel samen met de omstandigheden waarin een vrouw zich bevindt, economisch, sociaal en relationeel, en haar toekomstperspectief. Als de vrouw op al die gebieden haar eigen boontjes moet doppen, dan is het vanzelfsprekend dat ze ook zelf moet uitmaken of ze niet alleen de zwangerschap maar vooral ook de verantwoordelijkheid voor een kind kan dragen.

..

Nu gingen wij er veertig jaar geleden, bij de start van de tweede feministische golf, eveneens van uit dat als mannen en vrouwen een dak boven hun hoofd deelden, ze ook de rest eerlijk zouden delen. Samen zorgen voor brood op de plank, waartoe we de vijfurige werkdag proclameerden en eerlijk delen waar het de zorg binnenshuis betrof.

Alleen door de organisatie van de samenleving zo fundamenteel te veranderen, zouden de kansen voor mannen en vrouwen gelijk zijn en zou de belangrijkste voorwaarde geschapen worden om ook aan de top evenveel vrouwen als mannen te krijgen. Als je kijkt wat er van dat ideaal geworden is, word je niet echt blij. Parttimewerk is het domein van de werkende moeders, vaders zijn nog steeds kostwinners en aan de keukentafels wordt voortdurend geruzied om een eerlijker verdeling van zorgtaken.

Maar de eerlijkheid gebiedt ook te constateren dat vaders zich over het algemeen veel meer bezighouden met hun kroost dan vroeger het geval was. Dat er mannen zijn die een dag minder werken om zich met het binnengebeuren bezig te houden. Er zijn er veel die kunnen koken of een plant kunnen verzorgen. Kortom, een heleboel mannen vatten het krijgen en opvoeden van kinderen, binnen hun mogelijkheden, volstrekt serieus op. En in die gevallen komt hun ook inspraak toe bij de afweging of de omstandigheden de geboorte van een kind barricaderen. Die inspraak lijkt onder normale omstandigheden eigenlijk logisch. We moeten het dus niet wettelijk afdwingen. Maar dit boek lezen en het erover hebben lijkt me heel goed.

..

Hedy d’Ancona

Oud-minister voor Volksgezondheid, oud-staatssecretaris voor emancipatiezaken, medeoprichter van de actiegroep Man-Vrouw-Maatschappij en het maandblad Opzij.

Voorwoord

door Ton van der Kroon

..

Auto’s, geld, politiek, sport; er zijn onderwerpen waar je als man gemakkelijk over praat. Daarentegen zijn er ook onderwerpen die voor mannen niet zo voor de hand liggen, zoals verdriet, rouw, liefde, vergeving en intimiteit. We praten er liever niet over omdat ze ongemakkelijk zijn, omdat ze gevoelig zijn, omdat ze van ons vergen dat we ons bloot moeten geven, of dat ze zaken aan de orde brengen waar we eigenlijk geen mening over hebben.

Schrijver en journalist Basti Baroncini brengt een van de precairste van deze onderwerpen aan de orde: mannen en abortus. ‘Tja, abortus. Wat moet je daar als man nu mee? Is dat geen vrouwending?’ Dat ging door mijn hoofd toen Basti mij belde om te vragen of ik voor zijn boek een voorwoord wilde schrijven. Ik ging eens terug in mijn herinnering; ik geef al twintig jaar mannenworkshops en nog nooit was het onderwerp abortus aan de orde geweest. Slechts één keer had het een dramatische wending gegeven aan een workshop, maar dat kwam door een groep vrouwen. Ik gaf een workshop voor twintig Russische mannen en een collega gaf tegelijkertijd een vrouwenworkshop. Bij de vrouwen kwam het thema abortus aan de orde. Wat bleek: de Russische vrouwen hadden een gemiddelde van dertien abortussen per vrouw! De Nederlandse deelneemsters waren verbaasd, geschokt, woedend, beschaamd, en toen de mannen en vrouwen aan het einde van de workshop weer bij elkaar kwamen, brak er bijna een volksopstand los. De mannen reageerden op de woedende houding van de vrouwen als hierboven: ‘Tja, abortus. We wisten niet dat het zo’n probleem was.’ Het is goed om te vermelden dat abortus in Rusland al eeuwenlang als een soort voorbehoeds-middel, of beter nabehoedsmiddel, wordt gebruikt. En zo ingrijpend het voor de vrouw is, zo onbekend is het voor de man.

Toen ik na drie weken nog geen voorwoord had, en Basti me nog eens had gebeld, sloeg het wonderlijke noodlot toe en werd ik zelf gedwongen me met dit onderwerp bezig te houden: mijn vriendin was onverwacht zwanger, en we wisten niet of we het kind wilden houden of niet. Híér met dat boek! dacht ik in paniek. Hoewel ik het hele gebeuren in eerste instantie nog enigszins bij mijn vriendin kon parkeren – schat, het is jouw keuze – kwam het allengs steeds dichterbij. Een heel scala aan gevoelens van schuld (we hadden onveilig gevreeën) – schaamte (wie vertel je het wel en wie zeker niet?) angst (overleeft onze relatie dit wel?) praktische zorgen (hoe laat je het weghalen? En waar?) en relatieproblemen (ja, maar jij...) passeerde de revue. Twee weken na de abortus kon ik het pijnlijke feit niet langer ontlopen: ik had beslist over leven en dood. Dat was de bottomline voor mij in het hele verhaal.

Mocht je dit boek in handen krijgen, hoogstwaarschijnlijk omdat je in dezelfde situatie zit, maak je dan klaar voor de achtbaan aan emoties en ervaringen waar je ongetwijfeld mee te maken zult hebben. Basti heeft het boek helder en inzichtelijk geschreven en geeft daarmee een uiterst waardevol houvast op dit glibberige en onbekende terrein voor mannen. En mijn eigen ervaring heeft me geleerd dat als je werkelijk het gegeven van een abortus toelaat, de voors en tegens, de afwegingen, de strubbelingen, de oordelen, de gesprekken met je partner, de bizarre sfeer in de wachtkamer van de kliniek, dan kan dit ongemakkelijke onderwerp uiteindelijk een verrijking en verdieping betekenen in je relatie en in je leven.

..

Ton van der Kroon

Auteur van De terugkeer van de koning, het boek voor mannen over liefde, lust en leiderschap.

Inleiding

Abortus is een vrouwenonderwerp. Tenminste, dat denken veel mensen. En op het eerste gezicht is dat niet zo’n heel gekke gedachte natuurlijk: het is immers de vrouw die zwanger is en het is ook haar lichaam dat de abortus ondergaat. Het is dus volkomen vanzelfsprekend en terecht dat de meeste aandacht in de abortushulpverlening naar de vrouw uitgaat en dat zij veel steun en aandacht krijgt bij deze moeilijke gebeurtenis in haar leven.

Maar is abortus daarnaast misschien ook gewoon een mannenonderwerp? Om die vraag maar meteen luid en duidelijk te beantwoorden: ja natuurlijk! Kijk bijvoorbeeld maar naar de elf mannen die voor dit boek zijn geïnterviewd over hun eigen abortuservaring. Alle elf leefden ze mee met de zwangerschap, alle elf zochten ze proactief mee naar een oplossing en alle elf waren ze bereid om hun verantwoordelijkheid te nemen waar dat nodig was. Sommigen kregen de ruimte van hun partner om mee te praten over de zwangerschap, anderen moesten die ruimte bewust innemen, maar allemaal wilden ze een actieve rol spelen in de beslissing rond de abortus. Ze beseften allemaal dat de beslissing ook voor hun leven verstrekkende gevolgen zou hebben en ze vonden het dus vanzelfsprekend om daar over mee te praten. Waar de mannen trouwens wel in verschilden, was de weerslag die de abortus achteraf op hen bleek te hebben. De een kon vrij snel de draad weer oppakken, de ander heeft het er na vele jaren nog steeds moeilijk mee.

..

Mannen vinden het dus heel vanzelfsprekend om mee te denken en mee te praten over deze belangrijke gebeurtenis in hun leven. En juist daarom is het zo gek dat er voor mannen eigenlijk geen goede en degelijke informatie over abortus te vinden is. Noch in de boekhandel, noch op televisie en noch op internet wordt mannen verteld hoe ze deze moeilijke periode in hun leven kunnen doorkomen of krijgen ze hulp bij het nemen van een eigen beslissing.

Zelf ondervond ik dat enkele jaren geleden toen bleek dat mijn vriendin zwanger was, ondanks alle goede voorzorgsmaatregelen die we genomen hadden. Voor mezelf was het een periode waarin hoofd en hart uit elkaar liepen: mijn hoofd wist dat een abortus de beste oplossing was, maar gevoelsmatig had ik het er af en toe knap lastig mee. Ik was soms verdrietig en stelde mezelf vragen over de juistheid en morele toelaatbaarheid van onze abortus. Het stak me dat ik op dat moment nergens terecht kon: de enige boeken in de bibliotheek waren geschreven voor vrouwen en die stonden bol van informatie waar ík niets aan had.

Hoe het komt dat er voor mannen nauwelijks informatie beschikbaar is, weet ik eerlijk gezegd niet. Is het het ‘baas in eigen buik’ van de jaren zestig en zeventig? Wie zal het zeggen. Maar wat ik wel weet, is dat de tijd meer dan rijp is voor een boek over abortus voor mannen. Zeker de ge-emancipeerde voorhoede die allang gewend is om te praten over gevoelens en onzekerheden, maar ook de mannen die daar iets minder ervaring mee hebben, hebben behoefte aan informatie die hen verder brengt in hun eigen individuele proces. Met Man & abortus wil ik aan die behoefte tegemoetkomen.

De ervaringsverhalen nemen een belangrijke plaats in binnen dit boek. Zeker, de mannen waren moeilijk te vinden en het lijkt alsof er nog steeds sprake is van een groot schaamtegevoel. Niet iedereen wilde namelijk met eigen naam genoemd worden. Maar de ervaringsverhalen bieden wel ontzettend veel toegevoegde waarde boven op mijn eigen verhaal. Lezers kunnen er hun eigen ervaring in herkennen, wat ze helpt in de verwerking.

Van minstens evenveel waarde zijn de ervaringsverhalen van de vrouwen die bereid waren hun ervaring te delen. Want hoeveel mannen je ook spreekt, sommige ervaringen kun je alleen uit de mond van een vrouw horen. Soms heeft dat te maken met het feit dat vrouwen zwanger zijn en mannen niet, maar vaak is het ook de vrouwelijke benadering die gewoon heel anders is. Mede door de ervaringsverhalen van vrouwen is het boek zeker ook goed te lezen voor vrouwen die te maken krijgen met een abortus.

Naast de mannen en vrouwen die zelf een abortus hebben meegemaakt, heb ik ook gesproken met vele deskundigen: abortusartsen, juristen, filosofen en andere denkers, verschillende hulpverleners en een rouwdeskundige. Ten slotte heb ik gebruikgemaakt van het schaarse wetenschappelijke onderzoek dat naar mannelijke abortuservaringen is gedaan, en is het tussen de regels door natuurlijk ook gedeeltelijk gebaseerd op mijn persoonlijke ervaring.

..

In het boek schrijf ik regelmatig over mannen en vrouwen. Het is goed om te weten dat ik daarmee geen individuen voor ogen heb, maar meer de typische patronen en eigenschappen die (gemiddeld genomen) vaker bij een van de twee seksen voorkomen. In de praktijk kunnen mannen namelijk heel goed uitgerust zijn met vrouwelijke eigenschappen, en het omgekeerde gebeurt net zo vaak. De reden waarom ik er toch soms voor kies te praten over het individu als representant van de groep, is omdat het de duidelijkheid ten goede komt.

Daarnaast is het belangrijk te beseffen dat ‘mijn vrouw’ natuurlijk ook gelezen kan worden als ‘mijn vriendin’, en dat ‘de kliniek’ in niet alle maar wel veel gevallen inwisselbaar is voor ‘het ziekenhuis’.

..

Het boek is zo opgebouwd dat je er op verschillende momenten iets aan hebt, zowel voor als na de abortus.

In hoofdstuk een vind je overwegingen aan de hand waarvan jullie je eigen beslissing kunnen nemen. Ook lees je over de rol die mannen kunnen innemen en krijg je tips over hoe je het beste met de situatie om kunt gaan. In hoofdstuk twee lees je over wat een abortus eigenlijk is en over wat er in de kliniek gaat gebeuren. Hoofdstuk drie gaat over de – emotionele – moeilijkheden die mannen kunnen ervaren nadat de behandeling is uitgevoerd en de spanningen die de abortus in een relatie kan opleveren. Hoofdstuk vier ten slotte is bedoeld om een volgende ongewenste zwangerschap te voorkomen en gaat over anticonceptie.

..

Hoe goed ik ook geprobeerd heb om alle kanten van het verhaal zo zorgvuldig mogelijk te belichten, toch is de kans groot dat jij nét iets anders hebt meegemaakt dan wat ik heb opgeschreven. In dat geval nodig ik je uit om je ervaringen te delen op de website www.manenabortus.nl. Op die plek kun je je eigen unieke verhaal met anderen delen. Niet alleen kan het opluchten om je eigen verhaal te vertellen, ook kan het andere mannen helpen bij vragen waar zij mee zitten en bij de verwerking van hún ervaring.

Tot slot hoop ik dat Man & abortus je dingen vertelt waar je ook echt iets mee kúnt. Dat het je helpt bij het nemen van een eigen beslissing, bij het bepalen van je eigen rol in deze situatie, bij de voorbereiding op wat er gaat gebeuren in de kliniek, bij het onderhouden van de relatie met je vrouw of vriendin en natuurlijk bij het verwerken van de abortus wanneer je daar achteraf toch moeite mee krijgt.

..

Basti Baroncini

1 Mannen en abortus

Iedereen heeft weleens nagedacht over abortus en ongewenste zwangerschap. Je hebt er een beeld bij en misschien ken je zelfs wel iemand die het heeft meegemaakt. De meeste mensen hebben er ook een duidelijke mening over: abortus mag of mag niet, een tussenweg is nauwelijks mogelijk. In ieder geval is het altijd iets wat anderen overkomt, behalve nu dan. Maar je bent niet de enige.

Jaarlijks worden in Nederland ongeveer 33000 abortussen uitgevoerd in ziekenhuizen en klinieken. Dat lijkt misschien veel, maar van oudsher vinden er in Nederland relatief erg weinig abortussen plaats. Vooral de goede voorlichting over anticonceptie en het hoge en goede gebruik ervan zorgen voor een laag abortuscijfer. Ons land kent zelfs een van de laagste abortuscijfers ter wereld.

Het recht op abortus is in de jaren tachtig van de vorige eeuw vastgelegd in de Wet afbreking zwangerschap (Wafz). De totstandkoming van de wettelijke mogelijkheid was een ingewikkelde zaak, vooral vanwege de moeilijk verenigbare wensen en principes van voor- en tegenstanders. In de wet zoekt men daarom een evenwicht tussen verschillende belangen: enerzijds wil men tegemoetkomen aan het recht op zelfbeschikking van de vrouw en de noodsituatie waarin ze zich bevindt, anderzijds kijkt men goed naar de belangen van het ongeboren menselijk leven. Dat is een behoorlijk ingewikkelde balanceeract, maar hij is wel belangrijk omdat zo aan alle ‘partijen’ zo veel mogelijk recht wordt gedaan.

..

Een van de partijen waar de wet niet over spreekt, is de partner, de man dus. En dat is op z’n zachtst gezegd een beetje gek, want it takes two to tango: zwanger worden doe je immers met z’n tweeën. Maar niet alleen in de wet is abortus vooral een vrouwenonderwerp, ook in de maatschappij zelf is dat nog steeds het geval. Toch? Nou, niet helemaal. Heel langzaam komt er steeds meer aandacht voor mannen en hun abortuservaringen.

Zo liep ik op een middag op een treinstation in het westen van het land, waar ik plotseling een grote poster zag van de Vereniging ter Bescherming van het Ongeboren Kind (vbok). Daarop kijkt een ietwat stoere jongen kwetsbaar de camera in, met daarboven de tekst: ‘Zij ongewenst zwanger... wat nu?’ Navraag bij de vbok leert dat ze de mannencampagne een paar jaar geleden begonnen zijn en er sindsdien een lichte stijging waarneembaar is van het aantal mannen dat een beroep doet op de hulpverlening. Blijkbaar ontstaan goede ideeën op meerdere plekken tegelijkertijd, want ook in niet-christelijke hoek is abortus steeds vaker een mannenonderwerp. Zo verdiepen wetenschappers zich de afgelopen jaren weer steeds meer in de rol van mannen bij het afbreken van een zwangerschap en besteden ook onafhankelijke media (kranten en damesbladen bijvoorbeeld) af en toe aandacht aan het onderwerp.

Kennelijk is er iets aan het veranderen. Dat er steeds meer aandacht komt voor mannen en abortus is een teken aan de wand. Maar waarvan precies? En wat is er aan de hand? Vinden er vaker ingrepen plaats of komt het doordat meer media erover berichten? Waarschijnlijk niet, het abortuscijfer is al jaren stabiel en media volgen steeds vaker ontwikkelingen dan dat ze de toon zetten. Het is veel aannemelijker dat er op fundamenteel niveau belangrijke veranderingen hebben plaatsgevonden in onze samenleving. Vrouwen en mannen hebben een compleet andere rol ten opzichte van elkaar ingenomen. Onze maatschappij heeft anno 2009 een gelijkheid tussen de seksen aangenomen die nooit eerder in de geschiedenis heeft bestaan.1 En dat heeft onherroepelijk gevolgen, ook voor een onderwerp als abortus.

..

1.1 abortus in vroeger tijden

Officieel is helaas maar weinig bekend over de rol die mannen vroeger innamen wanneer sprake was van een ongewenste zwangerschap. Dat komt niet alleen omdat abortus destijds illegaal was, maar ook omdat er een veel groter taboe op rustte dan nu, waardoor er nauwelijks over gepraat werd. Bovendien was de rol van mannen op geen enkele manier onderwerp van verslag of onderzoek. Toch is er wel een en ander af te leiden uit de algemene omgangsvormen tussen mannen en vrouwen van vroeger. Globaal zijn er twee soorten reacties.

Een flink aantal mannen zal zich ongeïnteresseerd en afzijdig hebben gehouden van de ongewenste zwangerschap en het vervolg. Dat komt omdat zwangerschap eigenlijk altijd vooral een vrouwenonderwerp is geweest. Dat is niet heel vreemd, de vrouw draagt het kind immers negen maanden in haar buik en ze is ook minimaal de eerste maanden daarna verantwoordelijk voor het zogen en het directe grootbrengen. Vrouwen hebben daarom een systeem gecreëerd waarin zij onderling verantwoordelijk zijn voor elkaars begeleiding en steun. Vrouwen zijn de baas aan het kraambed en in de opvoeding, mannen hebben veelal het nakijken. Mannen waren veroordeeld tot drie duidelijke taken: het kind verwekken, het kind beschermen en het gezinnetje voorzien van een dak boven het hoofd en voldoende voedsel. Daarmee was hun rol uitgespeeld. Omdat de lasten van seks vroeger bij vrouwen lagen, was het denken over eventueel nageslacht, en dus ook over abortus, in vroeger tijden dan ook vooral voorbehouden aan de vrouw.

Daarnaast hebben mannen zich in de geschiedenis ook op een totaal andere manier opgesteld: de man beslist en legt zijn wil – wel of geen abortus – op aan de vrouw. Die houding vindt geen oorsprong in hoe mannen tegen zwangerschap aankijken, maar hoe mannen vroeger in het algemeen met vrouwen omgingen. Mannen hebben door de geschiedenis heen altijd de baas gespeeld over vrouwen. Zij bepaalden de gang van zaken; niet alleen in politiek, kerk en bedrijfsleven, maar ook achter de voordeur. De ongelijkheid was zelfs bij wet vastgelegd: de vrouw was in haar eigen huwelijk handelingsonbekwaam en dus voor alle belangrijke zaken volledig afhankelijk van haar man. Zodoende hebben mannen door de geschiedenis heen ook bij vraagstukken rondom een ongewenste zwangerschap hun wil talloze malen opgelegd aan vrouwen. Soms wilden mannen per se een abortus, bijvoorbeeld omdat een buitenechtelijk kind een schande was of omdat men zich een nieuw kind gewoonweg niet kon veroorloven. Maar soms ook wilden ze absoluut geen abortus, bijvoorbeeld vanuit religieuze overtuiging.

De discussie over abortus wordt eigenlijk al eeuwenlang gedomineerd door mannen. Want waar vrouwen de praktijkdeskundigen zijn, daar zijn het mannen die kerkelijke geschriften uitvaardigen, wereldlijke wetten maken en als arts of filosoof voldoende ‘deskundigheid’ menen te hebben om erover mee te praten. Een pijnlijke illustratie daarvan is de praktijk (die in Nederland lange tijd wijdverbreid was) waarbij ongewenst zwangere vrouwen aan een college van mannelijke ‘deskundigen’ toestemming voor een legale abortus moesten vragen.2 Helaas staat de geschiedenis bol van dit soort onrechtvaardigheden. Pas met de mannen-emancipatie van de jaren zeventig (en de tweede feministische golf die daaraan ten grondslag ligt) komt daar grotendeels een einde aan.

..

Mannenemancipatie

Begin jaren zeventig beginnen mannen actief te worden in de emancipatiebewegingen van die tijd. Eerst in gemengde organisaties als Man Vrouw Maatschappij en Dolle Mina, later richten ze hun eigen mannenpraatgroepen op. De deelnemers aan deze mannengroepen zijn op te delen in twee groepen: de eerste groep wenst de emancipatie van vrouwen, de tweede groep mannen wil vooral zichzelf emanciperen.3

Allereerst zijn er de mannen die zichzelf als (potentiële) onderdrukkers zien. Zij schamen zich oprecht voor de achterstelling van vrouwen en hun discriminatie binnen het patriarchaat. Deze mannen baseren zich op de agenda van het feminisme en zeker in het begin slaan ze (net als vrouwen) nog weleens door in hun haat naar (andere) mannen. In de bijeenkomsten zoekt men daarom een antwoord op de kritiek van het feminisme: de maatschappelijke dominantie van de man. De mannen herkennen de kritiek van vrouwen, maar weten zeker in het begin nog niet goed hoe het anders moet.

Daarnaast zijn er de mannen die plotseling beseffen hoe hoog de prijs is die ze zelf moeten betalen om deel te nemen aan de mannensamenleving. Constant moeten ze de schijn ophouden van macht en status, terwijl veel gebieden die als traditioneel vrouwelijk worden gezien, verboden terrein zijn. Mannenemancipatie is voor deze mannen dus vooral een ontwikkeling die ze zelf wensen omdat ze ongelukkig worden van het ontzettend rigide manbeeld dat de boventoon voerde. Waar het bij deze emancipatie in de diepste kern om gaat, wordt goed verwoord door een mannenhulpverlener: ‘Emancipatie betekent worden wie je bent (...). Daartoe moet je allerlei beperkende opvattingen, normen, regels en conventies loslaten die voorschrijven hoe een “echte” man of vrouw zich moet gedragen, die mannen gevangen houden in hun rol van “stoer en zwijgzaam” en vrouwen in hun rol van “zwak en emotioneel”. Het loslaten en overstijgen van stereotiepe manbeelden biedt mannen de ruimte om aan hun mannelijkheid een eigen vorm te geven.’4

..

1.2 de rol van de man

Het hoeft geen verbazing te wekken dat mannen het onderwerp abortus op een gelijkwaardige manier steeds vaker naar zich toe trekken als iets wat ook hén aangaat. De geïnterviewde mannen zijn daarvan een goed voorbeeld. Voor allemaal was het heel vanzelfsprekend om mee te willen praten over het verloop van de zwangerschap. Gewoon, omdat de uitkomst ervan ook voor hén verstrekkende gevolgen heeft. Mannen kunnen ervaren dat wanneer het opvoeden van kinderen een gezamenlijke kwestie is, hetzelfde geldt voor het krijgen ervan. In het meest ideale geval neem je daarom als man eerst een eigen, en daarna met je partner een gezamenlijke beslissing.

Waarom maak je eerst een eigen keuze? Eenvoudigweg, omdat het mag en omdat het kan. Het is niet alleen haar zwangerschap, maar die van jullie. Er zijn twee mensen die aan de oorsprong van dit leven stonden, dus zijn er ook twee mensen die mogen en kunnen nadenken over het vervolg ervan. Zij neemt de uiteindelijke beslissing, maar het gaat om een belangrijk besluit met ook voor jou potentieel verstrekkende gevolgen, waarbij jouw mening er dus zeker toe doet.

Toch bestaat er, naast het recht, ook nog zoiets als een morele plicht om mee te denken. Het gaat om een keuze over beginnend menselijk leven en dat is belangrijk genoeg om je er een mening over te vormen. En net zoals je er verantwoordelijk voor bent als het geboren is, zo ben je nu belast met de verantwoordelijkheid er goed over na te denken of het wel of niet geboren moet worden. Daarnaast, en dat besef je misschien pas later, kan vooraf nadenken helpen bij achteraf verwerken. Je zou niet de eerste zijn die achteraf spijt krijgt dat hij zijn stem niet heeft laten horen.

Ten slotte is het maken van een eigen keuze door jou goed voor je vrouw. De keuze voor een abortus is voor de meeste mensen namelijk een grote en moeilijke beslissing in hun leven, misschien wel de moeilijkste die ze ooit te nemen hebben. De kwart van de mannen die zegt, hoe lief misschien ook bedoeld: ‘Lieverd, neem jij maar een beslissing, ik sta hoe dan ook achter je’, belast hun partner daarmee met een enorme verantwoordelijkheid.5 Op deze manier is het geen gezamenlijke beslissing meer, ze staat er goed en wel alleen voor.

..

Jan (52)

‘Ik vind dat abortus zeer zeker een mannenonderwerp is. Je maakt als man deel uit van het natuurlijke proces van bevruchting: mannetje, vrouwtje en kindje. Daarin ben je gelijkwaardige partners, ondanks dat de vrouw degene is die het kind uiteindelijk in haar buik draagt. Dat brengt ook een gedeelde verantwoordelijkheid met zich mee: een plicht om er uitgebreid met elkaar over te praten of het kind wel of niet geboren zal worden. Dit overstijgt het mannelijke of het vrouwelijke, het gaat over twee mensen die samen een beslissing moeten nemen. Het maakt niet uit hoe je het oplost, maar wel dat je je uiterste best doet om samen tot overeenstemming te komen.’

..

Nina (28)

‘Of een man mee mag praten hangt voor mij heel erg af van de kwaliteit van de relatie en de persoonlijkheid van de man.’

..

Vincent (33)

‘Mijn vriendin liet zich eigenlijk niet door andere mensen helpen, ook door mij niet. Maar voor mij voelde dit alles als een grote verantwoordelijkheid, waar ik per se bij betrokken wilde worden. Als ze het alleen had gedaan, had ik dat ook niet gepikt. Voor mij was dat misschien wel een reden geweest om de relatie te beëindigen.’

..

Yoeke (46)

‘Ik heb er wat kanttekeningen bij dat het principe van baas in eigen buik zich in sommige kringen zo prominent heeft gemanifesteerd in onze samenleving. Het is namelijk niet waar, het is geen individuele beslissing van de vrouw. Begrijp me niet verkeerd, ik heb een diepe dankbaarheid naar de vrouwen en mannen die er hard voor hebben gestreden dat we hier nu zelf mogen beslissen of we toe zijn aan het ouderschap, en dat er goede, veilige, goed begeleide en zelfs gratis abortus beschikbaar is dankzij hen. Maar het is een misverstand dat het de keuze is van een individu dat is losgekoppeld van haar hele omgeving. Er is weliswaar niemand anders die het recht heeft een beslissing te nemen over een zwangerschap: werkgever, ouders, exen, religieuze leiders of de vader. Maar het klopt ook niet om de volledige verantwoordelijkheid voor de beslissing alleen bij één buik neer te leggen.

Voor mij speelde mijn hele vangnet een rol bij het nemen van de beslissing, alle mensen die ik om me heen had verzameld, inclusief het kind waarvan ik zwanger was en ook mijn man. Niet omdat hij toevallig de vader was, maar omdat hij de spil in het vangnet was. Mijn rol was die van de bestuursvoorzitter: “Alle partijen gehoord hebbende, beslis ik het volgende...”.’

..

Daarnaast is het belangrijk om een gezamenlijke keuze te maken. Over iets wat je samen begonnen bent, beslis je bij voorkeur immers ook samen over hoe het vervolg zal zijn. Toch is het niet alleen het meest verantwoordelijke wat je kunt doen, maar vanuit je relatie gezien misschien ook wel het verstandigste. Koppels die samen een stressvolle periode goed doormaken, kunnen groeien in hun relatie. Ze weten dat wanneer ze dit samen aankunnen, het tussen hen wel goed zit. Door de verdieping van het gedeelde vertrouwen, verdiepen ze ook de liefde.

Het maken van een gezamenlijke keuze en het doormaken van een gedeeld proces, is ook nog om een andere reden goed. Naarmate mensen uit hun omgeving meer steun ervaren, is er minder sprake van negatieve emotionele reacties achteraf, zowel op korte als op lange termijn.6 En van alle mensen die belangrijk zijn voor een vrouw, blijkt juist de partner er het meest toe te doen. Hij is het meest van invloed op de verwerking van de gehele ervaring en biedt meer bescherming tegen emotionele problemen dan al haar ouders en vriendinnen bij elkaar. Zo blijkt bijvoorbeeld dat alleen al jouw lijfelijke aanwezigheid tijdens de abortus in de kliniek van gunstige invloed is op haar gevoelens van eenzaamheid. De aanwezigheid van vriendinnen of haar ouders maakt de kans op eenzaamheid juist groter (gemiddeld genomen uiteraard, het blijft wetenschap).

..

Sammy (16)

‘Mijn vriendje zat in een heel moeilijke positie. Van zijn ouders had hij te horen gekregen dat het niet zijn keuze was, maar die van mij en mijn moeder. Hij mocht dus niet echt een standpunt innemen. Maar ik wilde juist dat hij dat wél deed. Ik dacht: hou eens op met dat gezeik, het is van ons, we gaan samen beslissen. Ik wilde het niet alleen doen.

Wat ik jammer vond in de gesprekken was dat hij het sowieso met me eens zou zijn, wat ik ook zou kiezen. Terwijl ik meer behoefte had aan iemand met wie ik echt stevig kon praten en die ja of nee zei. Aan de andere kant weet ik ook dat je het altijd net iets anders wilt dan hoe je het krijgt. Als hij wel een duidelijk standpunt had ingenomen, had ik dat ook niet leuk gevonden.

Toch vond ik het heel knap hoe hij dat deed: van z’n ouders mocht hij niks zeggen, maar van mij moest hij iets zeggen. Dat moet heel moeilijk zijn geweest. Hij heeft me goed geholpen door er voor me te zijn en allemaal informatie te verzamelen.’

..

De vraag is natuurlijk hoe het kan dat de man zo belangrijk is voor het emotionele welzijn van de vrouw. Uit onderzoek blijkt dat het vooral gaat om de gedeelde verantwoordelijkheid voor de zwangerschap en de abortus. ‘Emotionele steun gebaseerd op wederzijdse verantwoordelijkheid kan een versterking van zijn waardering voor de vrouw en van het besef van eigenwaarde bij de vrouw betekenen. Gedeelde verantwoordelijkheid (van zorgen en plichten) schept een sfeer waarin de vrouw haar gevoelens en twijfels kan uiten zonder veroordeeld te worden.’7 Omdat niemand op de wereld behalve jij als verwekker die medeverantwoordelijkheid kan dragen, is jouw steun dus zo belangrijk voor haar verwerking. Zie het als een unieke verbondenheid die je door de zwangerschap deelt. Maakt de man daar gebruik van, dan heeft het een positieve invloed, maar laat hij haar in de steek (en ook een gebrek aan steun of communicatie valt daaronder) of is er onenigheid of ruzie tussen man en vrouw over de beslissing, dan is voor haar de kans op woede, depressie en andere verwerkingsproblemen veel groter, zowel op korte als op lange termijn. (Overigens kan het samengaan van een goede relatie met een abortus ook leiden tot negatieve emoties, bijvoorbeeld omdat een vrouw bang is om haar relatie kwijt te raken of omdat mensen bij een goede relatie meer waarde hechten aan kinderen krijgen en daardoor later kampen met schuldgevoelens.)

Degelijk onderzoek naar de beleving van mannen hieromtrent is niet gedaan, maar het lijkt vanzelfsprekend dat een gezamenlijke keuze ook voor mannen positief uitpakt. De gedeelde verantwoordelijkheid maakt dat het ook jouw beslissing wordt. Daardoor kun je het later zelf makkelijker een plaats in je leven geven. Natuurlijk kan het ook bij jou nog steeds pijn doen, maar gedeelde smart is halve smart, zo zegt het spreekwoord.

Het spreekt voor zich dat de aard van jullie relatie heel bepalend is voor de ruimte die jij van je partner krijgt om mee te mogen praten. Een vrouw zal een man met wie ze een vluchtig contact heeft gehad, minder inspraak geven dan een man met wie ze al dertig jaar getrouwd is.

..

Het bijzondere is overigens dat de mannen die het onderwerp abortus naar zich toe trekken, dankzij de mannen-emancipatie ook de mogelijkheid hebben om daar concreet handen en voeten aan te geven. Want niet alleen zijn mannen steeds beter in staat om empathische en emotionele gesprekken te voeren, ook kunnen ze steeds beter omgaan met de emoties die bij een dergelijke gebeurtenis bij henzelf naar boven komen.

Juist bij een beslissing rondom een ongewenste zwangerschap komt die eigenschap goed van pas. Want al is de keuze voor of tegen abortus rationeel goed te maken, in de praktijk ervaren mannen soms heftige gevoelens van verdriet, schuld en spijt. De toegenomen vaardigheid van mannen om met gevoelens om te gaan, zorgt er bij een abortus namelijk voor dat die ook steeds vaker naar voren komen. Maar liefst 40 procent van de mannen ervaart stressgevoelens rondom een zwangerschapsafbreking8 en ongeveer 5 procent heeft te maken met serieuze emotionele problemen.9

Omdat er nog maar nauwelijks onderzoek naar is gedaan, is het helaas niet duidelijk of dat een voor- of een achteruitgang is in vergelijking met vroeger. Duidelijk is in ieder geval wel dat steeds meer mannen zich niets aantrekken van de traditionele macho-manbeelden en ruimte laten voor eigen wensen en afwegingen enerzijds, en voor verdriet en andere gevoelens die het gevolg van de abortus kunnen zijn anderzijds.

..

Yoeke (46)

‘Ik of wij... ik weet niet wie de uiteindelijke beslissing genomen heeft. Ik krijg het niet voor elkaar om het als mijn of als onze beslissing te zien. Het was in ieder geval een beslissing waar we ons allebei in konden vinden. Voor mij speelde de gedachte mee dat er misschien later nog een kindje zou kunnen komen, dat voelde als een beetje een kind krijgen, als een tussenweg. Later heb ik weleens gedacht dat hij me heeft overgehaald, maar ik heb dat nooit benoemd omdat het feitelijk ook niet waar is. Hij heeft me in het hele proces ondersteund en gewoon heel helder aangegeven dat hij het niet zag zitten. Het was een constatering van hoe het voor hem voelde.

Ik vond het heel fijn dat mijn man de verantwoordelijkheid nam om zijn emoties en gedachtes te onderzoeken en te uiten. Hij gaf me inzicht in zijn wereld en dat maakte het voor mij ook makkelijker om de angsten en twijfels bij mezelf te ontdekken. Ook zijn helderheid en standvastigheid waren fijn. Dan kwam ik weer met nieuwe oplossingen aan, en herhaalde hij zijn oude bezwaren rustig nog een keer. Hij hanteerde een soort judotechniek: meebuigen en terugbuigen. Langzaam werd duidelijk dat er geen oplossingen waren voor zijn angsten, en dat ik het alleen moest doen als ik een kind wilde.

Daarnaast vond ik het erg prettig dat hij zei zich toch een vader van het kind te zullen voelen, ook als ik het alleen zou opvoeden. Hij erkende daarmee dat het een écht kind was en niet zomaar een onbelangrijke beslissing. Dat was heel fijn om te weten.’

..

De oneerlijke werkelijkheid voor sommige mannen

Alle woorden over gezamenlijkheid ten spijt blijft natuurlijk overeind staan dat van alle gezamenlijke beslissingen die twee partners kunnen nemen, dit uiteindelijk de minst gezamenlijke is. Want het is vanzelfsprekend de vrouw die de belangrijkste en laatste stem heeft om de zwangerschap wel of niet uit te dragen. Het gaat om haar lichaam en zij is degene die daarvoor de eindverantwoordelijkheid draagt. Hoe graag we ook willen meedenken en meebeslissen, voor ons mannen houdt het een keer op. Dat betekent dat we een eigen afweging kunnen maken, maar dat we afhankelijk van onze partner zijn of er ook naar ons geluisterd wordt. En in veel gevallen gaat dat ook goed. Uit (relatief oud) onderzoek blijkt dat hoewel de vrouw degene is die de abortus initieert en bepleit, er in een grote meerderheid van bijna 85 procent sprake was van een gezamenlijke keuze.10

Helaas betekent dat ook dat er in enkele gevallen sprake is van een eenzijdige beslissing waarbij de vrouw tegen de wens van haar man ingaat. Dat kan betekenen dat ze een zwangerschap doorzet die jij liever niet hebt, maar het is ook mogelijk dat ze kiest voor een abortus terwijl jij dat helemaal niet wilt. Mannen die dit meemaken of hebben meegemaakt, weten dat ze uiteindelijk aan het kortste eind trekken en helemaal nergens rechten aan kunnen ontlenen. Met andere woorden: hoewel de helft van de vrucht van de man komt, heeft hij er niets over te zeggen wanneer het er echt op aan komt. Nergens komen de verschillen tussen man en vrouw duidelijker aan het licht: wanneer een vrouw een kind wil dan krijgt ze het, en wanneer ze het niet wil dan krijgt ze het niet. Eerder schreef ik al dat er in de geschiedenis van de mensheid nog nooit zoveel gelijkheid tussen de seksen heeft bestaan als nu; voor de beslissing rond een zwangerschap geldt die bewering in ieder geval niet.

Hoewel je weet dat het begrijpelijk en volkomen terecht is dat de vrouw over haar eigen lichaam beschikt, kan het toch zorgen voor een groot gevoel van oneerlijkheid en wellicht ook boosheid. Dat gevoel van oneerlijkheid wordt veroorzaakt door het gebrek aan officiële rechten in de beslissing, gecombineerd met het besef van de impact van de uiteindelijke keuze (of de zwangerschap nu wel of niet uitgedragen wordt) op het leven van de man.

..

Nina (28)

‘Ik heb de beslissing in mijn eentje genomen, het was absoluut míjn no-go. Natuurlijk heb ik mijn vriendje wel verteld wat ik van plan was, maar het was niet de bedoeling dat hij daarop inging. De reden waarom ik hem zo buiten de beslissing gehouden heb, is niet dat ik onsympathiek ben, maar omdat ik nog te veel met mezelf moest uitzoeken in die tijd. Ik was volop in de ontwikkeling naar zelfstandigheid (op kamers gaan, zelf koken, enzovoort) en het was dus logisch dat ik ook dit soort beslissingen in mijn eentje nam.

Toch heb ik dat nooit zo tegen hem gezegd. Ik heb gedaan alsof het een gezamenlijk proces was omdat ik bang was hem kwijt te raken. Ik wist dat we niet voor altijd bij elkaar zouden blijven, maar ik was ook nog niet klaar met de relatie. Ik heb hem de ruimte gegeven zijn gedachten te uiten en heb het allemaal aangehoord. Daarmee heb ik mezelf gerustgesteld en hem tevreden gehouden.’

..

Anja (34)

‘Waar ik met andere beslissingen eerder overlegd zou hebben, heb ik deze beslissing voor het grootste gedeelte alleen genomen. We hebben er wel goed over gepraat, maar ik was er op een bepaalde manier heel zeker van. Ik wist hoe ik het wilde. En hoewel we waarschijnlijk op hetzelfde waren uitgekomen, heb ik me achteraf weleens afgevraagd of ik het er niet te weinig met hem over gehad heb. Overigens had hij achteraf ook het gevoel dat hij de beslissing heeft doorgedrukt... Blijkbaar ben je dan toch ook heel erg met jezelf bezig en besef je later pas hoe dat wellicht voor de ander was.’

..

Wie er uiteindelijk beslist

Waarom heeft de vrouw eigenlijk alle beslissingsbevoegdheid bij een abortusbeslissing? Waarom heeft zij een doorslaggevende stem terwijl jij medeverwekker bent? En zijn er misschien alternatieven te bedenken waarbij meer recht wordt gedaan aan de onrechtgevoelens die mannen kunnen ervaren?

De Nederlandse wet is zonneklaar: het is de vrouw die de beslissing neemt om haar zwangerschap al dan niet af te breken. In de Wet afbreking zwangerschap komt het woord ‘vrouw’ maar liefst 27 keer voor, terwijl de teller bij ‘man’ en ‘partner’ op 0 blijven steken. De wet geeft daarmee uitdrukking aan de idee dat ieder mens over zijn/haar lichaam kan beslissen. Het belang van de vrouw van controle over haar eigen lichaam prevaleert hiermee dus boven het belang van de man om mee te mogen beslissen. Wellicht zou je het liefst een gelijke stem (50-50 dus in plaats van 51-49) willen hebben, maar in dit geval zou dat neerkomen op een achterstelling van de vrouw. Zij zou de controle over haar eigen lichaam kwijtraken en afhankelijk worden van de man. In vroeger tijden was dat al het geval: het is nog niet zo heel lang geleden dat vrouwen aan een college hooggeleerde mannen toestemming voor een abortus moesten vragen. Wanneer mannen het wettelijke recht krijgen om een beslissing af te dwingen, dan zou dat een flink deel van de vrouwenemancipatie tenietdoen en een hoogst onwenselijke stap terug in de tijd zijn.

Zijn er alternatieven? Ja en nee. Er zijn wel twee andere constructies om mannen meer rechten te geven, maar het is maar de vraag hoe wenselijk die zijn.

Het eerste idee bestaat eruit om vrouwen te verplichten mannen vooraf in te lichten over de abortus. Die verplichting zou de gelijkheid een beetje bevorderen, maar garandeert natuurlijk geen enkele uitkomst. Verder kun je betogen dat het op het eerste gezicht wel een gelijkstelling lijkt, maar in sommige gevallen (tienermeisjes met dominante vaders en agressieve echtgenoten bijvoorbeeld) een regelrechte achteruitgang betekent. Ook moet je je ernstig afvragen of de overheid wel zo rigoureus dient in te grijpen in de privélevens van burgers.

Een ander idee betreft die van de ‘financiële abortus’: wanneer een man geen kind wenst maar er toch sprake is van een zwangerschap, dan zou de man na een procedure niet verplicht kunnen worden tot een bij-drage in de kosten van verzorging en opvoeding. Voorstanders stellen dat wanneer een vrouw zo ge-emancipeerd is om in haar eentje een kind te willen krijgen, ze niet voor financiële hulp bij de man kan aankloppen. Het klinkt vooral redelijk in de gevallen waarbij vrouwen opzettelijk slordig zijn met anticonceptie om zo een zwangerschap af te dwingen. Toch lijkt ook dit idee nauwelijks wenselijk, omdat wat de reden ook was, het toekomstige kind er in ieder geval niets aan kan doen. Je zou kunnen zeggen dat het belang van het kind om een goed leven op te kunnen bouwen het belang van twee kiftende ouders overstijgt. Degenen die voor de zwangerschap verantwoordelijk zijn, zullen dus allebei hun verantwoordelijkheid moeten nemen.

De huidige situatie waarbij een vrouw de doorslaggevende stem heeft en een beslissing kan nemen die tegen de wens van de man ingaat, is dan misschien allerminst ideaal voor mannen, het is wel de minst slechte optie.

..

Onmacht

Het gevoel van oneerlijkheid gecombineerd met de grote impact van de beslissing zorgt bij een aantal mannen voor sterke onmachtgevoelens. En voor mannen is dat heel moeilijk te verkroppen. In het Amerikaanse boek Men and Abortion schrijft een psycholoog: ‘Abortus is voor mannen een kennismaking met hun kwetsbaarheid. Op het moment dat hij graag almachtig zou willen zijn, is er enkel een indringend gevoel van machteloosheid en hulpeloosheid. Abortus brengt de man dicht bij vraagstukken over leven en dood, en verbrijzelt zijn gevoel voor onkwetsbaarheid.’11 Ook uit andere beschikbare literatuur over mannen en abortus komt naar voren dat onmacht een van de meest voorkomende en heftige gevoelens is die een man kan ervaren. Maar hoe komt dat? Waarom is juist dít voor mannen zo moeilijk?

..

Martin (29)

‘Het was een moeizaam proces geweest, maar we hadden afgesproken dat we ons allebei ziek zouden melden op ons werk om samen een beslissing te nemen. Zij zou daarvoor een reisje naar Keulen afzeggen waarvoor ze de volgende dag zou vertrekken. Toen ze me de ochtend daarop om zeven uur sms’te dat ze toch in de bus naar Duitsland zat, brak er bij mij iets. Ik vond dat ze voor beslissingen wegliep en helemaal de kluts kwijt was. Het voelde enorm onmachtig dat ik haar op dat moment niet kon bereiken. Ook had ik het gevoel dat er man-vrouwdingen meespeelden: zij was immers zwanger en ervoer daardoor misschien heel andere dingen dan ik. Voor het eerst in mijn leven voelde het alsof ik niets van vrouwen begreep. Dat onmachtige gevoel was heel onprettig.’

..

Evert (25)

‘In die eerste dagen was het helemaal niet zeker of alles ook echt door zou gaan. Het lag allemaal in haar handen. Wanneer zij het plotseling niet meer wilde, of het bleek toch allemaal niet te kunnen in zo’n ver land, dan doe je er niks meer aan en word je ineens toch vader. Daarom voelde ik me heel onmachtig. En dat gevoel was allesoverheersend. Toen ik zelf zaken begon te regelen voor de abortus, verdween dat gevoel. Het zorgde ervoor dat ik weer wat grip op dingen had.’

..

Yoeke (46)

‘Mijn tienerdochter heeft een tijdje geleden ook een abortus meegemaakt. En ik zag haar door precies dezelfde shit heen gaan, dat was ontzettend sneu en vervelend om te zien. Toch was het voor mij niet makkelijk me in haar te verplaatsen: je hebt een moederleven en een eigen leven, en sommige dingen schuiven gewoon niet in elkaar over.

In een week tijd is mijn dochter gegroeid van meisje naar vrouw. Ik zie het als een initiatie van iemand die veel te doen heeft in haar leven. Ze moest plotseling zo’n volwassen afweging maken, dat ik echt denk dat het gezorgd heeft voor volwassenwording.

Ouderschap is hypocriet. Terwijl ik bij mijn eigen beslissing de volledige beslissingsruimte wilde, kostte het me ontzettend veel moeite om haar dezelfde ruimte te geven. Dus toen zij haar eigen gedachte-experimenten deed (op welk kamertje zetten we het wiegje), dacht ik in paniek alleen maar nee! Maar ik besefte ook dat als ik dat tegen haar zou zeggen, ze zich onmiddellijk van me af zou keren. Ik heb mijn open en meedenkende houding van mijn man afgekeken, blijkbaar heeft hij het bij onze abortus best goed gedaan.’

..

Mannen wordt (in tegenstelling tot vrouwen) van kinds af aan geleerd om autonoom, zelfstandig en onafhankelijk te zijn.12 Het is voor mannen daardoor ook later in hun leven enorm belangrijk om in control te zijn, de situatie te beheersen. En juist dat is bij een ongewenste zwangerschap onmogelijk. De eindverantwoordelijkheid ligt immers bij haar en daarmee ook de ultieme macht om de beslissing te nemen. Of jij het kind nou heel graag wilt hebben, terwijl het dreigt te worden weggehaald, of dat je op dit moment in je leven absoluut geen kinderen wilt, terwijl je vrouw er sterk aan denkt het wel te willen houden: in deze gevallen zul je er niets over te zeggen hebben. En precies dat gebrek aan invloed in combinatie met de onmachtgevoelens die daarmee samengaan, kunnen mannen maar moeilijk verdragen.

Een complicerende factor hierbij is overigens dat mannen in deze situaties het gevoel kunnen hebben alleen te staan. En vaak is dat ook zo, want ze zijn niet gewend om met andere mannen over dit soort onderwerpen te praten. Noch het afbreken van een zwangerschap is een gangbaar gespreksonderwerp voor veel mannen, noch de gekmakende onmachtgevoelens die ermee gepaard kunnen gaan. Bovendien kun je je afvragen hoeveel zin het zou hebben: het ‘nadeel’ van mannen is namelijk dat ze graag oplossingsgerichte adviezen geven. En die heb je niet nodig, want voor zover ze er al zijn, heb je ze vaak allang overdacht.

..

Johan (33)

‘Er zijn hier wel glazen door de kamer gevlogen, ja. Ik was zo ontzettend boos op haar omdat ik me ongehoord en ongezien voelde! Normaal ben ik helemaal niet zo fysiek ingesteld: ik zou haar nooit iets aangedaan hebben en ik schrok zelf het meest van die kapotte glazen, maar het was echt een uiting van die onmachtgevoelens. Maar naast de boosheid over de manier waarop de beslissing genomen was, was er ook de woede om de beslissing zelf. Ik had het zo graag anders gezien. Ik was boos dat ik een kindje verloren had. Als ik de keuze en de macht had gehad, dan had ik het echt heel anders gedaan.’

..

Wat kunnen mannen eigenlijk doen met deze onmachtgevoelens? Volgens een geïnterviewde mannenhulpverlener proberen mannen in dergelijke gevallen van nature om de onmacht weer de baas te worden. Dat kunnen ze in gedachten doen (bijvoorbeeld door boven de situatie en het eigen gevoel te gaan staan en er zo afstand van te nemen), of bijvoorbeeld door een (eventueel agressieve) daad te stellen waaruit de herwonnen almacht duidelijk moet blijken. Vaak werkt dat, het zijn mechanismes die hun effectiviteit bewezen hebben. Maar in sommige gevallen werken ze niet. Zoals nu. Want je kunt er in gedachten wel boven gaan staan, de beslissing waar je het niet mee eens bent, blijft voortbestaan. En een daad stellen is ook al lastig; hooguit kun je de relatie verbreken, maar dat is ook niet wat je het liefst wil. De situatie negeren is evenmin een ware optie: je vrouw en jij hebben elkaar juist op dit moment het hardst nodig, het nemen van geestelijke afstand kan een onherstelbare wig in jullie relatie betekenen. Niet aanvaarden kan leiden tot piekeren en malen, eventueel gecombineerd met vluchten in allerlei verslavingen.

Wat wel werkt is het onder ogen zien van de onmacht en dat gevoel accepteren. Door ertegen te strijden wordt het gevoel niet kleiner, door het een onderdeel van jezelf te maken wel. Voor reële onmacht bestaat geen andere oplossing dan het aanvaarden ervan. Ook als je denkt dat je het inhoudelijk bij het juiste eind hebt, besef dan dat je vrouw het recht heeft om ernaast te zitten. Praat erover met je partner en eventueel met andere mensen in je omgeving. De feitelijke situatie zal er niet door veranderen, maar de nare gevoelens worden er wel een stuk draaglijker door.

..

1.3 de ontdekking van de zwangerschap en je reactie

Het moment waarop mannen voor het eerst te horen krijgen dat hun vrouw of vriendin zwanger is, zullen ze niet gauw vergeten. Het is vaak een moment van verstilling, een moment waarop moeilijke besluiten, heftige emoties en ethische dilemma’s nog afwezig zijn, maar waarop al wel duidelijk wordt dat de toekomst er heel anders uit zal zien dan gedacht. Wat de beslissing ook zal zijn.

Voor sommige mannen komt het zwangerschapsbericht helemaal uit het niets. Door een enkel telefoontje wordt hun wereld op z’n kop gezet. Zij hebben de eerste mogelijke tekenen van een zwangerschap niet meegekregen. Op zich niet heel vreemd natuurlijk: het gaat in het begin nog maar om heel kleine lichamelijke veranderingen bij de vrouw. Ook houden geen – of weinig – van deze mannen rekening met de mogelijkheid van een zwangerschap. In sommige gevallen is dat erg naïef, maar in veel andere gevallen is die gedachte niet onterecht. Ruim tweederde van de ongewenste zwangerschappen ontstaat namelijk ondanks het gebruik van een degelijk voorbehoedsmiddel zoals pil of condoom.13 Geen enkel voorbehoedsmiddel is perfect, net zomin als de mensen die ze gebruiken.

..

Jan (52)

‘Vlak voor een grote reis naar Amerika vertelde mijn vrouw het. Ze was zwanger. Heel onwerkelijk was dat. Ik schrok natuurlijk, had het helemaal niet verwacht. Mijn eerste reactie was er niet zozeer een van afwijzing, wel een van lichte paniek: hoe moet dit nu verder? En wil ik dit wel?

Het was een enorm moeilijke beslissing die af en toe gepaard ging met paniek en wanhoop. Ik zat helemaal vast. Ik heb er wakker van gelegen, m’n eetlust was weg. Meer roken en minder drinken. Dat laatste om toch vooral het hoofd helder te houden. Proberen om intuïtief en rationeel naar een oplossing te zoeken.’

..

Martin (29)

‘Ik kreeg vrijdagmiddag om twee uur van mijn vriendin een sms. Of ik haar zo snel mogelijk wilde bellen. Toen wist ik genoeg, dat kon maar één ding betekenen. Een relatie hadden we op dat moment niet, we waren vrienden en zagen elkaar regelmatig om te squashen of naar de kroeg te gaan. Af en toe zoenden we ook of belandden we met elkaar in bed. We deden het niet altijd met condoom, dat was erg stom, maar ja, ze was ook aan de pil... Zwangerschap was iets wat heel ver van mijn bed stond, het gevaar bestond voor mij eigenlijk niet. Onveilige seks was al zo vaak goed gegaan dat de eventuele consequenties naar de achtergrond waren verdwenen. Op het moment dat we belden, voelde het dan ook als een grote schok. Ik had het gevoel dat de grond onder mijn voeten wegzakte. Ongeloof. En daarnaast was er bij mij angst: angst omdat je niet weet hoe de ander erin staat en angst omdat je niet weet wat er gaat gebeuren. Ik dacht echt: shit, dit hebben we goed verneukt. En vanaf dat moment stond mijn hele leven voor een tijdje in het teken van die zwangerschap.’

..

Carla (50)

‘Toen we elkaar begin jaren tachtig ontmoetten, werden we op slag verliefd en hebben we tien waanzinnige dagen beleefd. Toen moest hij weg en eigenlijk vond ik dat wel prima. Het ging allemaal zó hard! Maandenlang hebben we geschreven en gebeld. M’n hele studiebeurs ging op aan de tikkenteller op de gang van het studentenhuis. Dat hij zo’n slecht handschrift had vond ik wel fijn, dan kon ik langer met zijn brieven doen.

Toen hij naar Nederland terug zou komen, bedacht ik dat ik maar aan de pil moest. Maar het duurt wel eventjes voordat zo’n pil werkt, dus ik kocht ook maar meteen condooms. Uiteindelijk bleef dat hele tasje voorbehoedsmiddelen ongebruikt achter het bed staan. Het was dertig jaar geleden een andere tijd, zorgelozer. Er was nog geen aids en onbeschermd vrijen was ook wel een beetje spannend in het katholieke Limburg. De liefde was voor mij in ieder geval veel belangrijker dan goede anticonceptie.

Toen ik overtijd was, schrok ik eerst wel. Shit, wat stom! Ik vond het heel vervelend dat we een vergissing hadden begaan en daar nu een oplossing voor moesten bedenken. Toch heb ik het nooit gezien als een kindje, dat maakte het misschien ook wel wat makkelijker.’

..

Evert (25)

‘Ik liep vorig jaar vijf maanden stage in Indonesië en daar is het gebeurd. Na drie maanden kreeg ik een affaire met een Indonesische collega. Zij was secretaresse en had een Indonesische vriend met wie ze het wilde uitmaken. Toen m’n stagebegeleider een tijdje weg was, hebben we een paar keer seks gehad. Aanvankelijk met condoom, maar na verloop van tijd waren die op. Ze waren daar ook niet meer te krijgen, en toen hebben we het maar zonder voorbehoedsmiddelen gedaan. Heel erg stom, ja. Vlak voordat mijn stage ten einde liep, stuurde ze me een e-mailtje dat ze zwanger was. We zagen elkaar wel elke dag op het werk, maar dat was niet de plek om het over dit soort dingen te hebben.

Toen ik het las, begon ik te trillen (en nu ik het vertel, overkomt het me opnieuw) en werd ik misselijk. Dat duurde een paar uur. Ik ben toen naar haar toe gegaan en we hebben erover gepraat. Zij was degene die een abortus opperde. Maar ze voegde eraan toe dat het een illegale ingreep was omdat Indonesië islamitisch is. Het moest dus nog wel allemaal geregeld worden. Die eerste momenten dacht ik echt dat ik vader zou worden. Maar omdat ik echt niet inzag hoe ik dat zou moeten vormgeven, voelde ik steeds paniek. Je ziet gewoon je hele toekomst veranderen. Dat gevoel duurde wel een paar dagen.

Mijn stagebegeleider, die er inmiddels ook van wist, en ik zijn toen via Borneo naar Jakarta gevlogen om daar een abortus te regelen. Via via kwamen we in contact met iemand die in een ziekenhuis wel een illegale abortus kon doen. Een week erna is zij daar in haar eentje heen gegaan. Ze wilde me er niet bij hebben en ik begreep dat wel. Ik heb haar vierhonderd euro meegegeven voor de ingreep. Later hebben we nog weleens gemaild, maar hier hebben we het eigenlijk nooit meer over gehad. Ik was blij dat het afgelopen was, dat we het hoofdstuk af konden sluiten. Hetzelfde gold voor haar, denk ik.’

..

Willem (31)

‘Ik was een jaar of 23 en studeerde nog. Op dat moment had ik een half jaar een vriendinnetje met wie ik nogal slordig was met de geboortebeperking. Ik dacht dat het haar verantwoordelijkheid was en dat ik er niet aan hoefde te denken. Dat was echt een stomme fout. Maar goed, ze belde me op een middag op om te vertellen dat ze overtijd was en op het personeelstoilet van haar werk een zwangerschapstest had gedaan. En dat ze zwanger was. Toen dacht ik meteen: shit, dat is niet handig. Ik ben helemaal niet klaar voor een kind en volgens mij wij samen ook nog lang niet. Bovendien kwam de timing erg onhandig uit: ik deed een drukke studie en had helemaal geen zin om hierdoor opgeslokt te worden. Eigenlijk wilde ik het probleem negeren. Iets anders wat ik meteen dacht is: is ze wel echt zwanger? Je probeert je toch vast te houden aan het idee dat ook zo’n test niet voor 100 procent betrouwbaar is.

Die avond zagen we elkaar en ik voelde me behoorlijk ongemakkelijk. Ik wist namelijk helemaal niet hoe zij erin stond. Voor mij was de beslissing gauw genomen, maar ik realiseerde me ook heel goed dat er in mijn lichaam niets veranderde en dat zij daarin een ander referentiekader had. Ik heb toen ook direct gezegd dat ik zou willen kiezen voor een abortus. Maar ik geloofde ook in de soevereiniteit van haar lichaam waardoor ik vond dat zij het laatste woord moest hebben. Ik gaf mijn voorkeur aan, maar voegde daaraan toe dat als zij een andere mening had, ik de consequenties daarvan helemaal op me zou nemen.’

..

Sammy (16)

‘Ik lag op de bank en had plotseling veel last van mijn borsten. Dat heb ik nooit. Bovendien had ik steken in mijn buik, wat ook nogal vreemd was. Mijn moeder dacht eerst nog aan een blaasontsteking, maar direct daarna hebben we voor de zekerheid ook maar een zwangerschapstest gehaald. Toen ik die de volgende ochtend deed, was ik best zenuwachtig. Het was allemaal heel vreemd: aan de ene kant denk je “als er maar niks is” en aan de andere kant weet je “ja natuurlijk is er iets”.

Ik was zwanger van het vriendje dat ik sinds afgelopen zomer heb. Het is heel leuk tussen ons en we hebben ook regelmatig seks. We zijn altijd veilig geweest met anticonceptie, maar die klotecondooms scheuren gewoon altijd. Maakt niet uit welk merk en welke maat. Rotdingen zijn het. Ik heb ook twee keer een morning-afterpil genomen omdat ik echt niet zwanger wilde worden, maar blijkbaar hebben die niet geholpen. Om de anticonceptie nu eens echt goed te regelen had ik al een afspraak staan bij een kliniek om een spiraaltje te laten zetten. Die afspraak was een paar weken nadat ik ontdekte dat ik zwanger was. Te laat dus.

Ik heb de dag erna mijn vriendje opgebeld en gezegd dat ik zwanger was. Hij was er stil van. Ik zei dat mijn eerste gedachte was om het weg te laten halen, maar dat ik het nu misschien wel wilde houden. Hij vond dat inderdaad ook een optie en toen hebben we nog wat gepraat over hoe we dat zouden moeten doen.’

..

Luk (27)

‘We hebben altijd anticonceptie gebruikt. Altijd! Maar tussen twee verschillende methoden in is het mis gegaan. De huisarts had een fout gemaakt, zij zou het spiraaltje bij mijn vriendin inbrengen, maar dat zat blijkbaar niet goed. Na één keer zo te hebben gevreeën, heeft de huisarts een nieuw spiraaltje geplaatst. We zijn op vakantie gegaan en tijdens die vakantie maakte ze zich al zorgen omdat ze maar niet ongesteld werd. Wat heel gek was, was dat we allebei ook een moment hadden waarop we onafhankelijk van elkaar dachten met z’n drieën te zijn. Of dat iets betekende, weet ik niet. De dag nadat we thuis kwamen belde ze me ’s morgens op. Ze had een zwangerschapstest gedaan en die was positief. Toen schrok ik toch wel behoorlijk. Gelukkig hadden we een paar weken daarvoor, bij het wisselen van de anticonceptie, een goed gesprek gehad over het krijgen van kinderen.’

..

Eric (32)

‘Mijn vriendin belde me op een dinsdagochtend toen ik in de auto zat en zei heel kort en zakelijk: “Ik denk dat ik zwanger ben. Ik heb de kliniek al gebeld en over een week is de abortus.” Ik schrok niet heel erg, dacht meer van: nou dat is dan zo. Eerlijk gezegd had ik er al wel rekening mee gehouden. Ze was aan de pil, maar slikte daarnaast nog wel meer medicatie en was daarin ook niet heel betrouwbaar. Misschien was het ook wel naïef van mij om haar daarin te vertrouwen, ik wist na een paar maanden relatie tot op de dag af wanneer ze ongesteld moest worden.

Haar beslissing stond vast en het was niet de bedoeling dat ik erover mee zou praten. Ze wilde het niet, en daarmee basta. Toen dacht ik wel: o, doe je dat zo in een relatie? Misschien denken meer vrouwen dat een abortus puur een vrouwenkeuze is, maar wat mij betreft hebben mannen zeker een stem in het verhaal. Niet de uiteindelijke en beslissende stem, maar het is heel vanzelfsprekend dat mannen gewoon willen meepraten. Dat ik voor het voldongen feit van een abortus geplaatst werd, vond ik dus niet heel reëel. Toch wilde ik er geen halszaak van gaan maken, daar was de inhoud van de beslissing te groot voor. Ik wilde niet for the sake of the argument een principiële discussie over het functioneren van de relatie voeren, temeer omdat ik wist dat er later nog wel gelegenheden zouden komen waarop we erover zouden komen te praten. Ik was daarin heel pragmatisch. Ik was ook niet erg onder de indruk van haar stelligheid. Ze deed heel rustig en beheerst, maar ik kende haar en wist dat ze helemaal niet zo beheerst was. De soep wordt niet zo heet gegeten als hij wordt opgediend, daar was ik toen nog van overtuigd.’

..

Voor andere mannen komt het bericht niet als een donderslag bij heldere hemel. De menstruatie bij de vrouw blijft uit, ze is plotseling vaak misselijk, ze heeft vaker dan anders last van stemmingswisselingen, enzovoort. Het is een periode waarin je bij jezelf ‘het zal toch niet’ denkt en dan weer overgaat tot de orde van de dag. En hoewel de schok misschien minder groot is voor de mannen (en hun vrouwen) die een zwangerschap al vermoedden, staat ook hun wereld op z’n kop wanneer duidelijk wordt dat er inderdaad sprake is van een zwangerschap.

..

Vincent (33)

‘Mijn vriendin werd plotseling heel erg misselijk. In het begin denk je dan dat ze iets verkeerds heeft gegeten, maar als het na een paar dagen niet overgaat en ze blijft hondsberoerd in bed liggen, dan is een zwangerschap toch wel een van de eerste dingen waar je aan denkt. Na een paar dagen vertelde ze me dat ze een zwangerschapstest had gedaan en dat ze inderdaad zwanger was. Ik heb er toen nog een gehaald om het zeker te weten, en het was inderdaad waar. Gedurende die tijd voelde ik steeds een bepaalde onrust. Ik heb me er nooit op ingesteld om kinderen te krijgen, had er gewoon nooit over nagedacht.’

..

Yoeke (46)

‘Mijn man en ik waren tien jaar geleden op vakantie toen ik me realiseerde dat ik niet ongesteld werd. Mijn eerste reactie was: verdorie, ik ben zwanger en dat wil ik niet. Het duurde wel even voordat de betekenis in z’n volle glorie tot me doordrong, maar toen begon ik ook direct plannen te maken. Het zolderkamertje kon wel vrijgemaakt worden en zo; ik probeerde het meteen in te passen in mijn leven.

Ik vond het onthutsend dat mijn man niet eens overwoog het te houden. En tegelijk was het ook wel een realitycheck: eigenlijk is het helemaal niet handig als er nu een kind geboren wordt en het staat geenszins vast dat er nu ook eentje komt. Van een eerdere partner hadden we allebei al kinderen, vijf in totaal, en nog een erbij zou wel erg overdreven zijn. Toch waren er momenten dat ik hem zijn afwijzende houding kwalijk nam, hoewel ik ook wel wist dat zijn bezwaren reëel waren en zag hoe emotioneel hij eronder was.’

..

Johan (33)

‘Het bijzondere is dat niet zij mij, maar ik haar heb verteld dat ze zwanger was. Dat zat zo. Ze komt uit voormalig Joegoslavië en we hadden ongeveer een jaar een relatie. Ze was naar Nederland gekomen voor een paar weekjes vakantie, je begrijpt dat dat fantastische weken waren. Eind maart ging ze terug en in de weken daarna ving ik een aantal signalen op die me zorgen baarden. Plotseling zag ik veel kinderwagens op straat, hoorde ik veel huilende kinderen op televisie en droomde ik ’s nachts over dikke buiken. Bovendien veranderde de vader-zoonrelatie die ik met mijn eigen vader had op dat moment behoorlijk: die was niet altijd geweldig geweest en in die periode heeft hij veel toenadering gezocht. Ik weet niet hoe ik de connectie tussen al die losse elementen en mijn vriendin legde, maar ik voelde dat er iets met haar aan de hand was. Ik heb haar toen gebeld en gevraagd of ze misschien ziek was. Dat was niet zo. In de dagen daarna kreeg ik veel last van buikpijn, het leek wel alsof er een soort opbouw in het hele verhaal zat. Daarop heb ik haar gebeld om te vragen of ze al ongesteld was geweest en of ze misschien zwanger was. Daarop reageerde ze met de tegenvraag wat ik daar als man nou allemaal van wist. Als man sta je er ook verder vanaf, het is niet je eigen lichaam, en misschien was het wel een wens van me die ik op haar projecteerde... Wist ik veel! Toch heb ik haar een derde keer gebeld en haar gevraagd om een zwangerschapstest te doen: al deed ze het niet voor zichzelf, dan tenminste maar voor mij. Op Goede Vrijdag kwam ze erachter dat ze inderdaad zwanger was. Twee dagen later belde ze me en bevestigde de zwangerschap. Ik kon merken dat ze niet erg blij was, ze zei: “Het moet niet, het hoort niet en het kan niet.” De volgende dag ben ik in de auto gestapt en naar haar toe gereden.’

..

Nina (28)

‘Ik lag op de bank en dacht plotseling: ik ben zwanger. Ik voelde me gewoon zó anders. ’s Avonds heb ik een test gedaan, en toen die positief bleek, heb ik direct mijn vriendje gebeld. Hij kwam meteen naar me toe en we hebben er lang over gepraat.

We stelden een plan de campagne op: we maakten een lijst met voors en tegens, we gingen er niet alleen samen maar ook los van elkaar over nadenken, we praatten er met onze ouders over, enzovoort. Dat deden we zo grondig omdat hij flink van de kaart was en ik ook niet goed wist wat we moesten doen. Pas achteraf realiseerde ik me dat ik diep in mijn hart de beslissing voor een abortus allang genomen had, maar op dat moment voelde dat nog helemaal niet zo.’

..

Harry (37)

‘Ik was een jaar of 25 en ik had al een paar maanden verkering met mijn vriendinnetje. We vrijden altijd veilig, maar op een keer knapte het condoom. Daarop hebben we meteen een morning-afterpil gehaald, maar op het moment dat ze ongesteld moest worden, gebeurde er niets. Toen hebben we maar een zwangerschapstest gehaald. Ik weet nog goed dat we samen naar dat staafje zaten te kijken en dat er een plusje verscheen. Tja, wat denk je dan? Niet zo heel veel eigenlijk, je voelt je heel leeg. We hebben een borrel ingeschonken en we hebben wat gefantaseerd. Zijn we hier wel klaar voor? Kunnen we dit samen doen? Maar het was ook wel wat onwerkelijk: als je én een condoom én een morning-afterpil hebt gebruikt, dan verwacht je niet zoiets.’

..

Job (61)

‘Twee weken voordat ik voor een jaar naar Berlijn zou gaan, leerde ik mijn huidige vrouw kennen. Ik was op slag smoorverliefd en wist dat zij dé vrouw was. In de dagen voordat ik ging hebben we elkaar vaak gezien, bijna elke dag wel. Twee maanden later kwam ik terug om in Nederland kerst te vieren en toen is het gebeurd. Ze raakte zwanger en we besloten tot een abortus. Dat was een heel ambivalent gevoel. De liefde voor haar was groot en ik had altijd kinderen gewild, maar op dat moment speelden er ook andere dingen in mijn en ons leven. Die hebben ervoor gezorgd dat we een andere keuze maakten.

Ik ben tot mijn vijfendertigste vrij labiel geweest. Het lukte me wel om gewoon mee te draaien in de maatschappij, maar mijn normale geestestoestand was er een van gespannenheid en angst. Ik was zo druk met mezelf bezig, dat een kind daar niet bij paste. Ik vond mezelf eenvoudigweg niet capabel genoeg om vader te worden. Daar komt bij dat de abortus vrijwel samenviel met de dood van mijn vader. Ik had een zeer problematische relatie met hem. Natuurlijk hield ik van hem, maar hij was ook een moeilijke man. Toen hij stierf, verloor ik niet alleen een deel van mezelf, maar was ik ook nog eens zo verward over het vaderschap in het algemeen en de relatie met mijn eigen vader in het bijzonder, dat ik het echt niet zag zitten om juist in die periode zelf een kind op te gaan voeden. Voor mijn vrouw speelde ook nog mee dat ze elf jaar jonger was dan ik en nog allemaal dingen in het leven wilde doen voordat ze zich met kinderen bezig ging houden.

Ik was in die tijd zó met mezelf bezig, dat ik veel dingen rond de abortus niet eens meer weet. Het voelde als overleven. Wat ik me nog wel herinner, zijn de gesprekken: die verliepen vrij makkelijk en soepel, we waren het er over eens dat er een abortus moest plaatsvinden. Volgens mij hebben we het er niet eens over gehad hoe het zou zijn om het kind toch te houden. Nadat we de beslissing hadden genomen, heeft zij een afspraak bij de kliniek gemaakt.’

..

Drie soorten reacties

Mannen reageren heel divers op de mededeling dat hun vrouw zwanger is. Dat komt doordat iedere man, iedere relatie en natuurlijk ook iedere situatie anders is. Veel verschillende factoren spelen dus een rol in je reactie, zoals je eigen karakter, de mate van onverwachtheid, de stabiliteit in de relatie, haar reactie, enzovoort.

Ondanks de verscheidenheid van individuen en situaties kunnen we toch drie veel voorkomende reacties onderscheiden: rationeel, emotioneel en vol verwarring. Natuurlijk is ook een mix van deze drie mogelijk. Het spreekt voor zich dat elke reactie in de kern begrijpelijk en juist is, maar dat de ene wat makkelijker voor jezelf en haar is dan de andere.

Rationeel – De meeste geïnterviewde mannen waren van begin af aan verbazingwekkend rationeel over de hele situatie. Een man zei dat hij emoties niet constructief vond, daarom probeerde hij het in z’n hoofd op te lossen. En hij was niet de enige die het zo deed.

Mannen zijn nu eenmaal sterk rationeel ingesteld. En hoewel vrouwen dat soms erg vervelend vinden, heeft die ratio ook duidelijk positieve kanten. We zijn door onze sterk ontwikkelde ratio namelijk uitstekend in staat om problemen op te lossen. Wanneer er sprake is van een ongewenste zwangerschap kan die oplossingsgerichtheid goed van pas komen: zonder lastige emoties die in de weg zitten zoek je naar een goede en verstandige oplossing die jullie beiden tevreden stemt. Toch kleven er ook nadelen aan die rationaliteit. Je rationele reactie kan erg schril en gevoelloos afsteken bij die van je partner, iets wat ze je – al dan niet terecht – kan verwijten. Daarnaast is er het risico dat wanneer je zo de nadruk legt op het verstand, je je eigen gevoelens gaat negeren, iets wat je later misschien als een gemis kunt gaan ervaren.

..

Emotioneel – Ondanks hun sterk ontwikkelde rationele kant, zijn veel mannen toch ook emotioneel geraakt door de zwangerschap. Want hoe je er ook tegenaan kijkt, het is en blijft een belangrijk moment in je leven. En verdriet, boosheid, angst (en misschien ook wel blijheid) horen daar vaak bij. Wanneer je die gevoelens hebt, schroom dan niet om ze ook te uiten. Ook als man mag je door de situatie geraakt zijn; je emoties inhouden kan zelfs schadelijk zijn op langere termijn.

Wanneer mannen verdriet ervaren, dan heeft dat niet zelden te maken met de manier waarop ze de zwangerschap inhoudelijk zien. Want beschouw je de vrucht ‘slechts’ als een piepklein vliesje met wat zelfdelende cellen, dan kun je er rationeler op reageren dan wanneer je de vrucht al als het begin van ontwikkelend menselijk leven ziet. En juist bij mannen die er al een groot gevoel bij hebben en zich ten volle bewust zijn van alles wat mogelijk gaat komen, kan de boodschap hard aankomen.

..

Verwarring – Een andere veel voorkomende reactie is er een van verwarring. Zeker wanneer de boodschap zich zeer onverwacht aandient, kan het een grote schok zijn. Woorden die daar doorgaans bij horen zijn ongeloof en ontkenning. Mannen kunnen eenvoudigweg niet geloven dat hun dit nu daadwerkelijk overkomt: ze vragen zich af of ze misschien dromen. Ook vragen ze zich af of hun vrouw zich misschien niet heeft vergist met de zwangerschapstest en of die wel helemaal betrouwbaar is.

Ontkenning en ongeloof kunnen, zeker als de zwangerschap na verloop van tijd door een arts is bevestigd, plaatsmaken voor verdoving. Hoewel de realiteit zich letterlijk aan je opdringt, is het voor je gevoel toch onmogelijk daar deel van uit te maken. Het lijkt alsof je erbuiten staat, alsof je naar een film kijkt. Net als rationaliteit en emotionaliteit is ook verwarring een heel normaal verschijnsel. De functie ervan is om de realiteit in kleine stapjes toe te laten in gevallen waarin het te ingewikkeld is om de werkelijkheid met al haar mogelijke consequenties in één keer te bevatten.

..

Je relatie

Niet alleen ieder mens reageert anders op een stressvolle situatie als deze, ook elke relatie kent een andere dynamiek na deze ontdekking. In het gunstigste geval groeien jullie naar elkaar toe, in andere gevallen is er tijdelijk sprake van een moeilijke tijd. In de meest ideale situatie kunnen je partner en jij elkaar geheel aanvoelen en aanvullen. Jullie herkennen bij elkaar wat de situatie met de ander doet en zijn in staat om daar op een goede manier op in te spelen. Je geeft je partner wat ze nodig heeft en hetzelfde doet zij ook in omgekeerde richting naar jou. Steun geven en krijgen zijn in balans en jullie karaktereigenschappen vullen elkaar mooi aan.

..

Johan (33)

‘In eerste instantie heb ik tegen mijn vriendin gezegd: doe wat je moet doen. Pas later bedacht ik wat dat betekende: als ik haar alleen de beslissing laat nemen, ontneem ik mezelf de kans om mee te praten over mijn eigen kind. Het ging niet alleen om haar, maar om ons beiden. Ik wilde het samen doen, in plaats van haar te laten zoeken naar een oplossing.’

..

Wat is slim om te doen? Een paar suggesties:

Voordat je een beslissing neemt, is het belangrijk om eerst flink aandacht te besteden aan de relatie met je partner. Jullie worden nu geconfronteerd met een van de ingrijpendste gebeurtenissen in jullie relatie en het is belangrijk dat jullie er samen goed doorheen komen. Dat betekent niet dat je jezelf hoeft weg te cijferen ten koste van haar of dat je meteen begint te vertellen wat volgens jou moet gebeuren, maar dat je op basis van gelijkwaardigheid een open gesprek aangaat over de verschillende mogelijkheden die er zijn om hiermee om te gaan. Natuurlijk is een open houding waarin je ruimte laat voor een proces zonder vaste uitkomst een van de moeilijkste dingen om te doen, maar het komt de zorgvuldigheid van het besluitvormingsproces wel ten goede. Bovendien zal die poging tot gelijkwaardigheid en openheid zeker gewaardeerd worden, zodat je geen onderlinge verstoringen krijgt en er samen zelfs sterker uit kunt komen.

Veel mannen hebben de neiging om voor hun vrouw te gaan zorgen wanneer ze zien dat het niet goed met haar gaat. Zeker in het geval van een ongewenste zwangerschap is dat natuurlijk een logisch mechanisme: zij is zwanger en niet jij, dus heeft zij de hulp nodig die jij kunt geven. Bovendien is het een veilige buitenstaanderpositie voor jou. Toch is het belangrijk om van het begin af aan de ruimte te nemen om ook aandacht aan je eigen emoties te geven: wees verdrietig als je dat bent, wees humeurig wanneer je je zo voelt, enzovoort. Natuurlijk is het goed om er voor je vrouw te zijn, ook en juist in dit soort gevallen, maar zorg ook goed voor jezelf.

Iets wat daar enigszins bij aansluit is jouw rol bij het nemen van een inhoudelijke beslissing. Sommige mannen begaan de vergissing dat ze de beslissing over de zwangerschap helemaal aan de vrouw overlaten. Ze denken dat het haar zwangerschap is en dat zij daardoor als enige een stem heeft in het uiteindelijke besluit. Maar ze vergeten daarbij dat – wel of geen kind – het besluit ook verstrekkende gevolgen voor henzelf heeft. Zorg er dus voor dat je vanaf het begin al actief meedenkt over een oplossing en zelf ook een goede afweging maakt. Het gaat voor de helft over jouw kind: dat geeft je niet alleen het recht maar ook de verantwoordelijkheid om er goed over na te denken. Meer over jouw rol als man in de besluitvorming vind je in het volgende hoofdstuk.

Schakel op tijd hulp in wanneer je denkt er alleen (of samen) niet uit te komen. Het is ingewikkelde materie en het is geen schande om een of meerdere buitenstaanders in te schakelen. Je kunt daarbij denken aan de huisarts of de deskundigen van de fiom. De fiom (Federatie van Instellingen voor de Ongehuwde Moeder en haar kind) zit door heel Nederland en is gespecialiseerd in allerlei soorten hulpverlening rondom zwangerschap. Er komen ook veel mannen en vrouwen die twijfelen over wat ze moeten doen bij een ongewenste zwangerschap. Ook kun je te rade gaan bij vrienden en familie. Zij kennen je goed en vaak kom je in gesprekken tot nieuwe inzichten. Een kleine waarschuwing is echter wel op zijn plaats: denk goed na tot wie je je wendt. Zo kan het in sommige gevallen verstandig zijn om mensen die dit zelf niet eerder meegemaakt hebben en mensen met streng religieuze opvattingen te mijden. Ga op zoek naar mensen die in alle openheid samen met jullie willen kijken naar een goede oplossing voor het probleem.

Neem zoveel tijd als jullie nodig hebben voor het nemen van een beslissing, maar wacht niet langer dan noodzakelijk. Het is belangrijk dat jullie voldoende tijd nemen om een beslissing te nemen waar jullie de rest van je leven – of je nu bij elkaar blijft of niet – met tevredenheid op kunnen terugkijken, maar het is ook zaak om niet meer tijd te nemen dan nodig is, omdat de zwangerschap gewoon doorgaat en het laten afbreken ervan voor jullie zelf niet makkelijker wordt naarmate de zwangerschap verder is gevorderd. Houd er ook rekening mee dat de vrouw volgens de wet minimaal vijf dagen over haar beslissing voor een abortus moet nadenken. Die bedenktijd gaat pas in op het moment dat een arts (zoals een huisarts of iemand van de abortuskliniek) de zwangerschap officieel heeft vastgesteld en de vrouw haar wens voor een abortus kenbaar heeft gemaakt. Het is verstandig dat zo vroeg mogelijk te doen. Zo hoeven jullie niet nog eens dagenlang te wachten wanneer jullie de beslissing allang genomen hebben.

..

Willem (31)

‘Achteraf verweet mijn vriendin me dat ze niet alles heeft kunnen zeggen, terwijl ik het idee had dat we twee weken lang goed gesproken hadden. Mij stak het dat ze niet alles tegen me heeft gezegd. Ik ben van mening dat je op dit soort momenten alles tegen elkaar moet kunnen zeggen en elkaar niet hoeft te sparen omdat je bang bent elkaar te kwetsen. Daar kwets je op langere termijn namelijk niet alleen jezelf, maar ook de ander mee. Overigens klinkt het nu misschien alsof ik heel goed wist hoe ik tegen alles aan keek, maar dat voelde toen heel anders, hoor.’

..

1.4 waarom kiezen mensen voor een abortus?

Hoewel buitenstaanders soms denken dat alleen tienermeisjes kiezen voor een abortus, komen in de praktijk mensen van alle leeftijden en achtergronden naar een abortuskliniek. En ook hun overwegingen om de zwangerschap af te willen breken zijn heel verschillend. Elke afweging is uniek. Immers: elke relatie is uniek, evenals de omstandigheden waaronder de beslissing moet worden genomen. De enige constante is de inschatting van twee partners dat de draaglast niet opweegt tegen de draagkracht, waarbij het afbreken van de zwangerschap als noodoplossing wordt gezien.

Er zijn vele goede redenen waarom een kind beter niet geboren kan worden, maar toch zijn er wel enkele veel voorkomende redenen te noemen: materiële en praktische overwegingen, de afwezigheid van een kinderwens, een te hoge of te lage leeftijd, relatieproblemen en gezondheidsproblemen bij moeder of kind.14

..

Materiële en praktische overwegingen komen regelmatig voor wanneer mensen een zwangerschap af willen breken. Het gaat dan bijvoorbeeld om het hebben van onvoldoende financiële middelen om (nog) een kind te kunnen opvoeden of het niet hebben van geschikte woonruimte om het gezin uit te kunnen breiden. In veel gevallen zijn er wellicht familieleden die tijdelijk willen bijspringen of valt er aan de financiële problemen een kleine mouw te passen door verschillende instanties om hulp te vragen. Maar het is een gegeven dat sommige mensen zo weinig te besteden hebben dat ze het krijgen van een kind niet zien zitten.

Met name mannen kunnen er soms zo over denken. Ze willen dan wel kinderen, maar niet voordat het allemaal goed geregeld is. Het zorgen voor een stabiele en veilige plek voor een nieuw gezinslid kan een mannelijke vorm van liefde en zorgzaamheid zijn.15 Daartegenover staat dan soms de vrouw die eerder geneigd is om hulp van familie en vrienden in te schakelen en te denken dat het allemaal wel goed zal komen. Beide manieren zijn goed, maar kunnen ook tot spanningen leiden. Daarom is het belangrijk om met elkaar te blijven praten, ook als jullie het hierover oneens zijn. Een vrouw mag begrijpen dat jouw standpunt er ook een van liefde en zorgzaamheid is, terwijl jij moet begrijpen dat zij eveneens het beste met jullie en het eventuele kind voor heeft.

..

Johan (33)

‘Voor mij klopte de zwangerschap wel. Ondanks dat we er niet voor gekozen hadden, voelde het alsof het zo moest zijn. Mijn hele leven stond destijds ook in het teken van loslaten en nieuwe dingen beginnen. Ik was bijna afgestudeerd en zou dus het lerende leven loslaten om aan het werkende leven te gaan beginnen. Bovendien heb ik altijd al gevoeld dat er na mijn studie iets groots zou gebeuren. En dit paste daar natuurlijk in. Ik had vertrouwen in de relatie, was goed bezig met alles en zat lekker in m’n vel. In mijn hoofd was het kind er ook al: oké, het moest nog negen maanden groeien om op de wereld te komen, maar het bestond al wel degelijk en ik voelde contact met en liefde voor het kind. Ik zag het kortom wel zitten.

Maar voor haar voelde dat heel anders. Ze droeg heel veel praktische bezwaren aan: we hadden geen geld, woonden allebei in een ander land, hadden nog maar kort een relatie en waren nog aan het studeren. En dat klopte natuurlijk allemaal: qua timing was het echt het worst time-scenario. Maar waar zij die argumenten gebruikte om voor een abortus te kiezen, wilde ik graag naar andere oplossingen zoeken. Immers: als je nog niet samenwoont, heb je negen maanden om ervoor te zorgen dat dat wel gebeurt. Weet je, je kunt heel veel argumenten verzinnen waarom het niet uitkomt, maar het komt nooit uit. Bovendien geloof ik persoonlijk niet dat wij bepalen of we klaar voor een kind zijn, maar dat een kind bepaalt of hij wil komen. Daar kwam bij dat ze erg bang was voor haar ouders: die hadden nog een grote invloed op haar leven. Maar weet je wat me echt stak? Dat ze nooit heeft gezegd dat ze het niet wilde. Terwijl ik dat het enige legitieme argument vind. Als je het echt niet wil, dan vind ik het prima om voor een abortus te kiezen, maar aan praktische omstandigheden kun je werken. Ik besefte wel dat als ik dat tegen haar zou zeggen, ik geen vrienden zou maken. En dat gebeurde ook: we kregen flinke ruzie.’

..

Vincent (33)

‘Zij was degene die de zwangerschap wilde afbreken, ik stond daar ambivalenter tegenover, wist het gewoon nog niet. Dat had ook te maken met de verschillende leeftijdsfasen waar we toen in verkeerden. Ik was zes jaar ouder en er al misschien iets meer klaar voor dan zij. Ze studeerde nog en wilde eerst nog dingen doen en ontdekken in het leven. Ze is dol op studeren en werkte daar ook keihard voor. En dat alles zag ze in gevaar komen met een kind. Want wie zegt dat het dan nog lukt om een studie goed af te ronden? Bovendien verwachtte ze dat haar leven definitief bepaald zou zijn als moeder. Mijn leven was daarentegen al in wat rustiger vaarwater terechtgekomen. Ik heb er altijd voor open gestaan om vader te worden, maar dan wel als het moment juist zou zijn. Bijvoorbeeld als je een relatie van meerdere jaren hebt en er samen naartoe groeit. Dat was nu duidelijk niet het geval. En toch twijfelde ik en brak ik steeds de discussie weer open. Want hoewel het niet ideaal was, had ik ook het idee dat we er iets op zouden kunnen vinden. Mijn bezwaren waren vooral praktisch van aard, zoals de kleine huisvesting en zo. Maar ik hield het niet voor onmogelijk om het toch samen te proberen. We hebben daar heel veel en heel lange gesprekken over gevoerd. Dat was fijn, want we kwamen er veel dichter door tot elkaar. Ze hield dingen altijd een beetje af, dus het voelde voor mij als een doorbraak in onze relatie dat we hier nu zo open over konden praten. Na verloop van tijd twijfelde ik nog steeds en was zij ook niet van mening veranderd. Het werd dus een abortus. Het doorhakken van de knoop voelde als een echte opluchting. Boosheid voelde ik geenszins, ik begreep immers de keuze en was bovendien toegelaten tot het beslissingsproces.’

..

Een andere reden voor abortus kan de afwezigheid van een kinderwens zijn. Waar het tot voor enkele decennia geleden heel normaal was om een groot gezin te willen stichten, is het nu iets gebruikelijker om geen kinderen te willen. In voorkomende gevallen kan dat overigens best tot dilemma’s bij betrokken mannen en vrouwen leiden. Zeker als de omstandigheden (financiën, leeftijd, partner) er goed uitzien en vrienden en familieleden kinderen krijgen, kan het een moeilijke afweging zijn. Mensen gaan zichzelf afvragen waarom ze eigenlijk geen kinderen willen, of die kinderwens misschien later (als het niet meer kan) alsnog gaat komen en of ze misschien niet heel egoïstisch zijn. Bij mannen komt afwezigheid van een kinderwens overigens vaker voor dan bij vrouwen. Onze kinderwens is zelfs de laagste van alle Europese mannen.16

Waarom willen veel mannen geen kinderen? Ook daar is moeilijk iets algemeens over te zeggen. Sommige mannen vinden het idee van vaderschap nogal benauwend: je raakt je vrijheid kwijt en zit voor de rest van je leven aan iets vast. Anderen zijn een beetje bang (al dan niet terecht) omdat ze denken nog niet klaar te zijn voor de zware taak van het vaderschap. Soms willen ze ook absoluut de fouten vermijden die hun eigen vader gemaakt heeft. Het is belangrijk om ook dergelijke ‘zachte’ overwegingen gewoon uit te spreken naar je partner. Want pas wanneer ze benoemd zijn, kunnen ze ook meewegen in de totale besluitvorming en daarin de plaats krijgen die nodig is.

..

Luk (27)

‘We wisten allebei zeker dat we op dat moment geen kinderen wilden. Onze relatie ging niet altijd even goed, we waren nog heel jong en hadden absoluut geen middelen om een kind op te voeden. Niet hier en niet nu, vonden we. Voor mij kwam daar nog bij dat ik de grote wereld wilde ontdekken en absoluut niet het leven van een vader wilde leiden. Geen eindeloze baby- en kindergesprekken hoeven voeren, geen luiers verschonen, me niet in mijn vrijheid laten beperken door een klein kind, geen relatie die na een paar jaar verwatert omdat alle aandacht naar het kind uitgaat, niet de verantwoordelijkheid van een verplicht hoog inkomen, enzovoort. Niet op m’n tweeëntwintigste. Ouders van kinderen zijn gewoon heel andere mensen, en ik wilde daar niet bij horen.’

..

Leeftijd is een andere reden om te kiezen voor een abortus. Sommige mensen vinden zichzelf bijvoorbeeld te oud om nog een kind op te voeden. Zo kiezen jaarlijks meer dan tweeduizend vrouwen van veertig jaar en ouder voor een abortus.17 Een argument dat daaraan verwant is, is dat het gezin compleet is. Zo blijkt dat maar liefst de helft van de vrouwen die een abortus ondergaat al een of meerdere kinderen heeft, 10 procent zelfs drie of meer. Zeker stellen die al een of meer studerende kinderen hebben, zien het vaak niet meer zitten om na twintig jaar nogmaals aan een hele opvoeding te beginnen.18

..

Jan (52)

‘Op het moment dat de zwangerschap zich aandiende, ongeveer tien jaar geleden, was ik op verschillende gebieden een nieuw leven aan het opbouwen. Ik had ongeveer een jaar een relatie met mijn huidige vrouw. Dat ging goed, maar het was ook nog maar pril. Zeker in het begin ben je druk bezig met het vinden van de juiste balans in zo’n relatie. Dat is leuk, maar je moet er zeker ook in investeren en bovendien is het spannend. Daarnaast had ik drie jonge kinderen uit mijn eerste huwelijk. Op het moment van de scheiding wist ik dat ik een goede vader voor mijn kinderen wilde blijven. Maar ja, de vorm verandert en ook daarin moest ik een nieuwe balans vinden. Dat was soms lastig: tussen mijn ex-vrouw en mij ging het niet altijd even soepel en toch wilde ik er zijn voor mijn kinderen, ze niet minder aandacht geven vanwege een kleintje. Ten slotte moest ik een nieuwe balans vinden met werken. Ik had jaren gewerkt voor de schoonouders van mijn ex-vrouw en was nu druk bezig om zelfstandige te worden. Zeker in het begin is dat niet makkelijk. Bij het opbouwen van een heel nieuw leven hoorde overigens ook dat ik was terechtgekomen in een nieuwe levensfase met een nieuwe horizon. Qua ouderschap bijvoorbeeld was ik al een fase verder, ik wilde niet opnieuw jarenlang in de luiers zitten.

We hebben het er samen heel lang en vaak over gehad. Zij stond wel open voor een nieuw kind, ik zag veel praktische bezwaren. De vragen die je je dan stelt zijn simpel en toch moeilijk: Hoe zal dat zijn als er een kind komt? En hoe moeten we ons leven op dat moment dan invullen? Ik kon het praktisch allemaal niet rijmen: liep tegen een muur van onverenigbaarheid aan. En emotioneel trok ik het al helemaal niet. De gesprekken die we hadden, waren heel onderzoekend en constructief. Waar zitten de mogelijkheden? We hebben heel veel verschillende opties naast elkaar gelegd en afgewogen. Er is veel getwijfeld. Zij legde af en toe positieve gedachten in het weegschaaltje en ik legde daar dan wat praktische bezwaren naast. Het beeld van een nieuw kind was prachtig, als alles maar... Was het vijf jaar later gebeurd, dan was het er waarschijnlijk wel gekomen. Uiteindelijk is de weegschaal naar mijn kant doorgeslagen en hebben we de beslissing genomen voor een abortus. We hadden daar allebei goed over nagedacht en we stonden er helemaal achter. Het was een goed gefundeerde beslissing.’

..

Daartegenover staan de meisjes die zich veel te jong voelen om moeder te worden. Ze gaan zelf nog naar school en zijn nog helemaal niet klaar voor de grote verantwoordelijkheid van een kind. Deze meisjes willen misschien wel kinderen wanneer ze volwassen zijn, maar vinden het voor nu verstandiger een opleiding af te maken en iets meer levenservaring op te doen voordat ze een kind gaan opvoeden. En hoewel het aantal tienerzwangerschappen nog steeds daalt, blijven ze een bron van zorg. Jaarlijks kiezen nog altijd bijna vijfduizend meisjes van negentien jaar of jonger voor een abortus.19

..

Sammy (16)

‘Er zijn verschillende mensen naar me toe gekomen die oplossingen voor de praktische problemen hadden. Zo waren er genoeg instanties die geld konden geven en ook kinderopvang is bijna gratis als je geen inkomen hebt. Maar op een gegeven moment dacht ik: en ik dan? Ik ben zelf ook nog niet genoeg ontwikkeld om een ander leven te ontwikkelen. Ik was er niet van overtuigd dat ik een kind kon opvoeden. Ook wist ik dat anderen er meer mee te maken zouden krijgen dan ik. Vooral voor mijn moeder zou het veel extra belasting hebben betekend.

Wat uiteindelijk de doorslag gaf, was de overtuiging dat ik het kind niets te bieden had. Ik heb geen huis, geen geld en geen ervaringen die me tot een goede moeder zouden maken. Het was me wel gelukt met hulp van anderen, maar ik weet niet of ik tevreden zou zijn geweest. En ik vind het oneerlijk als je een kind niet de meest optimale omstandigheden biedt.’

..

Willem (31)

‘Voor mij waren er drie grote bezwaren tegen het nemen van een kind. In de eerste plaats zat ik in het voorlaatste jaar van een opleiding waarvoor je heel hard moet werken. En ik wist dat je in dit vakgebied ook na het afstuderen eerst heel veel uren moet maken voordat je een beetje geld kunt verdienen. Ik verwachtte gewoon dat het met een kind veel lastiger zou gaan worden om me meer dan fulltime met dat vak bezig te gaan houden, iets wat ik wel heel graag wilde. Daarnaast was ik van mening dat een relatie van een half jaar een heel magere basis is voor het krijgen van een kind. Het ging wel aardig tussen ons, maar ik wist niet of ik wel met haar door wilde en stond toen bovendien erg dubbel tegenover relaties en eeuwige trouw. Het was dus leuk, maar ook vrijblijvend. Ik vond dat onze relatie niet de basis had die een kind zou overleven. Misschien dat er bij een geboorte nieuwe mechanismen in werking treden, maar dat weet ik niet. En ten slotte was ik erg bang voor mijn bewegingsvrijheid. Ik was jong en wilde nog veel zien en doen. Ik had nog veel uit te zoeken en wilde me al helemaal niet vastleggen door een kind te nemen. Ik had het gevoel dat het dan met die bewegingsvrijheid helemaal over zou zijn. Overigens is die gedachte niet helemaal egoïstisch: ik ben van mening dat als je een kind neemt, je daar ook echt voor moet gaan.’

..

Relatieproblemen zijn een andere regelmatig voorkomende reden om de zwangerschap niet voort te willen zetten. Een kind krijgen doe je idealiter immers met z’n tweeën, en dus is er een probleem als de relatie niet of nog niet goed genoeg is. Ook kan het gebeuren dat er überhaupt nooit een relatie is geweest of dat de relatie al verbroken is op het moment dat de zwangerschap aan het licht komt. Ten slotte is het mogelijk dat de relatie wel goed voelt, maar eenvoudigweg nog te kort duurt om iets te kunnen zeggen over de stabiliteit op langere termijn.

..

Harry (37)

‘In die periode hebben we veel gepraat over wat we moesten doen. Wil jij het? Wil ik het? En eigenlijk waren we het er samen wel over eens dat het niet verstandig zou zijn om nu een kind te krijgen. Daarvoor kenden we elkaar nog veel te kort en was het te onzeker hoe het tussen ons zou lopen. Voor mezelf was het heel dubbel, ik begon namelijk net een kinderwens te ontwikkelen. Maar ik wist ook dat je dat dan wel moet doen met de juiste vrouw, en daar was ik op dat moment nog helemaal niet zeker van omdat alles nog zo pril was. Omdat we het samen over een abortus eens waren, is het ook nooit een heftige beslissing geweest.’

..

Carla (50)

‘We lagen samen op bed toen ik vroeg waar hij aan dacht. Toen hij antwoordde: “Aan ons drietjes”, zorgde dat bij mij voor verbazing. Voor mij was dat volstrekt geen optie. Ik wilde nog heel andere dingen doen in het leven, ik was twintig. Het paste niet in ons leven en het was ook nooit de bedoeling geweest. Ook voor ons tweeën was het veel te snel: we kenden elkaar pas een paar maanden en dat vond ik geen goede basis voor een kind. Ik heb er wel een kort moment over gedacht het te houden, maar eigenlijk was het al heel snel duidelijk dat ik dat niet wilde. Voor mijn vriendje lag dat anders, hij vond die gedachte aan een kind niet zo verkeerd. De optie dat het eventueel wel zou komen, lag voor hem veel meer open. Hij was tien jaar ouder en was er bovendien ook zekerder van dat hij met me door wilde.’

..

Eric (32)

‘Zij was er heel duidelijk in dat ze het niet wilde. Ze had geen baan, geen goed huis en ze vond zichzelf nog niet verantwoordelijk genoeg. En dat was voor een groot deel ook zo. Bovendien speelden nog andere dingen mee: ze had net noodgedwongen een topsportcarrière beëindigd en kampte daardoor met heftige depressiviteitsklachten. Ook had ze een persoonlijkheidsprobleem, eigenlijk was haar hele leven in onbalans.

Bij mij was dat anders. Alles was zich aan het stabiliseren na mijn studie en ik was al wel een kinderwens aan het ontwikkelen. Sowieso zag ik het huisje-boompje-beestje-ideaal wel zitten. Een kind was op dat moment niet de bedoeling, maar nu het zich aandiende, was het voor mij best een optie het te laten komen. Ik stond er in ieder geval duidelijk open voor om het erover te hebben. Ook wanneer ik gedachteoefeningen deed of het zou passen in mijn leven, was het antwoord steeds ja. Toen ik haar vertelde dat ik er niet negatief tegenover stond en het wel wilde proberen, zorgde dat bij haar voor veel onrust. Plotseling waren er namelijk allerlei mogelijkheden. Ze stuiterde heen en weer tussen allerlei visies en was regelmatig een emotionele tornado.

Naarmate de dagen vorderden en alle zwarte randjes in de relatie bovenkwamen, ging ik zelf ook twijfelen of een kind wel verstandig was. Ze was vaak hysterisch en bovendien heel destructief en vijandelijk naar mij toe. Langzaam besefte ik dat we eigenlijk een erg ongezonde relatie hadden en dat er een aantal dingen niet klopte tussen ons. In de dagen voor de abortus eiste ze bijvoorbeeld van me dat ik voor altijd bij haar zou blijven, anders zou ze het kind toch laten komen. Vanaf dat moment wist ik heel zeker dat de zwangerschap afgebroken moest worden. Alles stond toen ook bij mij in het teken daarvan.’

..

Nina (28)

‘De omstandigheden voor een kind waren er: we hadden een relatie van anderhalf jaar en ik studeerde bijna af. Er waren geen makkelijke excuses voor een abortus en ik moest dus eerlijk zijn. Misschien was de keuze voor een abortus wel de eerste keer in die relatie dat ik eerlijk tegen mezelf ben geweest. De eerste keer dat ik tegen mezelf heb gezegd: dit is niet de man met wie ik kinderen wil, dit is niet de man met wie ik oud ga worden. Ik werd in deze situatie niet alleen gedwongen om ja of nee tegen de zwangerschap te zeggen, maar diezelfde vraag ook te beantwoorden voor de relatie. En ik zei nee. Ik koos ervoor om niet de rest van mijn leven via een kind aan hem verbonden te zijn.

We zijn gewoon te verschillend. Ik ben heel gewoon en burgerlijk, hij is toch een beetje vreemd en apart. Ik ben gek op rare mensen, maar ’s avonds moeten ze wel weer naar huis gaan. Ook na de relatie vind ik hem nog steeds een lieve jongen, maar ik wilde hem niet als de vader van mijn kind.’

..

Problemen met de zwangerschap komen als reden voor een abortus niet veel, maar wel steeds vaker voor. Wanneer een zwangerschap gewenst is, hoop je natuurlijk dat alles goed gaat. Maar soms is dat helaas niet het geval. Bij een klein aantal zwangerschappen gaat er iets mis waardoor voortzetting van de zwangerschap gevaarlijk is voor de vrouw. Zo kan er blijvende en zware schade voor haar lichaam optreden, in een enkel geval zelfs zo ernstig dat ze kan overlijden wanneer de zwangerschap niet afgebroken wordt. En hoewel het een zeer pijnlijke keuze blijft, zullen veel mensen er toch voor kiezen om het leven van de vrouw te redden ten koste van dat van het kind. Gezondheid hoeft overigens niet altijd lichamelijk gedefinieerd te worden: soms zijn de te verwachten psychische problemen zo groot dat vrouwen het verstandig vinden de zwangerschap af te laten breken.

Wat echter ook voorkomt is dat de vrouw het wel goed maakt, maar dat bij zwangerschapscontroles blijkt dat er iets mis is met het kindje. Soms gaat dat om goed behandelbare afwijkingen zoals een hazenlip, maar af en toe is er sprake van ernstige en onbehandelbare ziektes zoals een open ruggetje of het syndroom van Down. Door de toegenomen mogelijkheden in de prenatale diagnostiek kunnen afwijkingen aan het vruchtje steeds vaker in een vroegtijdig stadium opgespoord worden. Dus waar de ouders vroeger pas na de geboorte met een ziek kindje geconfronteerd werden, daar horen ze het nu vaak al tijdens de zwangerschap. Hoewel deze indicatie relatief weinig voorkomt, is er toch een stijgende lijn te zien. De invoering van de standaard twintigwekenecho zou een belangrijke oorzaak van de stijging kunnen zijn.20 Een abortus op medische indicatie gebeurt steeds vaker, maar toch nog erg weinig.

In beide gevallen is de keuze voor een abortus een waar drama. Want niet de wenselijkheid van de vrucht, maar de levensverwachting en de verwachting van de kwaliteit van leven van vrouw en kind spelen hierbij een doorslaggevende rol. Zowel gezond menselijk verstand als wetenschappelijk onderzoek zegt dat het noodgedwongen weg laten halen van een zeer gewenst kind diep ingrijpt in het leven van betrokken ouders. Zij kunnen ook op langere termijn last blijven houden van de emotionele nasleep.

..

Bovenstaande redenen voor een abortus komen het vaakst voor, maar soms wordt de zwangerschap ook wel om andere redenen afgebroken. In veel situaties is er bij de partners een overweging die bestaat uit een mix van de bovenstaande motieven. In alle gevallen leveren ze een unieke afweging op die leidt tot de keuze om op dit moment onder deze omstandigheden geen kind te willen.

..

Evert (25)

‘De afweging was heel snel gemaakt, daar hoefden we niet lang over te discussiëren. Er was gewoon geen sprake van dat het zou komen. Het zou haar enorm in de problemen hebben gebracht: Indonesië is immers een islamitisch land en seks voor het huwelijk en overspel zijn daar niet echt geaccepteerd. Ik weet niet of ze verstoten zou zijn geweest, maar het had haar wel in de problemen gebracht. En voor mij was het ook duidelijk dat dit niet het juiste moment was om kinderen te krijgen. Ook over de ethische kant hebben we niet echt nagedacht: de nood was gewoon heel erg hoog. Bovendien was ze al drie maanden zwanger dus de tijd begon te dringen.’

..

Martin (29)

‘In de dagen dat we allebei apart nadachten over wat we wilden, speelden er twee overwegingen door mijn hoofd. Aan de ene kant vond ik dat ik het leven maar eens moest nemen zoals het kwam. Dat ik het moest accepteren zoals het zich aandiende, zonder het steeds te willen kneden naar m’n wensen. Soms vond ik mezelf een watje omdat het leek alsof ik voor de verantwoordelijkheid wegliep. Dan dacht ik: als zij het kind wil, zeur dan niet over liefde en dat soort onzin, maar ga er gewoon voor. Wat daarbij op een dieper niveau meespeelt is dat ik mezelf niet gelukkig voel. Er is altijd een mate van ontevredenheid over het feit dat ik niet het leven leid dat ik graag zou willen. Wat dus altijd meespeelt is de vraag hoe ik gelukkig zou kunnen worden. En ik dacht dat door het omarmen van een onverwachte wending als deze, je een compleet ander en misschien wel mooier leven zou kunnen krijgen. Aan de andere kant ben ik er heilig van overtuigd dat kinderen het resultaat moeten zijn van pure liefde en niet van een spannende nacht met te veel biertjes. Het vaderschap is voor mij nooit een doel geweest, verliefd worden en zoveel van iemand houden dat je je wilt vermenigvuldigen wel. Liefde komt in die zin dus voor vaderschap. Die laatste overweging begon in mijn gedachten steeds meer de overhand te krijgen.

Dat was een week later dus ook wat ik haar vertelde: ik wil het niet. Ik zei ook dat ongeacht mijn wensen, het uiteindelijk haar lichaam en dus ook haar beslissing was. Natuurlijk zou ik er voor haar zijn en mijn verantwoordelijkheid nemen als het kind er kwam, maar ik vond ook dat ik het recht had om erover na te denken en mijn wens kenbaar te maken. In het gesprek bleek dat zij wel de praktische bezwaren zag, maar niet zo uitgesproken afwijzend was als ik. Ze twijfelde nog. Omdat ze geen kind wilde als de vader er niet achter stond, besloot ze toen dat het een abortus zou worden.’

..

Sommige mannen en vrouwen die moeten beslissen over een ongewenste zwangerschap, worstelen met de balans tussen egoïsme en altruïsme. Ze vragen zich af of het niet erg egoïstisch is om vanwege een bepaalde reden geen kind te willen. Maar het belang van het kind en jullie eigenbelang zijn vaak erg nauw met elkaar verbonden, ze staan eerder naast dan tegenover elkaar.

Als je namelijk verwacht dat je je kind niet het leven kunt geven waar het recht op heeft, bijvoorbeeld omdat jullie relatie net beëindigd is of omdat jullie allebei veel te jong/oud zijn om al/nog kinderen op te voeden, dan doe je dat niet vanuit primair zelfzuchtige overwegingen. Hetzelfde geldt voor de situatie waarin de vrucht een genetische afwijking heeft: ook daarbij houd je rekening met het toekomstige leven. Het lastige hieraan is natuurlijk dat het toekomstige kind nooit gevraagd heeft om voor hem of haar te denken (laat staan om überhaupt geboren te worden), maar helaas is het ook geen optie om nog achttien jaar te wachten en het dán te vragen. Soms ook denken partners niet aan het belang van de vrucht, maar aan het belang van de – al aanwezige – andere kinderen. Een nieuwe baby zou betekenen dat de andere kinderen moeten inleveren, wat in sommige gevallen ronduit onwenselijk is.

Dat neemt niet weg dat bij sommige overwegingen de balans wél doorslaat naar de eigen belangen. Het is de vraag of dat erg is. Natuurlijk rust er nog wel een taboe op om aan jezelf te denken bij dit soort belangrijke afwegingen, maar zolang je een weldoordachte beslissing neemt en er bovendien goed voor zorgt dat een ongewenste zwangerschap je niet nogmaals overkomt, is er volgens mij weinig mis mee. Bovendien kun je je afvragen of niet bijna alle belangrijke beslissingen in het leven – op zijn minst gedeeltelijk – egoïstisch zijn. Zelfs het wél krijgen van kinderen. De meeste ouders komen in hun motivatie voor het wel willen van kinderen namelijk ook niet verder dan dat het ze ‘gewoon leuk’ lijkt. En ook daar is niets mis mee.

..

Wat zijn de alternatieven voor een abortus?

Wie een weloverwogen beslissing over een ongewenste zwangerschap wil nemen, doet er goed aan ook te kijken naar de beschikbare alternatieven. Dat zijn er twee: de zwangerschap voltooien en het kind vervolgens zelf opvoeden of de zwangerschap voltooien en het kind aanbieden ter adoptie. In dat laatste geval wordt het door andere mensen grootgebracht. Aan beide opties kleven zowel voor- als nadelen.

..

Uitdragen en zelf opvoeden

Voor sommige koppels is er niet zozeer sprake van een ongewenste zwangerschap, maar meer van een ongewenste situatie. Ook eerder al zagen we dat materiële problemen er de oorzaak van kunnen zijn dat mensen geen andere uitweg dan een abortus zien. Maar die mogelijkheden zijn er soms wel degelijk. Zeker wanneer de bezwaren tegen de zwangerschap praktisch van aard zijn (school, geld, huisvesting) dan kan praktische steun jullie erg helpen.

Zo is er in veel gemeenten praktische hulp voor tienermoeders beschikbaar. Je moet dan denken aan voorrang bij huisvesting, een extra financiële tegemoetkoming of hulp bij de opvoeding. Soms kun je ook aankloppen bij kerken of andere organisaties. Wie het lastig vindt om de juiste hulp te vinden, kan ook terecht bij de huisarts, de gemeente of organisaties als de fiom of de vbok. Zij weten goed de weg in hulpverleningsland en kunnen je bij de zoektocht helpen. Met name de vbok zal – vanwege haar christelijke oriëntatie – proberen jullie aan oplossingen voor de praktische problemen te helpen. Ze hebben zelfs een opvanghuis waar jonge moeders een paar maanden kunnen wonen. De fiom kan jullie ook helpen, maar zij zijn neutraler en keuren een abortus niet a priori af.

..

Uitdragen en afstaan ter adoptie

Een andere optie is om de zwangerschap uit te dragen en het kind vervolgens af te staan ter adoptie. Enkele decennia geleden werd dat meer dan duizend keer per jaar gedaan21, tegenwoordig nog maar zo’n vijfentwintig keer per jaar.22 Als je je kind afstaat ter adoptie, verbreek je de juridische banden met het kind, maar sinds een aantal jaren zijn er situaties waarbij er in goed overleg wel degelijk regelmatig contact plaatsvindt tussen kind en afstandsouders.

Een adoptie is een goede optie wanneer je het kind echt niet zelf kunt opvoeden, maar je ook grote ethische problemen hebt met een abortus. Het grootste en belangrijkste voordeel van een adoptie is dus dat je de zwangerschap niet hoeft te laten afbreken. Momenteel voelen vooral streng religieuze en allochtone vrouwen zich door de omstandigheden gedwongen om afstand te doen van hun kind. Wie het doen van een afstand ter adoptie overweegt, kan informatie inwinnen bij bijvoorbeeld fiom of huisarts.

..

Voor- en nadelen

Aan beide opties zijn niet alleen voor-, maar ook belangrijke nadelen verbonden. Vrouwen (maar ook mannen) kunnen nog tot vele jaren na een adoptie gevoelens van pijn, verlies en rouw ervaren. De meesten denken nog dagelijks aan het kind, wat kan leiden tot grote ontevredenheid over zichzelf en het leven. Ook hebben ze soms spijt van hun beslissing en zouden ze het liefst een andere keuze hebben gemaakt. Ook vrouwen die het kind uitdragen en zelf opvoeden hebben op langere termijn vaker last van psychologische problemen en zijn minder tevreden met de beslissing dan vrouwen die kiezen voor een abortus.23 Zorg er dus voor dat jullie goed over alle voor- en nadelen van de verschillende mogelijkheden nadenken.

..

1.5 mag een abortus eigenlijk wel?

Mannen en vrouwen die een keuze moeten maken, vragen zich regelmatig af of een abortus wel mág, of het niet verkeerd is. Die vraag kun je op twee verschillende manieren beantwoorden: op een juridische en op een morele manier. We beginnen met de wet, daarna kijken we naar waarden als zelfbeschikking en het recht op leven. Vervolgens gaan we in op het begrip moraal en zoeken we een antwoord op de vraag of een embryo een mens is. Tot slot bezien we wat religies zeggen over abortus.

..

Volgens de wet

Volgens de Nederlandse wet is abortus toegestaan, mits aan een aantal voorwaarden wordt voldaan. Een aantal van die voorwaarden is ook voor jullie van belang. Ze zijn vooral bedoeld om de zorgvuldigheid rond de beslissing te waarborgen en zo aan alle belangen tegemoet te komen.

Een abortus is in Nederland toegestaan tot 22 weken na het moment van de bevruchting. Daarna is het vruchtje levensvatbaar buiten de baarmoeder en moet de zwangerschap uitgedragen worden. Nederlandse vrouwen zijn er over het algemeen heel snel bij: meer dan 90 procent van hen meldt zich al in de eerste 11 weken van de zwangerschap voor een abortus.24 De zwangerschap mag alleen afgebroken worden door een arts in een ziekenhuis of kliniek die daarvoor een speciale vergunning heeft. Alle klinieken hebben zo’n vergunning, maar niet overal zijn alle behandelingen mogelijk. Zo zijn er klinieken die geen late abortussen (na 11 weken) uitvoeren.

Een van de andere vereisten is dat de vrouw minimaal vijf dagen over haar besluit heeft nagedacht. Omdat het over een beslissing over leven en dood gaat, wil de wetgever namelijk dat ze een zorgvuldige en weloverwogen beslissing neemt. De bedenktijd gaat in op het moment dat ze haar voornemen tot een abortus kenbaar maakt aan de huisarts of aan de abortusarts in de kliniek, en dus niet op het moment dat ze er zelf over na gaat denken. Bij de overtijdbehandeling (tot zestien dagen na het uitblijven van de menstruatie) geldt een flexibele bedenktijd, dat wil zeggen dat ze voldoende tijd gebruikt om een verantwoorde beslissing te nemen. Dat kan een halfuur, maar ook een aantal dagen zijn.

Daarnaast moet er sprake zijn van een noodsituatie om de zwangerschap af te kunnen breken. Of iets een noodsituatie is, bepaalt de vrouw – in de wet zijn daarover geen criteria opgenomen. Zij is dus de enige die bepaalt of er sprake is van een noodsituatie. En dat is heel goed, want de verhouding tussen draagkracht en draaglast is het enig juiste criterium voor een noodsituatie in deze, en alleen zij kan die verhouding bepalen. In principe is het dus voor iedere vrouw die vindt dat het afbreken van de zwangerschap de beste oplossing is voor haar noodsituatie, mogelijk om een abortus te krijgen. Wel is het zo dat de arts de motivatie wil horen en eventueel alternatieven aandraagt.

Overigens is men ook in vrijwel alle andere westerse landen van mening dat vrouwen het recht hebben om een zwangerschap af te breken. Dat wil niet zeggen dat het daarmee automatisch goed is, de absolute waarheid bestaat immers niet in dit soort morele overwegingen, maar wel dat het in het Westen vrij normaal wordt gevonden om mensen de ruimte te geven voor het maken van een eigen en individuele afweging.

..

Volgens de moraal

De vraag of abortus moreel gezien ook mag, is een stuk moeilijker te beantwoorden. Mensen geven in elk geval heel verschillende antwoorden op deze vraag. Er wordt zelfs zó verschillend over gedacht dat de twee kampen het waarschijnlijk nooit eens zullen worden. Globaal zijn er twee groepen mensen: zij die uitgaan van goddelijke waarden en zij die uitgaan van het recht op zelfbeschikking. In het Engels worden deze visies pro-life (voor het leven) en pro-choice (voor het recht op een eigen keuze) genoemd.

..

Mensen die vinden dat abortus moord is en dat je er daarom nooit voor zou mogen kiezen, zeggen dat je bij een abortus volwaardig menselijk leven weghaalt. De reden waarom mensen doden verkeerd is, is bijvoorbeeld omdat mensen volgens de Bijbel een speciale rol op aarde hebben: wij zijn gevormd ‘naar het beeld en de gelijkenis van God’ en hebben een speciale opdracht op aarde te vervullen. Maar tegenstanders gebruiken ook andere religieuze argumenten bij hun overweging. Zo is het God die het leven geeft en neemt, wij mogen daar geen invloed op uitoefenen. Bovendien moet een kind gedoopt worden om het van de erfzonde te bevrijden: wanneer je kiest voor een abortus zal het dus niet naar de hemel gaan. Sommige tegenstanders vinden bovendien dat seks te allen tijde gericht moet zijn op voortplanting; ze zijn dan ook sterk tegen seks voor het huwelijk en tegen condooms en andere anticonceptiva.

Sinds de tijd van de Verlichting staat daar een andere belangrijke waarde tegenover: het recht op zelfbeschikking, ook wel autonomie genoemd. Daarbij gaat men ervan uit dat niet een god, maar juist de mens zelf verantwoordelijk is voor zijn eigen moraal. Morele afwegingen neemt hij op basis van eigen levenswaarden. Ook moet hij zelf verantwoording afleggen voor zijn beslissingen, hij kan daarbij geen beroep doen op anderen. De mens heeft de opdracht om meer te zijn dan een kuddedier dat achter de leider aanloopt.25 In het geval van abortus betekent dit dat jullie de mogelijkheid en de verantwoordelijkheid hebben om zelf een afweging te maken die goed bij jullie past. Vanuit het feminisme wordt er bovendien op gewezen dat zelfbeschikking essentieel is voor de emancipatie en ontplooiing van vrouwen. Voor de ontwikkeling van vrouwen is het dus belangrijk dat ze kunnen plannen wanneer ze een kind willen krijgen en bovendien kunnen kiezen voor hun eigen welzijn.

..

En nu? Twee belangrijke en op zichzelf nastrevenswaardige principes naast elkaar, die elkaar in dit geval ook nog eens uitsluiten. Het is een conflict dat alleen op te lossen valt door een van de waarden tekort te doen: een uitweg is niet mogelijk zonder morele kleerscheuren.26 Welke waarde prevaleert dan?

Die keuze staat je partner en jou helemaal vrij. Mensen verschillen nu eenmaal in het gewicht dat ze aan bepaalde waarden willen toekennen. We leven in een moreel pluriforme samenleving, wat wil zeggen dat er veel verschillende moralen naast elkaar bestaan. In de afgelopen eeuw hebben hedendaagse individuen een ongekende vrijheid verworven om los van enige dwang en betutteling hun eigen morele perspectief in elkaar te knutselen.27 En ook bij een abortusdilemma kiezen mensen voor heel verschillende benaderingen: het ene stel zal met een beroep op hun geloof ervoor kiezen de zwangerschap uit te dragen, terwijl het andere vorm aan hun leven geeft door de zwangerschap af te breken. En allebei de beslissingen zijn goed en gerechtvaardigd.

Het probleem ontstaat pas wanneer mensen een absolute claim op de waarheid leggen, en anderen daarvan willen overtuigen. Met andere woorden: sommige tegenstanders vinden niet alleen dat ze gelijk hebben, maar ook dat die waarheid voor eeuwig vaststaat, dat er niet over te discussiëren valt en bovendien voor iedereen zou moeten gelden. Het gevolg daarvan kan zijn dat andere mensen zich gehinderd voelen in hun keuzemogelijkheden.

..

Evert (25)

‘Ik kom uit een christelijk gezin en ben opgegroeid met het idee dat abortus verkeerd is. Maar op het moment dat ik het zelf meemaakte, dacht ik er ineens heel anders over. Best krom ja, dat geef ik toe. Maar je gaat alles toch wat relativeren: het is nog geen kindje, het lijkt er niet eens op, enzovoort. Bovendien was de nood gewoon heel erg hoog. En dan sla je om. Nu kan ik allebei de kanten van de discussie goed begrijpen, het is echt maar net hoe je ertegenaan kijkt. Als ik tegenstanders soms hoor praten, denk ik wel dat ze maar makkelijk praten. Ze hebben het nog nooit zelf meegemaakt.’

..

Eric (32)

‘Abortus is typisch iets waar je alleen echt over kunt oordelen wanneer je het hier en nu in je eigen leven meemaakt. Het is raar om er een maatschappelijk debat over te hebben, omdat het eigenlijk een puur particuliere kwestie is. Ik respecteer dat mensen er een principieel standpunt over hebben, maar laat ze dat dan lekker voor zichzelf houden! Ik snap er werkelijk niets van dat er mensen zijn die hier actie over voeren. Iedereen heeft volgens mij recht op zijn eigen principes en religie.’

..

Moreel en immoreel

Sommige tegenstanders van een vrije keuze voor abortus gebruiken te pas en te onpas de woorden moreel en immoreel om hun mening kracht bij te zetten.

Moraal komt van het Griekse ‘mores’, wat gebruiken, gewoonten of zeden betekent.28 Tegenwoordig verwijst moraal naar de verschillende visies op goed en kwaad. Dat houdt in dat moraal eigenlijk een sociaal product is: wat onder een bepaalde groep mensen gebruikelijk en goed is, wordt gezien als moreel aanvaardbaar. Het doel ervan is om de groep bij elkaar te houden en het samenleven in die groep makkelijker te maken. Dat betekent ook dat moralen van elkaar kunnen verschillen: in de ene groep zijn andere regels nodig dan in de andere groep. Moralen verschillen onder invloed van de omstandigheden waaronder mensen leven: veranderen die omstandigheden, dan verandert ook de moraal.29

Wie bedenkt dat abortus een van de meest voorkomende medische ingrepen bij vrouwen is, wie bedenkt dat ongeveer een op de vijf Nederlandse vrouwen in haar leven een abortus ondergaat, en wie bedenkt dat jaarlijks wereldwijd 42 miljoen zwangerschappen worden afgebroken, kan moeilijk volhouden dat het een ingreep tegen de gebruiken en dus tegen de moraal is.

De moraal bestaat uit de gedachten binnen een groep over goed en kwaad, maar dat zijn dus betrekkelijke en veranderlijke fenomenen. Wie zegt dat moraal een van God gegeven verplichting is om je aan bepaalde wetten te houden en andersdenkenden die wetten ook nog eens wil opleggen, gebruikt wat mij betreft niet alleen een verkeerd argument maar heeft het ook niet heel erg goed begrepen.

..

Jan (52)

‘Misschien is een deel van de angst voor abortus wel dat we in de twintigste eeuw de dood zo uit ons leven hebben gebannen. We komen er bijna niet meer mee in aanraking, terwijl dat vroeger veel vaker voorkwam en normaler gevonden werd. Buiten het feit dat een deel van de zwangerschappen al vanzelf eindigt in een miskraam, kwam ook kindersterfte vroeger veel vaker voor.

Sommige mensen zeggen dan dat je niet mag doden. Maar ja, waar ligt de grens? Mag je wel een boom omzagen of een mug dood slaan? En wat te denken van alle oorlogen in de wereld, waar ook westerse landen volop aan meedoen? Soms lijkt het wel of we minder problemen hebben met het doden van mensen dan met het doden van ongeboren leven.’

..

De vraag die jullie uiteindelijk zelf moeten beantwoorden, is de volgende: Willen we op dit moment in ons leven, met deze partner, onder deze specifieke en unieke omstandigheden een kind krijgen en opvoeden? Wanneer jullie die vraag voor jezelf hebben beantwoord, dan is het zaak om te kijken of jullie ook de volledige verantwoordelijkheid kunnen en willen nemen voor de beslissing. Wat die beslissing dan ook is.

..

Is een embryo een mens?

Dat het meningsverschil tussen voor- en tegenstanders fundamenteel is, blijkt wel uit het feit dat er zelfs onenigheid is over een van de belangrijkste vragen, namelijk of het embryo eigenlijk wel een mens is. Dat lijkt misschien een gekke vraag, maar dat is het in dit verband helemaal niet. Sterker nog, het kan voor een aantal stellen prettig zijn om mede aan de hand van deze overweging een beslissing te nemen. De status van het embryo heeft namelijk belangrijke gevolgen voor de vraag of we een zwangerschap wel of niet mogen afbreken. Dat komt omdat we als samenleving vinden dat we geen andere mensen mogen doden. Wanneer we het vruchtje dus beschouwen als volwaardig mens, dan heeft dat als onherroepelijke consequentie dat we de zwangerschap, hoe pril ook, niet mogen beëindigen.

De meningen zijn onder te verdelen in twee groepen: enerzijds de mensen die spreken van een toenemende beschermwaardigheid van het embryo, en anderzijds de mensen die het embryo volledig beschermwaardig achten vanaf het moment van de conceptie.

..

Beschermwaardig vanaf het begin

De vraag of een embryo (of een foetus) een mens is, kan alleen beantwoord worden als we gedefinieerd hebben wat precies een mens is. En hoewel we daar allemaal wel een beeld bij hebben, is dat in deze discussie nog een behoorlijk ingewikkelde vraag om te beantwoorden.

Wat de mens onderscheidt van dieren zijn typisch menselijke eigenschappen als denkvermogen en zelfbewustzijn. Heb je die, zo redeneert men, dan ben je een mens. En inderdaad, die eigenschappen komen enkel en alleen bij mensen voor. Maar het omgekeerde is niet waar: een mens hoeft niet per se die kenmerken te bezitten, denk maar eens aan pasgeborenen. Beter is het dus om te spreken van de mogelijkheid of de aanleg om die eigenschappen in de toekomst ooit te kunnen ontwikkelen. En volgens veel mensen in deze groep is die aanleg er al op het moment dat zaadcel en eicel samenkomen. Ze spreken dan nog niet van een persoon zoals de mens die we in de spiegel zien, maar wel van een mens-in-ontwikkeling. Volgens de bekende gereformeerde hoogleraar ethiek J. Douma ‘doorloopt deze ontwikkeling tal van stadia, maar zijn het allemaal stadia van dezelfde mens die zich ontwikkelt. De vrucht ziet er na een paar maanden anders uit dan na een paar dagen, zodat het een steeds menselijker aanblik krijgt. Maar het gaat vanaf het eerste moment af over dezelfde mens-in-ontwikkeling. Op de lange lijn zijn geen keerpunten waarvan we zeggen dat er een nieuw menselijk leven begint of ophoudt.’30 In die zin is een vruchtje een mens-in-ontwikkeling, en is een mens-in-ontwikkeling in dezelfde mate beschermwaardig als iemand als jij en ik.

Volgens anderen binnen deze groep kun je al wel vanaf het moment van conceptie over een volwaardig mens spreken. Zij beschouwen het bezield zijn als typisch menselijk, waarbij ze de bezieling als een daad van God zien. De waarde van het embryo wordt zo dus vooral religieus bepaald. Overigens was abortus binnen de kerk in vroeger eeuwen gewoon toegestaan omdat men destijds geloofde dat embryo’s pas na veertig (jongens) of negentig (meisjes) dagen bezield werden.31

..

Toenemende beschermwaardigheid

De voorstanders van toenemende beschermwaardigheid hebben een andere visie op de vraag wat precies een mens is. Eén ding weten ze zeker: op het moment dat het zaadcelletje de eicel is binnengedrongen, kun je met alle goede wil van de wereld nog niet spreken van een ‘mens’, ‘persoon’ of ‘individu’. Aan deze opvatting ligt de algemene intuïtie ten grondslag dat een vrucht later in de zwangerschap (die eruitziet als mens en die de vrouw ook kan voelen) niet te vergelijken is met een bevruchte eicel.32 Vergelijk het met de natuur: een kastanje is ook nog geen kastanjeboom. Het geeft geen pas om het vroegere dezelfde naam te geven als het latere.

De vrucht is in deze visie nog geen mens, maar kan het op termijn wel worden. En hoe verder de vrucht in zijn ontwikkeling is, hoe groter zijn beschermwaardigheid wordt. Daarom wordt gesproken over toenemende beschermwaardigheid. Dat klinkt misschien plausibel en logisch, maar het roept alsnog de vraag op wanneer we dan wél te maken hebben met een volwaardig mens. Precies over die vraag hebben allerlei geleerden zich de afgelopen eeuwen het hoofd gebroken. De Griekse filosoof Aristoteles bijvoorbeeld vond een mens pas een mens wanneer hij ademde, de grens lag bij hem dus op het moment van geboorte. Volgens mensen in de middeleeuwen begon een mens te leven als de moeder hem voelde schoppen in de buik, een begrijpelijke maar ook naïeve gedachte. Nu we iets meer weten van de echte ontwikkelingsstadia, kunnen we de grens ook op andere momenten leggen: bijvoorbeeld op het moment dat hij zich in de baarmoeder genesteld heeft (na een tot twee weken) of op het moment dat de hersenen gevormd zijn (zes weken). De status van de vrucht groeit dus als het ware met de ontwikkeling van het leven mee.33

..

Blijft de vraag overeind staan wanneer we kunnen spreken van een mens en tot welk moment we een zwangerschap nog mogen afbreken. In veel westerse landen is gekozen voor het moment waarop de vrucht ‘levensvatbaar’ wordt. Dat is het moment waarop het kind buiten de baarmoeder in leven kan worden gehouden. Met de huidige stand van de medische wetenschap is dat na ongeveer 22 weken zwangerschap.34

Dit lijkt een erg arbitraire grens, maar iedere indeling is willekeurig. De natuur deelt niet in, dat doen wij omdat we het gemakkelijk vinden. Een mens is wat andere mensen als mens beschouwen.35 Naast een filosofische discussie is dat trouwens ook een compromis: een balans tussen het recht op autonomie van de vrouw en het recht op leven van de vrucht.

..

Gevoelsmatige beschermwaardigheid

Bovenstaande redeneringen over wanneer een vrucht een mens is, hebben een sterk rationele basis. En dat is goed. De discussie is gebaat bij duidelijke en objectiveerbare grootheden. Maar de beperking van die discussie is wel dat er op individueel niveau ook nog iets anders meespeelt: het gevoel van mensen.

Zo zijn er mannen en vrouwen die vanaf het eerste moment van de zwangerschap in hun hart al voelen dat het om hun eigen kind (en dus een volwaardig mens) gaat, terwijl voor anderen dat gevoel misschien pas komt op het moment dat het kind geboren is en ze het in de armen hebben. Bij sommigen is het een kwestie van voorstellingsvermogen, bij anderen is het wellicht de wens die aan de gedachte ten grondslag ligt. Bovendien kan de zwangerschap symbool voor nog meer staan: de ultieme droom, een groot gevaar, een kans om je partner aan je te binden of invulling te geven aan je leven, enzovoort.

Alle gerichtheid op rationele afwegingsgronden doet onrecht aan het rijke palet van gevoelens dat jij en je partner kunnen ervaren en dat jullie waarschijnlijk ook laten meespelen bij het nemen van een beslissing.

..

Martin (29)

‘Ik heb het nooit gezien als een kind, of als ons kind, maar meer als het begin van een natuurlijk proces. Volgens mij is het pas een kind als je dat in je hoofd zo toelaat, als jij bepaalt dat het er een is.’

..

Wat religies zeggen over abortus

Veel mensen denken dat alle godsdiensten en levensbeschouwingen per definitie tegen abortus zijn. Maar is dat ook zo? Ja en nee, het is maar hoe je het bekijkt. Wat opvalt, is dat alle grote godsdiensten in beginsel tegen het afbreken van een zwangerschap zijn, maar dat er bijna altijd wel uitzonderingen zijn. Bij de ene godsdienst zijn er overigens meer uitzonderingen dan bij de andere. De officiële leer van godsdiensten is dus vaak nogal dogmatisch, de (pastorale) praktijk is regelmatig coulanter.36

Wat daarnaast bij alle religies opvalt, is dat er orthodoxe en liberale stromingen naast elkaar bestaan, waarbij de hardliners vaak het hardst schreeuwen. Het is jammer dat de orthodoxe geluiden het zicht benemen op de liberale stromingen die vaak veel groter in aantal zijn.

..

Katholicisme

De officiële leer van het katholicisme is dat men altijd en overal tegen abortus is. In de catechismus van de Katholieke Kerk (1992) stelt men dat ‘het menselijk leven volstrekt geëerbiedigd en beschermd moet worden vanaf het moment van de conceptie. Vanaf het eerste ogenblik van zijn bestaan moeten de rechten van de persoon voor elk menselijk wezen erkend worden, waaronder het onschendbaar recht op het leven, een recht dat aan elk onschuldig wezen toekomt.’37 Bovendien dicht de kerk het individu maar weinig eigen handelingsruimte toe: ‘Het is God die de mens het leven geeft, en de mens mag daar niet op ingrijpen.’ Een van de belangrijkste doelen van het huwelijk is het krijgen van kinderen.

Toch zijn er in het verleden veel kerkvaders geweest die abortus wel degelijk toestonden, aartsbisschop Antonius uit de vijftiende eeuw is zelfs heilig verklaard voor zijn pro-choice standpunt.38 De gedachtegang van de liberale katholieken was dat de ziel van een kind pas na twee tot drie maanden werd ingeblazen, tot die tijd was abortus dus gewoon toegestaan. Daar komt bij dat het woord abortus in de Bijbel geen enkele keer genoemd wordt.

Beide zienswijzen komen in de geschiedenis dus naast elkaar voor, de ene is niet ‘katholieker’ dan de andere. Pas sinds de jaren dertig van de vorige eeuw is het orthodoxe standpunt dominant.39 Overigens bestaat er in Nederland een iets soepeler pastorale praktijk, waarbij men de zonde afwijst zonder de zondaar direct te verstoten.

..

Protestantisme

Het protestantse standpunt komt in grote lijnen overeen met de rooms-katholieke, maar verschilt toch ook weer op belangrijke punten. In de eerste plaats is er onder de protestanten een grotere diversiteit aan meningen, bij hen staat geloofsvrijheid centraler.

Protestanten staan over het algemeen niet positief tegenover abortus, maar vinden dat een besluit daartoe de verantwoordelijkheid van het individu betreft. Met andere woorden: protestanten vinden het leven vanaf het begin beschermwaardig en vinden bovendien dat met dat leven uiterst zorgvuldig moet worden omgegaan, maar als een vrouw vindt dat de nood zo hoog is dat zij een abortus naar God toe kan verantwoorden, dan moet de kerk daar niet tussenkomen.

Die individuele verantwoordelijkheid vind je ook terug in het accepteren van abortussen op medische indicatie. Wanneer de voortgang van een zwangerschap de dood of ernstige ziekte van een vrouw tot gevolg heeft, staan de protestanten een abortus gewoon toe.40 Bij de katholieken is zelfs dat niet het geval.

..

Islam

Hoewel men binnen de islam een grote verscheidenheid aan meningen en standpunten kent, bestaat er toch een relatief liberale houding tegenover abortus. Men is er geen voorstander van, maar in sommige gevallen is men van mening dat je ‘een groter kwaad kunt voorkomen door het toestaan van een kleiner kwaad.’41

Een verklaring voor de liberale houding vindt men bij de visie op het ontstaan van leven. Volgens de islam doorloopt een foetus verschillende ontwikkelingsfases en krijgt het na 120 dagen door een engel de levensadem (rûh) ingeblazen.42 Vanaf dat moment heeft het kind een ziel en is een abortus verboden.

Binnen de islam bestaat respect voor het leven dat God gegeven heeft, maar is er daarnaast ook aandacht voor het welzijn van de individuele moslim en het welzijn van de islamitische gemeenschap wanneer men spreekt over zaken als gezinsplanning, geboorteregeling en abortus.43 Bovendien vindt men dat God ons de rede heeft gegeven. Die verantwoordelijkheid mogen we als mens gebruiken om problemen te ontdekken en ze naar eigen inzicht op een verstandige manier op te lossen.44 Dit alles geldt minder voor de orthodoxere islam.

..

Boeddhisme

Volgens boeddhisten krijg je veel slecht karma wanneer je een zwangerschap afbreekt. Abortus is dan ook niet toegestaan volgens het boeddhisme. Toch zijn er uitzonderingen om tegemoet te komen aan de complexe dagelijkse werkelijkheid. Zo is het toegestaan de moeder te redden ten koste van de vrucht, omdat de moeder nu eenmaal ‘hoger’ in rang staat.

Daarnaast is het zo dat je door ‘het goede’ te doen zoveel goed karma opbouwt, dat het slechte karma van de abortus ruimschoots opgeheven wordt. Wanneer een goed mens iets slechts doet, heeft dat niet zoveel gevolgen, hij heeft immers grote hoeveelheden goed karma. Voor slechte mensen is het een ander verhaal. Ten slotte is de intentie van een daad belangrijk in het boeddhisme. Het motief van de abortus bepaalt kortom de moraliteit. Een abortus omdat je liever een jongetje dan een meisje wil, is bijvoorbeeld een slechte reden omdat het haat naar het meisje betekent. Een abortus om de goede redenen is geen groot moreel probleem.45

..

Hindoeïsme

Hindoeïsten gaan ervan uit dat bij de bevruchting niet alleen een lichaam ontstaat, maar ook een ziel. Dat laatste is een goddelijke daad, wat tot gevolg heeft dat abortus verboden is en gezien wordt als een grote zonde. In het licht van reïncarnatie is het zelfs nog ernstiger, omdat een oude ziel opnieuw dit leven in wil.

Toch kent India (waar de meeste hindoes wonen) al veertig jaar een abortuswet. Blijkbaar zien ook veel hindoes de wenselijkheid van de mogelijkheid voor noodoplossingen.46

..

Humanisme

Slechts weinig mensen noemen zich humanist, maar elementen ervan komen in Nederland wel veel voor. Humanisme is een levensbeschouwing waarin de mens centraal staat (humanus is Latijn voor menselijk), en niet een of meerdere goden. Dat levert menselijke waarheden op, afhankelijk van tijd, plaats en ontwikkeling, geen absolute en onveranderlijke waarheden waar godsdiensten zich op beroepen. Het humanisme heeft geen mening over abortus, men ziet mensen als zelfdenkende individuen die verantwoordelijk zijn voor de keuzes die zij maken. Humanisten kunnen daardoor meer beslissingsruimte ervaren dan bijvoorbeeld christenen.

Wel is binnen het humanisme een aantal waarden belangrijk, zoals autonomie en vrijheid. Mensen hebben de vrijheid om binnen bepaalde grenzen vorm te geven aan hun eigen leven en om zelf hun normen en waarden te bepalen. Toch gaat die vrijheid wel hand-in-hand met verantwoordelijkheid. Want humanisten vinden het belangrijk dat je je bewust bent van de keuzes die je maakt en dat je je daarover kunt verantwoorden. Bij elke keus die je maakt moet je je afvragen wat je wilt, wat je redenen daarvoor zijn, wat de consequenties zullen zijn en wat jouw keus betekent voor anderen. Het maken van een eigen afweging is moeilijker en kost veel meer tijd dan wanneer je een kant-en-klaar waardesysteem volgt, maar het doet volgens humanisten wel recht aan het individu.

De meeste humanisten zijn dus voor de vrije mogelijkheid om te kiezen voor het afbreken van een zwangerschap, maar zeggen niets over individuele gevallen omdat mensen dat zelf moeten doen.

..

Vincent (33)

‘We hebben het ons er allebei niet makkelijker op gemaakt door de zwangerschap te vertellen aan onze ouders. Vooral mijn moeder was fel tegen een abortus, dat maakte de impasse in ons eigen beslissingsproces nog veel erger. Ik kom uit een christelijk gezin, waarbij mijn moeder grotendeels de normen en waarden hanteert die bij die leer horen. Ze vroeg me of ik wel wist dat ik een leven ging weghalen en hoe groot en belangrijk dat wel niet was. Hoewel de zwangerschap nog maar een paar weken oud was, werd er door haar echt al een volwaardig mens van gemaakt. Voor mij voelde dat als emotionele chantage en dat heeft me heel erg gestoord. Er was al een oordeel over mijn vriendin en mij omdat we er alleen nog maar over dachten om het weg te laten halen. Hun emoties waren niet slecht bedoeld, maar ze pakten wel slecht uit. Mijn ouders boden heel veel praktische hulp aan, maar dat was niet wat ik wilde horen. Ik zocht alleen maar een open gesprek, een luisterend oor en advies. Achteraf gezien had ik, of hadden we, eigenlijk met een professional moeten praten. Dat had rustiger gepraat en bovendien meer geholpen dan dit. Zo iemand is er toch voor opgeleid om jou te helpen en je onbevooroordeeld tegemoet te treden. Misschien had zo’n hulpverlener door het stellen van de juiste vragen ons wel kunnen helpen bij het nemen van een goede beslissing.’

..

Luk (27)

‘Op het moment zelf namen we heel rationeel en vlug het besluit. Later heb ik er nog vaak aan teruggedacht en kom ik precies tot dezelfde conclusie om de zwangerschap af te laten breken. Ik ben weleens bang geweest voor de mening van anderen over een abortus, maar dat ben ik later helemaal kwijt geraakt. De meeste spijt in het leven krijg je namelijk door je te schikken naar het oordeel en de wensen van anderen, niet door je eigen wensen en levenswaarden na te jagen. Je zorgt niet goed voor jezelf wanneer je onder druk van anderen dingen doet die niet sporen met je eigen wensen. Zo gaat dat ook met mijn geloof: ik ben rooms-katholiek, al ga ik niet meer iedere week naar de kerk. Het brengt me veel goeds, ik raak er geïnspireerd door en het brengt me de motivatie om het goede in het leven te doen. Maar ik trek me lang niet overal wat van aan: ik pik er alleen de dingen uit die voor mij waardevol zijn. Ik heb in mijn leven veel aan de Bijbel, maar soms zou ik willen dat ze eens het derde testament gingen schrijven: een boek dat het geloof naar de eenentwintigste eeuw brengt. Dat geldt dan ook voor abortus, in sommige gevallen is dat gewoon het beste wat mogelijk is.’

..

Job (61)

‘We waren nog niet toe aan kinderen en vonden ook allebei dat we het niet moesten doen. We waren er ook echt van overtuigd dat alleen dát het juiste criterium was. En niets anders. Daardoor voelde het als een gezamenlijke beslissing van ons allebei. Wat daarbij meespeelt is dat ik sterk ben gevormd door de bevrijdingsgedachte van de jaren zestig. Ik kom uit een roomse familie waarin het leven heilig is en er een zware druk gevoeld wordt van het goddelijk oordeel. Maar vanaf mijn veertiende ben ik me daar consequent tegen gaan verzetten. En elke stap die ik daarin nam, voelde als een bevrijding. Dus toen ik in de jaren tachtig was aanbeland en met een ongewenste zwangerschap te maken kreeg, was het heel logisch om me van geen enkel oordeel (van kerk of samenleving) iets aan te trekken en alleen samen met mijn vrouw te beslissen wat goed voor ons was. We hebben het heft in eigen handen genomen zonder ons schuldig te voelen over wat dan ook, tegenover wie dan ook. Dat was geen statement, maar echt een oprecht geloof en gevoel.’

..

1.6 het nemen van de juiste beslissing

De beslissing om deze ongewenste zwangerschap wel of niet af te breken, is waarschijnlijk een van de moeilijkste uit jullie leven. De zwaarte van dit besluit heeft voor een groot deel te maken met de potentiële, grote gevolgen ervan. Jullie hebben het immers over het krijgen van een kind, een grotere verandering in je leven is maar moeilijk denkbaar. En ook wanneer jullie ervoor kiezen de zwangerschap te laten afbreken, is de kans groot dat de gebeurtenis je leven verandert. De beslissing voor een abortus blijft veel mensen voor altijd bij. Niet dat ze er spijt van hebben, maar het blijft wel altijd een onderdeel van hun leven. Beschouw het als een klein litteken op je ziel: het doet geen pijn, maar het is er wel en het herinnert je af en toe aan een minder mooi moment.

Uiteindelijk gaat het erom een balans te vinden tussen reusachtige principes enerzijds en een heel concrete situatie anderzijds.

..

Jan (52)

‘Mijn advies aan andere mannen is om samen een beslissing te nemen. Als je namelijk samen van plan bent om door te gaan met deze relatie, dan is dit een uitgelezen mogelijkheid om aan je relatie te werken. Als je hier uitkomt, dan kun je nog veel meer toekomstige conflicten overwinnen. Conflicten waar je nu nog geen weet van hebt. En mocht je er om welke reden dan ook samen niet uitkomen, probeer dan iemand te vinden die kan bemiddelen. En zoek die iemand niet in intieme kring, maar ergens daarbuiten.’

..

Vincent (33)

‘Mijn vriendin was iemand die in haar leven altijd alles alleen wilde oplossen, ze liet nauwelijks hulp toe. Achteraf hoorde ik dat ze al een keer eerder een abortus had gehad, dat had ze toen helemaal alleen gedaan. In onze relatie was dat iets beter, maar nog steeds waren we niet gewend om dit soort dingen te delen en elkaar toe te laten. Misschien speelde ook mee dat we pas driekwart jaar verkering hadden. In ieder geval was het zo dat ze me vertelde dat ze zwanger was en dat ze besloten had dat ze een abortus wilde. Ze had haar beslissing genomen en ik kon daar niet in delen. Daar was ik het absoluut niet mee eens! Ik vond het niet terecht dat ze dat zomaar alleen besloot. Het was haar lichaam: natuurlijk had ze een streepje voor in het beslissingsproces, maar het ging ook over mij. Daarom wilde ik er per se bij betrokken worden. Ik liet me niet wegduwen.’

..

Juist omdat het over jullie leven gaat en het zo’n immens belangrijke beslissing is, zijn jullie ook de enigen die deze beslissing kunnen nemen. Jullie moeten alle verschillende belangen en argumenten tegen elkaar afwegen, de consequenties van het besluit overzien, inschatten wat jullie zelf wel of niet willen en aankunnen, en vervolgens tot een weloverwogen besluit komen. Een beslissing waar familie en vrienden het misschien niet mee eens zijn, maar die jullie zelf wel verantwoord vinden en waar jullie – zo goed en zo kwaad als het kan – achter kunnen staan. Neem daarom de ruimte die nodig is om zelf bij jullie eigen antwoord uit te komen. Want wat jullie ook kiezen, de uitslag van de keuze is er voor de rest van jullie leven: niemand anders heeft daar zo direct mee te maken als jullie. Laat niemand zich een oordeel aanmatigen over de ingewikkelde keuze die jullie maken en de moeilijke afwegingen die daar aan ten grondslag liggen.

Vaak zijn we in het leven gewend om het beste te willen kiezen, maar in sommige gevallen gaat het om de keuze voor het minst slechte. Het afbreken van een zwangerschap is voor veel mensen een dilemma: met geen van beide opties kunnen ze werkelijk tevreden zijn.

Een abortus is niet iets waar je trots op bent. En in sommige gevallen weet je zelfs niet eens of je überhaupt wel de goede beslissing neemt. En toch is het belangrijk om voor jezelf een keuze te maken. Want een beslissing zal er hoe dan ook komen: als jullie het niet doen, dan zullen de omstandigheden hem wel nemen. Het is niet erg wanneer de besluitvorming soms moeilijk verloopt, het hoort bij het soort beslissing. Ook al zijn mensen overtuigd van de beslissing die ze nemen en weten ze rationeel dat dat de beste oplossing voor hun probleem is, dan nog zijn twijfel en onzekerheid veel voorkomende gevoelens.

..

Hoe neem je het beste een beslissing?

Hoe je het beste een beslissing neemt, is moeilijk te zeggen omdat iedere persoon, iedere relatie en iedere situatie weer anders is. Dat is een cliché, maar het is wel waar. Het gemak of de moeilijkheid waarmee je een beslissing neemt, hangt van een heleboel factoren af. Denk aan zaken als persoonlijkheid (hoe makkelijk lossen jullie over het algemeen problemen op), de relatie (hoe communiceren jullie bij stress), de omgeving (hoe wordt er door vrienden en familie gereageerd), enzovoort.

..

Johan (33)

‘Ik maak altijd een onderscheid tussen kiezen en beslissen. Een keuze is vrijwillig: je kan kiezen voor een kind, daar zit geen enkele dwang achter. Maar een beslissing moet je nemen: het is ja of nee, je moet beslissen.

Later spraken we erover hoe ze zwanger is geworden. Het bleek in de tijd van de conceptie voor haar zo goed te hebben gevoeld, dat ze bewust een paar dagen de pil had overgeslagen. Ze heeft het nooit zo kunnen zeggen, maar ik maak daaruit op dat ze toen kinderen wilde. En dat is iets wat ik nog steeds niet begrijp: je kiest voor een kind, maar beslist om een abortus te nemen.’

..

Vrouwen komen (helaas wordt dergelijk onderzoek nooit bij mannen gedaan) over het algemeen op twee manieren tot een beslissing: óf doordat ze een min of meer rationele afweging tussen verschillende opties maken, óf doordat er langzaamaan een (betrekkelijke) duidelijkheid en klaarheid voor een van de opties ontstaat.47

Bij de eerste manier maken mensen een rationele afweging tussen verschillende opties, in dit geval tussen wel of geen abortus. Ze zetten de voor- en nadelen op een rij en besluiten tot het alternatief met de meeste voordelen of de minste nadelen. Dat is natuurlijk lastig omdat aan elk alternatief belangrijke nadelen zitten en omdat je dingen met elkaar moet vergelijken die haast onvergelijkbaar zijn. Bovendien is zo’n besluit nauwelijks rationeel: het gaat immers om een grote en emotionele gebeurtenis. Wat mensen in deze gevallen vaak doen is dit: ze proberen zich een voorstelling te maken hoe de eigen situatie, het eigen leven, eruit zal zien als men dit alternatief of het andere kiest. Het zijn dus een soort mentale oefeningen waarbij ze voor zichzelf de haalbaarheid van verschillende perspectieven onderzoeken en tevens proberen te kijken naar de gevolgen daarvan. Heel concreet kan dat betekenen dat ze zichzelf de vragen stellen: Zou ik een kind kunnen opvoeden? Hoe zou ik dat dan doen? Zou ik de verantwoordelijkheid voor een abortus kunnen nemen? Zal mijn omgeving dat accepteren? Hoe zal mijn leven er dan uitzien? Hoeveel moeite of pijn zou deze beslissing me kosten? Deze eerste manier om een besluit te nemen kan vooral goed werken als er sprake is van weinig tijd en dus een hoge druk om te beslissen.

..

Jan (52)

‘Er passeerde een aantal alternatieven de revue. Wat bijvoorbeeld als het kind toch zou komen en dat het einde van de relatie zou betekenen? Zou ik het dan gaan opzoeken? Maar we hadden het er ook over welke opa’s en oma’s zouden gaan oppassen als het kind toch geboren zou worden. Voor mij was het ook heel belangrijk hoe onze andere kinderen ertegenover zouden staan. Accepteerden ze het?

Wat in de overweging ook een rol speelde, was dat we enorm veel bewondering voor de foetus hadden. Want ondanks veilige anticonceptie was hij er toch maar: gewoon langs het spiraaltje geglipt. We dachten toen: als-ie dan toch zo sterk is, moeten we hem ook maar laten komen.’

..

Martin (29)

‘’s Avonds ben ik naar mijn vriendin toe gegaan, we hadden allebei heel veel behoefte om elkaar te zien. Na een poosje bij haar op de bank te hebben gezeten, waren we wel klaar met de eerste smalltalk en rees bij mij de vraag hoe we dit zouden moeten aanpakken. De eerste mogelijkheid was om het direct over de inhoud te hebben en haar te vragen of ze het wilde houden. Maar daar was ik een beetje bang voor, ik besefte namelijk donders goed dat de eerste vraag en het eerste antwoord een belangrijke stempel op het vervolg zouden drukken. Als ze “ja” zou antwoorden, zou het ook “ja” in haar hoofd worden. Ik voelde er daarom meer voor, en dat stelde ik haar ook voor, om er eerst onafhankelijk van elkaar even rustig over na te denken, een eigen afweging te maken en het er dan na een paar dagen goed over te gaan hebben. Daar was ze het mee eens. Wel liet ze al doorschemeren dat haar eerste gevoel zei dat ze nu geen kind wilde. Het was ook fijn dat we het er allebei over eens waren dat we dit niet licht moesten opvatten. Om jezelf later recht in de spiegel aan te kunnen kijken was het noodzakelijk om er serieus mee om te gaan. Ik ging die avond naar huis met een iets kleiner rotgevoel: door het prettige gesprek kreeg ik het idee dat we er samen wel uit zouden komen. Het was bovendien goed dat ik haar even had gezien: nu stonden we er samen voor in plaats van ieder alleen. De periode waarin we allebei zouden nadenken voelde heel rot. De ergste schrik is dan wel voorbij, maar de vraag hoe we het zouden gaan aanpakken beheerste wel mijn hele leven. Het voelde alsof er donkere wolken boven mijn hoofd waren samengepakt: niks was leuk en ik kon even nergens meer van genieten.’

..

Johan (33)

‘Toen ik bij haar aankwam, hebben we er een paar uur over gesproken. Dat ging helemaal de verkeerde kant op, het was alsof vuur en water bij elkaar kwamen. Voor haar was het al helemaal helder wat ze wilde en ze had maar weinig behoefte aan een eigenwijze man als ik die ook mee wilde denken en beslissen. Het gesprek verliep dan ook behoorlijk heftig, soms op het respectloze af. Voor mij voelde het heel surrealistisch. Je weet dat het een van de belangrijkste momenten uit je leven zal worden, de gedachten en emoties gierden door mijn hoofd en lichaam.

Kijk, naast het feit dat er twee verschillende beslissingen waren, bestond er ook zoiets als een gezamenlijke beslissing: iets waar we allebei achter stonden. En wat ik probeerde was om die “samenmening” naar mijn kant toe te trekken. Ik wilde haar laten zien dat ik er voor haar kon zijn en dat we voor praktische bezwaren wel oplossingen konden bedenken, als we dat maar wilden.’

..

Bij de tweede manier komt een beslissing tot stand doordat langzaamaan een soort klaarheid en duidelijkheid over de te volgen koers ontstaat. Men gaat er hierbij van uit dat besluitvorming bij dergelijk belangrijke beslissingen zich voltrekt als een voortschrijdend proces van verduidelijking totdat een punt wordt bereikt waarop men achter een bepaalde optie kan staan, en zich daarmee kan vereenzelvigen, ook al is het soms met spijt dat het zo moest gaan.

Bij deze manier moeten mensen hun zelfbeeld – met alle normen en waarden die daarbij horen – min of meer aanpassen, zodat de abortus daarin een plaats kan krijgen. Bij ‘de ideale ik’ hoort immers vaak niet zoiets als het afbreken van een zwangerschap en men moet zichzelf toestemming geven om een nieuwe richting in te slaan om zo vrede met de beslissing te kunnen krijgen. Die verschuiving komt geleidelijk tot stand onder invloed van gesprekken met anderen, het opzoeken en lezen van informatie. Ook hier spelen mentale oefeningen een rol, waarbij mensen proberen zich een voorstelling te maken van de aantrekkelijkheid en de praktische uitwerking van de verschillende opties. Deze manier kan voor sommige mensen heel prettig zijn, maar ligt bijvoorbeeld niet voor de hand wanneer jullie weinig tijd hebben.

..

Willem (31)

‘Over de uiteindelijke beslissing hebben we bijna twee weken continu gepraat. Haar argumenten weet ik niet heel precies meer, maar ook zij vond het te vroeg om een kind te krijgen. Toch was ook zij van mening dat als we het zouden proberen, het waarschijnlijk wel zou lukken. Ze vond ook dat we er hoe dan ook samen aan moesten beginnen, ze wilde het eigenlijk niet alleen doen. Ik had het gevoel dat we steeds dezelfde argumenten herhaalden, totdat zij een aantal boeken in de bibliotheek haalde waarin vrouwen vertelden dat ze spijt hadden van een abortus. Ik ergerde me vaak aan de eenzijdigheid van die boeken. Ze hebben vaak een sterk ideologische basis en het is lastig om het gesprek zuiver te voeren als je die basis niet deelt. Zeker omdat we er allebei van uitgingen dat abortus in principe tot de mogelijkheden behoort, is het lastig als er lectuur bij gehaald wordt die met een bepaald doel geschreven is. Het leek wel alsof ik niet meer direct met haar in gesprek was, maar alsof er een of ander belerend vrouwtje tussen ons in stond. Ook vond ik het moeilijk dat ze het consequent over een kind had, terwijl het voor mij slechts een paar samengeklonterde cellen waren die op termijn leven zouden kunnen worden. Ze was pas drie weken zwanger, maar maakte op deze manier de discussie volgens mij onnodig emotioneel. Die twee weken trokken een zware wissel, je bent er vaak mee bezig in je hoofd. De gesprekken verliepen rustig, maar de sfeer tussen ons was wel een beetje bedrukt. We hadden het nergens anders over. Na twee weken besloten we uiteindelijk dat het een abortus zou worden.’

..

Sammy (16)

‘Ik heb het er met veel mensen over gehad, vooral met vriendinnen, klasgenoten en leraressen. Met name die leraressen waren wel fijn om mee te praten omdat ze wat ouder waren. Mijn vriendinnen hadden echt geen idee waar ik het over had. Mijn mentrix gaf me veel informatie waar ik allemaal terecht kon met vragen en dergelijke. Ook heb ik gepraat met een lerares die net een kind had gehad en erg tegen abortus is. Daar had ik wel veel aan. Ze zei dat ze dacht dat ik een kind wel aankon en dat gaf me zelfvertrouwen.

In de gesprekken die ik met iedereen voerde, was ik eigenlijk op zoek naar de verschillende kanten en alle argumenten die erbij hoorden. Ik wilde echt alle opties horen. Wanneer iemand voor abortus was dan ging ik de tegenkant belichten, en wanneer iemand de tegenargumenten benoemde dan was ik plotseling voor. Zo probeerde ik te ontdekken wat ik écht wilde.

Ook hebben we op een avond gepraat met mijn vriendje en zijn ouders en mijn ouders aan een grote tafel. Zijn ouders gaven me veel adviezen, maar daar had ik niet zoveel aan. Het waren dingen die ik allemaal al wel wist en ik was juist op zoek naar nieuwe inzichten. Ze wilden alles op een rijtje zetten, maar dat had ik zelf ook al honderd keer gedaan. Ik vond het wel heel fijn dat ze meeleefden en speciaal kwamen om me te helpen. Dat waardeerde ik erg.

Ik had niet zoveel aan al die informatie op internet. Ik vond een website over tienermoeders maar daar moest je inloggen en daar had ik geen zin in. Ook kwam ik wat sites tegen waarop anti-abortusinformatie stond, maar die heb ik genegeerd. Ik weet dat het allemaal niet zo simpel ligt. Eigenlijk was ik een beetje verbaasd en teleurgesteld door internet. Ik had er meer van verwacht, vooral omdat er natuurlijk meer mensen zijn die hiermee te maken hebben.

Toen ik eenmaal de beslissing genomen had, voelde dat als een bevrijding. Ik kon weer slapen en had ook weer energie. Ik moest nog een weekend wachten voor de abortus zou plaatsvinden, maar de opluchting over de keuze was er al wel.’

..

Hoe jullie de beslissing ook nemen en wat de inhoud van de beslissing ook wordt, een bewuste keuze is het uiteindelijke doel. Een zorgvuldig overwogen besluit, in reactie op je eigen gevoelens, voortgekomen uit eerlijk zelfonderzoek, kan nooit verkeerd zijn.48

..

Is een abortus wel de beste oplossing?

Of een abortus in jullie situatie de beste oplossing is, kunnen alleen jullie bepalen. Alleen jullie kunnen de verschillende belangen het best tegen elkaar afwegen en een inschatting maken van alle mogelijke scenario’s. Waar het daarbij om gaat zijn de simpel klinkende maar moeilijk te beantwoorden vragen: Hoe wil ik dat mijn leven nu loopt, en past daar op dit moment, met deze partner en onder deze omstandigheden een kind bij?

Het ingewikkelde daarbij is dat jullie zowel praktische en ‘kleine’ belangen (zoals het afmaken van een opleiding), als ook reusachtige morele principes (zoals het recht op leven of het recht op zelfbeschikking) tegen elkaar moeten afwegen. Daarnaast hebben ook andere elementen invloed op de weegschaal, zoals tijdsdruk, onenigheid tussen partners over de beslissing en invloed van derden en wet- en regelgeving.

Voor veel mannen en vrouwen is het een eenzame beslissing, misschien ook wel de moeilijkste beslissing uit hun leven, maar wanneer jullie er goed en zorgvuldig over hebben nagedacht en de keuze goed naar jezelf kunt verantwoorden, dan kun je met recht zeggen dat het in jullie geval de beste oplossing is geweest. En bedenk goed dat helemaal niemand zich dan een mening over jullie keuze heeft aan te meten. De zwangerschapsafbreking waar jullie nu mee te maken hebben, is immers geen hoogdravende kwestie van filosofen en theologen of onderwerp van een opinieonderzoek, maar van twee individuen die op het aller individueelste niveau zoeken naar een goede oplossing voor hun probleem.

..

Goed en kwaad

Nogal wat mannen en vrouwen ervaren bij het nemen van een beslissing een flink dilemma. Dat komt omdat ze graag een ‘goede’ beslissing willen nemen, met andere woorden: ze willen graag kiezen voor ‘het goede’. Maar het nemen van een abortusbeslissing heeft als kenmerk dat elke keuze een donkere keerzijde heeft. Waar men ook voor kiest, een besluit kan nooit met volle tevredenheid worden genomen.49

Dat komt omdat beslissingen als deze worden genomen in situaties waarin het goede allang niet meer te bereiken is. Laten we als voorbeeld de vrouw nemen die op haar vijftigste onverwacht nog een keer zwanger raakt. Een zwangerschap is een zware aanslag op haar eigen gezondheid en er is een kans dat het kind ongezond ter wereld komt. Zowel het uitdragen als het afbreken van de zwangerschap heeft negatieve consequenties. Het gaat om het leven van de ongeborene of de gezondheid en kwaliteit van leven van de vrouw. Het zijn vaak situaties waarin ideaal en werkelijkheid ontzettend moeilijk met elkaar te verenigen zijn.

..

Luk (27)

‘Ik ben niet voor abortus. Niemand is voor abortus. Het is niet iets waar je trots op bent. Niemand vindt het nastrevenswaardig of “cool”. Niemand is er blij mee. Maar het is wel de beste oplossing, of beter gezegd: de minst slechte oplossing. Ik vind dat je kinderen moet nemen als je er klaar voor bent. Voor een kind moet je kunnen kiezen. Wat ik bijvoorbeeld heel belangrijk vind, is dat ik een kind de volle aandacht en liefde kan geven die het verdient. Een kind moet gewenst zijn en liefdevol ter wereld komen. Er zijn al zoveel mensen op de wereld die ongewenst ter wereld kwamen. Dat wil ik niet. We hebben er samen heel goed over gepraat en we wilden het of goed doen, of niet. Dat was absoluut geen makkelijke beslissing, mensen die dat zeggen beweren maar wat. Bovendien namen we met deze keuze heel bewust het risico zelf beschadigd te raken. Een krasje op de ziel, weet je wel? Maar dat hoort bij het leven vind ik, dat is volwassen worden.’

..

Martin (29)

‘Angst voor iets (in dit geval het krijgen van een kind) kan nooit de reden zijn om bepaalde principes (zoals geduld en respect) opzij te zetten. Ook in dit soort situaties is het belangrijk om die waarden gewoon overeind te houden. Waar het uiteindelijk om gaat, is dat je jezelf elke ochtend gewoon recht in de spiegel moet kunnen aankijken.’

..

Wat kan helpen bij het nemen van de beslissing is de gedachte dat goed en kwaad niet altijd twee uitersten zijn. In onze samenleving is dat een populair beeld, bijvoorbeeld in het nieuws en in films. Maar goed en fout worden in werkelijkheid zelden in zwart en wit geschreven, veel vaker zijn het grijstinten waarin ze zich aandienen. Bij de meeste morele overwegingen gaat het dus niet om goed of fout, maar om kiezen tussen ietsje meer of minder goed of kwaad.50 Dat vraagt van ons het vermogen om te denken in termen als ‘good rules don’t always apply’ (het goede is niet altijd het beste) en op zoek te gaan naar nuances en uitgangspunten die het meest rechtdoen aan menswaardigheid. Dat is niet altijd even makkelijk, maar het nemen van een eigen morele beslissing is ook niet bedoeld voor bange mensen.

Goed en kwaad zijn bij morele beslissingen niet altijd twee uitersten, of zoals iemand het zei: ‘Goed en kwaad zitten niet alleen in dezelfde kamer, maar vaak ook op dezelfde stoel.’

Bestaat er een goede oplossing? Waarschijnlijk niet. Jullie zijn verzeild geraakt in een situatie waarin er altijd belangen geschaad zullen worden. Is dat erg? Nee, dat soort beslissingen moeten overal ter wereld elke dag gemaakt worden. Neem de verantwoordelijkheid om alle belangen goed tegen elkaar af te wegen, en kies samen de voor jullie beste oplossing.

..

Waarom is beslissen eigenlijk zo moeilijk?

Voor sommige stellen is de keuze relatief eenvoudig: zij weten van begin af aan dat de zwangerschap ongewenst is en het afbreken ervan de beste oplossing voor dat probleem. Die mensen hebben de verschillende voor- en tegenargumenten helder op een rijtje en nemen vol zelfvertrouwen een beslissing. Ze beseffen dat ze aan de abortus een mentaal litteken kunnen overhouden, maar ze weten ook dat het afbreken van de zwangerschap in hun geval de meest verstandige en wenselijke optie is.

Voor anderen is de keuze helaas moeilijker. Hoe kan dat? Omdat ieder individu en iedere situatie heel verschillend zijn, is het erg moeilijk om daar iets algemeens over te zeggen. Toch zijn er wel enkele overeenkomsten.

..

Yoeke (46)

‘Hormonen zijn zo’n kwalijk goedje, ze halen werkelijk alle moedergevoelens in je naar boven! Het werd bovendien steeds erger, ik barstte al in tranen uit als ik een jong hondje zag. Mijn man was trouwens ook een tikkende tijdbom, maar dan van paniekgevoelens. En dat maakte het er allemaal niet makkelijker op, ik dacht: blijf van m’n kind af, en hij dacht: oh God, daar gaat m’n leven.

Toch hebben we allebei de discipline opgebracht om naar elkaar te blijven luisteren. En om uit te leggen hoe we ertegenaan keken, zonder daarbij de ander te willen overtuigen. Het was niet ik tegen hem, maar we hebben alle gedachten en gevoelens naast elkaar gelegd. Wel was het zo dat hij vooral de bedreigende kant zag, terwijl ik alle kanten zag, inclusief de kant van dit kind. Hoe zou het voor hem zijn om in deze situatie geboren te worden? Met halfzusjes en -broertjes in een heel andere leeftijd, behoorlijk oude ouders, enig kind op de momenten dat de andere kinderen naar hun andere ouder zouden gaan binnen bestaande regelingen...

Ik heb sowieso moeite met zwart-witdenken. Ook dit voelde niet als of-of, ik wilde het liefst ertussenin gaan zitten, een beetje zwanger. Dus om een keuze te maken moest ik contrast in m’n gedachten aanbrengen, de zaken verscherpen en concreter maken. Het was een fantasiespel, want er was natuurlijk nog maar weinig tastbaars. Allerlei opties kwamen langs, een daarvan was dat ik het kind alleen zou groot brengen.’

..

Johan (33)

‘Qua gevoel ging het die weken alle kanten op. Allereerst was er enorme machteloosheid: de zwangerschap voelde voor mij zo goed en zo echt... als ik een hand op haar buik legde, dan voelde ik zoveel kracht en liefde. De gedachte dat je dat dan moet gaan missen, dat het er dan niet mag zijn of zo, dat maakte me erg triest. Een andere bron van machteloosheid was de relatie met mijn vriendin. Het leek wel of ik niets goed kon doen en alsof we geen wezenlijk contact meer hadden. Ik was in een vreemd land, sprak de taal niet en zij zei dat ze liever had gewild dat ik in Nederland was gebleven. Ik ben toen ook een paar keer gebroken: de tranen stroomden over m’n wangen. Toen ik naar haar toe ging, verwachtte ik dat ik nog een relatie had, maar zelfs dat stond op losse schroeven. Er was totaal geen samengevoel, we hadden geen steun aan elkaar en dat vond ik zo erg! Bovendien had ik het gevoel alsof ik geen enkele invloed op de uitkomst meer had: zij had haar beslissing al genomen. Daarnaast was er angst: angst dat we het verkeerde zouden doen. Niet alleen zouden we dan iemand het leven ontnemen, ook zou mijn enige kans om vader te worden (zo voelde ik dat destijds) teniet worden gedaan.

Het zorgde er allemaal voor dat er geen land met me te bezeilen was. Ik had geen besef van tijd, plaats of temperatuur. Ik sliep niet en zelfs afspraken nakomen lukte me niet meer. Het had voor mijn gevoel allemaal geen waarde. Daarentegen was zij behoorlijk daadkrachtig en zakelijk. Zij heeft ook alle afspraken met het ziekenhuis gemaakt.’

..

De aard van de beslissing is een eerste moeilijkheid. Zo spelen zowel praktische overwegingen (zoals het krijgen van een kind) als immens grote en onvergelijkbare levenswaarden een rol bij de keuze. En dat kan aanvoelen als een dilemma. Mensen twijfelen tussen twee (of meer) opties die allebei even onaantrekkelijk zijn, en waarvoor allebei even veel of even weinig te zeggen valt. De dilemma’s verschillen van situatie tot situatie, maar zorgen in ieder geval voor slapeloze nachten, lange gesprekken en veel stress. Maar bedenk ook dat bij een complexe situatie een complexe oplossing hoort.

Wat ook nog meespeelt is dat de beschikbare tijd om tot een keuze te komen beperkt is, evenals de mogelijkheden om er uitgebreid met de omgeving over te praten. Bovendien is de beslissing onomkeerbaar: er is geen mogelijkheid om er later nog eens op terug te komen. Wat het verder lastig maakt is dat er geen enkel compromis mogelijk is: je kunt hier niet kiezen voor het redelijke gemiddelde van twee opties.

Het zelfbeschikkingsrecht van mensen is een goede zaak, maar het stelt ze ook voor een enorme opgave. Je kunt nu immers niet meer blind achter een morele leider aanlopen, maar je moet zelf nadenken en afwegen wat voor jou belangrijke en richtinggevende principes in het leven zijn. Het vinden van je eigen waarheid is een stuk moeilijker, en zorgt voor meer worstelingen, dan wanneer je de waarheid van iemand anders herkauwt.

..

Luk (27)

‘We hebben wel veel getwijfeld bij het nemen van een beslissing. Nu ben ik sowieso wel iemand die de nuances opzoekt, maar dit vond ik echt wel heel complex. Een soort vriend van me had een sterk afkeurende mening over abortus. Ik kon niks met dat simplisme. Het deed me denken aan een spreuk over dwazen en fanaten die altijd zo zeker van zichzelf zijn, terwijl wijzere mensen vaak twijfelen en blijven zoeken naar de waarheid. Ik beschouwde me na dat gesprek dan maar als een lid van die laatste groep.’

..

Er is nog een reden waarom de beslissing over een ongewenste zwangerschap zo moeilijk is. Het kiezen voor een abortus noopt mensen regelmatig tot het aanpassen van het eigen zelfbeeld.

Ieder mens ziet zichzelf op een bepaalde manier: als man of vrouw, als timmerman of ambtenaar, en bovendien bedeeld met bepaalde goede en slechte eigenschappen. Ook een samenhangend stelsel van normen en waarden over hoe het leven ingericht zou moeten zijn, hoort daarbij. Voor de meeste mensen is dat zelfbeeld hopelijk positief.

Het is een bekend gegeven dat veel mensen die in hun omgeving nog nooit met abortus te maken hebben gehad, daar eerst negatief tegenover staan. Veel mensen kunnen zich gewoonweg niet voorstellen dat ze ooit deze beslissing zouden moeten en kunnen nemen. En dat is heel begrijpelijk, want laten we eerlijk zijn: het concept van leven geven is natuurlijk veel makkelijker te begrijpen dan dat van het nemen van leven. Wat daarbij meespeelt is dat er aan abortus nog altijd een taboe-imago kleeft. Het is eerder iets waar je ‘mee moet leren leven’, dan dat je er enorm trots op bent.

Mensen die zich nooit een voorstelling bij abortus hebben kunnen maken, staan dus voor een flinke opgave: zij moeten hun eigen zelfbeeld in overeenstemming brengen met het negatieve imago dat aan de ingreep kleeft. Dat is niet voor iedereen even makkelijk, maar het is wel nodig. Overigens kun je je voorstellen dat hoe groter de aanvankelijke afkeer was, hoe meer moeite men moet doen om het zelfbeeld aan te passen. Dat is ook de reden waarom religieuze mensen vaker emotionele problemen hebben na een abortus dan andere mensen.

..

Job (61)

‘Ik ben ervan overtuigd dat een mens uit meerdere persoonlijkheden bestaat. Het zijn meerdere ikken die met elkaar je persoonlijkheid vormen. Op die manier kun je tegelijkertijd gelukkig en ongelukkig zijn. Ik was die tijd buitengewoon gelukkig met mijn vrouw, die toen dus mijn vriendin was, maar tegelijkertijd erg emotioneel onder het afbreken van de zwangerschap.’

..

Yoeke (46)

‘Hij had meer vrijheid van keuze in het beslissingsproces. Omdat het kind in mij groeide, met alle hormonale invloeden daarvan en de eerdere ervaring van heerlijk zwanger zijn en de twee prachtige kinderen die ik al geboren had laten worden, kostte het mij veel meer kracht om de beslissing tot een abortus te nemen. Probeer je het volgende proces voor te stellen: voor mij lag er plotseling een rivier naar links (de richting van de zwangerschap), maar het had niet zoveel zin om daar zomaar een rivier naar rechts (de abortus) naast te leggen. Ik moest eerst de hele rivier zo breed mogelijk maken en alle verschillende mogelijkheden zien, om daarvandaan een volledig vrije keuze te maken.’

..

Het nemen van een goede beslissing is voor sommige stellen heel moeilijk. Ze weten eenvoudigweg niet wat ‘goed’ is in deze. Toch is het de mens eigen dat we soms een beslissing moeten nemen, een keuze moeten maken zonder helemaal zeker te weten wat het beste is.

..

1.7 hoe zo goed mogelijk met alles om te gaan

Veertig procent van de mannen ervaart in de perioden vlak voor en na de abortus hevige stress. De vraag hoe je hiermee het beste om kunt gaan is daarom een heel terechte. Tegemoetkomen aan je eigen behoeften en voldoende aandacht aan jezelf besteden zijn belangrijk op momenten als deze. Daarnaast heb ik nog drie andere suggesties.51

In de eerste plaats is het belangrijk om over de gebeurtenis te blijven praten en er in je hoofd actief mee aan de slag te gaan. Blijf jezelf ermee confronteren en ga de emoties die erbij horen aan. Er zijn namelijk twee manieren om met stressvolle situaties om te gaan. De ene manier is door er niet over te praten, dingen die eraan herinneren uit de weg te gaan en door te vluchten in andere bezigheden om er maar niet aan te hoeven denken. De andere manier kenmerkt zich door er juist wel over te praten, door te proberen de beslissing nogmaals mentaal te ordenen en het proces door te lopen, door plannen te maken om het een volgende keer te voorkomen en het proactief zoeken naar individuele manieren om met het gebeurde om te gaan (of dat nou praten, lezen, sporten of iets anders is).

Het moge duidelijk zijn dat die tweede manier zorgt voor een veel betere en snellere verwerking dan de eerste. Actief met de problemen aan de slag gaan is in het begin misschien niet altijd even aangenaam, maar uiteindelijk helpt het wel om er op een veel betere manier mee om te gaan.

..

Iedereen heeft invloed op de manier waarop gebeurtenissen bij hem binnenkomen. Sommige mensen hebben bijvoorbeeld van nature de neiging om de dingen die op hun pad komen te zien als een bedreiging. Ze voelen hulpeloosheid en uitzichtloosheid en hebben het gevoel dat de dingen ze overkomen. Machteloosheid en depressiviteit zijn andere woorden die hiermee verband houden.

Mensen die een probleem kunnen omdenken naar iets wat ze aan kunnen pakken en zelf vorm kunnen geven, hebben het een stuk makkelijker. Wanneer je in staat bent om groeipunten bij jezelf te ontdekken en het gebeurde in een breder levensperspectief te plaatsen om er een bepaalde zin uit te halen, dan geeft dat uiteindelijk een beter gevoel. Het blijft rot en vervelend, maar je wordt er wel een rijker en gelaagder mens door. Bovendien kan het geven van betekenis je helpen om weer grip op de situatie te krijgen, om als het ware weer in control te komen. Daardoor voel je je eerder zelfverzekerd in plaats van overweldigd. Vooral voor mannen is dat gevoel van beheersing heel belangrijk.

..

Luk (27)

‘Ik heb het er in de periode erna nog wel moeilijk mee gehad. Ik was moe en snel geïrriteerd en had zeker in het begin maar weinig zin in seks. Na een paar maanden werd alles weer normaal. Nu zie ik het als een groeimoment in mijn leven. Ik ben een levenservaring rijker, ben meer volwassen geworden en draag meer verantwoordelijkheid voor de dingen die ik doe. Hiervoor verschool ik me nog weleens achter flauwe excuses, maar nu durf ik te zeggen dat ik meer en beter nadenk en vervolgens de volle verantwoordelijkheid neem voor de dingen die ik doe en zeg. Die gegroeide zelfverzekerdheid komt natuurlijk niet alleen door de abortus, maar toen is het wel begonnen: het was als het ware het beginpunt.’

..

Zorg er ten slotte voor dat je een of meerdere mensen om je heen verzamelt die je volledig vertrouwt, en van wie je verwacht dat ze naar je kunnen luisteren en je zonder te oordelen ook terugkoppeling kunnen geven. Uit bijna alle onderzoeken die hiernaar worden gedaan, blijkt dat het ervaren van sociale steun een enorm groot verschil maakt. Hopelijk zal dat in de eerste plaats je partner zijn, maar in situaties als deze is dat niet altijd haalbaar en ook niet altijd even handig. Want juist omdat ze precies hetzelfde heeft meegemaakt en waarschijnlijk óók steun nodig heeft, kan het heel fijn zijn om er samen met een buitenstaander met een frisse blik naar te kijken. Alleen al door het vertellen van het verhaal kun je de dingen voor jezelf weer in perspectief zetten. Bovendien kan iemand je meer zelfvertrouwen geven door te zeggen dat je de goede keuzes maakt en suggesties doen hoe je met dit alles kunt omgaan. Ook kun je dingen leren van hoe hij (of zij) doorgaans met een persoonlijke crisis omgaat. De kans is groot dat je je minder alleen voelt. Gedeelde smart is immers halve smart.

..

Martin (29)

‘Ik heb er in die tijd veel met vrienden over gesproken. Die gesprekken hielpen mij om het probleem te ordenen en het helder voor mezelf te krijgen. Zo zit ik nu eenmaal in elkaar: ik deel dingen graag. Wat ook heel fijn was, was het idee dat ze met me meeleefden en dat ik ze op heel rare tijdstippen kon bellen om het erover te hebben. Het is goed om te weten dat je zulke vrienden hebt. De adviezen die ze me daarentegen gaven, kon ik niet helemaal waarderen. Ik was me er sterk van bewust dat dit zo’n beslissing was die je helemaal zelf moet nemen en dat anderen daar niets aan kunnen bijdragen.’

..

Jan (52)

‘Ik heb het er destijds alleen met mijn vrouw over gehad. Niet met vrienden, niet met mijn ouders. Ik heb wel aan anderen gedacht, maar mijn mening op geen enkele manier afhankelijk gemaakt van hun oordeel. Ik wist dat we sterk genoeg waren om zelf een oordeel te vormen.’

..

Luk (27)

‘Ik heb het toen aan een goede vriend verteld en dat voelde heel goed. Hij maakte er allemaal niet zo’n drama van, maar luisterde wel heel goed. En ik had ook het gevoel dat hij me begreep. Hij had ooit een miskraam meegemaakt, en ook al is dat natuurlijk iets heel anders, ik had wel het gevoel dat we elkaar begrepen. En hij bracht een beetje luchtigheid, iets wat m’n vriendin absoluut nog niet kon op dat moment. Die humor deed me toen erg goed.’

..

Realiseer je dat het niet vreemd is dat een abortuservaring een flinke weerslag op je heeft. Situaties waarin leven begint of leven eindigt zijn voor de meeste mensen emotioneel, en al helemaal wanneer die momenten samenvallen. Een flinke meerderheid van de mannen ervaart een abortus dan ook als een van de moeilijkste en meest stressvolle momenten in hun leven.52

..

Wat kan helpen

Soms staar je jezelf in dit soort situaties blind op de dingen, waardoor je vastloopt. Misschien helpen dan de volgende suggesties.

Vrouwen worden vaak gezien als de bewakers van de relatie. Zij zijn gericht op het ‘wij’, op wat jullie verbindt dus. Maar juist nu kan die taak haar boven het hoofd groeien. Wees je daarvan bewust en zorg ervoor dat niet alleen de twee ‘ikken’ in de relatie aan het woord komen, maar dat ook het ‘wij’ goed onderhouden wordt.

Realiseer je dat negatieve eigenschappen vaak doorgeschoten goede eigenschappen zijn. Jouw probleemoplossend vermogen is vaak een van je sterkste krachten, maar in dit soort gevallen ook een van je grootste zwaktes. Maar dat geldt ook voor haar. Want de dingen waar je nu bij haar tegenaan loopt, zijn in veel andere gevallen ook haar sterkste krachten. Dat ze goed met haar emoties overweg kan, is bijvoorbeeld een heel fijne eigenschap, alleen op momenten als deze kan het haar enorm in de weg zitten. Jullie kunnen proberen om afwisselend elkaars sterke kanten te gebruiken. Vaak hebben mensen die rouwen niet half in de gaten hoe goed ze gebruik kunnen maken van elkaars karaktereigenschappen, vooral niet wanneer ze die eigenschappen aanvankelijk vervelend vinden.

Mannen hebben geen problemen, zo weet iedere hulpverlener. Natuurlijk hebben ze ze wel, alleen houden ze ze voor zichzelf, stoppen ze weg en lossen ze niet werkelijk op. Hulp vragen past immers niet bij de autonomie en zelfstandigheid waarmee ze zichzelf zo graag omringen. Maar sommige dingen kun je niet in je eentje oplossen, en het kan maar zo zijn dat een abortuservaring er daar een van is. Vraag daarom om professionele hulp wanneer je denkt dat je verwerking stagneert. Niet alleen kun je zo constructief naar een oplossing toe werken, ook kunnen andere mensen rekening met je houden.

Wees je ervan bewust dat het niet raar hoeft te zijn wanneer je geen emoties uit. Weliswaar kan het je fysieke en mentale gezondheid schaden en bovendien intimiteit binnen een relatie in de weg staan, toch zijn er veel mannen die het allemaal prima redden zonder ooit maar één gevoel te uiten. Dat er iets van binnen naar buiten moet, geldt in sommige gevallen misschien wel meer voor vrouwen dan voor mannen.

Informeer jezelf. Veel mannen zijn bang voor de zwangerschapsafbreking bij hun vrouw. Vaak twijfelen ze aan de morele toelaatbaarheid en zijn ze bezorgd over de lichamelijke gevolgen voor hun vrouw. Kennis over wat een abortus is en wat er gaat gebeuren, neemt een deel van die angst weg. Kennis is het beste antigif tegen angst.

..

1.8 verschillen tussen mannen en vrouwen

Over de uiterlijke verschillen tussen mannen en vrouwen hoeven we het hier niet te hebben, wel over de innerlijke. Op bepaalde onderdelen verschillen mannen en vrouwen fundamenteel van elkaar. Dan heb ik het natuurlijk niet over individuen, maar over gemiddelde mannen en gemiddelde vrouwen: bepaalde eigenschappen komen door de bank genomen nu eenmaal wat vaker voor bij mannen of vrouwen. Een van die verschillen (er zijn er meer) is dat ze op een heel andere manier met verdriet en stress omgaan. In het normale leven kunnen we die verschillen redelijk goed hanteren: allebei de seksen doen wat water bij de wijn en we geven de ander een beetje ruimte om anders te zijn. Ook is het zo dat mannelijk en vrouwelijk gedrag steeds dichter naar elkaar toe groeit: men wordt steeds androgyner.

Tot zover het dagelijkse leven, want zodra we te maken krijgen met stressvolle situaties, valt de mens haast automatisch terug op zijn oergedrag, zijn voorkeursgedrag: op wat het meest eigen aan hem of haar is.53 En dan blijken de verschillen levensgroot. Zo groot zelfs dat ze niet zelden een reden zijn om uit elkaar te gaan.

Wat daarbij ook meespeelt, is dat we ons vaak niet kunnen voorstellen dat de ander zo wezenlijk van ons verschilt. Immers, juist van degene die het dichtst bij ons staat, zouden we wensen dat hij of zij op belangrijke punten op dezelfde manier in het leven staat. Erachter komen dat dat niet zo is, kan een schok zijn, maar het biedt ook kansen. Als je elkaar met een open blik en compassie tegemoet treedt, hoeven jullie het niet met elkaar eens te zijn, maar kunnen jullie wel rekening met elkaar houden. Door kennis over de verschillen verdwijnen die niet, maar worden ze wel beter hanteerbaar. Omdat jullie uiteindelijk hetzelfde willen, namelijk samen een goed leven hebben, zijn het geen fundamentele verschillen die overwonnen moeten worden, maar verschillen in (bijvoorbeeld) communicatie.

..

Een gemiddelde man en een gemiddelde vrouw

Als de man geboren wordt, heeft hij vanaf dag één oog voor objecten. De rammelaar, de speen, een pen: hij tast, proeft en ruikt. Op de basisschool gooit hij klei naar het plafond en springt van veel te hoge muurtjes af. Niet om te klieren, maar om de kleefbaarheid van het materiaal te onderzoeken en natuurwetten als zwaartekracht te doorgronden. Zijn moeder wordt boos op hem omdat hij de radio kapotmaakt, maar het enige wat hij doet is het analyseren en begrijpen van technische processen. Als hij speelt met andere jongetjes, wordt de pikorde bepaald op basis van kracht, macht en lef. Het jongetje doet liever dingen (sporten, dingen maken et cetera) dan dat hij eindeloos kletst, dat is niet zijn manier van uiten. Als het jongetje man wordt, neemt hij al deze voorkeuren mee in zijn latere leven. Maar wij mannen hebben nog meer eigenschappen geërfd van onze mannelijke voorouders uit de oertijd. Ons ruimtelijk inzicht bijvoorbeeld hebben we overgehouden aan de noodzaak om ook na dagenlang zwerven (wij waren namelijk degenen die gingen jagen) de weg naar onze eigen grot terug te vinden. Een van de belangrijkste dingen die wij hebben overgehouden aan deze manier van leven is onze vaardigheid om in een split second gevaar te herkennen. Bij gevaar kiezen we intuïtief voor een van de volgende twee mogelijkheden: vluchten of vechten. Vechten met een ezel, vluchten bij een kudde leeuwen.

Dan de vrouw. Wanneer zij geboren wordt, is ze vanaf het begin gefocust op gezichten en de blikken die mensen haar in de wieg toewerpen. Ze vertoeft het liefst in gezelschap van andere mensen met wie ze bovendien probeert een band aan te gaan. Op school probeert ze het de juf naar de zin te maken en vriendschappen met andere meisjes te sluiten. Om vriendschappen aan te gaan moet je je goed in de ander kunnen inleven en dat doet ze dan ook. Ze deelt haar ervaringen, gevoelens en geheimen met haar vriendinnen en probeert door lief en aardig te doen te klimmen in de sociale hiërarchie. Ook als het meisje vrouw wordt, blijft ze gefocust op sociale interacties en groepsprocessen. Voor haar is het belangrijk om veel contact met anderen te hebben en ervoor te zorgen dat de sfeer in de groep goed is. Haar zorggevoel en empathie zijn haar door de natuur meegegeven om goed voor eventuele baby’s te kunnen zorgen. De vrouw is gespitst op een ander soort gevaar: oneffenheden in relaties met anderen. Haar manier om gevaar af te wenden en veiligheid op te zoeken wordt omschreven met de woorden tend and befriend wat neerkomt op ‘zorgen voor en vrienden maken.’54

Dat was twee keer kort door de bocht, maar in de basis zijn dit een man en een vrouw. Er valt veel over te zeggen, maar de twee vullen elkaar in ieder geval goed aan en het heeft ons als soort ver gebracht. Een laatste opmerking is hier nog van belang: bij al deze eigenschappen is er beslist geen sprake van goed of fout, alle karaktertrekken hebben zo hun voor- en nadelen.

..

Problemen oplossen

Mannen zijn, gemiddeld genomen, betere probleemoplossers dan vrouwen. De oorzaak daarvoor is dat er een positief verband bestaat tussen het hormoon testosteron en het vermogen om te handelen. Omdat mannen een negen- tot twintigmaal hogere hoeveelheid testosteron in hun bloed hebben, zijn ze over het algemeen daadkrachtiger ingesteld dan vrouwen.55 Mannen vinden het leuk om problemen op te lossen en zijn er gemiddeld genomen ook beter in. We doen dat op twee manieren: door te vechten (het doden van een leeuw/een oplossing voor een probleem bedenken) of door te vluchten (wegrennen voor die leeuw/heel veel overwerken op kantoor).

Goed kunnen handelen heeft voor mannen niet alleen het voordeel dat het probleem aangepakt wordt, ook is het zo dat we minder vaak en minder lang angst ervaren. In feite hebben we daarmee een effectieve manier gevonden om gevoelens van angst weg te werken. Omdat de uiterste vorm van niet handelen een depressie is, hebben we ook minder vaak last van depressies dan vrouwen.56

Wanneer vrouwen worden geconfronteerd met een probleem, dan hebben ze door de lagere hoeveelheid testosteron in hun lichaam niet de neiging om het probleem op te lossen. Zij zal eerder proberen om veiligheid en hulp in sociale contacten op te zoeken. Omdat ze denkt in woorden en gevoelens, zal ze er vaak en veel over willen praten. Met jou of met vriendinnen wisselt ze van gedachten, probeert tot nieuwe inzichten te komen en een veilig gevoel van verbondenheid te creëren.

..

Martin (29)

‘Ik wilde heel graag op een rationele manier vat krijgen op de situatie, om op die manier weer in control te zijn. En ik had ook het gevoel dat ik degene was die daarin nu het voortouw moest nemen. Normaal is mijn vriendin prima in staat om “cool” te blijven, maar nu was ze echt even in de war.’

..

Luk (27)

‘Mijn vriendin maakte zich de hele vakantie al zorgen omdat haar menstruatie uitbleef. Ik stelde als oplossing voor om een zwangerschapstest te gaan halen, maar dat wilde ze eigenlijk niet omdat ze bang was voor de uitslag. Na wat aandringen deed ze het bij thuiskomst in Nederland alsnog. Ze bleek zwanger.

Voor mij was het duidelijk: hoewel we veel van elkaar hielden, kwam het op dit moment in ons leven echt niet uit. Een abortus was dan ook de beste oplossing. Maar voor mijn vriendin lag dat niet zo duidelijk. Zij voelde het kindje bij wijze van spreken al in haar buik. Het maakte deel uit van haar lichaam en ze had er al contact mee. Toen begonnen haar gedachten te malen: ze dacht erover na het kind te houden, ze dacht terug aan haar eigen jeugd en ze stelde zich ook al voor hoe het zou zijn om zelf moeder te zijn. We spraken er verschillende keren over en dat dreef me soms tot waanzin. Er is een probleem en er is een oplossing. Zij verweet me dat ik niet genoeg nadacht, ik vond dat ze eindeloos twijfelde.

Nu ik ouder ben en meer afstand tot het gebeurde kan nemen, denk ik dat mijn praktische gerichtheid haar soms gekwetst heeft. In de dagen na de ingreep heb ik bijvoorbeeld tegen haar gezegd dat haar verdriet goed en normaal is in dit soort gevallen, maar dat een abortus toch de beste oplossing was. Achteraf denk ik dat ze zich door die opmerking niet gezien en gekend voelde in haar verdriet. Zij wilde samenzijn, maar ik bleef rationeel. Uiteindelijk voelde ik me ook klote. Mijn goede bedoelingen werden namelijk evenmin gezien en gewaardeerd. Volgens mij zag ik niet wat zij nodig had en zag zij niet wat ik haar wel gaf.’

..

Sammy (16)

‘Er waren geen echte man-vrouwverschillen tussen ons. We waren wel redelijk hetzelfde. Misschien was ik zelfs nog wel iets oplossingsgerichter dan hij.’

..

Het is pijnlijk wanneer man en vrouw in een abortussituatie dicht bij elkaar zijn, maar toch zo ver van elkaar verwijderd. Dat heeft niet te maken met onwil, maar met het feit dat we zo anders met de dingen omgaan. Mannen denken zoals gezegd oplossingsgericht en lineair: probleem, actie, oplossing. En dat is een kwaliteit. Maar daarmee verliezen ze soms uit het oog dat er – in elk geval voor vrouwen – meerdere dingen meespelen. Zoals de relatie, de verschillende andere oplossingen, de (uiteindelijke) diepe kinderwens en natuurlijk de foetus in haar buik die zij wel voelt. Mannelijke oplossingen zijn vaak goed bedoeld, maar het is niet altijd de hulp die vrouwen het liefst zouden krijgen. Sociolinguïst Deborah Tannen verwoordt dat mooi door te stellen dat waar vele vrouwen hulp bij het repareren van technische apparaten op prijs stellen, er slechts weinigen blij zijn bij het repareren van emotionele problemen.57

Zowel mannen als vrouwen zouden overigens moeten begrijpen dat beide manieren goed zijn en in de praktijk zo hun voordelen hebben. Dat vrouwen aan veel dingen tegelijk denken is goed. Het is goed voor haarzelf, maar het is ook goed voor jullie. Zo behoedt ze jullie voor overhaaste beslissingen, en bovendien is zij degene die de kwaliteit van jullie relatie steeds in het oog heeft. Maar ook de mannelijke manier van denken is goed. Onze daadkracht heeft ons ver gebracht. We zijn doortastend, doelgericht, rationeel, objectief, strategisch, over het algemeen zeer stabiel, kunnen loslaten en verder gaan, kunnen ons op één ding tegelijk concentreren en ten slotte worden we niet overweldigd door emoties zodat we hoofd- en bijzaken goed van elkaar kunnen scheiden.58 Daarmee brengen ook wij veel goeds binnen een relatie. En dat mag gewaardeerd worden, zowel door jou als door haar.

..

Ik versus wij

Misschien is geen enkel verschil tussen man en vrouw zo fundamenteel als hun gerichtheid op de ander. Mannen wordt van jongs af aan geleerd om zelfstandig en autonoom te zijn. Ze leren dat ze zelf hun boontjes moeten doppen en daar zijn ze als volwassene dan ook uitstekend toe in staat. Het gevolg is dat mannen over het algemeen iets meer aan zichzelf denken dan aan de ander. Natuurlijk denken ook zij aan hun vrouw en de relatie wanneer er iets gebeurt, maar in eerste instantie denken mannen aan de gevolgen die een gebeurtenis voor henzelf heeft. Voor mannen is het belangrijk om onafhankelijk te zijn, door vrouwen wordt dat vaak gezien als egocentrisch of egoïstisch.

Voor vrouwen is intimiteit en verbondenheid belangrijker. Ook voor hen is het van belang om onafhankelijk te zijn, maar ze zullen eerder de neiging hebben om zich op de ander te concentreren. Wanneer er iets voorvalt, zal de vrouw eerder denken aan de gevolgen voor jullie (of de groep) dan aan de gevolgen voor haarzelf. Deze focus op anderen is er de reden van dat ze beslissingen vaker zal willen nemen op basis van consensus dan op basis van macht. Ook haar natuurlijke drang om te communiceren (iets waar ze veel beter in is dan wij) hangt hiermee samen, op die manier houdt ze constant voeling met anderen, iets wat uiteindelijk in ieders belang is.

Het gevaar hiervan is overigens dat mannen te weinig toe komen aan het ‘wij’ binnen de beslissing rondom een abortus, terwijl vrouwen te veel rekening houden met jou waardoor ze onvoldoende denken aan wat ze nu eigenlijk zelf willen. Want ook bij abortusbeslissingen zie je soms deze patronen. De man heeft voor zichzelf al een keuze gemaakt en hoopt dat zijn vrouw zal volgen. De vrouw daarentegen wil het liefst samen een beslissing nemen. Het gaat haar niet om de oplossing, maar om het proces dat ze samen doormaken.

..

Ook wanneer de beslissing al genomen is, kunnen stijlverschillen in de communicatie tot wrijving leiden. Zo komt het voor dat vrouwen in de periode na de abortus er veel en vaak over willen praten: bijvoorbeeld over wat het verdriet met haar doet en hoe het haar blik op de toekomst heeft veranderd. Maar mannen hebben daar niet altijd zin in. Voor hen betekent dat zelfkwelling: je blijven rondwentelen in de problemen. Mannen hebben de neiging om te kiezen voor de aloude methode van vooruitkijken en vergeten. Niet voor niets kunnen ze zo vluchten in werk, dat is precies de afleiding die ze kunnen gebruiken.

De gerichtheid op de ander speelt hier ook een rol. Want wanneer de vrouw vertelt over haar verdriet, doet ze dat niet om te klagen, maar om het contact te versterken. Het is een uitnodiging aan de man voor een blijk van begrip. Haar wens om te delen is bedoeld om samen een proces door te maken waar ze als stel sterker uit zullen komen. Het nadeel van haar manier is dat ze niet zo snel vooruitkomt met haar gevoelens, het voordeel is dat ze het op deze manier een goede plek kan geven. De man daarentegen heeft er meer behoefte aan om het alleen te verwerken of het te vergeten. In hoofdstuk drie zullen we zien dat deze manier van problemen hanteren over het algemeen goed kan werken, maar dat het in sommige gevallen juist contraproductief is. Zo komen mannen vaak niet daadwerkelijk toe aan de verwerking van de pijn, waardoor die problemen later verhevigd terug kunnen komen.

Over het algemeen kun je zeggen dat zowel de mannelijke als de vrouwelijke manier goed is, maar dat mannen het vaker moeilijk vinden om aan het ‘wij’ in een relatie te denken, terwijl vrouwen eerder zichzelf en hun eigen wensen uit het oog verliezen.

..

Empathie

De karaktereigenschap die je in een relatie helpt om aan te voelen wat er in de ander omgaat (en daar vervolgens rekening mee te houden) is empathie. Volgens de Britse hoogleraar psychologie Simon Baron-Cohen helpt empathie om af te stemmen op de gedachtewereld van de ander en daarbij even je eigen wereld aan de kant te schuiven. Empathie stelt je in staat om in een discussie makkelijker begrip voor het standpunt van de ander op te kunnen brengen. Bovendien zet empathie aan tot het zorgen voor en troosten van de ander.59 Zoals je begrijpt, is deze eigenschap belangrijk op het moment waarop je een emotioneel gesprek over een abortus moet voeren.

Nu wil het geval dat vrouwen door de natuur veel rijker bedeeld zijn met empathie dan mannen. Ze hebben het van oudsher nodig om een hulpeloze baby groot te brengen: er is namelijk veel inlevingsvermogen voor nodig om te zien wat een klein kind nodig heeft. Voor mannen was empathie vroeger een minder handige eigenschap. De mannen die zich in de emoties van de leeuw probeerden in te leven die ze op dat moment aan het doden waren, hebben het op de lange weg der evolutie namelijk niet gered. De enige emotie die mannen echt goed opmerken is boosheid. Dat komt omdat het potentieel gevaar oplevert en daar zijn we immers continu op gespitst, zo bleek al eerder in dit hoofdstuk.

Hoewel je empathie wel kunt oefenen, zul je er nooit even goed en bedreven in worden als je vrouw. Zeker op een moment als dit zou je misschien willen dat het anders was. Het zadelt ons in elk geval op met de taak ons er bewust van te zijn en op cruciale momenten net een stapje harder te lopen als het gaat om invoelingsvermogen.

..

Emoties en woorden

Als probleemoplossers zijn we ongeëvenaard, maar als het gaat om het voelen van en praten over emoties, dan laten vrouwen ons toch echt ver achter zich. In het dagelijks leven is dat misschien niet zo’n acuut probleem; mannen zijn emotioneel stabieler en voelen dus ook minder behoefte om over hun gevoelens te praten. Maar in het soort stressvolle situaties waar we het nu over hebben, kan het erg lastig zijn. Zowel voor onszelf als voor de relatie. Om die reden staat hieronder een aantal van de belangrijkste verschillen. En die vinden – niet toevallig – hun oorsprong in de hersenen.

Volgens de overlevering zijn mannen er rijker mee bedeeld, maar zijn het vrouwen die hersenen beter weten te gebruiken. Hoe het ook zij, ze maken er verschillend gebruik van. Zo is er een andere voorkeur voor welke hersenhelft we het meest gebruiken. Gemiddeld genomen is bij mannen de rechterhersenhelft beter ontwikkeld, bij vrouwen de linkerhersenhelft. Bovendien is bij vrouwen het verbindende bruggetje veel beter, waardoor de twee helften beter samenwerken.

In de rechterhersenhelft overheerst het ruimtelijke en abstracte denken, iets waar mannen beter in zijn dan vrouwen. Maar ook creativiteit, verbeeldingskracht en seksualiteit worden voor een groot deel hier geregeld. In de linkerhersenhelft (die bij vrouwen gemiddeld dus beter ontwikkeld is) wordt onder meer de taal geregeld. Ook is het zo dat mensen met een sterk ontwikkelde linkerhersenhelft vaker gericht zijn op gevoelens en het onder woorden brengen en uiten daarvan.60

..

Luk (27)

‘In de gesprekken die we hadden, voelde ik me regelmatig niet erg op mijn gemak. Ik herinner me bijvoorbeeld dat zij ’s avonds een keer aan tafel begon te vertellen over wat het allemaal met haar deed. Onderbroken door emotionele buien vertelde ze over wat ze in haar buik voelde en wat dat voor haar betekende. Ze haalde herinneringen op uit haar jeugd en had het ook over zwangere vriendinnen en wat hun dikke buik met haar doet. Bovendien praatte ze over haar diepe wens om ooit een groot gezin te stichten en hoe jammer ze het vond dat dat nu niet ging gebeuren.

Ik vond het prima om te luisteren, maar toen ze vroeg waar ik aan dacht, moest ik echt even nadenken. Tja, niks eigenlijk, ik was naar haar aan het luisteren. Toen ze begon aan te dringen dat ik toch zeker wel íéts zou voelen, voelde ik me in een hoek gedreven. Ik zei dat ik daarover na moest denken. Vervolgens huilde ze omdat ik zo gesloten was. Dat verwijt sloeg nergens op, ik had gewoon wat meer tijd nodig. Die onvoorspelbare uitbarstingen maakten me weleens bang.’

..

In de communicatie tussen mannen en vrouwen is er sprake van twee snelheden. Vrouwen weten hun gevoelens makkelijk te vinden en door hun grote taalvaardigheid zijn ze uitstekend in staat om die gevoelens in alle kleurschakeringen te verwoorden. Ze proberen zich op die manier een mening te vormen, hun gedachten te ordenen en de moeilijke situatie een plekje te geven. Voor mannen geldt iets anders. Ze kunnen niet zo makkelijk bij hun gevoelens en bovendien vinden ze er veel moeilijker de woorden voor. En hoewel vrouwen over het algemeen een veel beter inlevingsvermogen hebben, lukt het haar in dit soort gevallen maar heel moeilijk om van haar eigen man te begrijpen dat hij er iets langer over moet doen (net zoals wij soms niet begrijpen hoe een vrouw zoveel emoties kan hebben en er zoveel over kan praten).

Het is goed om eens te kijken naar de betekenis van die twee snelheden voor de praktijk. Het is duidelijk dat mannen overrompeld kunnen worden door de emotionaliteit van vrouwen. Enerzijds door de heftigheid ervan, anderzijds door de gevolgen die het kan hebben. Immers, mannen hebben niet zelden praktijkervaring met avonden vol gehuil, geforceerde gesprekken en verwijten. En mannen zijn daar bang voor. Want we moeten ons begeven op het terrein van emoties en communicatie, beide plekken waar we vaak het onderspit moeten delven. Maar we worden ook vaak overrompeld door het moment. Of zoals een mij onbekende man dat zo mooi verwoordde: ‘Ik ervaar gevoelens van vrouwen als heel sterk en bedreigend. Ik weet nooit wanneer ik het mijnenveld binnenloop of wanneer ik op een mijn trap.’61

Aan de andere kant zijn vrouwen regelmatig verbaasd dat mannen zo koel en emotieloos blijven na een abortus. Mannen hebben het er niet meer over en lijken het binnen een mum van tijd achter zich te hebben gelaten. Voor vrouwen is dat een vervelende gedachte en regelmatig aanleiding om ruzie te maken. Soms hebben vrouwen gelijk in hun veronderstelling dat het hun man niets doet, maar vaak ook niet. Want niets zeggen betekent bij mannen niet nergens aan denken. In andere woorden: mannen kunnen stil zijn en toch geraakt zijn. Een vrouw die dat niet ziet, interpreteert te veel vanuit haar eigen referentiekader en is zich onvoldoende bewust van verschillen tussen mannen en vrouwen. Overigens is het wel zo dat nogal wat mannen de neiging hebben hun emoties te verbergen omdat ze denken daarmee hun partner het best te helpen.62 De klacht van vrouwen is dus niet altijd ongegrond.

Het gevaar in dit soort gesprekken is dat een van de twee aan de ander gaat trekken. Maar als de een dat in dit geval gaat doen, zal de ander waarschijnlijk dichtslaan. Als iemand je blijft bestoken met vragen terwijl jij nog nadenkt over de eerste, word je stil, geïrriteerd of boos. Het is namelijk niet dat we geen emoties hebben of ze niet willen delen, we hebben er alleen wat meer tijd voor nodig. Het is jouw taak om haar dat duidelijk te maken.

Ten slotte nog een opmerking over de vermeende afwezigheid van mannelijke emoties. Mannen zouden maar een arm gevoelsleven hebben, zo wil het algemeen geaccepteerde beeld dat soms genoeglijk wordt uitgebuit door de damesbladen. Maar hoe zit het dan met onze gevoelens wanneer de bal achter de keeper verdwijnt en het net raakt? En wanneer iemand opzettelijk een lange kras op je auto heeft gemaakt? Nog nooit een vrijpartij meegemaakt waarbij je je hele frustratie eruit gooide? Blijkbaar is er een onderscheid tussen harde emoties als blijdschap en agressie, en kwetsbare emoties als verdriet en angst. Het is natuurlijk vreemd om, naar aanleiding van het meer of minder voorkomen van een van de soorten bij mannen, iets te concluderen over hun algehele gevoeligheid.

..

Al deze verschillen tussen mannen en vrouwen lijken een treurig verhaal op te leveren. Beide geliefden zijn immers mijlenver van elkaar verwijderd, juist nu ze elkaar zo hard nodig hebben. Een aantal relaties loopt stuk na een abortus. Cijfers lopen uiteen van 5-30 procent63 tot 25-75 procent.64 Overigens is het lang niet altijd duidelijk of de abortus ook echt de oorzaak is, soms is het alleen maar de bekende druppel in een verder toch al moeizame relatie waarin weinig perspectief meer zat.

Toch zijn er ook heel wat mensen die een verbetering van hun relatie benoemen. Zij zijn gezamenlijk door de moeilijke periode heen gekomen en hebben elkaar daardoor nog beter leren kennen en liefhebben. Maar dat gaat zelden vanzelf: beide partijen moeten er wel voor in beweging komen, bijvoorbeeld in de bereidheid van elkaar te leren. De man kan leren om zijn pijn en verdriet om te zetten in woorden; de vrouw kan leren om naar oplossingen te zoeken en dingen te gaan doen. Bovendien kunnen ze elkaar vertellen wat ze nodig hebben om het gebeurde te verwerken, en kan de ander proberen daaraan tegemoet te komen, ook al is dat niet zijn of haar meest natuurlijke manier om te helpen. Goed communiceren is proberen zo dicht mogelijk langs elkaar heen praten, zeggen ze weleens. Juist in deze periode vraagt dat extra inspanning.