Op messcherpe wijze analyseert Haffner de Duitse samenleving zoals die in zijn jeugd bestond, de Eerste Wereldoorlog, de Vrede van Versailles, de inflatie van 1923 en de totale politieke en maatschappelijke ontreddering waardoor de nazi’s aan de macht kwamen. Een van de belangrijkste boeken die ooit in Duitsland is verschenen en een must voor iedereen die inzicht wil krijgen in de geschiedenis van de opkomst van de nazi’s.

==

Sebastian Haffner (1907-1999) werd geboren in Berlijn en opgeleid als jurist. Hij emigreerde in 1938 naar Engeland, waar hij onder meer werkte als journalist voor The Observer. In 1954 keerde hij terug naar Duitsland, waar hij voor Die Welt en Stern schreef. Haffner schreef bestsellers als Het verhaal van een Duitser en Kanttekeningen bij Hitler.

Sebastian Haffner

Het verhaal van een Duitser

1914-1933

Uit het Duits vertaald door Jacqueline Godfried

Met nawoorden van Uwe Soukup en Oliver Pretzel

==

==

==

Oorspronkelijke titel: Geschichte eines Deutschen – Die Erinnerungen 1914-1933

De Nederlandse vertaling verscheen eerder bij Mets & Schilt uitgevers, Amsterdam

© 2000/2002 Sarah Haffner en Oliver Pretzel

© 2001 Nawoord Uwe Soukup, Berlijn

© 2001/2002 Nawoord Oliver Pretzel, Londen

© Nederlandse vertaling Uitgeverij Rainbow, Amsterdam

Omslagontwerp: Studio Ron van Roon

Foto omslag: Sebastian Haffner in de jaren dertig

Uitgave in Rainbow april 2015

Ebook naar de vierde druk, augustus 2021

Alle rechten voorbehouden

==

ISBN 978 90 5831 055 2—NUR 681

==

==

www.rainbow.nl

Deutschland ist nichts,

aber jeder einzelne Deutsche ist viel

Johann Wolfgang von Goethe, 1808

==

Zunächst das Wichtigste: ‘was tun und treiben

Sie eigentlich in dieser großen Zeit?

Ich sage: groß: denn alle Zeiten scheinen

mir Groß, wo sich der Einzelne zuletzt,

auf gar nichts stehend als auf seinen Beinen,

dazu vom Zeitengeist halbtotgehetzt,

Besinnen muß, ob nolens oder volens,

auf nichts geringeres als eben sich!

Die Pause eines bloßen Atemholens

genügt bisweilen – Sie verstehen mich.’

Peter Gan, 1935

Duits dichter, schrijver, essayist (1894-1974)

PROLOOG

##

1

==

Het verhaal dat hier verteld zal worden, heeft als onderwerp een soort duel.

Het is een duel tussen twee zeer ongelijke tegenstanders: tussen een buitengewoon machtige, sterke en meedogenloze staat en een klein, anoniem, onbekend individu. Dat duel speelt zich niet af op het terrein dat men gewoonlijk ziet als politiek terrein; de burger is absoluut geen politicus, en al helemaal geen samenzweerder of ‘staatsvijand’. Hij bevindt zich steeds volledig in het defensief. Hij wil niets anders dan datgene beschermen wat hij, zo goed en zo kwaad als het gaat, ziet als zijn eigen persoonlijkheid, zijn eigen leven en zijn persoonlijke reputatie. Dit alles wordt door de staat, waarin hij leeft en waarmee hij het aan de stok heeft, voortdurend onder vuur genomen, met uitermate wrede, en weinig fijnzinnige middelen.

Onder druk van vreselijke dreigementen eist deze staat van dit individu dat hij zijn vrienden opgeeft, zijn vriendin verlaat, zijn opvattingen afzweert, voorgeschreven opvattingen aanvaardt, anders groet dan hij gewend is, anders eet en drinkt dan hij wil, zijn vrije tijd gebruikt voor bezigheden die hij verafschuwt, zich ter beschikking stelt voor avonturen waar hij niets mee te maken wil hebben, zijn verleden verloochent en zijn integriteit prijsgeeft, en zich vooral voor al die dingen voortdurend ontzaglijk enthousiast en dankbaar betoont.

Dat wil dat individu allemaal niet. Hij is slecht voorbereid op het offensief waarvan hij het slachtoffer is, hij is geen geboren held, laat staan een geboren martelaar. Hij is eenvoudigweg een gemiddeld mens met veel zwakheden, en bovendien nog het product van een kritiek tijdperk: dit echter wil hij niet. En zo begint hij aan het duel – zonder geestdrift, eerder schouderophalend –, maar met een stille vastbeslotenheid om niet toe te geven. Hij is vanzelfsprekend veel zwakker dan zijn tegenstander, maar wel iets behendiger. We zullen zien hoe hij afleidingsmanoeuvres maakt, uitwijkt, plotseling weer een uitval doet, hoe hij balanceert en zware slagen ternauwernood pareert. Men moet hem nageven dat hij zich voor een gemiddeld mens zonder bijzondere aanleg om held of martelaar te worden over het geheel genomen heel kranig houdt. Toch zullen we zien hoe hij ten slotte de strijd moet staken of, zo men wil, op een ander niveau moet voeren.

De staat is het Duitse Rijk, de burger ben ik. De wedstrijd tussen ons kan, zoals iedere wedstrijd, boeiend zijn om te zien. (Ik hóóp dat hij boeiend zal zijn!) Maar ik doe er niet alleen verslag van omwille van het vermaak. Ik heb er nog een andere bedoeling mee, die mij nader aan het hart ligt.

Mijn persoonlijke duel met het Derde Rijk is geen op zichzelf staand geval. Zulke duels, waarbij een individu zijn integriteit en zijn persoonlijke reputatie tegen een oppermachtige vijandelijke staat probeert te verdedigen, worden de afgelopen zes jaar in Duitsland in duizend- en honderdduizendvoud uitgevochten: elk van hen volkomen geïsoleerd en allemaal achter gesloten deuren. Veel duellisten, van nature meer geneigd tot heldhaftigheid of martelaarschap, hebben het verder geschopt dan ik: tot het concentratiekamp, het blok, plus het recht op een monument in de toekomst. Anderen hebben al veel eerder het bijltje erbij neergelegd en zijn nu allang stilletjes morrende SA-reservisten1 of NSV-blokhoofden.2 Mijn geval kan precies als een doorsnee-geval beschouwd worden. Je kunt er goed aan afzien hoe het er met de mensen in Duitsland op het ogenblik voorstaat.

We zullen zien dat hun positie tamelijk hopeloos is. Als de buitenwereld dat zou willen, zou die positie niet zo volslagen hopeloos hoeven te zijn. Ik geloof dat de buitenwereld er belang bij heeft om dat te willen. Zij zou zich daarmee wellicht een paar oorlogsjaren besparen; niet meer de oorlog, want daarvoor is het te laat. De Duitsers van goede wil, die hun persoonlijke vrede en hun persoonlijke vrijheid proberen te verdedigen, verdedigen immers zonder het te weten ook nog iets anders: de vrede en de vrijheid van de wereld.

Het lijkt mij daarom nog steeds de moeite waard om de aandacht van de wereld op deze gebeurtenissen in het onbekende Duitsland te vestigen.

Ik wil in dit boek alleen maar vertellen en geen moraal prediken. Maar het boek heeft wel degelijk een moraal, die, net als het ‘andere en grotere thema in Elgars Enigma-variaties – onuitgesproken – ‘door het hele werk heen voelbaar is en erboven uitstijgt’. Ik heb er niets op tegen dat men na lezing alle avonturen en belevenissen die ik vertel weer vergeet. Maar ik zou heel tevreden zijn als men de moraal, die ik verzwijg, níet zou vergeten.

==

2

==

Voordat de totale staat eisend en dreigend op mij afkwam en mij leerde wat het betekent de geschiedenis aan den lijve te ondervinden, had ik al een hele hoop zogeheten ‘historische gebeurtenissen’ meegemaakt. Alle Europeanen van vandaag kunnen dat van zichzelf zeggen, en de Duitsers onder hen zeker meer dan de anderen.

Al die historische gebeurtenissen hebben natuurlijk hun sporen nagelaten: bij mij net zo goed als bij al mijn landgenoten; en als men dit niet begrijpt, dan kan men niet begrijpen wat er later zou gebeuren.

Er is echter een belangrijk verschil tussen alles wat vóór 1933 gebeurde en wat zich daarna afspeelde; voorheen trok alles aan ons voorbij en kwam over ons heen, we werden erdoor beziggehouden en we wonden ons erover op, het betekende de dood of verpaupering voor deze of gene; maar niemand kwam erdoor in conflict met zijn geweten. Diep vanbinnen bleef men dezelfde. Men deed ervaringen op, men vormde zich overtuigingen, maar men bleef wie men was. Niemand die, vrijwillig of gedwongen, in de machinerie van het Derde Rijk terecht is gekomen, kan dat in oprechtheid van zichzelf zeggen.

Kennelijk hebben gebeurtenissen uit de geschiedenis een verschillende mate van intensiteit. Een ‘historische gebeurtenis’ kan de echte werkelijkheid, dus de kern van het persoonlijk leven van de enkeling, bijna onberoerd laten, of ze kan daar verwoestingen aanrichten die geen steen meer op de andere laten. In de gebruikelijke geschiedschrijving kun je dat niet terugvinden. ‘1890: Wilhelm II ontslaat Bismarck.’ Beslist een belangrijk, vetgedrukt jaartal in de Duitse geschiedschrijving. Maar nauwelijks een moment dat buiten het kleine kringetje van de betrokkenen in de biografie van welke Duitser dan ook een rol zal spelen. Het leven van eenieder ging verder als tevoren. Er werden geen gezinnen uiteengerukt, er gingen geen vriendschappen kapot, niemand verliet zijn vaderland, niets van dien aard. Geen enkele afspraak of operavoorstelling werd ervoor afgezegd. Wie ongelukkig in de liefde was, bleef dat, wie gelukkig in de liefde was, bleef dat eveneens, de armen bleven arm, de rijken rijk... En vergelijk daarmee nu het jaartal ‘1933: Hindenburg benoemt Hitler tot kanselier’. Het begin van een aardbeving voltrekt zich in het leven van 66 miljoen mensen!

Zoals gezegd, de chronologische weergave van de geschiedenis zegt over dit verschil in intensiteit van gebeurtenissen in de geschiedenis niets. Wie daarover iets te weten wil komen, moet biografieën lezen, en dan niet de biografieën van staatslieden, maar de in aantal veel te schaarse biografieën van onbekende burgers. Daar zal hij zien: de ene ‘historische gebeurtenis’ trekt over het persoonlijke – dat wil zeggen werkelijke – leven weg als een wolk over een meer; niets verroert zich, het enige is een kortstondige weerspiegeling. De andere ‘historische gebeurtenis’ zweept datzelfde water op, gelijk storm en onweer; je herkent het nauwelijks nog. Een derde legt wellicht alle meren droog.

Ik denk dat de geschiedenis verkeerd wordt begrepen wanneer men deze dimensie vergeet (en die wordt bijna altijd vergeten). Laat mij daarom eens vertellen over twintig jaar Duitse geschiedenis vanuit mijn perspectief, voordat ik bij het eigenlijke onderwerp aanbeland: de geschiedenis van Duitsland als deel van mijn persoonlijke levensverhaal. Het zal heel snel gaan, en het zal het begrip voor wat komen gaat, vereenvoudigen. Bovendien zullen we elkaar wat beter leren kennen.

==

3

==

De vorige wereldoorlog, waarmee mijn bewuste leven als met een paukenslag werd ingezet, brak voor mij, zoals voor de meeste Europeanen, uitgerekend in de zomervakantie uit. Om het maar meteen te zeggen: het verstoren van die vakantie was het ergste dat die hele oorlog mij persoonlijk heeft aangedaan.

Wat was de overrompelende snelheid van de vorige oorlog een gunst, als je het vergelijkt met het martelend langzame oprukken van de oorlog die nog moet komen! Op 1 augustus 1914 hadden wij nog net besloten om het allemaal niet serieus te nemen en in ons vakantieoord te blijven. We zaten op een landgoed in Achter-Pommeren,3 ver weg van de bewoonde wereld, in de bossen die ik als kleine schooljongen kende en liefhad als niets anders ter wereld. De terugkeer uit die bossen naar de stad, die ieder jaar half augustus plaatshad, was voor mij de treurigste, de meest onverdraaglijke gebeurtenis van het jaar, alleen enigszins vergelijkbaar met het leeghalen en verbranden van de kerstboom na nieuwjaar. Op 1 augustus had ik nog twee weken respijt, een oneindig lange tijd.

In de dagen ervoor was er echter iets verontrustends gebeurd. De krant kwam met iets ongekends: grote koppen over meerdere kolommen. Mijn vader las de krant langer dan anders, trok daarbij een bezorgd gezicht en schold op de Oostenrijkers als hij de krant uit had. Op een dag luidde de kop: ‘Oorlog!’ Ik hoorde voortdurend nieuwe woorden waarvan ik de betekenis niet kende en die mij omstandig moesten worden uitgelegd: ‘ultimatum’, ‘mobilisatie’, ‘alliantie’, ‘de Entente’. Een majoor die op hetzelfde landgoed woonde en met wiens beide dochters ik op voet van oorlog stond, kreeg plotseling een ‘order’ – ook zo’n nieuw woord – en reisde halsoverkop af. Ook een zoon van onze gastheer werd opgeroepen. We liepen hem allemaal een stukje achterna toen hij in de wagen naar het station reed, en riepen: ‘Wees dapper!’, ‘Blijf behouden en gezond!’, ‘Kom gauw terug!’ Iemand riep: ‘Geef de Serviërs een pak slaag!’, waarop ik riep, denkend aan de gebruikelijke uitlatingen van mijn vader na het lezen van de krant: ‘En de Oostenrijkers!’ Ik was heel verbaasd dat iedereen plotseling begon te lachen.

Het meest werd ik getroffen door het bericht dat ook de mooiste paarden op het landgoed, Hanns en Wachtel, weg moesten, en wel omdat zij behoorden bij de ‘cavaleriereserve’. Van alle paarden daar hield ik, en dat de twee mooiste plotseling weg moesten, bezorgde me een steek in mijn hart.

Maar het ergst van alles was dat ondertussen ook steeds weer het woord ‘vertrek’ viel! ‘Misschien moeten we morgen al vertrekken.’ Voor mij klonk dat alsof er gezegd was: ‘Misschien moeten we morgen al sterven.’ Morgen, in plaats van na twee eindeloze weken!

Destijds was er, zoals bekend, nog geen radio, en de krant kwam bij ons in de bossen met 24 uur vertraging. Er stond overigens ook veel minder in dan tegenwoordig het geval is. De diplomaten waren toentertijd nog veel discreter dan nu... En zo kon het gebeuren dat wij uitgerekend op 1 augustus 1914 besloten dat er helemaal geen oorlog zou komen en dat wij zouden blijven waar we waren.

Nooit zal ik die 1ste augustus 1914 vergeten, en altijd zal de herinnering aan die dag een diep gevoel van geruststelling, van weggevallen spanning, van ‘alles is weer goed’ oproepen. Zo’n wonderlijk effect kan het ‘meemaken van de geschiedenis’ hebben.

Het was een zaterdagavond, zo heerlijk vreedzaam, zoals een zaterdagavond op het land kan zijn. Het werk was gedaan, het gerinkel van terugkerende kuddes zachtjes hoorbaar, harmonie en stilte over het hele landgoed, knechten en meiden maakten zich in hun kamertjes op om ‘s avonds uit dansen te gaan. Beneden in de hal met de hertengeweien aan de muren, het tinnen gerei en de glimmende aardewerken borden op de planken trof ik mijn vader en de landeigenaar, onze gastheer, aan. Zittend in diepe leunstoelen bespraken zij de situatie kalm en bedachtzaam. Natuurlijk begreep ik niet veel van wat zij zeiden, en ik ben het ook helemaal vergeten. Ik ben echter niet vergeten hoe rustig en troostrijk hun stemmen klonken, de hogere stem van mijn vader en de diepe bas van de landeigenaar, hoe vertrouwenwekkend het was om de welriekende rook van hun sigaren, die zij langzaam oprookten, in kleine zuilen voor hen op te zien stijgen, en hoe, naarmate zij langer bleven praten, alles steeds duidelijker, steeds beter en steeds troostrijker werd. Ja, het werd ten slotte welhaast onweerlegbaar duidelijk dat het helemaal geen oorlog kón worden, en dat wij ons daarom natuurlijk helemaal niet bang moesten laten maken, en dat wij tot aan het eind van de vakantie hier zouden blijven, als altijd.

Nadat ik zo een tijdje had geluisterd, ging ik naar buiten, met een hart dat zwol van opluchting, tevredenheid en dankbaarheid, en ik zag met bijna devote gevoelens hoe de zon onderging achter de bossen, die nu weer mijn bezit waren. Overdag was het betrokken geweest, maar tegen de avond was het steeds verder opgeklaard, en nu baadde de zon, roodachtig goudglanzend, in het puurste blauw, en beloofde een wolkeloze nieuwe dag. Ik was er zeker van dat die eindeloos lange veertien vakantiedagen, die nu weer voor mij lagen, net zo wolkeloos zouden zijn!

Toen ik de volgende dag gewekt werd, was het pakken al in volle gang. Eerst begreep ik helemaal niet wat er gebeurd was; het woord ‘mobilisatie’ zei me helemaal niets, ofschoon men een paar dagen tevoren nog geprobeerd had om het me uit te leggen. Er was echter weinig tijd mij ook maar iets uit te leggen. Want die middag moesten wij al met ons hele hebben en houden vertrekken; het viel te betwijfelen of er later nog een trein zou gaan. ‘Het is nu nul komma vijf,’ zei ons dienstmeisje; een uitdrukking waarvan de betekenis me nu nog steeds duister is, maar die in elk geval inhield dat het nu een totale chaos was en dat ieder zich maar moest zien te redden. Zo kon het ook gebeuren dat ik er nog één keer onopgemerkt tussenuit kon knijpen en wat in de bossen kon lopen, waar ik nog net op tijd voor ons vertrek gevonden werd, huilend op een boomstronk, totaal in de war, met het hoofd in de handen, en zonder enig begrip voor de argumenten dat het nu oorlog was en dat iedereen offers moest brengen. Op een of andere manier werd ik in de wagen gepropt, en voortging het achter twee dravende bruine paarden aan – niet meer Hanns en Wachtel, want die waren al weg – met achter ons stofwolken, die alles aan het gezicht onttrokken. Nooit heb ik de bossen van mijn kinderjaren teruggezien.

Het was de eerste en laatste keer dat ik oorlog als de realiteit ervoer, met het natuurlijke verdriet van een mens van wie iets wordt afgenomen en vernietigd. Onderweg werd alles al anders, opwindender, avontuurlijker, feestelijker. De treinreis duurde geen zeven uur, als anders, maar twaalf. Voortdurend was er oponthoud, treinen vol soldaten passeerden, en iedere keer stormde alles en iedereen naar het raam, zwaaiend en oorverdovend schreeuwend. We hadden geen coupé voor onszelf, zoals gebruikelijk, maar stonden in de gang of zaten op onze koffers, ingeklemd tussen een heleboel mensen, die allemaal onophoudelijk kakelden en praatten, alsof zij geen vreemden waren, maar oude bekenden. Het meest spraken ze over spionnen. Ik kwam op deze reis alles te weten over het avontuurlijke beroep van spion, waarvan ik nog nooit gehoord had. Over alle bruggen reden we heel langzaam en telkens zat ik dan lekker te griezelen; er kon immers een spion een bom onder de brug gelegd hebben! Toen we in Berlijn aankwamen, was het middernacht. Nog nooit in mijn leven was ik zo lang opgebleven!

En ons huis was absoluut niet op ons voorbereid, met overtrekken over de meubels en de bedden niet op orde. Er werd voor mij een bed opgemaakt op een bank in de werkkamer van mijn vader waar het altijd naar tabak rook. Het leed geen twijfel: een oorlog bracht ook veel leuks met zich mee!

In de daaropvolgende dagen leerde ik ongelooflijk veel in een ongelooflijk korte tijd. Ik, een zevenjarige jongen, die tot voor kort nog nauwelijks wist wat oorlog was, laat staan een ‘ultimatum’, ‘mobilisatie’ en ‘cavaleriereserve’, wist al snel, alsof ik het altijd al had geweten, niet alleen heel precies het wie, wat en waar van de oorlog, maar zelfs ook het waarom: ik wist dat de oorlog te wijten was aan het revanchisme van Frankrijk, de handelszucht van Engeland en de barbarij van Rusland; al deze woorden kon ik weldra heel vlot uitspreken. Ik begon eenvoudigweg op een dag de krant te lezen en verbaasde me erover hoe bijzonder gemakkelijk die te begrijpen was. Men liet me de kaart van Europa zien en ik zag in één oogopslag dat ‘wij’ Frankrijk en Engeland wel klein zouden krijgen, voelde evenwel een vage angst ten aanzien van de grootte van Rusland, maar troostte me met de gedachte dat het schrikbarend grote aantal Russen weer gecompenseerd werd door hun ongelooflijke domheid, hun verval en hun voortdurende gezuip van vodka. Ik raakte goed thuis – alsof ik het altijd al had geweten – in de namen van de commanderende generaals, in de kracht van legers en de bewapening, de waterverplaatsing van schepen, de ligging van de belangrijkste vestingen, het verloop van de fronten – en ik kwam er al snel achter dat hier een spel gaande was dat zich bij uitstek leende om het leven spannend en opwindend te maken. Mijn enthousiasme en belangstelling voor het spel duurden onverminderd voort tot aan het bittere einde.

Ik moet hier mijn familie verdedigen. Het waren absoluut niet mijn naaste verwanten die mij het hoofd op hol brachten. Mijn vader leed onder de oorlog vanaf het eerste ogenblik, en bezag het enthousiasme van de eerste weken met scepsis en de daaropvolgende haatpsychose met intense weerzin; ook al wenste hij natuurlijk, loyaal en vaderlandslievend, Duitslands overwinning. Hij behoorde tot de vele liberale geesten van zijn generatie die er in stilte stellig van overtuigd waren geweest dat oorlog in Europa iets was wat tot het verleden behoorde. Met de oorlog kon hij, zogezegd, niets beginnen, en hij wilde zich absoluut niets, zoals zovele anderen, voorspiegelen op dit punt. Ik hoorde hem een paar keer bittere en sceptische woorden zeggen – niet meer alleen over de Oostenrijkers – die mij, in mijn verse oorlogsenthousiasme, bevreemdden. Nee, mijn vader, en ook de rest van mijn familieleden, waren er onschuldig aan dat ik binnen enkele dagen een fanatieke chauvinist en ‘thuisfrontsoldaat’ werd.

De schuld daarvan was: de lucht; de anonieme, onophoudelijk tastbare stemming om ons heen; de aantrekkings- en zuigkracht van de massale eendracht, die degene die zich daaraan overgaf (ook al was dat een jongetje van zeven jaar), bedacht met ongekende emoties, en degene die daarbuiten bleef, bijna deed stikken in een vacuüm van verlatenheid en eenzaamheid. Ik bespeurde voor het eerst, met naïeve begeerte en zonder een spoor van twijfel of tegenstrijdige gevoelens, het resultaat van de merkwaardige gave van mijn volk om massapsychosen op te wekken. (Een gave die wellicht een compensatie is voor het geringe talent om individueel geluk te creëren.) Het kwam niet bij me op dat het mogelijk zou zijn om niet deel te nemen aan zo’n heerlijk-algemene waanzin. Ik kwam ook in de verste verte niet op de gedachte dat er iets kwalijks of gevaarlijks kon zijn aan iets wat klaarblijkelijk gelukkig maakte en de mensen in een onalledaags-feestelijke roes dompelde.

Weliswaar was destijds oorlog voor een schooljongen in Berlijn iets volkomen onwerkelijks: onwerkelijk als een spel. Er waren geen luchtaanvallen, er vielen geen bommen. Gewonden waren er wel, maar die waren ver weg, met spectaculair verband om. Er waren wel familieleden aan het front, zeker, en zo nu en dan kwam er een overlijdensbericht. Maar je was een kind, dat snel gewend raakte aan de afwezigheid van verwanten; en als die afwezigheid op een dag definitief werd, maakte dat al geen enkel verschil meer. Wat er aan werkelijke moeilijkheden en tastbare narigheid was, telde maar weinig. Slecht eten, tja, inderdaad. Later ook een tekort aan eten, klepperende houten zolen onder mijn schoenen, de gekeerde kleren, de bladeren uit mijn herbarium op school, en ook, gek genoeg, dikwijls ziek zijn Maar ik moet bekennen dat dat allemaal weinig indruk op me maakte. Het was beslist niet zo dat ik het ‘droeg als een kleine held’. Ik ging er helemaal niet zo onder gebukt. Ik dacht net zo weinig aan eten als een voetbalsupporter bij de Cup Final aan eten denkt. Het legercommuniqué interesseerde me veel meer dan het menu.

De vergelijking met de voetbalsupporter gaat heel ver. Ik was destijds als kind echt een oorlogsupporter, zoals men een voetbalsupporter is. Ik zou me slechter afschilderen dan ik was als ik zou beweren dat ik een slachtoffer was van de feitelijke haatpropaganda die in de jaren 1915-1918 het afnemende enthousiasme van de eerste maanden moest opzwepen. Ik haatte de Fransen, Engelsen en Russen net zo weinig als een aanhanger van Portsmouth de mensen van Wolverhampton ‘haat’. Natuurlijk hoopte ik op hun nederlaag en vernedering, maar alleen omdat die de onvermijdelijke keerzijde waren van de zege en triomf van onze kant.

Wat telde, was de fascinatie van het krijgsspel: een spel waarin, volgens geheimzinnige regels, aantallen gevangenen, terreinwinsten, veroverde vestingen en tot zinken gebrachte schepen ongeveer dezelfde rol speelden als schoten op het doel bij voetbal of ‘punten’ bij boksen. Ik bleef maar voor mijzelf puntentabellen bijhouden. Ik was een ijverig lezer van de legercommuniqués, die ik op mijn manier ‘omrekende’, ook weer volgens heel geheimzinnige, irrationele regels, waarbij bijvoorbeeld tien gevangen Russen één gevangen Fransman of Engelsman waard waren, of vijftig vliegtuigen één pantserkruiser. Als er statistieken van gesneuvelden voorhanden waren geweest, dan zou ik vast gerust ook de doden ‘omgerekend’ hebben, zonder me een voorstelling te maken hoe mijn cijfers er in de werkelijkheid uitzagen. Het was een duister, geheimzinnig spel met een nooit aflatende kwalijke aantrekkingskracht, die alles wegvaagde, het werkelijke leven nietig maakte, en verslavend was als het spelen van roulette of het schuiven van opium. Mijn kameraden en ik speelden het de hele oorlog, vier jaar lang, ongestraft en ongestoord, en juist dit spel, en niet het onschuldige ‘oorlogjespelen’, dat we en passant op straat en op speelplaatsen deden, heeft zijn gevaarlijke stempel op ons allemaal gedrukt.

==

4

==

Wellicht vindt de lezer het niet de moeite waard dat ik de duidelijk inadequate reacties van een kind op de wereldoorlog zo uitgebreid beschrijf. Daar zou hij gelijk in hebben gehad als het hier om een op zichzelf staand geval was gegaan. Dat was het echter niet. Zo of op een vergelijkbare wijze heeft een hele Duitse generatie in haar kinderjaren of vroege jeugd de oorlog beleefd, en dat is precies de generatie die zich vandaag de dag opnieuw op oorlog voorbereidt.

De kracht en de invloed van deze ervaring worden absoluut niet afgezwakt door het feit dat zij die haar beleefden, kinderen of jonge jongens waren. Integendeel! De psyche van de massa en de psyche van een kind vertonen heel vergelijkbare reacties. Je kunt je de ideeën waarmee de massa’s worden gevoed en in beweging gebracht, werkelijk niet kinderlijk genoeg voorstellen. Echte ideeën moeten, om historische krachten te worden die de massa’s in beweging brengen, in het algemeen eerst gesimplificeerd worden tot het niveau van het begripsvermogen van een kind. En een onnozele waanvoorstelling, die vorm gekregen heeft in de hoofden van tien jaargangen kinderen en die er vier jaar lang in gehamerd is, kan heel goed twintig jaar later als dodelijk serieuze ‘wereldbeschouwing’ haar intrede in de politiek doen.

De oorlog als een groots, meeslepend spel der naties, dat intenser vermaak en hartstochtelijker emoties oplevert dan wat dan ook wat de vrede ooit kan bieden; dat was in de jaren 1914-1918 de dagelijkse ervaring van tien jaargangen Duitse schooljongens; en dat is de concrete, elementaire visie van het nationaal-socialisme geworden. Aan deze visie ontleent het zijn propagandistische kracht, zijn simplisme, zijn beroep op fantasie en actiebereidheid; en precies zo ontleent het hieraan ook zijn intolerantie en wreedheid jegens zijn tegenstander op binnenlands politiek terrein: omdat degene die niet mee wil doen met dit spel, helemaal niet als ‘tegenstander’ wordt aanvaard, maar eenvoudigweg als spelbreker wordt ervaren. En ten slotte ontleent het aan die visie zijn als vanzelfsprekend naar oorlog neigende houding tegenover de buurstaten: omdat iedere andere staat wederom niet als ‘buurland’ wordt aanvaard, maar nolens volens tegenstander moet zijn, omdat anders het hele spel niet zou kunnen plaatsvinden!

Veel factoren hebben later het nationaal-socialisme in de kaart gespeeld en de kern ervan veranderd. Maar hier ligt het in geworteld: beslist niet in de ‘ervaringen aan het front’, maar in de ervaring van de oorlog door Duitse schooljongens. De generatie die aan het front vocht, heeft immers over het geheel genomen weinig echte nazi’s voortgebracht, en brengt nu nog voornamelijk de ‘mopperaars en kankerpitten’ voort; dat is heel begrijpelijk, want wie de oorlog als realiteit heeft meegemaakt, beoordeelt hem meestal anders. (Uitzonderingen daargelaten: de eeuwige soldaten, die in de realiteit van de oorlog met al zijn verschrikkingen toch hún vorm van leven vonden en steeds weer vinden, én de eeuwige ‘mislukkelingen’, die juist de verschrikkingen en verwoestingen van de oorlog jubelend ondergaan, als wraak op het leven waartegen zij niet opgewassen zijn. Tot het eerste type behoort wellicht Göring, tot het tweede beslist Hitler.) De generatie die de echte nazi’s heeft voortgebracht, bestaat uit de mensen die in de tien jaar tussen 1900 en 1910 zijn geboren en de oorlog helemaal los van de realiteit als een groots spel hebben beleefd.

Helemaal los van! Daartegen kan worden aangevoerd dat zij toch altijd nog honger hebben geleden. Dat is waar; maar ik heb al verteld hoe weinig storend de honger voor ons spel was. Misschien was die honger zelfs wel een stimulerende factor. Verzadigde en weldoorvoede mensen neigen niet zozeer tot het ontwikkelen van allerlei visies en fantasieën... in elk geval: de honger alleen desillusioneerde niet. Die werd, zogezegd, verwerkt. Wat overgebleven is, is zelfs een zekere gehardheid tegen ondervoeding, wellicht een van de sympathiekere trekjes van deze generatie.

Wij zijn er al heel vroeg aan gewend geraakt om met een minimum aan eten rond te komen. De meesten van de nu levende Duitsers hebben drie keer voedselschaarste meegemaakt: de eerste keer in de oorlog, de tweede keer tijdens de superinflatie en de derde keer nu, onder het motto ‘kanonnen in plaats van boter’. In dit opzicht zijn zij, zogezegd, getraind, en niet bijzonder veeleisend.

Het lijkt me heel twijfelachtig of de wijdverbreide mening dat de Duitsers de oorlog zouden hebben gestaakt vanwege de honger, wel juist is. Zij leden in 1918 al drie jaar lang honger, en 1917 was een jaar waarin meer honger werd geleden dan in 1918. Volgens mij staakten de Duitsers de oorlog niet omdat ze honger leden, maar omdat ze hem beschouwden als een militair verloren en uitzichtsloze oorlog. Hoe dit ook zij, de Duitsers zullen waarschijnlijk niet uit honger een eind maken aan het nationaal-socialisme of aan een tweede wereldoorlog. Op het moment vinden ze dat honger lijden half en half een morele plicht en in ieder geval niet zo erg is. Zij zijn langzamerhand een volk geworden dat zich welhaast schaamt voor zijn natuurlijke voedselbehoefte, en paradoxaal genoeg halen de nazi’s uit het feit dat zij het volk niets te eten geven, en passant zelfs nog een indirect propagandamiddel.

Zij dichten namelijk publiekelijk eenieder die ‘scheldt’, het motief toe dat hij scheldt omdat hij geen boter en koffie krijgt. Nu wordt er wel heel wat ‘gescholden’ in Duitsland, maar de meesten schelden om heel andere – en in werkelijkheid meestal veel loffelijker – redenen dan om de slechte voedselvoorziening. Zij zouden zich schamen om te schelden vanwege de slechte voedselvoorziening. Er wordt in Duitsland juist over de schaarse voedingsmiddelen veel minder gefoeterd dan men na lezing van de nazi-kranten zou geloven. De nazi-kranten weten echter heel goed wat zij doen als zij het tegendeel doen geloven, want voordat een ontevreden Duitser de naam kan krijgen dat hij uit minderwaardige vraatzucht ontevreden is, doet hij er reeds geheel en al het zwijgen toe.

Overigens vind ik dit, zoals gezegd, een van de sympathiekere trekjes van de hedendaagse Duitsers.

==

5

==

Ik raakte in de vier oorlogsjaren geleidelijk aan het gevoel kwijt hoe en wat vrede zou kunnen zijn. Mijn herinnering aan de tijd van voor de oorlog verbleekte allengs. Ik kon me een dag zonder legercommuniqué niet meer voorstellen. Zo’n dag zou ook zijn grootste bekoring hebben gemist. Want wat bood de dag eigenlijk verder nog? Je ging naar school, je leerde schrijven en rekenen, en later Latijn en geschiedenis, je speelde met vriendjes, je ging met je ouders uit wandelen, maar was dat nou de inhoud van het leven? Wat het leven spanning en de dag kleur gaf, was het laatste nieuws van het front; was er een groot offensief aan de gang, met aantallen gevangenen die in de vijf cijfers liepen en met gevallen vestingen en een ‘enorme buit aan oorlogsmaterieel’, dan was het feest, je had eindeloos veel stof voor fantasie, en je was uitgelaten blij, precies zoals later als je verliefd was. Als er slechts saaie defensieve gevechten gevoerd werden, er ‘van het westelijk front geen nieuws’ was, of zelfs sprake was van een ‘volgens plan uitgevoerde strategische terugtocht’, dan werd het hele leven grijs, verloren de oorlogsspelletjes met je vrienden hun bekoring en werd het schoolwerk dubbel zo vervelend.

Iedere dag ging ik naar een politiebureau, een paar straten van ons huis vandaan: hier was op een schoolbord het legercommuniqué geprikt, al een aantal uren voordat het in de krant stond. Een sober wit vel papier, soms langer, soms korter, bezaaid met hoofdletters die op en neer dansten, afkomstig uit een duidelijk behoorlijk versleten stencilmachine. Ik moest zowat op mijn tenen gaan staan om alles te kunnen ontcijferen. Ik deed dat geduldig en vol overgave, iedere dag.

Zoals gezegd, had ik geen goede voorstelling meer van de vrede, wel echter had ik een voorstelling van de ‘eindoverwinning’. De eindoverwinning – de grote som waartoe ooit onvermijdelijk al die vele deeloverwinningen van de legercommuniqués, bij elkaar opgeteld, zouden leiden – was voor mij destijds ongeveer dat wat voor vrome christenen het Laatste Oordeel en de verrijzenis des vleses is, of voor vrome joden de komst van de Messias. Het was een onvoorstelbare verveelvoudiging van alle overwinningsberichten, waarin de aantallen gevangenen, de landveroveringen en de hoeveelheid buit elkaar in monsterachtigheid naar de kroon staken. Daarna kon je je niets meer voorstellen. Ik wachtte met hevige en toch ingehouden spanning de eindoverwinning af; dat zij ooit zou komen, was zeker. Onzeker was alleen wat het leven daarna nog zou kunnen bieden.

Ik wachtte in feite ook in de maanden juli-oktober 1918 nog op de eindoverwinning, hoewel ik niet zo gek was om niet te merken dat de legercommuniqués almaar somberder werden, en dat ik eigenlijk tegen alle redelijkheid in wachtte. Maar toch, was Rusland niet verslagen? Hadden ‘wij’ niet de Oekraïne in handen, die alles zou leveren wat nodig was om de oorlog te winnen? Hadden ‘wij’ onze legers niet nog altijd diep in Frankrijk staan?

Het werd weliswaar ook mij in die tijd duidelijk dat velen, zeer velen, ja bijna alle mensen zich mettertijd een andere mening over de oorlog hadden gevormd dan ik, ofschoon mijn mening toch oorspronkelijk die van iedereen geweest was; die mening was nu net de mijne geworden omdat zij de algemeen heersende was! Het was buitengewoon ergerlijk dat juist nu bijna niemand meer zin in de oorlog leek te hebben, juist nu, waar een kleine extra krachtsinspanning nodig was geweest om de legercommuniqués uit de sombere depressie van ‘mislukte pogingen stellingen op te rollen’ en van ‘volgens plan verlopen terugtrekkingen in geprepareerde verdedigingslinies’ weer terug te brengen in de stralend mooi-weersfeer van ‘aanval tot zo’n 30 kilometer diep’, ‘het vijandelijke stellingensysteem vernietigd’, of ‘30 000 gevangenen’!

Bij de winkels waar ik voor namaak-honing of magere melk in de rij stond – want mijn moeder en het dienstmeisje konden het alleen niet meer voor elkaar krijgen, en ook ik moest af en toe in de rij gaan staan –, hoorde ik de vrouwen mopperen en akelige woorden van het diepste onbegrip spreken. Niet altijd nam ik er genoegen mee om die aan te horen: ik verhief onverschrokken mijn nog tamelijk hoge kinderstem en begon een lezing over de noodzaak om ‘vol te houden’. De vrouwen lachten meestal aanvankelijk, verbaasden zich dan, en raakten aandoenlijk genoeg soms onzeker of zelfs gegeneerd. Zegevierend verliet ik dan de plaats waar de woordenwisseling had plaatsgevonden, ver weg met mijn gedachten en zwaaiend met een kwartliter melk... De legercommuniqués wilden echter maar niet beter worden.

En toen naderde, vanaf oktober, de revolutie. Zij kondigde zich net als de oorlog aan, met nieuwe woorden en begrippen waarvan het plotseling overal gonsde, en net als de oorlog overviel zij ons ten slotte toch nog bijna. Hier houdt de vergelijking echter op. De oorlog was, wat men er ook over mag zeggen, iets gaafs geweest, een onderneming die goed liep, op zijn manier een succes, op z’n minst in het begin. Van de revolutie kun je dat niet zeggen.

Het is voor de hele verdere Duitse geschiedenis van noodlottige betekenis geweest dat het uitbreken van de oorlog, ondanks alle verschrikkelijke ellende die erop volgde, voor bijna iedereen verbonden is gebleven met een paar onvergetelijke dagen van opperste extase en intenser levensgevoel, terwijl aan de revolutie van 1918, die per slot van rekening toch vrede en vrijheid bracht, bijna alle Duitsers eigenlijk slechts mistroostige herinneringen hebben. Alleen al het feit dat het heerlijk zomerweer was bij het uitbreken van de oorlog en een waterkoude, nevelachtige novemberdag bij het uitbreken van de revolutie, was een ernstige handicap voor de revolutie. Dit kan bespottelijk klinken, maar het is waar. De republikeinen voelden het later zelf aan; zij wilden nooit zo erg herinnerd worden aan de 9de november, en hebben die dag nooit in het openbaar gevierd. Voor de nazi’s, die augustus 1914 tegen november 1918 afzetten, was het altijd een eenvoudig spelletje. Hoewel er in november 1918 een eind aan de oorlog kwam, de vrouwen hun mannen terugkregen en de mannen hun leven, is er vreemd genoeg geen enkel positief gevoel met die tijd verbonden; veeleer mismoedigheid, nederlaag, angst, zinloos geschiet, verwarring en, ja, slecht weer.

Ik heb persoonlijk weinig gemerkt van de eigenlijke revolutie. Op zaterdagavond meldde de krant dat de keizer afstand van de troon had gedaan. Het verraste me enigszins dat dat zo weinig te betekenen leek te hebben. Het was nog maar net een krantenkop, en in de oorlog had ik er echt wel grotere gezien. In werkelijkheid had hij trouwens nog niet eens afstand van de troon gedaan toen wij dat in de krant lazen. Aangezien hij dat echter al snel alsnog deed, was dat ook niet meer zo belangrijk.

Schokkender dan de kop ‘Troonsafstand van de keizer’ was het dat op zondag de krant Tägliche Rundschau plotseling Die Rote Fahne heette. Een paar revolutionaire arbeiders in de drukkerij hadden dat doorgezet. Voor het overige was de inhoud weinig veranderd, en na een paar dagen heette de krant alweer Tägliche Rundschau. Een verloop dat symbolisch voor de hele revolutie van 1918 is.

Op die zondag hoorde ik ook voor de eerste keer schoten. De hele oorlog had ik geen schot horen lossen. Nu echter, aan het eind van de oorlog, begon men bij ons in Berlijn te schieten. Wij stonden in een van onze achterkamers, openden de ramen en hoorden een zwak maar duidelijk geratel van machinegeweervuur. Ik kreeg het er benauwd van. Iemand legde ons uit hoe zware en hoe lichte machinegeweren klonken. We gisten wat voor een gevecht daar nu eigenlijk plaatsvond. Het schieten kwam uit de buurt van het slot vandaan. Misschien dat het Berlijnse garnizoen zich daar teweerstelde? Misschien dat toch niet alles met de revolutie zo gladjes verliep?

Zo ik daar al enige hoop op had gevestigd – want ik was natuurlijk, hetgeen na al het voorafgaande niet verbazingwekkend zal zijn, van ganser harte tegen de revolutie –, dan werd die de volgende dag beschaamd. Het was een tamelijk zinloze schietpartij geweest tussen verschillende revolutionaire groeperingen, die allemaal vonden dat zij het recht hadden op het bezit van de vorstelijke stallen. Van tegenstand was geen spoor te bekennen. De revolutie had kennelijk gezegevierd.

Anderzijds, wat betekende dit alles nu eigenlijk? Op z’n minst feestelijke wanorde, chaos, avontuur en bonte anarchie! Niets daarvan. Integendeel, nog diezelfde maandag verklaarde de meest gevreesde van onze leraren, een opvliegende tiran met kwaadaardig rollende oogjes, dat ‘hier’, namelijk op school, in ieder geval geen revolutie had plaatsgevonden, dat hier verder orde heerste, en om dit te bekrachtigen legde hij een paar van ons, die zich in de pauze bij het ‘revolutietje-spelen’ bijzonder hadden onderscheiden, over de bank en gaf hun een demonstratief pak slaag. En ieder van ons die bij de bestraffing aanwezig was, voelde vaag dat zij een symbool was van een slecht en verstrekkend voorteken. Met een dergelijke revolutie klopte iets niet, als al op de dag erna de jongens op school voor ‘revolutietje-spelen’ een pak slaag kregen. Van zo’n revolutie kon niets terechtkomen. En er kwam ook niets van terecht.

Ondertussen liet het einde van de oorlog nog op zich wachten. Dat de revolutie gelijkstond met het einde van de oorlog, was voor mij net als voor iedereen evident, en wel duidelijk met een einde zonder eindoverwinning, aangezien immers de kleine noodzakelijke extra inspanning onbegrijpelijkerwijze achterwege was gebleven. Hoe echter een dergelijk einde zonder eindoverwinning eruit zou zien, daarvan had ik geen idee; ik moest het eerst zien om het me te kunnen voorstellen.

Daar de oorlog zich immers ergens in het verre Frankrijk afspeelde, in een onwerkelijke wereld, waarvandaan ons slechts de legercommuniqués als tijdingen uit het hiernamaals bereikten, was voor mij ook het einde van die oorlog ver weg van de feitelijke realiteit. Er veranderde niets in mijn onmiddellijke, zintuiglijk waarneembare omgeving. De gebeurtenis speelde zich uitsluitend af in die droomwereld van het grote spel waarin ik vier jaar lang geleefd had... Maar heus, die wereld was echt veel belangrijker voor mij geworden dan de werkelijke.

Op 9 en 10 november waren er nog legercommuniqués, in de gebruikelijke stijl: ‘vijandelijke pogingen tot doorbraak afgeslagen’, ‘... trokken onze troepen zich na dappere tegenstand terug in geprepareerde stellingen ...’ Op 11 november hing er geen legercommuniqué meer op het schoolbord van mijn politiebureau toen ik daar op de gebruikelijke tijd aankwam. Het bord gaapte me leeg en zwart aan, en ik besefte in volle omvang en vol schrik hoe het zou zijn als daar waar ik me jarenlang dagelijks voorzag van voedsel voor de geest en ik de inhoud van mijn dromen vormde, voor altijd en eeuwig niets anders meer zou zijn dan een leeg schoolbord. Intussen liep ik echter verder. Er moest per slot van rekening toch wel iets aan nieuws over het strijdtoneel te vinden zijn. Als de oorlog dan afgelopen was (waarmee ik rekening moest houden), dan moest het einde op z’n minst toch nog hebben plaatsgevonden, zoiets als het affluiten bij een wedstrijd, altijd nog wel het vermelden waard. Een paar straten verderop was een ander politiebureau. Misschien hing daar een mededeling.

Ook hier hing er geen. De politie was nu eenmaal ook door de revolutie geïnfecteerd en de bestaande orde was vernietigd. Ik nam er geen genoegen mee. Ik jakkerde verder door de straten, in een fijne doordringende novemberregen, op zoek naar iets aan nieuws. Ik raakte steeds verder uit mijn eigen buurt.

In een of andere straat zag ik een kleine mensenmenigte voor het uitstalraam van een krantenzaak. Ik ging in de rij staan, drong zachtjes erdoorheen en kon eindelijk ook lezen wat iedereen, zwijgend en mismoedig, las. Het was een vervroegde editie van een krant die daar was aangeplakt, en die kopte: ‘Wapenstilstand ondertekend’. Daaronder stonden de voorwaarden, een lange lijst. Ik las ze. Terwijl ik las, verstijfde ik.

Waarmee moet ik mijn gevoelens vergelijken, de gevoelens van een elfjarige jongen, bij wie een hele fantasiewereld in elkaar stort? Hoezeer ik daar ook over peins, het is moeilijk om er in het gewone, werkelijke leven een equivalent voor te vinden. Bepaalde onwezenlijke rampen zijn nu eenmaal slechts in een droomwereld mogelijk. Als iemand die jarenlang grote sommen geld op de bank heeft weggezet, op een dag vraagt om een overzicht van de rekening en verneemt dat hij in plaats van een vermogen een kolossale schuldenlast heeft, kan het hem net zo te moede zijn. Iets dergelijks echter gebeurt nu eenmaal alleen maar in een droom.

De voorwaarden spraken niet meer de behoedzame taal van de laatste legercommuniqués. Zij spraken meedogenloos de taal van de nederlaag; zo meedogenloos als de legercommuniqués altijd alleen maar over nederlagen van de vijand hadden gesproken. Dat iets dergelijks ook ‘ons’ kon treffen – en dan niet als incident, maar als het eindresultaat van louter en alleen overwinningen –, ik kon het niet voor mogelijk houden.

Ik herlas de voorwaarden telkens opnieuw, met mijn hoofd in mijn nek, zoals ik vier jaar lang de legercommuniqués had gelezen. Uiteindelijk maakte ik me los uit de mensenmenigte en liep weg, zonder te weten waar ik heen ging. De buurt waarin ik op zoek naar nieuws terecht was gekomen, was me haast helemaal vreemd, en nu kwam ik in een nog onbekendere buurt terecht; ik jakkerde door straten die ik nog nooit gezien had. Een fijne novemberregen viel.

Zoals deze straten mij vreemd waren, zo was nu de hele wereld mij vreemd en angstaanjagend geworden. Het grote spel had kennelijk naast zijn fascinerende regels, die ik kende, nog geheime regels gehad, die mij ontgaan waren. Er moest iets onechts en bedrieglijks met dat spel aan de hand zijn geweest. Maar waar kon je een houvast vinden, waar zekerheid, geloof en vertrouwen, als het wereldgebeuren zo achterbaks was, als overwinning op overwinning leidde tot een definitieve nederlaag en de werkelijke regels van de ontwikkelingen niet bekend werden gemaakt, maar pas achteraf aan het licht kwamen, met dit verpletterende resultaat? Ik blikte in een onpeilbare diepte. Ik walgde van het leven.

Ik geloof niet dat iemand heviger door de Duitse nederlaag kan zijn geschokt dan de elfjarige jongen die daar door de herfstig-natte, onbekende straten doolde, zonder te merken waarheen hij liep en zonder te merken hoe de fijne regen hem geleidelijk aan helemaal doornat maakte. Ik geloof met name niet dat het verdriet van korporaal Hitler heviger kan zijn geweest, die het ongeveer op datzelfde tijdstip in het lazaret van Pasewalk niet meer kon verdragen om de bekendmaking van de nederlaag aan te horen. Hij reageerde wel dramatischer dan ik. ‘Het was me onmogelijk om nog langer te blijven,’ schrijft hij. ‘Terwijl het me wederom zwart voor de ogen werd, liep ik wankelend en op de tast terug naar de slaapzaal, wierp me op mijn bed en duwde mijn gloeiende hoofd in de deken en in het kussen.’ Waarop hij besloot om politicus te worden.

Eigenaardig genoeg een veel kinderlijk-recalcitranter gebaar dan het mijne. En dat geldt niet alleen voor de uiterlijke reactie. Als ik vergelijk wat de conclusie was die Hitler en ik voor onszelf trokken uit het gemeenschappelijk beleefde verdriet – bij de één woede, koppigheid en het besluit om politicus te worden, bij de ander twijfel aan de deugdelijkheid van de spelregels en de notie van walging voor de onberekenbaarheid van het leven –, als ik dit vergelijk, dan kan ik er niets aan doen: ik vind de reactie van de elfjarige jongen evenwichtiger dan die van de negenentwintigjarige man.

In ieder geval stond het vanaf dit ogenblik ongetwijfeld vast in de sterren dat ik met Hitlers rijk niet op vriendschappelijke voet zou kunnen staan.

==

6

==

Vooralsnog had ik echter nog niet te maken met Hitlers rijk maar met de revolutie van 1918 en met de Duitse republiek.

De revolutie had op mij en mijn leeftijdgenoten een effect dat precies het omgekeerde was van dat van de oorlog: de oorlog had ons werkelijke, dagelijkse leven tot vervelens toe ongewijzigd gelaten, maar had daarentegen de allerrijkste en meest onuitputtelijke stof opgeleverd voor onze fantasie. De revolutie bracht veel nieuwe dingen met zich mee in de dagelijkse realiteit, en dat nieuwe was bont en opwindend genoeg – ik zal daar dadelijk over vertellen – maar zij prikkelde de fantasie niet. Zij miste die, zogezegd, begrijpelijke eenvoud waardoor men de gebeurtenissen kon plaatsen. Al haar crises, stakingen, schietpartijen, putschen en protestmarsen bleven paradoxaal en verwarrend. Het werd nooit echt duidelijk waarom het eigenlijk ging. Je kon niet enthousiast worden. Je kon het niet eens begrijpen.

Zoals bekend was de revolutie van 1918 geen van tevoren bedachte en geplande operatie. Zij was een bijproduct van de militaire ineenstorting. Het volk – ja, werkelijk het volk! Aan leiding ontbrak het volledig – voelde zich door zijn militaire en politieke leiders bedrogen en joeg hen weg. Het joeg hen weg; het hoefde hen niet eens te dwingen om op te stappen. Want met het eerste dreigende wegjaag-gebaar verdween iedereen, te beginnen met de keizer, geruis- en spoorloos; ongeveer net zo geruis- en spoorloos als later, in 1932 en 1933, de leiders van de republiek. De Duitse politici van rechts tot links verstaan de kunst van het verliezen slecht.

De macht lag op straat. Onder degenen die haar overnamen, bevonden zich maar heel weinig werkelijke revolutionairen; en ook die hadden, als je erop terugkijkt, weinig duidelijke ideeën over wat zij eigenlijk wilden en hoe zij dat tot stand wilden brengen (het is uiteindelijk toch niet alleen maar pech, maar ook een teken van gebrek aan talent dat zij bijna allemaal binnen een halfjaar na de revolutie waren doodgeschoten).

De nieuwe machthebbers waren in de meeste gevallen bedeesde burgermannetjes, die allang oud en gemakzuchtig waren geworden door de gewoontes van het voeren van een loyale oppositie en zich buitengewoon beklemd voelden door de onverwacht in hun handen gevallen macht en pijnlijk sterk erop gespitst waren om haar zo snel mogelijk weer op een goede manier kwijt te raken.

En ten slotte was er onder hen een aantal saboteurs, die vastbesloten waren om de revolutie ‘onder controle te krijgen’, dus te verraden. De sinistere Noske is van hen de bekendste geworden.

Er begon nu een spel, waarin de werkelijke revolutionairen een aantal slecht georganiseerde en dilettantische staatsgrepen op touw zetten, en de saboteurs de contrarevolutie tegen hen op het programma zetten, in de vorm van de zogeheten ‘vrijkorpsen’. Zij rekenden vervolgens als zogenaamde regeringstroepen binnen een paar maanden definitief en bloedig af met de revolutie.

Aan dit hele schouwspel kon je met de beste wil van de wereld niets inspirerends ontdekken. Als burgerlijke jongens, die bovendien nog pas net hard wakker geschud waren uit hun patriottisch-militaire roes van vier jaar, konden wij vanzelfsprekend slechts ‘tegen’ de rode revolutionairen zijn: tegen Liebknecht, Rosa Luxemburg en hun Spartakusbond,4 waarvan wij slechts vaagjes wisten dat die ons ‘alles afnemen’ wilde, onze ouders, voor zover zij welgesteld waren, waarschijnlijk wilde vermoorden en in het algemeen vreselijke, ‘Russische’ toestanden beoogde. Wij waren dus enigszins ‘voor’ Ebert en Noske en hun vrijkorps. Het was echter helaas onmogelijk om ook maar enig enthousiasme op te brengen voor deze figuren. Het schouwspel dat zij boden, was te onverholen weerzinwekkend. De geur van verraad die hen omgaf, was te penetrant: hij drong door tot in onze neus. (Ik zou hier nog eenmaal willen benadrukken dat de politieke reactie van kinderen, historisch gezien, beslist opmerkelijk is: dat wat ‘ieder kind weet’, is in de meeste gevallen de absolute, onloochenbare kwintessens van een politieke ontwikkelingsgang.) Er was iets onfris aan het feit dat de martiale en wrede vrijkorpsen – van wie wij wellicht graag hadden gezien dat zij Hindenburg en de keizer hadden teruggehaald – nadrukkelijk voor ‘de regering’ vochten: dus voor Ebert en Noske, mensen die openlijk verraders van hun eigen zaak waren, en er overigens ook precies zo uitzagen.

Daarbij kwam nog dat nu de gebeurtenissen zo vlak achter onze rug plaatsvonden, zij veel onoverzichtelijker en moeilijker te begrijpen waren dan voorheen, toen ze zich nog afspeelden in het verre Frankrijk en ze door het legercommuniqué dagelijks in het juiste licht werden gesteld. Nu hoorde je bij tijd en wijle bijna dagelijks schieten, maar kwam je lang niet altijd te weten wat dat te betekenen had.

De ene dag was er geen elektriciteit, de andere dag reden de trams niet, maar het bleef onduidelijk of het te wijten was aan de Spartakisten of aan de regering dat je een petroleumlampje moest aansteken of te voet moest gaan. Je kreeg vlugschriftjes in de hand gedrukt of las aanplakbiljetten met het opschrift ‘Het uur der afrekening naakt!’, en dan moest je je eerst door lange alinea’s vol scheldpartijen en onbegrijpelijke beschuldigingen heen werken voordat je in de gaten kreeg of met die ‘verraders’, ‘arbeidersmoordenaars’, ‘gewetenloze volksverlakkers’ enzovoort Ebert en Scheidemann of Liebknecht en Eichhorn werden bedoeld. Protestmarsen waren dagelijks te zien. De demonstranten hadden destijds de gewoonte om op willekeurig welke gescandeerde leus van iemand uit hun midden, al naar gelang de strekking ervan, in koor ‘Hoera’ of ‘Weg ermee’ te roepen. Van enige afstand hoorde je elke keer alleen het duizendstemmige ‘Hoera’ of ‘Weg ermee’; de solostem die het parool gescandeerd had, was vanuit de verte onhoorbaar, en aldus wist je opnieuw niet waar je aan toe was.

Dit ging zo, met onderbrekingen, een goed halfjaar door; daarna begon het langzaam te verdwijnen, nadat het al lang daarvoor zinloos was geworden. Het lot van de revolutie was in feite bezegeld – ik wist dat destijds natuurlijk niet – toen op 24 december de arbeiders en matrozen na een gewonnen veldslag op straat voor het slot uiteengingen en naar huis gingen om Kerstmis te vieren. Na de kerst gingen zij weliswaar opnieuw op oorlogspad, maar intussen had de regering al voldoende vrij korpsen samengetrokken. Veertien dagen lang waren er in Berlijn geen kranten, maar was er slechts schieten, van dichterbij of verderaf en waren er geruchten. Toen verschenen er weer kranten, de regering had gewonnen, en een dag later volgde het bericht dat Liebknecht en Rosa Luxemburg neergeschoten waren, beiden op de vlucht. Naar mijn weten is dit het begin van het ‘op de vlucht neerschieten’, dat sedertdien de gebruikelijke omgangsvorm voor politieke tegenstanders ten oosten van de Rijn is geworden. Destijds was men daar nog zo weinig aan gewend dat velen het zelfs letterlijk opvatten en geloofden: dat waren nog eens beschaafde tijden!