Marianne Philips

De biecht

Roman

==

==

==

© 1930, 2019 erven Marianne Philips en Uitgeverij Cossee BV, Amsterdam

© Nawoord Judith Belinfante en Uitgeverij Cossee BV, Amsterdam

Omslagbeeld Herbert James Draper, Pot Pourri

Omslagontwerp Irwan Droog

==

ISBN 978 99 5936 848 4 / NUR 301

==

www.cossee.com

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2019

I

==

##

Ik kom bij je zitten zuster.

Natuurlijk, ik weet dat het niet mag. Maar ik doe het toch – ik heb in zo’n lange tijd niet op een stoel gezeten, zo bij een tafel waar een lamp op staat.

Begrijp jij waarom ze gekken in een bed leggen, net alsof het zieke mensen zijn?

Ja, jij weet het natuurlijk, omdat je zuster bent. Jullie leren zeker op cursus dat we geen gekken zijn, alleen maar zenuwzieken.

Maar dat is onzin. We zijn wel degelijk gekken hier. Ik lig hier nu al zeven maanden op zaal en alleen juffrouw Engberts is gewoon naar haar eigen huis gegaan, al de anderen zijn naar een gesticht gebracht.

Ja, dat kon ik zien, zuster. Als er een auto voorrijdt of een paar zusters of broeders brengen een patiënt naar buiten, zo stijf tussen hun armen gehaakt, dan weet ik immers dat die niet naar zijn eigen huis gaat. Alleen juffrouw Engberts is gewoon met haar man naar huis gewandeld.

Je hebt juffrouw Engberts niet gekend, ze was al weg voor je bij ons kwam. Ze was maar een licht geval, zei de hoofdzuster, een beetje overwerkt. Ik was zo blij dat zij er was om naar te kijken, al de anderen waren zo lelijk en griezelig. Ik lag de eerste weken naast haar, ze had nog een heel aardig gezichtje, en ze trok ook geen rare grimassen, alleen was ze vreselijk bleek. Ze wilde ook nooit praten, ze keek maar.

Ja, zij had gewone ogen, net zulke gewone ogen als de zusters en de dokters. Alleen wilde ze niet praten. Dat was zeker de ziekte. Mevrouw Dieken ligt nu in haar bed, naast mij. Die praat de hele dag.

Vreselijk is dat, zuster, als je ligt naast iemand die praat en die zichzelf niet hoort praten. Het is net of je aldoor luisteren moet omdat anders niemand die woorden zou horen. En dan hoor je allemaal onzin, maar toch probeer je het te begrijpen.

Ze heeft me vanmiddag zo vreselijk moe gemaakt, omdat ze maar bleef spreken over een brief die ze aan het schrijven was. Ze kon de brief niet afkrijgen, en ze bleef maar steeds zoeken naar de laatste zin. Dat doet iedereen wel die een brief schrijft, omdat de laatste zin precies moet passen bij alles wat al in de brief staat, maar eindelijk vindt men dan toch wat geschreven moet worden.

Maar vanmiddag zocht mevrouw Dieken zo lang. Telkens dacht ze dat de brief af was, dan trok ze met haar vinger een lange streep over het beddenlaken, maar dan veegde ze de streep weer uit en ging door met praten en schrijven en spellen.

Het was een brief aan haar moeder, die dood is. Het is toch eigenlijk komisch, dat een vrouw van zestig nog een brief schrijft aan haar moeder die dood is. Maar ik vond het vervelend dat ze hardop moest zeggen wat ze schreef, en dat ik niet kon ophouden met luisteren.

Ze heeft liggen schrijven van theetijd tot de avondpap, altijd maar met haar vinger op het beddenlaken. Toen de pap kwam is ze opgehouden, ze rook dat die aangebrand was.

Nee zuster, ik ga niet naar bed, ik ben juist helemaal niet moe. Laat me nu toch een beetje bij je zitten. Het is zo heerlijk dat ze allemaal slapen en dat de hele zaal stil is. Nu hoor ik alleen mezelf als ik praat. Nu is het net of ik gewoon in een kamer zit met een kennis bij me die naar me luistert. Zo gewoon, bij een tafel waar licht op valt. Voor wie maak je die doek, zuster? Voor jezelf? Geef nu eens antwoord.

Waarom zeg je helemaal niets? Ik ga toch niet in bed liggen – het is warm vannacht en ik heb een flanellen nachthemd aan. En ik zit juist zo heerlijk op een gewone stoel.

Daar ligt een schaar in je werkmandje. Grappig, dat zie ik nu voor het eerst. Hij glimt mooi, zuster. Ik heb in zeven maanden geen schaar in mijn handen gehad en vroeger wel iedere dag. Ik had een etui met vier mooie stalen scharen, allemaal verschillende. Een borduurschaartje en een knoopsgatenschaar en een gewone schaar en een heel grote hapschaar om stof mee te knippen.

Wat een mooie sjaal wordt het, zuster, die zal je lekker warm houden als je de wacht hebt.

Maar natuurlijk maak je hem niet eens voor jezelf.

Grappig is dat, hoe jullie in de wacht altijd zitten te breien en te haken voor andere mensen, verveelt dat nooit?

Ik heb vroeger ook wel voor anderen gebreid en genaaid – o jee – als je uit een groot gezin komt... En later voor Lientje en Hannes natuurlijk – maar dat waren geen anderen.

Waarom kijk je me nu aan, zuster? Jesses! Heb ik toch gepraat – over Hannes?

==

Zuster pas op! Opoe wordt wakker, straks heeft ze zich ook al omgekeerd. Je mag haar wel gauw de steek geven, anders moet je haar verschonen!

O zuster, waarom sluit je de schaar voor me weg, ik dacht daar helemaal niet meer aan.

==

Zo, dat is klaar, kom nu weer hier zitten, onder de lamp; opoe slaapt al weer. Ze heeft niet eens gemerkt dat je haar hielp.

Verleden week is opoe voor het laatst vies geweest. Maar toen was het ook wel heel vreselijk. Zuster Dora had de wacht, heeft ze het niet verteld? We sliepen allemaal, misschien heeft zuster Dora ook wel een beetje geslapen, want opoe lag al helemaal in de viezigheid – echte viezigheid, zuster.

En toen ging opoe overeind zitten, ik zag het net gebeuren omdat ik wakker werd, het stonk zo. En ze greep in de vuiligheid en smeet het allemaal op het bed van juffrouw Smit naast haar.

Opoe haat juffrouw Smit, ik dacht dat een kinds mens niet meer zo fel kon zijn, maar ze zou haar wel willen vermoorden als ze niet te bang was. Het komt omdat juffrouw Smit haar bedilt. Laatst had de dokter gezegd dat opoe niet meer uit bed mocht, en toen waren haar pantoffels weggebracht en daarom wilde ze die van juffrouw Smit aantrekken, maar die riep de zuster erbij. En toen kreeg opoe knorren – zuster, wat gek dat een kinds mens weer precies huilt als een zuigeling.

Zuster Dora moest ze allebei in bad doen, midden in de nacht. Maar de zaal stonk zo vreselijk – en al de anderen lachten en schreeuwden.

Zuster, denk je ook weleens dat je in de hel bent? Toen ik hier werd gebracht, wist ik eerst heel zeker dat ik in de hel was. Ik dacht dat die mensen hier, die vrouwen, allemaal heksen waren.

Heb je weleens gelezen van heksen, die ronddansen en vliegen door de lucht met hangende haren? Bij mijn grootmoeder hing zo’n plaat, later zag ik dat die een opera voorstelde, maar toen ik klein was durfde ik er haast niet naar te kijken.

Juffrouw Smit heeft zulke heksenogen. Of ze ergens vals wordt geknepen en zij nu ook iemand knijpen moet.

Op kerstavond... Maar misschien was het wel een andere avond, ik ken de dagen niet meer.

We hadden koekjes gehad bij de thee en de zusters zongen, weet jij het nog, zuster, wanneer dat is geweest?

Die avond stonden al die mensen hier opeens rechtop in hun bedden en toen klommen ze eruit. Ik had dat nog nooit gezien want ik was hier pas, er was weleens een enkele uit bed geklommen maar nooit zoveel tegelijk. O zuster, ze zijn zo verschrikkelijk lelijk. Opoe heeft spataderen en juffrouw Smit een zwarte baard, vroeger schoor ze zich zeker, maar jullie doen dat natuurlijk niet. En mevrouw Engberts haar nachtpon zat vol vlekken en juffrouw Thysselt hinkte en ze had ook geen tanden, want haar kunstvoet en haar gebit waren opgeborgen.

En toen gingen ze allemaal samen dansen. Ja, omdat jullie muziek maakten beneden, het was toch wel kerstmuziek, jullie zongen zeker voor de rustigen. Ik kon de muziek goed horen, zuster Eva had de deur opengezet, ik lag naast de deur. Maar toen gingen ze allemaal samen dansen en opoe sprong rond op haar blote voeten, die zijn helemaal blauw, en mevrouw Dieken haar hemd ging los, ze was zo wit en zo dik – als een gebarsten paddenstoel.

Toen dansten ze hoe langer hoe harder en juffrouw Smit kreeg een gilbui, daarom moest zuster Eva de deur dichtmaken, en toen waren de kerstliedjes weg. Maar al die mensen bleven dansen, ze tolden en vlogen en ze draaiden steeds vlugger – toen moest ik opeens uit mijn bed komen, omdat ik dacht dat ik nu ook een heks was en maar mee moest gaan dansen. Maar ik huilde zo vreselijk omdat ik een heks was geworden. Ik wist toen zeker dat ik in de hel was, om Lientje.

Je hoeft me niet zo aan te kijken, zuster. Ik weet wel wat ik gezegd heb. Lientje – ik weet ook dat ik in de hel ben om haar. Nee, ik ben niet gek – nu weet ik wel dat dit hier niet de hel is – behalve een heel enkele keer, als ik weer vergeet dat dit een zenuwkliniek is in de gewone wereld.

Ik ben hier alleen in mijn eigen hel.

Nee zuster, kijk maar niet naar de schel, ik krijg geen aanval, ik heb maar eenmaal een aanval gehad – voor ik hier werd gebracht. Laat me maar praten. Ik weet precies wat ik zeg, ik weet ook dat het tien minuten over halftwaalf is op je horloge – je hebt wacht tot zes uur, nietwaar?

Nee zuster, ik ga niet naar bed. Laat me nu maar zo zitten. Kijk eens door het bovenraam! Door het ijzergaas heen kun je zien dat de lucht blauw is. Zuster, nu staat de maan ergens boven een gracht of een vijver, en de nacht is warm. Buiten lopen nu nog wel mensen, samen, arm in arm, ze lopen langzaam langs de huizen tot ze bij hun eigen deur zijn. Daar laten ze elkaar los en de man steekt een sleutel in het slot.

Vreemd, ik droomde straks, voor ik opstond om bij de lamp te zitten, ik droomde van een sleutel die in een slot wordt gestoken, klik, zegt de sleutel en een bundel sleutels rinkelt – wat een gezellig gehoor is dat, zuster – als een man thuiskomt en zijn sleutel in het slot steekt.

Och, dat weet jij natuurlijk niet. Jammer, hè?

Daar moet ik om lachen. Jij bent een nette, lieve verpleegster en ik een slecht mens, die haar eigen zuster... nee... een gekke vrouw die onder observatie is omdat haar advocaat dat nodig vindt. En nu beklaag ik jou. Zot hè?

Hoe oud ben je?

Nee, dat vertel je natuurlijk niet aan een patiënt; jullie zijn ook eigenlijk veel te jong om hier te zijn, bij ons. Ik denk weleens dat alleen de gewone mensen die al helemaal oud zijn geworden, ons kunnen begrijpen.

Maar jij hebt pas een enkele grijze haar, je bent zeker niet ouder dan een jaar of dertig. Toen ik dertig was heb ik mijn eerste grijze haren uitgetrokken, heel voorzichtig – je moest het ook doen, zuster – waarom zou men ouder lijken dan men vanbinnen is?

Lientje had prachtig haar, goudblond, het golfde zo heerlijk dat het in de diepte van de golven roodbruin was, maar langs de ronding van haar hoofd straalde het als goud.

Zulk mooi, zacht blond haar. Zo wijd. Het wuifde als ze in de wind liep, want ze droeg nooit een hoed.

Als er maar een paar grijze haren tussen die blonde waren geweest, zuster – dan had ik het niet gedaan...

==

Hoor mevrouw Boenders nu prevelen – ze zegt nog teksten terwijl ze slaapt. Wat voor vreselijke ziekte is dat toch, die ziekte van mevrouw Boenders? Ze zegt de hele dag teksten, achterelkaar, niets dan teksten, maar ze passen niet bij elkaar en toch zie ik aan haar ogen dat ze tevreden is omdat die teksten zo mooi volgen na elkaar.

Ik wist niet dat er zoveel teksten waren – ik hoefde op school maar eenmaal per week een tekst te leren – maar zij kan wel een uur lang teksten opzeggen, allemaal andere, tot ze buiten adem is. Dan gaat ze eindelijk helemaal rechtop staan in haar bed, en dan zegt ze met haar schorre stem altijd dezelfde tekst: ‘Alzo lief heeft God de wereld gehad, dat Hij zijn eniggeboren Zoon gegeven heeft...’ Dat zegt ze dan nog wel een heleboel keren, tot ze een aanval krijgt.

Waarom heeft elke tekst zo zijn eigen dreun, zuster, dat is lelijk, ik vond dat op school al zo lelijk. En nu kan ik er nog niet naar luisteren – laatst werd ik zo moe, zo moe – ik schreeuwde tegen mevrouw Boenders dat ze op moest houden, maar toen kreeg ze een aanval en vloog op me af. Ze heeft zulke magere armen en benige handen, ze kneep tot ik blauwe plekken had. De zusters hebben haar toen koude omslagen gegeven.

Jij hebt mevrouw Boenders nog nooit zo gehoord, in de wacht is iedereen rustiger. Daarom wil ik nu zo graag wakker blijven, het is zo heerlijk als er niets in je oren tuit. Wanneer een kamer stil is, kan daar wel een vlieg gonzen of een keteltje zingen, of een mens bladzijden omslaan, zo dat alles stil blijft. Ik bedoel, zo dat er niets verandert aan de wereld.

Kijk zuster, nu berg jij de sjaal weg en je neemt het naaiwerk – dat hebben je handen vanzelf gedaan, niemand heeft gehoord dat iets veranderd is. Zo hebben we een heleboel avonden bij elkaar gezeten, in de stilte, zonder dat iets veranderde – Lientje en ik en Hannes – en Hannes...

Ja. Toen Lientje nog aan de tafel haar schoolwerk maakte.

==

Zuster, je naait maar door en je kijkt me niet aan. Weet je, dat is het vreselijkste hier. Dat jullie niet luisteren. Als we praten, praten we tegen muren, want jullie hebben je aangewend om niet te luisteren.

We zijn toch niet allemaal zó krankzinnig dat je niet naar ons luisteren kunt? Ik weet het wel, soms maakt het al te moe als men luistert, maar wat ik vanavond tegen je zeg, dat kun je toch aanhoren! Ik zou willen praten tegen een ander mens, zelf hoor ik wel mijn stem en mijn woorden, maar vanavond kan ik niet verdragen dat ze ongehoord bij me terugkomen, ik zou willen dat je iets begreep, zuster – als er maar iemand was die iets begrijpen kon...

Als ik in de onderzoekkamer ben bij de dokter, kan ik niet spreken, want ik zie altijd zijn hand met de vulpen, die alles op wil schrijven. Hij heeft zwart haar op de rug van zijn hand en vierkante vingertoppen, die knijpen in de vulpen alsof hij heel graag schrijven wil. Maar daardoor kan ik niet spreken. Ik heb in al die maanden niet kunnen spreken tegen de dokter en toch laat hij me elke week tweemaal naar de onderzoekkamer komen.

O, de eerste keer, toen de zuster me kwam halen om me daarheen te brengen was ik zo vreselijk blij. Ik had al een hele week hier in de hel gelegen, ik wist niet dat ik nog zou kunnen heengaan door die deur, waarvan jullie allemaal een sleutel in je zak dragen. En toen, opeens, kwam zuster Eva met zuster Marie, ze zeiden dat ik op mocht staan, ze deden me een japon aan en namen me elk onder een arm – zuster – wat een gek gevoel is dat, als je denkt in de hel te zijn en je voelt weer een mens tegen je aan – toen brachten ze me weg door de deur en ik liep door een gang, langs een raam waar geen tralies voor waren. En toen opeens stond ik in een kamer met drie grote ramen – een daarvan was wijd open, en de winterlucht was al zonnig en rook naar het voorjaar.

Toen moest ik toch wel denken dat de zusters engelen waren die me uit de hel hadden gehaald om me naar de hemel te brengen, dat spreekt toch vanzelf, dat zou iedereen immers denken! Maar het was de onderzoekkamer, dat weet ik nu wel, en de professor lachte toen ik vroeg of hij de almachtige God was die me richten zou. Tegen de zusters zei hij: ‘Breng haar maar weer weg.’

Zou een professor weten hoe het is wanneer je door een open venster hebt gezien en weer terug moet naar een zaal met tralies en ijzergaas voor de ramen? Ik denk het niet – hij zou niet kunnen leven en een professor zijn.

Ik kon later nooit meer antwoord geven als de dokter of de professor me iets vroeg, het was altijd alsof een klem tegen mijn verhemelte drukte, je weet wel, zo’n klem die de tandarts in je mond zet voor hij de vulling gaat maken. Ik heb nog nooit een woord kunnen zeggen tegen de professor, daarom praat hij nu over me of ik een ding ben dat niets hoort en niets ziet – toen zuster Eva me gisteren bij hem bracht, zei hij: ‘Zet haar maar in de onderzoekkamer.’

Gek hè? Een professor moest toch weten dat men nog wel luisteren kan al spreekt men niet.

Zie je, zuster, nu heb je even naar me geluisterd, maar dat kwam omdat ik over de professor en de dokter sprak. Zou je nu ook niet naar mijzelf willen luisteren? Ik heb het zo gehoopt straks, toen ik je gezicht zag onder de lamp.

Nu is het twaalf uur op je horloge.

Daar slaat de torenklok ook al – hoor je wel – één, twee, drie... Twaalf slagen. Nu zijn er al vier uren van je wacht voorbij, zuster.

Het kan me ook niet schelen of je luistert. Ik zal toch alles vertellen. Misschien doe je ook maar net alsof je me niet hoort, omdat ze je op cursus leren dat je je niet verdiepen mag in de onzin die we praten.

Ja, zo zal het wel zijn, jullie zouden misschien wel niet gewoon kunnen blijven leven als jullie naar ons luisterden.

Maar ik praat geen onzin, ik heb nooit onzin kunnen praten – misschien ben ik wel gek – goed – maar onzin praat ik niet, je zult naar me luisteren, zuster, voor de aflossing komt zul je alles horen, ik zeg je dat je het niet vergeten zult.

Nee. Naar bed ga ik niet, dit is nu de eerste maal in zeven maanden dat mijn mond open wil, nu ga ik niet meer slapen. Als je me naar bed brengt, ga ik schreeuwen tot al de anderen wakker zijn – en dan is het uit met je rustige wachtje, zuster.

Och, trek je lieve gezicht maar weer aan. Zoals je straks zat onder de lamp, toen de hoofdzuster de ronde deed. Het kan me ook niet meer schelen of je lief bent – je bent een mens met oren, je moet me aanhoren, of je het begrijpt of niet.

==

Hoor, nu slaat de andere torenklok – die komt altijd wat later – hij heeft een zwaardere slag dan de eerste – deze hoor ik altijd, ook als ik slaap.

Toen ik pas hier kwam, lag ik te wachten, ieder kwartier wachtte ik op het volgende, van kwartier tot kwartier heb ik gewacht op die klokkenslagen. Het is wel heerlijk dat geluiden niet worden tegengehouden door ijzergaas, nu kan ik toch nog altijd de klokken horen die in de toren hangen, in de hoogte waar alleen nog de lucht is.

Weet je dat ik geboren ben onder een toren?

Ja, nu zal ik bij het begin beginnen, jij naait maar door, het komt er allemaal niets op aan – jij hebt ook geen vulpen om alles op te schrijven voor een advocaat, die het in de krant kan laten zetten – het komt er nu niets op aan – je luistert immers niet eens.

==

Het huis was laag onder de toren, het had één verdieping, maar de ramen waren hoog, allemaal precies even hoog. De deur was in het midden, een brede groene deur met grijs traliewerk, als je binnenkwam in de brede gang met de rode plavuizen, wist je al dat aan iedere zijde een kamer was. Boven waren natuurlijk drie kamers met één hoog, licht raam ieder.

Als ik uit de bewaarschool kwam, kon ik de ramen tellen, ik kon net tellen tot vijf, boven vijf werd het moeilijk.

Toen mijn vierde zusje werd geboren was ik vijf jaar, die volgende zomer ging ik naar de grote school en ik herinner me nog heel goed dat ik voor ’t eerst zes stokjes op een rijtje moest leggen, net op de dag dat mijn broertje geboren werd. Hij was het zesde kind.

Mijn moeder heeft tien kinderen gehad, Lientje was het tiende, maar zij was een nakomertje, ik was al zeventien toen zij werd geboren. Ik denk nog altijd in mezelf: we zijn met ons negenen, zoals ik in mijn jeugd moest zeggen tegen de mensen die naar zoiets vroegen – later valt me dan pas in: ‘Lientje was er ook,’ – dan zeg ik – ‘moeder had tien kinderen.’

Ik was de oudste, ik heb het huis vol zien worden. Een ‘burgerwoonhuis’, dat stond op het veilingbiljet toen het verkocht moest worden, en dat was het ook, hoor. We hadden tweemaal per week ossenlapjes en ’s zondags een stukje – soms waren de ossenlapjes alleen maar spek – maar op school zei ik: ‘Bij ons thuis eten we driemaal in de week vlees.’

Grappig dat schoolkinderen zo graag alles willen weten over elkanders eten en drinken en kleren en de gewone dagelijkse dingen, tot de wc-geheimen toe, je kan er maar niet genoeg van vertellen. Maar de echt belangrijke dingen van ieder kind, die vertelt niemand – dat is iets heel anders en je zou er ook niet over kunnen spreken omdat er geen woorden bij horen. De echte dingen van ieder mens behoeven misschien wel nooit verteld te worden, anders zouden er natuurlijk woorden voor zijn.

Maar over de toren kan ik nu wel vertellen, ik ben nu niet meer zo kinderachtig. De toren was een reus, hij stond uit te kijken boven ons huis. Als ik aan het begin van de straat aankwam, zag hij me dichterbij komen. Ons lage huis was in zijn macht, als het zou proberen om weg te lopen van zijn plaats, kon de reus er zijn zware poot op zetten, daarom liep het maar niet weg, het bukte zich alleen heel diep, omdat het toch bang was voor de poot.

Maar ik was niet bang voor de reus, ik liep in de straat en kwam steeds nader, soms sprong ik touwtje en soms schopte ik een hinkelsteentje voort, soms liep ik ook alleen maar zo’n beetje te dansen en altijd wist ik wel dat de reus mij geen kwaad kon doen omdat ik daarvoor te klein was, als hij zijn poot op me zette, zou er altijd nog wel een klein holletje overblijven waar ik in paste. Daarom durfde ik ook best naar hem op te kijken, ik kon de grote klokken in zijn open kop tellen; als de grootste ging bassen op de hele uren, dacht ik – ‘ga je gang maar, je doet me niets – al je zware lawaai drijft weg naar de zee.’

Ja. Het stadje lag aan zee. Wel niet de echte, grote zee, maar toch breed zeewater met een golfslag.

Voor de zee was ik wel een beetje bang, omdat men nooit precies wist wat men eraan had – ze was zo beweeglijk, soms likte ze heel laag aan de schoeiing waartegen de bosjes wier zo’n beetje lui heen en weer dreven, maar soms stond ze tot helemaal boven aan de dijk en zwaaide klodders geel schuim over de stenen banden langs de haven. Ik keek maar liever uit de verte naar de zee, dan was het wel prettig om te zien dat de golven gelijk ademhaalden.

Vreemd, nu ik denk aan die jaren, is het net of de toren en de zee alleen belangrijk waren. De toren stond boven het huis en de weg naar school liep langs de havenkade. Maar in werkelijkheid waren de school en het huis toch heel belangrijk, dat herinner ik me nu wel. Alleen is het net of ik een gesloten vakje in mijn hoofd moet openmaken voor het huis en de school. Een dichtgemetseld vakje – nu heb ik het opengebroken – wat klein en hinderlijk wordt nu alles. Nu krijg ik weer hetzelfde gevoel dat over me heen schoof als ik stond op de gangmat, wanneer de voordeur was dichtgegaan tussen mij en de straat.

Binnen in huis was alles heel echt en belangrijk natuurlijk, het enige echte – het was eten en drinken en de bedstee en oppassen om geen tikken te krijgen van vader. Maar het was er vreselijk benauwd omdat er nooit iets anders gebeuren kon dan er iedere dag gebeurde, kopjes die ik moest afdrogen en altijd een klein zusje of broertje dat de fles moest hebben en dat zuur rook uit zijn wieg.

Ik heb al de kleinere kinderen flesjes gegeven en luiers aangedaan, ik was de oudste. Ik heb ook altijd in de straat een wagentje heen en weer gereden, altijd zo heen en weer op de stoep, van de drogist tot de manufacturenwinkel. Als ik die lijzige wagen liep te duwen, was het net of de straat ging ruiken naar de huiskamer – het olieluchtje van een pit waarop al heel lang een koffiepot pruttelt.

Ik heb zo’n vreselijke hekel gehad aan die lompe rieten kinderwagen, ik heb hem gehaat, ja, gehaat. Omdat hij nooit leeg kwam. Altijd werd hij maar weer opgeschilderd, dan ging moeder het dekentje ook nieuw overtrekken – en dan wist ik wel dat er weer zo’n plat week kindje in zou komen, dat gereden moest worden tot het stevig en lastig werd en op het bankje ging klimmen.

Eens, toen ik uit school kwam, vond ik de wagen weer zo opgeknapt wachten op de rode stenen van de gang. Het was net knikkertijd, ik had heel vuile handen. Toen heb ik met mijn nagels twee lange zwarte krassen gehaald door de verse witte verf. Dat was heerlijk, ik heb erbij gelachen. Moeder moet het hebben gezien, ze kwam net de kamer uit, maar ze heeft me geen tik gegeven, ze heeft me over mijn haar gestreken, toen lachte ik niet meer. Die avond in bed heb ik zo vreselijk gehuild, omdat alles in huis niet anders wilde zijn dan het was, omdat elke middag de vuile vaat moest worden gewassen en de luiers gespoeld, en omdat de wagen weer was opgeknapt en niemand er iets aan kon doen dat die altijd vol bleef.

Begrijp je, zuster? Och nee, jij begrijpt het natuurlijk niet. Jij hebt zo’n deftig, fijn gezicht – jij weet dat allemaal niet. Jij bent zeker wel verpleegster geworden omdat je een nuttig mens zou zijn.

Wil je dan niet proberen om het te begrijpen, het was toch alles precies zoals ik het vertel – het is toch alles echt gebeurd, het is met mij, met mijzelf zo gebeurd.

Ik wilde al heel vroeg weg uit het huis, ik wilde helemaal niet nuttig zijn, ik dacht niet aan zoiets. ’s Morgens vroeg werd ik al wakker met zo’n tegenzin om aan een nieuwe dag te beginnen dat ik misselijk zat te worden voor mijn boterham, die nam ik dan maar mee voor het speelkwartier. En het werd steeds erger – eindelijk had ik me stellig voorgenomen om maar weg te lopen van huis.

Eens, op een zaterdagmiddag, heb ik gelopen tot halverwege de dijk, waar de vuurtoren staat, ik had een reep chocola in mijn zak en de vierendertig centen uit mijn spaarpot, ik dacht dat ik daar wel een week lang oudbakken kadetjes van kon kopen. Het was een ongelooflijke zaligheid dat het huis achter mijn rug lag en ik de wereld binnenliep – ik ben wel een halfuur lang gelukkig geweest.

Wonderlijk. Nu ik aan al die weggezakte jaren denk, blijft dat halve uur overeind staan, het is misschien wel het verrukkelijkste dat ik ooit heb beleefd. Ik zag dat de bomen stil op hun plaats bleven staan omdat ze vanbinnen zachtjes lachten, maar ik wist dat ze me nakeken. De wolken dreven heel rustig voor me uit om de weg te wijzen en de zomerwind blies zachtjes in mijn nek, of hij achter me aan liep en ademde, ik weet nog goed hoe lauw de lucht was.

Maar toen ik de vuurtoren dichterbij zag komen, vond ik het opeens raar dat ik daar liep als een zigeuner die geen huis heeft. Ik kende de vuurtorenwachter, omdat vader het schilderwerk aan de toren onderhield. Eens heb ik naar boven in de toren mogen klimmen, toen heeft de wachter me daar zijn lampen laten zien. Het waren nog olielampen, hij had er veel mee te doen maar ze zagen er erg netjes uit, alles blonk daar boven. Zelf was hij ook heel netjes, een oud-militair met een dikke grijze snor en een rechte brede neus. Alleen op zijn handen kon hij niet netjes zijn omdat hij veel poetsen moest en altijd petroleum moest bijgieten, daarom gaf ik hem ook geen hand toen ik hem bedankte eer ik wegging. Maar later moest ik altijd aan hem denken als ’s avonds de lichtbundels over ons huis schoven, dat ging zo regelmatig als het tikken van de klok, dan wist ik: lekker, nu is hij aan zijn werk.

Die middag, toen ik bezig was weg te lopen, had ik helemaal niet gedacht aan hem of aan de vuurtoren, ik liep maar op die dijk omdat het zo heerlijk is als men naar twee kanten uitziet over weiland waarin tegelijk rode klavers en pinksterbloemen staan. Maar opeens was ik al bij de toren.

De wachter stond beneden in het kleine bloementuintje, heel lang en rechtop, hij had me gezien en hij wenkte. Ik moest wel dichterbij komen en een hand geven, toen rook ik opeens de scherpe lucht van olie en van poetspommade, die zo lang aan zwart gepoetste vingers hangen blijft.

Daardoor rook ik toen ook weer dat moeder bezig was aan het zaterdagse werk. Ik had niet naar moeder gekeken terwijl ik wegliep, omdat ze niet mocht zien wat ik van plan was, maar nu wist ik weer heel goed dat zij ’s zaterdagsmiddags de koperen bloempot poetste die thuis altijd voor het raam stond.

Ik ging nog wel honderd stappen verder, maar toen moest ik gaan zitten aan de kant. Ik sloeg mijn twee handen om twee volle bundels gras, dat is heerlijk, men houdt de zoete geur van het gras vast, de stengels zijn zacht en vochtig. Ik drukte mijn hoofd in het gras, heb jij dat weleens gedaan, zuster? Er is op de hele wereld niets wat heerlijker is – voor een kind.

Maar de poetspommade had me te pakken – ik kon al niet meer het gras ruiken zoals het was, ik wist weer dat ik eigenlijk naar huis moest om de aardappels te schillen voor de zondag. Toen ik overeind ging zitten was de vuurtoren weer heel gewoon het eind van een wandeling, de wereld was niet meer daarachter.

Ik heb mijn reep toch maar opgegeten, ik zie nog hoe het zilverpapieren bolletje achterbleef tussen het gras, toen ik omkeerde en naar de stad terugliep.

Men loopt heel anders op een dijk die reikt tot aan zee dan op dezelfde dijk als die gewoon de terugweg is naar de stad. Men ziet al die vierkante blokken en gebouwen dan weer zo groeien. Mijn voeten waren erg zwaar toen ik liep in de schaduw van het spoorviaduct – als ik later terugkwam op die plek, voelde ik altijd dat daar de stad weer begint.

Dit is mijn enige kinderavontuur geweest – ik begrijp nu niet eens dat ik het zo goed heb onthouden. Ik heb ook niet meer geprobeerd om van huis weg te lopen, ik wist voorgoed dat een kind zoiets niet kan.

Toen we die avond aan tafel zaten voor de pap, karnemelkse pap met stroop, was ik weer gewoon terug tussen de anderen, ik vond het wel prettig, geloof ik, dat ik aan een schoon wit tafelzeil zat voor een wit bord met een tinnen lepel. Maar toen de pap was opgedaan en ik mijn ogen dicht moest houden omdat vader bad, rook ik de karnemelklucht zo akelig scherp dat ik mezelf voelde wegzakken.

Ik keek in de ogen van vader toen ik bijkwam, dat zal ik nooit vergeten. Hij bekeek me zoals hij in de werkplaats een kast of een tafel bekeek die bijgeschilderd moest worden, heel secuur en nauwkeurig. Vader had kleine, blauwe, oplettende ogen. Hij zei tegen moeder dat ik de leeftijd had voor zoiets, toen at hij zijn bord leeg en dankte.

Vader at altijd heel bedaard, hij at alles wat hij kreeg, wel slurpte hij erg, ik vond dat toen al heel lelijk.

Moeder is met me naar de fondsdokter geweest, die zei dat ik bloedarmoede had, hij gaf staalpillen en zei dat ik melk moest drinken – in die tijd moest een kind altijd melk drinken als het iets mankeerde. Bij ons op school stond een heel rijtje melkflessen van kinderen die zwak waren, ’s morgens en ’s middags stonden we om de beurt op uit de bank om een beker te drinken, we liepen op onze tenen om de klas niet te storen en met de handen op de rug, dat was netjes.