Pia Pera

Ik heb het de tuin
nog niet verteld

Uit het Italiaans vertaald door
Jan van der Haar

==

==

==

De vertaler ontving voor deze vertaling een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds.

==

==

Oorspronkelijke titel Al giardino ancora non l’ho detto

© 2016 Pia Pera, All rights reserved

Published by arrangement with

The Italian Literary Agency

Nederlandse vertaling © 2019 Jan van der Haar

en Uitgeverij Cossee BV, Amsterdam

Omslagbeeld © Jessica Tcherepnine, ‘Iceland Poppies (Papaver nudicaule)’, Private Collection / Bridgeman Images

Omslagontwerp Irwan Droog

==

ISBN 978 90 5936 849 1 / NUR 320

==

www.cossee.com

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2019

##

Voor Vlekkie en Nino

##

Too dark in the woods for a bird

By sleight of wing

To better its perch for the night,

Though it still could sing.

ROBERT FROST

==

God sprak tot Mozes: ‘Doe mij een plezier,

vertel jij Aaron over zijn dood,

want ik schaam mij dat te doen.’

JALKOET SJIMONI

==

And does it not seem hard to you,

When all the sky is clear and blue,

And I should like so much to play,

To have to go to bed by day?

ROBERT LOUIS STEVENSON

Inleiding

Op een herfstavond in Mantua, in een boekhandel in de binnenstad, viel mijn oog op een boekje met religieuze gedichten van Emily Dickinson. Een ervan, ‘I Haven’t Told My Garden Yet’, trof me als een openbaring. Naar mijn idee bevatte het een revolutionaire houding tegenover de dood. Ik sprak erover op een lezing in Rome, tussen de citroenbomen van de Villa Borghese, waar ik was uitgenodigd om te vertellen over mijn tuin. Het is gewoon een plek waar ik me gelukkig voel, zo was ik begonnen, ik kan me nauwelijks voorstellen hoe dat anderen kan interesseren: er zijn geen botanische verzamelingen, geen speciaal onbekende planten of bomen – of maar weinig – en evenmin gewaagde oplossingen. Ik probeerde een paar van de mooiste momentopnamen op te dissen. Op sommige aprildagen de lucht die je tussen de kersenbloesems door ziet, de grote wolken smaragdgroen gras met een borduursel van veldbloemen, die ongedwongen wiegen in de nu eens vriendelijke, dan weer overheersende wind. Door over mijn tuin te vertellen moest ik uit het symbiotisch onbewuste treden dat me in de loop der jaren in staat had gesteld, bijna ongemerkt, in te grijpen. Ik was gewend mezelf voor te houden dat het geen plek was waarover ík van alles had besloten, ook niet over de ogenschijnlijke verwaarlozing. Ik vond het fijn er als het ware heimelijk heen te gaan, en dan te kijken wat er voor me in het vat zat. Alsof ik dat niet zou weten. Alsof ik niet zelf degene was die dat in zekere zin had voortgebracht. Zo ongeveer als kinderen bij het spel het draaiboek en de rollen bepalen en dan doen alsof ze erin geloven, voordat ze helemaal in het spel opgaan. Na deze inleiding probeerde ik, om degenen die hadden verwacht iets concreets op te steken niet teleur te stellen, te verwoorden hoe ik een kaal stuk land had veranderd in een plek om te wandelen tussen bosschages, olijfbomen, een boomgaard, de moestuin en ten slotte de tuin met de buksbomen achter het huis, geleidelijk overgaand, zo onwaarneembaar en bescheiden mogelijk, in iets ogenschijnlijk spontaans en landelijks, toevallig en bedacht. Het was mijn bedoeling geweest om mijn eigen sporen, de aanwijzingen waarin zich een plan, een opzet had kunnen aftekenen, uit te wissen dan wel te temperen. Ik wilde een gevoel overbrengen van eenwording met de natuur, van een schipbreuk in een groter landschap, zoals op de tekeningen van Shitao of in de dichtregels van ‘Koude berg’. Aangezien mijn tuin in zekere zin was gebaseerd op de afwezigheid van een tuinman, op de onwaarneembaarheid van zijn wil – ging ik verder – vleide ik me met de gedachte, of liever maakte ik mezelf wijs, dat hij minder onvoorbereid zou zijn op het onvermijdelijk verraad: het wegvallen van de verzorger. En daar kom ik bij het gedicht van Emily Dickinson, nr. 50, ‘I Haven’t Told My Garden Yet’, waarin wordt gesuggereerd dat er een dag aanbreekt dat de tuinman zich niet aan de vaste afspraak houdt. De tuin weet dat niet. Opeens zal hij iedere zorg staken. De natuur wordt weer de enige kracht, beëindigt de dialoog tussen mens en landschap zoals vervat in de tuin, de meest vluchtige der kunsten. Een schilder, een beeldhouwer, een architect, om niet te zeggen een dichter is minder trouweloos tegenover zijn werk. Ze scheppen iets wat, in aanzet althans, ook na hen kan blijven bestaan. In een tuin is dat anders. Die jasmijn denkt misschien dat de hand die water geeft, die het verstikkende onkruid uittrekt, die het bladergoedje schikt dat de wortels vochtig en beschermd houdt, nooit weg zal vallen. Maar zo is het niet. Op een dag zal hij zichzelf pats boem alleen zien staan, evenals andere sterkere gewassen. Die regelmatig gesnoeide pergola zal gaan woekeren. Die haag van steeneiken zal een bos worden. Er was een ontwerp, en in een mum van tijd zal dat uitgevaagd zijn. Er zal weinig, bitter weinig van het oorspronkelijke plan overblijven. Sommige planten zullen doodgaan, andere zullen misschien tot nu toe ingetoomde ambities verwezenlijken. Op dat punt las ik het gedicht voor, eerst in mijn vertaling, daarna in het origineel:

==

Ik heb het de tuin nog niet verteld –

dat zou ik niet kunnen.

Ik heb de kracht niet eens op dit moment

om het de bij te bekennen.

==

I haven’t told my garden yet –

Lest that should conquer me.

I haven’t quite the strength now

To break it to the Bee.

==

Ik zal het niet noemen op straat –

de etalages zouden me aanstaren –

dat iemand zo verlegen, zo onwetend

zomaar het lef heeft om te sterven.

==

I will not name it in the street –

For shops would stare at me –

That one so shy, so ignorant

Should have the face to die.

==

De heuvels mogen het niet weten –

waar ik zo dikwijls heb gedwaald –

vertel het ook de lieve bossen niet

de dag dat ik heen zal gaan.

==

The hillsides must not know it –

Where I have rambled so –

Nor tell the loving forests

The day that I shall go.

==

En fluister het niet aan tafel –

zinspeel evenmin, en passant,

dat iemand nog vandaag

zal doordringen tot het Onbekende.

==

Nor lisp it at the table –

Nor heedless by the way

Hint that within the Riddle

One will walk today.

==

Ter afsluiting vertelde ik hoe ik in die regels getroffen was door de ommekeer van het vooruitzicht op de dood. Door de verwijzing naar bezorgdheid om de al dan niet levende wezens die we ergens hebben bedrogen door ze te laten wennen aan onze aanwezigheid. Zonder ze te waarschuwen voor de onvermijdelijke défaillance: ons hier en nu leidt tot de verwachting dat we er altijd zijn – een inhoudsloze belofte. Wat me aansprak was het idee dat het egoïsme door een dergelijke ommekeer wordt afgezwakt, dat je je door de gedachte aan je eigen dood bijna voor de onvrijwillige verwaarlozing verontschuldigt: je in plaats van je zorgen te maken om je eigen lot, af te vragen hoe het zijn zal, niet voor ons, maar voor de anderen.

Nu twijfel ik aan die eerste interpretatie van mij, die me, verre van afgezwakt egoïsme, nederigheid, zorg om de planten die we niet meer kunnen bijstaan, om het hondje dat we geen eten meer zullen geven, een ultieme manier lijkt om jezelf gewicht te verlenen, om je onmisbaar te wanen.

Lange tijd probeerde ik niettemin dat spoor te volgen. En zo, nadat ik me had voorgesteld hoe Emily Dickinson met zelfverloochening de dood tegemoet trad en daarbij slechts bezorgd was om wat er met de vroeger door haar bijgehouden tuin zou gebeuren als zij er niet meer was, rees bij mij de gedachte aan Maria Magdalena. Na zijn verrijzenis had Jezus zich aan haar vertoond als tuinman. Wie weet stond het voorval beter beschreven in het Evangelie van Maria Magdalena, dat naderhand in zijn geheel verloren is gegaan, waarvan de fragmenten te weinig zeggen en waarvan de boodschap als volgt zou kunnen zijn: als de verlossing is ingetreden, zal de mensheid kunnen wonen op aarde, die veranderd is in een nieuw aards paradijs met voor ieder mens de taak om ervoor te zorgen.

Ik beeldde me in dat het Evangelie van Maria Magdalena opriep om allemaal tuinman te worden. Om de taak te vervullen die een eventuele Schepper de mensheid had kunnen opleggen: toezicht houden op het welzijn van elk voelend wezen, waardoor elke soort zou kunnen floreren, maar zonder de bestaansmogelijkheden van elke andere soort in de weg te staan. Deze gedachtegangen en dit onderzoeksverlangen zijn onderbroken, eerst door de diefstal van een tas met daarin mijn aantekeningen, en daarna door een soort sabbatical om mijn denken te vernieuwen, alsof ik wilde zien of het bestand was tegen zelfkritiek. En zo is de oorspronkelijke inspiratie afgezwakt, totdat ze door verwaarlozing en te veel nadenken weinig meer voorstelde. Met het verdwijnen van de zekerheid dat ik de versregels van Emily Dickinson goed had begrepen, met de argwaan dat ik ze voor een eigen gedachte had gebruikt, bleef dit onderwerp over: de tuinman en de dood. Temeer daar mijn gezondheid intussen niet meer zo was als voorheen.

##

Op een junidag, een paar jaar terug, merkte een man die me zei lief te hebben, verwijtend op dat ik hinkte. Ik had niets gemerkt. Het was een bijna onwaarneembaar hinken, een lichte oneffenheid in mijn tred, een verkeerd ritme. Lange tijd bleef de oorzaak onduidelijk. Het gevoel was dat mijn rechterbeen knakte, als een tak aan een boom. Ikzelf was aan het verwelken. Sterven was geen bespiegeling van de geest meer, het gebeurde. Heel langzaam en eerder dan voorzien. Waarbij me misschien nog de tijd gelaten werd om heet van de naald te schrijven over de tuinman oog in oog met de dood.

==

Ook al was ik in zekere zin geen tuinman meer. Niet in eigen persoon, of maar heel bescheiden. Spitten, schoffelen, wieden, daar was geen sprake meer van. Zelfs plukken was ingewikkeld geworden. Ik had geen evenwicht, voordat ik vruchten en groenten loshaalde, moest ik met mijn wankele lijf ergens op steunen, vaak met een stok tussen mijn benen. Ik zette de mand op de grond, want ik had maar één vrije hand over. Mettertijd raakte ik eraan gewend het lichaam te zien als een grote pop die ik kon verplaatsen, maar niet vastzetten – tenzij ik wist waar en hoe. Het minste steunpunt was genoeg. Een knie tegen een stoelrand, het hoofd tegen de muur, zelfs maar een vinger tegen een boomstam. Ik begreep dat mijn wens om op eigen benen te sterven niet zou worden vervuld. Iets wat ik altijd als mijn sacrosancte recht had beschouwd. Iets waar ik jarenlang bij voorbaat trots op was geweest. Te veel voorbaat.

==

Ik heb me eraan gewend. Niet alleen dat: sinds ik mijn vroegere zelf ben verloren – degene die als de wind de stad door ging, onvermoeibaar in de bergen liep, meewarig degenen bezag die gebruikmaakten van een taxi en openbaar vervoer in plaats van de benenwagen – heb ik geen slecht humeur meer gehad. Ik weet niet waarom. Misschien zag ik dat de tijd gering is, waarom zou je die verspillen? Of steekt er iets meer achter deze paradoxale rust?

==

Wat is er veranderd in mijn relatie tot de tuin?

==

Mijn inlevingsvermogen is toegenomen. Het besef dat ik, niet anders dan een plant, zelf ook de schade van het gure weer ondervind, dat ik kan knakken, verwelken, stukken verliezen en bovenal: niet meer bewegen zoals ik wil. In geen enkel opzicht zie ik mezelf als degene van wie de tuin afhankelijk is, ik weet dat ik blootgesteld aan het toeval, kwetsbaar ben. Was de tuin lange tijd de plaats waar ik gedaanteveranderingen en tijdelijkheid overpeinsde, nu moet ik door de stroomversnelling beseffen dat ik erin ondergedompeld ben. Ik ben geen toeschouwer meer van buitenaf, iemand die bepaalt en beheert. Ik ben eraan overgeleverd. Dat geeft een verwantschap met de tuin, het scherpt het gevoel er deel van uit te maken. Even onbeschermd, even sterfelijk. In zekere zin minder alleen. Evenzeer alleen?

==

Waar ik in het begin zorg droeg voor de tuin en met volledige zelfredzaamheid alle werkzaamheden verrichtte, moet ik nu zorg dragen voor mezelf. De tijd die ik eerst vulde met snoeien, gaten graven, twijgen verbranden, spitten, grasmaaien, raak ik nu kwijt aan de nodige behandelingen om mezelf in leven te houden. Alsof ik zelf een tuin ben geworden. Voor het werk haal ik er tuinlieden bij. Ik loop rond met een stok en wijs aan wat er moet gebeuren, met het gevoel dat ik net zo ben geworden als de oude prinses Greta Sturdza, zoals ze te zien is op een van de foto’s in het boek over haar Normandische landgoed Vasterival.

==

Ik ben niet meer dezelfde. Met die andere tred, dat trage lopen, de omzichtigheid waarmee ik voetje voor voetje zet, de behoedzaamheid waarmee ik kijk of het al dan niet de moeite waard is om me te bewegen, gaat een nieuwe waarneming van de wereld gepaard. Ik geloof dat ik nu niet meer dezelfde met argwaan vermengde verbazing zou voelen tegenover de werken van een Scandinavisch kunstenaar die jaren geleden langskwam op mijn boerderij. Tijdens onze wandeling bukte hij voortdurend om verdroogde vruchten, verwelkte bladeren, verweerde peulen op te rapen. Tja, dacht ik toen bij mezelf, vandaag de dag gaat alles door voor kunst. Ik had hem laten begaan, inwendig allerminst overtuigd van de kwaliteit of de zin van zijn werk. En onverschillig voor zijn ‘diefstallen’; wat hij opraapte was maar afval: rotte vruchten, verflenste bloemen, alles wat niet meer in werking, niet langer bruikbaar was.

==

Het kostte tijd om het te gaan begrijpen. Toch kon ik me niet voorstellen dat ik mezelf algauw net zo zou gaan zien als die arme opgeraapte dingen op het snijpunt van twee energieën: behoud en vernietiging. Organismen in verval, zwevend tussen zijn en niet zijn. Wie weet of er zich niet vlak voor het verval een onvermoed pathos, een expressiviteit kenbaar zou maken, met misschien een felle intensiteit, zo niet een ware schoonheid. Alsof er uit de dingen bij het geven van de geest voor een moment en alleen op dat moment iets loskomt wat onopgemerkt passeert als het lichaam in volkomen gezondheid te gezwollen, te ondoorzichtig, te vol is. Te stoffelijk.

==

Nu ik me voel als een van die wegwerpmaterialen, ervaar ik een andersoortige rust, een rust die voor het eerst echt en diep is. Die loskomt nu het lichaam iets van zijn volheid heeft verloren.

==

Die innerlijke lichtvoetigheid komt misschien doordat ik me vrij voel van de vreselijke toekomst, onverschillig voor het verleden. Als nooit tevoren ondergedompeld in het huidige moment hoor ik eindelijk bij de tuin, bij die stromende wereld van voortdurende veranderingen.

==

Louise schrijft dat ik me moet afvragen hoe ik zou willen leven als ik weer in orde was, of die ziekte het enige is waardoor ik niet kan leven zoals ik zou willen.

==

Goede vraag. Vandaag staat er een prachtig licht. Weer terug van het zwembad (ik heb bijna een uur gezwommen: daar voel ik me volkomen gezond, ieder lichaamsdeel gehoorzaamt, zelfs mijn voeten lijken de oude – maar zodra ik eruit ga: een vis op het droge) heb ik de bollen geplant die gisteren zijn aangekomen in Fabio’s kerstpakket. Tulpen, blauwe druifjes, jonquilles. Ik heb ze gemengd en deels gepoot in de potten waar zomers basilicum groeit, deels onder aan een roos en een camelia. Het is een simpel karwei, je hebt genoeg aan een schepje en een minimum aan inspanning, even een gaatje maken voor de bol. De lage winterzon wierp lange schaduwen. Mijn voeten bevonden zich in het donker en mijn gezicht in het licht. Ik voelde me luchthartig. Hoe zou ik willen leven? Zo, zoals ik leef, bedacht ik, net zoals ik daarvoor leefde, zonder te piekeren over mijn lichaam. Echt zoals daarvoor? Nee, misschien zou ik niet meer al die zware werkzaamheden verrichten. Nu zie ik daar de aardigheid niet meer van in. Als je krachten afnemen, wordt ook je relatie tot stoffelijke zaken minder. Door dat trage, geconcentreerde voortbewegen heb ik geleerd tegelijkertijd de noodzakelijke golflengte te bereiken voor gevoelens die ik voorheen haastig doormaakte, met mijn hoofd op het doel gericht en niet op wat me daarvan af kon brengen.

==

Ik heb altijd, ook als het niet zo leek, geleefd met doelen, plannen. Of misschien kan ik beter zeggen dat die van mij werden verwacht. Inwendig ben ik altijd zo geweest, zonder noemenswaardige doelen.

==

Bij de laatste controle kreeg ik te horen dat ik achteruit ben gegaan, dat de ziekte zich van de centrale motorneuronen heeft uitgebreid naar de perifere. Dit op basis van het elektromyogram.

==

De volgende dag bekruipt me de twijfel of ik het onderzoeksresultaat niet onopzettelijk heb beïnvloed, omdat ik wilde kunnen zeggen dat ik het beter maakte. Al maanden volgde ik stug de Grinberg-methode, ik was een dieet tegen voedselintolerantie begonnen om de zware metalen te elimineren waarvan ik, naar het scheen, abnormale hoeveelheden bezat. Ik voelde me goed, zelfs zo goed dat ik had verklaard dat ik voor het einde van de dieetperiode zou zijn genezen. Misschien dat ik door mijn verlangen om levendig over te komen heftig, heftiger dan nodig, op de elektrische stimuli heb gereageerd. Ik geloof niet dat ik dat deed om de artsen te misleiden, maar uit enthousiasme om mijn volmaakte gezondheid te bewijzen, misschien met de instelling waarmee ik vroeger tentamens tegemoet ging. Ik wist niet dat genoemde heftige reacties opgevat zouden worden als een symptoom van verslechtering, als onevenwichtig in plaats van levenslustig zouden worden gezien. Wie weet of die twijfel de zoveelste poging is om een onbegrijpelijke realiteit te ontvluchten. Mijn verstand verzet zich tegen die veroordeling, wil er liever van uitgaan dat ik het onderzoeksresultaat onopzettelijk heb misleid, dan de nederlaag erkennen. Niettemin blijft de twijfel. Kan een elektromyogram bogen op dezelfde objectiviteit als een bloedonderzoek of een urinetest? Ben je aan al die naalden vastgeprikt niet veeleer verwant aan het Heisenberg-deeltje, dat onder invloed van de waarneming afwijkt? Dat deeltje ben ik.

==

Ik voel mezelf niet achteruitgegaan, al kan ik niet ontkennen dat ik heel behoedzaam loop, dat ik weinig evenwicht heb. Het is niet uitgesloten dat de rolstoel toch dichterbij is gekomen. Maar niet als ik zwem. Dan is alles zoals voorheen. Misschien is water een vriendelijker element. Of misschien is het mijn oude fantasie om een vis te worden, mijn roeping naar de zee. Kon ik maar altijd in het water leven! Ik zou heel weinig energie hoeven hebben om te blijven drijven, een minimum aan inspanning om een andere richting in te slaan. Zonder zwaartekracht zou ik het uitvallen van de motorneuronen niet zo duidelijk merken. Asiel aanvragen in een aquarium?

==

Terwijl ik probeer orde te scheppen in huis (wat een gedoe nu om boeken en woordenboeken van de ene naar de andere verdieping te sjouwen! Ga ik over tot een e-reader?), valt mijn oog op het boek van Woodward, In Ruins. Ik denk terug aan mijn oude fascinatie met het idee dat ware schoonheid opbloeit in gebouwen die bezwijken voor de tijd, voor krachten waar ze niet tegenop kunnen – aardbevingen, maar ook: wind, water, motten, ratten. In één woord, verwaarlozing. Aan mijn lang, al te lang uitgestelde voornemen om een botanie van de ruïne te schrijven. Ik heb daar geen tijd meer voor, maar vraag me af: bloeit er, nu het lichaam in verval raakt, misschien een andere schoonheid op? Of misschien is het ook voor gebouwen geen schoonheid die opbloeit in de ondergang. Schemert de bijna vertrekkende ziel soms door? En is dat nu juist schoonheid, in de vergankelijkheid het onzichtbare zien?

==

Ik voel me een gestrafte estheet. Niet dat ik in alle opzichten een estheet ben: er schuilt een esthetiserende, onmenselijke kilheid in om aan overleden gebouwen meer aantrekkingskracht toe te kennen dan aan die waar het bruist van het leven. Kan bovendien hetzelfde criterium gelden voor levende wezens? Poesjkin – Jevgeni Onegin (8, III) – zag in de natuur, in het voorjaar, mogelijkheden tot vernieuwing die ontzegd worden aan het individu, dat van seizoen tot seizoen veroudert, verpietert, zijn krachten verliest, niet meer kan bloeien.

==

Wat mij ontroerde aan die prachtige, als moedige pioniers tussen de archeologische puinhopen bloeiende planten is de levenskracht, niet de dood. Ik moet denken aan Mozia, het eilandje voor de kust van Marsala, de plaats van het door Joseph Whitaker bedachte villaatje om de stukken van zijn collectie te bewaren, met voorop il Giovinetto (de Jongeling). Daar was ik gestuit op het schitterende bloeischerm van de Ammi visnaga: dezelfde plant die in de Arabische wereld khella wordt genoemd, waarvan de verdroogde stelen in het Oosten dienen als tandenstoker. Misschien was ze wel met de schepen van de Feniciërs, die het eiland hadden gekoloniseerd, vanuit de Nijldelta naar Mozia gekomen. In elk geval is het niet uitgesloten dat deze weelderige plant, die houdt van zandgrond, als enige die lang vervlogen tijden heeft overleefd. Met haar lengte van zo’n anderhalve meter, haar groengrijze bladeren en stelen die vertakken in honderden witte bloemen pronkte ze tussen johannesbroodbomen en cipressen en mastiekbomen, steenlinden en terpentijnbomen, aleppodennen, zonneroosjes en stekelige aloë met koraalrode bloemen. In de nazomer weer terug op Mozia had ik, toen ieder bloemblaadje was gevallen, spiralen van witte slakken op de verdroogde stelen aangetroffen, even delicaat als de bloei van prachtkaarsen. Een ander schitterend voorbeeld van ‘ruderale flora’ – een technische term die de pracht van die vibratie van leven en verfraaiing van licht weinig weergeeft – had ik gevonden achter het Grieks theater in Palazzolo Acreide, toen ik rondzwierf tussen rotstombes met berenklauwen, wilde penen die waren ontloken in geraffineerd dof wit kant, en oplichtende gele distels. Het ademde zo’n charme dat het leek alsof de luisterrijke ruïnes de taak hadden om de zoveel nederiger planten waardig te omlijsten. Afdalend – met de obligate gids – naar de zogeheten Santoni (je kunt beter spreken van Santone, daar het gaat om in Europa unieke afbeeldingen uit de cultus van de godin Cybele) had ik me onderweg over de plantenrijkdom verheugd. Totdat de gids zich verontschuldigde voor al dat onkruid en ik al huiverde bij de dreigende wiedpartij. Ik zou het fijn vinden om naar die plekken terug te gaan.

==

Ongetwijfeld ben ik in andermans ogen niet aantrekkelijk meer, niettemin: ik voel me nu meer dan ooit innerlijk verbonden met een onaanraakbare schoonheid en harmonie. Een schoonheid die zich onthult naarmate door het uitdoven de eigendunk van het ik, de gehechtheid aan de wereld verdwijnt. Ik voel me weer opgaan in iets groters dan ik.

==

Extase: uit jezelf treden.

==

Dan moet ik weer denken aan de vraag van Louise, hoe ik graag zou leven. Ik kan dit zeggen: als meisje zag ik geen toekomst in een man, in kinderen, een gezin. Ik zag mezelf wonen in een bos en me voeden met bessen en wortels. Uit misantropie? Wantrouwen jegens de mensen? Dat denk ik niet, eerder: de neiging om de stilzwijgende, ingehouden vreugde te smaken van de stilte, de contemplatie. De onzichtbare rijkdommen.

==

Vandaag, half december, een mooie zonnige dag. Na gaten te hebben laten maken in de bescherming van de citroenbomen zodat ze te begieten zijn (voor mij is een volle gieter tillen niet gemakkelijk, ik verlies mijn evenwicht) heb ik met Vlekkie een wandeling in de tuin gemaakt. Al een tijdje was ik niet in het Westbos geweest. Toen ik achterin was gekomen, hoorde ik een slaand geluid. Wat zijn ze nu aan het bouwen? Het was de buurman, hij was hout aan het hakken. Nadat hij me gefeliciteerd had met de nieuwe serre, zag ik dat hij een haag van laurierbomen langs de grens had gepoot. Geen briljant idee, zo dicht bij de moestuin, hij zal er spijt van krijgen. De buurman, die dacht dat ik over mezelf inzat, verzekerde me dat hij hem laag zou houden. Maar dat zeg ik voor u, herhaalde ik, om hem toen de suggestie te doen van laagstammige appel- en perenbomen bij wijze afrastering: zo komt ’s winters het licht erdoor en heb je de vruchten. Hij leek het erg te vinden om de net gepote laurierboompjes uit het bos eruit te halen. Ook bang om te veel geld uit te geven. Al kletsend begon hij me te prijzen om mijn plantenkennis – hij heeft een boek van me gelezen – om hoe ik het landgoed beheer, om de grote werkzaamheden die ik in mijn eentje verricht – snoeien, grasmaaien. ‘Ik zeg het tegen iedereen, mijn buurvrouw is buitengewoon.’ Het klonk als een necrologie. Had hij de stok niet gezien? Of hoopte hij dat ik iets zou vertellen? Ik had geen zin om uit te leggen dat ik ziek ben, dat ik niet meer kan snoeien en grasmaaien. Vroeg of laat merkt hij het wel, als hij een ander achter de grasmaaier ziet, of misschien heeft hij het al door en wilde hij me confidenties ontlokken. Hij vroeg advies voor de vruchtbomen. Toen ik hem uitnodigde een paar appels te pakken, zei hij dat hij al was gaan neuzen en kijken wat ik had geplant, hij was ook al naar kwekerij Monti geweest om achter de naam van mijn appels te komen. Ik vroeg hem zijn telefoonnummer, zal hem de namen geven. Ik herinner me ze niet allemaal, bovendien weet ik niet goed welke gekneusde appels hij zo lekker vindt. Waarschijnlijk die met de geur van ananas.

==

Ik heb de eerste asperges gestoken. Of liever – ik heb de moestuin gesproeid, dat kan ik, zij het langzaam, met in mijn rechterhand de stok, in mijn linker de waterslang. Bukken om te steken is lastiger. Ik zou het op handen en voeten kunnen, ik heb zelfs een manier gevonden om zittend op mijn hielen overeind te komen, kracht zettend op mijn handen voor me op de grond, met een zetje naar voren, waarna ik me dan opricht. Maar ik weet niet zeker of dat altijd werkt, bovendien had ik geen zin om een andere broek aan te trekken of een tuinbroek aan te doen, die bij de knie verstevigd is. Daarom heb ik Lenuca, de poetsvrouw, gevraagd ze voor mij te steken. Ik legde uit hoe je de aspergesteker moet gebruiken. Prompt stak ze er een doormidden, toen begreep ze dat je de steker evenwijdig in de grond moet duwen, naar onderen toe, en ze dan met een tikje moet afbreken zonder de wortels te beschadigen. Voor mij alleen zijn een paar genoeg. ’s Avonds heb ik ze gestoomd en verorberd met forelfilet en olijfolie – die olie is belangrijk voor de opname van het enzym Q10, dat ik op etenstijd inneem.

==

De tuinlieden zijn er, ik loop bevelen te geven. En daar doemt Vasterival weer op in mijn hoofd, met de oude prinses Greta Sturdza, heel elegant en knokig, die met de punt van haar stok aanwijst wat er moet gebeuren. Die stok is deels een scepter, deels een stuk speelgoed. Ik mag hem graag gebruiken. Hij heeft iets geruststellends. Een beetje alsof je zegt: daar ik deze talisman van gezag en ouderdom zwaai, dient men naar mij te luisteren, dient men mij te gehoorzamen, mij bij te staan. Wat vind ik het gênant om dat te bekennen. Het had mijn heimelijke genieting moeten blijven, o wee, als ik erover praatte. Maar het is nog maar de vraag of deze regels ooit een vreemde onder ogen zullen komen. Mijn vader heeft altijd met een stok gelopen, ook toen hij het nog best maakte en er geen nodig had. Er was voor hem geen denken aan het huis te verlaten zonder zijn stok. Of liever – een van zijn stokken, hij had een hele collectie. Er is een tijd geweest dat iedere heer zo uitging – de erfenis van feodale tijden, toen het recht om gewapend rond te lopen het voorrecht van heren was, vermoed ik. Met een stok kun je, behalve een onvaste tred ondersteunen, toeslaan. Een stok boezemt vrees in, respect. Een stok is iets waaraan je je kunt vastklampen als alles instort. Dat stokkenverhaal onderzoeken. Met een stok in de hand voel je je niet zo gauw alleen. Neem het stokje van de dirigent: baton in het Engels, maar baguette in het Frans, canne voor iemand die er gebruik van maakt bij het lopen. Met een stok in de hand wees ik gisteren Lenuca de asperges, vandaag Giulio, de nieuwe Sri Lankaanse tuinman, de te plukken preien.

Met een stok in de hand denk ik dat ik me aan niemand meer ondergeschikt zal maken. Ik zal partij geven. Van deze stok word ik warempel vrolijk. Hij staat mijn roeping tot heersen bij. Wat vind ik het leuk om anderen te zeggen wat ze moeten doen. Ik heb er ziek voor moeten worden om te ontdekken hoeveel bevredigender instructies geven is dan een moeizame zelfredzaamheid. Het was in eerste instantie uit moralisme dat ik erop stond alles zelf te doen. Nu, als patiënt, kan ik stiekem genieten van een ethisch verdacht privilege.

==

Weer een schitterende aprildag. Ik heb Giulio de plantjes in de moestuin laten zetten die ik gisteren heb aangeschaft, toen Giovanni er was om de ficus te snoeien – vier courgettes, zes komkommers, zes zwarte kolen, vier savooiekolen, een doos met zaad van kromme boontjes, acht afrikaantjes, tien aardbeien, twee dahlia’s, tien violette aspergewortels. Terwijl Giulio in de moestuin bezig was, ben ik in de tuin gaan wandelen.

==

Dit is het jaar dat ik verliefd ben geworden op tulpen. Ik had ze altijd als bloedeloze, onnatuurlijke, geurloze, kille, kunstmatige, opzichtige, ordinaire bloemen gezien. Desondanks had ik er verschillende geplant – de eerste gekregen van mijn tante (bloemen van je tante moet je wel poten). Daarna kreeg ik een tijdlang elk jaar bij wijze van reclame een mooie vierkante groene kartonnen doos met gaatjes – ook dan kun je er niet onderuit. Maar ik zette ze op niet heel zichtbare plekken – op hellingen, even over de sloot, her en der in het grasveld. Toen begon Fabio ze te sturen – met Kerstmis, pakketten met tweedehands bollen die al gebruikt waren op terrassen die hij verzorgt in Milaan, waar altijd iets nieuws moet zijn. Elk jaar de verbazing om ze te zien bloeien – nadat de aanvankelijke argwaan overwonnen, het vooroordeel vergeten was, merk ik hoe vrolijk stemmend, hoe simpelweg mooi ze zijn, met die volle, boeiende kleuren – de gevlamde, de gestreepte, de karmijnrode met de franjes, de betoverende roze met lichtroze botanische tulpen, de gele botanische, van die oranje groenig geaderde tulpen, andere met maar liefst drie of vijf op een steel. Tot en met de bewondering voor de meest afgezaagde, geijkte, sobere – de egaal rode of helemaal gele – de eveneens schitterende tulpen van de supermarkt. Ik vraag me af wat het geheim is van de aantrekkingskracht die me heeft overrompeld – misschien om ze te zien bloeien in het hoge tintelende aprilgras dat hun stelen aan het oog onttrekt, waardoor hun kopjes met de aren en het gras meewiegen in de wind. Zo, door elkaar met de rest, rood in het groen, heeft de tulp zich geëmancipeerd van dat treurige imago van Nederlands souvenir, van dat goedkope van een lopendebandkwekerij. Door die achtergrond wordt hij gedegradeerd tot een ding, terwijl het gewoon een bloem is, en het is niet terecht dat hij eenzaam op een kale steel zit, als een tentoongesteld ding op een steun. Zo kaal en geïsoleerd verandert die steel de bloem in een etalagevoorwerp. Wat een gêne moet een tulp voelen wanneer hij zich schaamteloos aan de blikken moet blootstellen als een lijk op de snijtafel van een anatoom, en des te zorgelozer en vrijer lijkt hij als hij scharlakenrood lonkt in de groene zee van gras, onverschillig voor ons mensen in het gedrang van andere soortgenoten, vrolijk in de menigte opgaand.

Wellicht ben ik van tulpen gaan houden, omdat ik niet meer de tuinvrouw van vroeger ben, degene die alles zelf deed en neerkeek op degene die anderen in de aarde liet wroeten en niet verder kwam dan lekker luieren. Het is alleen niet helemaal terecht om me een luilak te noemen. Zelf plant ik ook iets, dat wat me lukt. Eergisteren heb ik nog de fijnstralen van het terras van mijn moeder gehaald en vervangen door hoornviooltjes, de week daarvoor de akeleien die ik gekregen had van een Engelse tuinman. Het was prettig dat het lukte, dankzij het overeind komen uit de knielhouding die ik bedacht had na een maand van intraveneus toegediende antibiotica, misschien ook alleen het idee om al een resultaat van die vreemde kuur te proeven. Eerlijk gezegd had ik het in mijn hoofd gezet om voor maart te genezen. Maart, omdat het dieet van de vrouwelijke dokter uit Alghero dan afliep en ik flink zou zijn opgeschoten met de detoxbehandeling tegen zware metalen.

==

Misschien is het ook niet zo erg dat mijn krachten langzaam afnemen. Je moet toch op een of andere manier heengaan. Iemand die zoals ik in eenzaamheid leeft, kan maar moeilijk beseffen dat er een moment komt om plaats te maken, dat het leven uit fasen bestaat en dat je niet tot het einde toe dezelfde blijft. Ik veronderstel dat het anders zou zijn als ik niet alleen op dit landgoed woonde, maar met een gezin, kinderen en kleinkinderen, wonend op het platteland zoals meer dan een halve eeuw geleden, serieus werkend met de grond die de bewoners moet voeden en lonend moet zijn voor de eigenaren ervan. Op een natuurlijke, nauw waarneembare wijze zouden anderen op een gegeven moment mijn vroegere werkzaamheden verrichten, terwijl ik zoals alle bejaarden aan de kant zou worden gezet, maar beetje bij beetje, bijna ongemerkt. Er zouden mij nog een paar lichte bezigheden resten. Daarom zou ik dit land niet minder liefhebben, maar als het ware meer van een afstand, met mijn handen steeds minder in de grond. Bovendien zou ik kinderen om me heen hebben om verhalen aan te vertellen, om wetenswaardigheden aan over te dragen.

==

De ziekte onderscheidt zich hierin: ze veroorzaakt een steeds sneller proces van verlies, dat bij gewoon ouder worden onmerkbaar zou blijven. Ik moet terugdenken aan de versregels van Emily Dickinson. ‘I Haven’t told my garden yet’ – dat doet denken aan een onverwachte dood, een op bijna mystieke wijze meegevoerd worden naar het Onbekende. Een plotselinge overgave. Maar zo gebeurt het niet. Ik verlies mijn krachten stukje bij beetje, ik kom er niet toe de tuin echt te misleiden, om hem teleur te stellen in zijn verwachtingen. Bovendien zijn we niet meer met zijn tweeën, maar met Vlekkie erbij met zijn drieën: de ziekte weeft een heel netwerk. Er is altijd achtergrondgekwebbel, er zijn altijd mensen in huis, helemaal alleen zijn is een zeldzame luxe, oog in oog staan met het Onbekende pure genade. Mijn tuin zal zich niet eens zo verbazen als hij op een dag niet meer degene ziet die zich zo graag met hem bezighield. Zo, ik heb een hele serie domheden aaneengeregen – ik voelde al dat het me op het verkeerde been zou zetten als ik uitging van Emily Dickinson, als ik het idee dat me bij eerste lezing had getroffen letterlijk zou nemen. Wat een geluk dat die eerste aantekeningen samen met mijn tas zijn verdwenen, jaren terug gestolen uit de aan de rand van een akker achtergelaten Panda, terwijl ik in de dampen van de Bullicame liep.

==

Wat een geluk, in het algemeen, dat je niet alles op kunt schrijven wat er door je hoofd gaat, zomaar, zonder iets van precisie, terwijl je door de tuin loopt. Vaak zijn het alleen hersenschimmen, rêverieën zonder vorm en inhoud. De geest rust uit en pakt speels alles wat zich voordoet aan om er inconsistente bouwsels als zeepbellen van te maken. Het fijne is ook dat je geen rekenschap voor iemand hoeft af te leggen. Gedachten en beelden kabbelen, geeuwen, rekken zich uit, genieten van de afwezigheid van de oppasser. Met verlof. Als we de tuin zo nodig willen zien vol verwachtingen die wij misschien teleurstellen, wat is daar dan mis mee, het is een liefdevolle fantasie. Het zwakt de dreigende ontzetting af.

==