Barbara Zoeke

Het uur van de specialisten

Roman

==

Vertaald uit het Duits door
Anne Folkertsma

==

==

==

Deze uitgave is mede mogelijk gemaakt door een vertaalsubsidie van het Goethe-Institut.

==

==

De vertaalster ontving voor deze vertaling een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds.

==

==

Oorspronkelijke titel Die Stunde der Spezialisten

© 2017 Barbara Zoeke en Die Andere Bibliothek

Nederlandse vertaling © 2019 Anne Folkertsma en Uitgeverij Cossee BV, Amsterdam

Omslagontwerp Irwan Droog, naar een ontwerp van Lars Henkel

Omslagbeeld © Lars Henkel

Artwork © Lars Henkel

Foto auteur © Annette Koroll

==

ISBN 978 90 5936 850 7 / NUR 302

==

www.cossee.com

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2019

##

Voor mijn vader

die zijn levensgezel

voor de greep van de specialisten

wist te behoeden

##

Niet de herinnering maar het vergeten is en blijft het ware gevaar.

Primo Levi

==

Geef de herinnering namen.

Saul Friedländer

==

Geschiedenis is een nachtmerrie waaruit ik probeer te ontwaken.

James Joyce

##

Januari 1940

1

Alleen met de stemmen in mijn hoofd, sinds afgelopen vrijdag. Ik hoor jouw stem, soms het gekwetter van Püppi en ’s avonds zodra het licht uit is telkens weer de stem van Gustaf Clampe.

Ik weet dat jij Clampe niet zo sympathiek vond, zelfs niet als hij zich over je hand boog en je met stralende ogen Signora Felicitas noemde. Als ik hem te eten vroeg mopperde je vaak. Zodra Clampe over de drempel stapt is elke ruimte te klein. Bovendien steelt hij. Hij steelt het leven van zijn assistenten. (Hij had nu eenmaal geld, en dat verklaart veel.) Maar toen ik op 5 januari een herdenkingsrede voor hem hield en de fresco’s van Pompeii, uitbundig rood en goud, van het witte doek af spatten, voelde ik hoe hecht mijn band met de overledene was. Ja, hij heeft veel van mijn tijd gestolen. Maar hij heeft me ook van alles gegeven wat je anders moet veroveren.

Nadat ik mijn rede had gehouden struikelde ik. Ik had een of twee treetjes in het halfduister van de collegezaal over het hoofd gezien. Ik struikelde, hoorde mijn botten breken, alles werd wazig en daarna rook ik gesteven jassen. Ziekenbroeders gespten me vast op een draagbaar; schommelend werd ik afgevoerd door de lange gangen van de universiteit van Berlijn.

We brengen u naar het Charité, professor, zei de arts die me had onderzocht. Daar zijn de besten van het vak in dienst. Als Sauerbruch1 u opereert, loopt het wel los.

Een paar weken later zat Sauerbruch alleen aan mijn bed. Tot dusver had ik hem steeds enkel met zijn gevolg gezien: grote brillenglazen met een dun randje, wijkende haargrens, zorgvuldig dichtgeknoopte doktersjas. Maar nu was hij in avondkleding met lakschoenen.

Ik ga straks naar de opera, zei hij in reactie op mijn verbaasde blik. Tristan und Isolde. Binnenkort kunt u weer mee. Hij lachte en kwam daarna ter zake.

Uw been en heup krijgen we weer min of meer in orde. Maar die trillende handen, die onduidelijke spraak – dat zou iets neurologisch kunnen zijn. Er is een specialist in Münster. Hij heet Kehrer, professor Ferdinand Kehrer. Misschien wat ver weg van het instituut in Leipzig en van uw gezin?

Ik knikte.

Dan adviseer ik Wittenau. In Wittenau werken eerzuchtige jonge psychiaters; zij zetten alles op alles. Er is elke zondagmiddag bezoekuur. Het terrein is prachtig, met bomen, akkers, een stukje bos. Frisse lucht, goed eten. Een oude buitenplaats die veertig jaar terug door de stad is aangekocht. De inrichting in Buch en collega Hallervorden zou ik u niet aanraden; de goede man zou weleens te vroeg belangstelling voor uw hersenen kunnen krijgen.

Dank u, zei ik. En denk aan me als Isolde haar liefdesaria zingt. Mild und weise wie er lächelt, neuriede hij. Hij hief de hand ten afscheid. De geur van vinaigre de toilette bleef in de kamer hangen.

Zodra het licht uit was nam Gustaf Clampe het woord.

Hé, Koenig, fluisterde hij, wees maar niet al te goed van vertrouwen. Ook Sauerbruch was een van de 900 Duitse hoogleraren die de Ruf an die Gebildeten der Welt hebben ondertekend. En op 11 november 1933, toen die oproep werd gepresenteerd, heeft hij zelfs een toespraak gehouden in de propvolle Alberthalle in Leipzig. Na Fischer, Heidegger en Pinder en hoe ze allemaal ook heten.

De enkeling is slechts een schakel in de ereketen die ons volk met zijn leiding verbindt... Maar massale instemming van onze hele natie met de wil van onze Führer en zijn grote taken toont de wereld dat Duitsland is ontwaakt... En weet u wat hij heeft gedaan toen er vanaf 1 april 1933 geen Joodse medici meer tot de faculteit werden toegelaten? Heeft hij geprotesteerd? Of heeft hij gewoon wat vriendjespolitiek bedreven? Overal in Berlijn en München werd verteld dat Sauerbruch hem persoonlijk kent, dat hij in 1923 zijn linkerschouder heeft opgelapt, na die mars naar de Feldherrnhalle. Destijds in Uffing aan de Staffelsee, op het buiten van de Hanfstaengls. Op de grens van geniaal en gek, zou Sauerbruch gezegd hebben. Misschien wel de gevaarlijkste crimineel ter wereld.

In september 1934 kondigde Clampe aan dat hij ging emigreren. Koenig, schreef hij, Koenig, ik pak mijn koffers. Ik heb toegekeken toen ze binnen drie dagen bijna honderd van hun oude kameraden en tegenstanders hebben vermoord. En ik heb de Joodse geleerden allemaal zien vertrekken. De natuurkundigen, de chemici, de artsen en de psychologen. Zelfs mijn vriend Rudolf Arnheim is er allang vandoor. Een van de helderste denkers van Die Weltbühne. U kent hem van een gezamenlijk ontbijt in hotel Adlon. Onvoorstelbaar dat Duitse kunsthistorici vrijwillig afstand doen van een dergelijk man. In elk geval bindt niets me nog aan Berlijn en de universiteit. Ik heb hartklachten dus ga naar een sanatorium in Zwitserland en neem daarna mijn ontslag. Rector Fischer zal blij zijn. Dan kan hij een prominent antisemiet als Pinder op mijn leerstoel zetten; Pinder, die de kunstgeschiedenis wil herschrijven zodat ze waarlijk Germaans wordt.

Eind oktober stond Clampe in Leipzig op mijn werk voor de deur van mijn kamer. Voor Felicitas had hij een bos dahlia’s bij zich en voor Püppi een teddybeer die kon brommen.

Tot ziens, Max, zei hij. Daarna gaven we elkaar zwijgend een hand. We bleven zwijgen tot hij met een somber gezicht een vreemde uitspraak deed: Wacht niet te lang, Max. Ze zullen het onvoorstelbare doen.

Wetten zijn slechts letters op papier, zei ik met een grimmigheid die ik amper van mezelf kende. Ik had hem zelden tegengesproken.

Voor hen niet. Zij zullen doen wat ze hebben aangekondigd. Zij genieten van straffeloze moord, dat hebben we deze zomer zelf gezien. Ze hebben zomaar een putsch verzonnen om Röhm en zijn platte bruine trawanten straffeloos de kogel te kunnen geven. Zonder wet. Zonder daders, zonder rechter. En de Duitse justitie, ja zelfs het complete Duitse Bildungsbürgertum heeft zichzelf tot zijn poedel gemaakt en loopt kwispelstaartend achter hem aan. Zelfs Gerhart Hauptmann vindt de toespraken van die man overweldigend en hijst de hakenkruisvlag bij zijn huis op Hiddensee.

Na die woorden vertrok hij, zijn enorme gestalte als altijd wat gebogen. Vijf jaar later was hij dood. En had ik ten minste een jaar te lang gewacht.

2

Vier dagen na Sauerbruchs bezoek aan mijn bed werd ik op een draagbaar gegespt en naar Wittenau gebracht. Ik moest Sauerbruch gelijk geven. Het sanatorium maakte een goede indruk. Ik zag in de gauwigheid tien paviljoens en rijen breed vertakte bomen, waarvan de takken kreunden en steunden in de wind. Het was inmiddels half februari en er dwarrelden nog verdwaalde sneeuwvlokjes door de lucht. Terwijl ik wiegend door de lange gangen werd gedragen, probeerde ik me voor te stellen hoe ik zonder mijn leven moest leven. Daarbij dacht ik niet eens aan Felicitas en Püppi en het huis met de berken aan de rivier. Ik dacht eerder aan de stapel boeken in de bibliotheek, op het tafeltje waaraan ik altijd zat, en ik dacht aan mijn studenten die me achter mijn rug om König Max noemden, en aan mijn colleges die na de kerstvakantie op 8 januari weer waren begonnen, en aan het feit dat mijn assistent, die sinds afgelopen zomer een SS-uniform droeg, mijn aandeel wellicht al had overgenomen. Misschien had hij aan de universiteit van Leipzig wel een Assistenten-Sturm opgericht die elk vak germaniseerde: Duitse natuurkunde, Duitse biologie, Duitse geneeskunde, Duitse kunstgeschiedenis... Ik was pas begin veertig en snapte de spelregels niet meer.

Bovendien vermoedde ik, nee wist ik welke zwarte gast zich in me had genesteld. Ik had gezien hoe mijn vader eerst vreemd ging doen, daarna geleidelijk verzwakte en dat net zo lang achter alcoholische uitspattingen verborg tot mijn moeder ingreep. Tegen die tijd had ik Gustaf Clampe allang tot mijn vader gemaakt – ik geef toe dat dat de simpelste manier was om aan de misère thuis te ontsnappen. Toen mijn vader zijn advocatenpraktijk in de Kantstraße moest sluiten en alleen nog maar thuis op de leren bank lag, haalde Clampe me als assistent naar Leipzig. We hadden in Berlijn mijn promotie nog gevierd, vader hing in een pak dat hem veel te ruim was geworden in zijn rolstoel en lachte naar me met een scheve grimas. Daarna stapte ik in de trein.

Drie maanden later stuurde onze huishoudster, mevrouw Lohr, me een telegram. Bel onmiddellijk alstublieft. Ik draaide ons nummer en luisterde haast kalm naar haar verhaal. Verstard? Nee, dat niet. Eerder verdoofd. Alsof ik een klap met een hamer op mijn voorhoofd had gekregen. Eén klap, één korte huivering. Heel even maar. Daarna was ik radeloos. Zo trof de secretaresse me aan toen ze om de hoek van de deur keek. Ik kon aan haar gezicht zien dat ze het gesprek had afgeluisterd.

Zal ik voor u uitzoeken hoe laat de trein naar Berlijn gaat? vroeg ze. Ik stelde haar zakelijkheid op prijs. Clampe was op reis, dus ze kon wat tijd maken voor zijn assistent.

Ik zat die middag in de trein eerst te doezelen, uitgeput en in de war. Toen ging ik naar de restauratiewagen. En pas daar, nadat ik een glas wijn achterover had geslagen, begon ik het te begrijpen en voelde ik opluchting. Ja, ik was opgelucht dat hij dood was. Dat zij met hem was meegegaan, hoorde ik pas later.

Mevrouw Lohr zat op me te wachten toen ik hun huis in de Menzelstraße binnenstapte. Ze zette een kop thee op de keukentafel en sneed een plak van de rozijnencake, die ze elke week bakte. Daarna kwam haar verhaal.

Ze was maandag net als altijd rond negen uur gearriveerd, had Ik ben het geroepen en haar schort voorgedaan. Ze had afgewassen in de luchtige keuken met zicht op de tuintafel, had de glazen en borden, de keukenvloer en het aanrecht schoongemaakt en daarna hun ontbijt klaargezet: een blaadje met roerei en een bakje kwark voor hem, een blaadje met verse broodjes en wat fruit voor haar. Pas toen ze het ontbijt wilde gaan serveren, had ze gemerkt hoe stil het in huis was gebleven sinds haar komst. Ze had hen beiden in de slaapkamer gevonden. Hij in zijn zwarte kostuum met een wit overhemd en een zorgvuldig gestrikte das, zij in een duifblauw mantelpakje. De kapper moet nog zijn langsgeweest, want hij was geschoren en haar kapsel was net geonduleerd, voegde mevrouw Lohr eraan toe. Zijn grote tuitbeker stond op haar nachtkastje. Waarschijnlijk heeft ze hem te drinken gegeven en daarna zelf gedronken. Ze moeten eerst een groot stuk taart hebben gegeten, sneeuwwitjetaart, zijn favoriet; het wit met rood besmeurde bordje, met een vorkje voor haar en een lepel voor hem, stond nog op het nachtkastje.

De huisarts kwam meteen. Gif, zei hij.

Dat was in juni 1927; mijn vader was 54. Mijn moeder had alles nauwkeurig gepland, tot in detail, ook de rouwplechtigheid, de ontruiming van hun woning en de betaling van nog openstaande rekeningen. Nauwkeurigheid was haar vorm van tederheid. Ze had zelfs de rekening die de zaterdag voor hun dood in de brievenbus lag, gladgestreken en het verschuldigde bedrag gepast klaargelegd. In haar duidelijke handschrift had ze het adres van de dokter genoteerd die ik moest opzoeken om meer over de ziekte van mijn vader te weten te komen. Maar ik vond tussen alles wat gedaan moest worden door geen tijd om dokter Rudolf vragen te stellen. Of liever gezegd, ik maakte er geen tijd voor. Ik wilde gewoon niet weten waarom mijn van levenslust blakende vader met de galmende bas binnen een paar jaar vóór zijn tijd oud was geworden. In plaats daarvan bracht ik een bezoek aan de notaris die de nalatenschap van mijn ouders moest afwikkelen. Hij had al een antiquair benaderd die de meubels, boeken en schilderijen wilde overnemen.

Ik doorstond het gekraak van de karren waarop de kisten lagen toen we van de kerk op de begraafplaats naar het graf gingen. Toteninsel, noemden Berlijners het kerkhof aan de rand van het Grunewald, omdat het aan alle kanten door spoorlijnen was omgeven. Maar er waren wel bomen, vogels en stenen engelen op de kerkhofmuur. En er stonden beroemde namen op de zerken: Dernburg, Moebius, Rietschel. Geen slechte plek, voor zover zulke plekken goed of slecht kunnen zijn. Ik liep achter de twee kisten en vond mezelf vreemd kalm. De huisarts, de notaris, mevrouw Lohr, een buurvrouw; lang was de stoet niet. De ziekte had mijn ouders van hun vrienden beroofd. Er was alleen nog maar personeel. Ingehuurd. Betaald.

Na de plechtigheid gingen we samen ontbijten in het favoriete koffiehuis van mijn moeder, waar mevrouw Lohr een tafel had gereserveerd. Ik beantwoordde vragen die ik niet kon beantwoorden en dacht aan de middag twee jaar terug, toen moeder en ik hier hadden gezeten om over vader te praten. We hadden ons teruggetrokken in een hoekje achterin, op een stil plekje met donkerbruine leren fauteuils. Op het bordje voor haar een stuk frambozentaart; dat stond er nog toen we vertrokken.

Waarom laat je die oude zuiplap niet in de steek? vroeg ik nog voor ze haar verhaal over ziekenhuisopnames en zinloze kuren had afgemaakt. Dat hij je ondergang is, staat toch vast? Ze reageerde niet op mijn botte opmerking en ik zweeg met het gekrenkte gezicht van de betweter. Op je vijfentwintigste weet je alles zeker. Het hautaine air van de jeugd.

De dag na de begrafenis maakte ik een pak met wat boeken en schilderijen, omdat ik opeens besefte dat ik mijn ouderlijk huis nu aan onbekende lijkrovers moest prijsgeven. Het huis met de boogramen, de wingerd, het kamertje met de erker en het torentje. De voortuin vol buxus en rozen, en het grote terras aan de achterzijde, omgeven door oude bomen: linde, rode meidoorn, vlier en een eenzame kromme cipres. In de moestuin frambozen en kruisbessen, kersen en appels. Compost die gekeerd moest worden. Een holle boom die door de eekhoorntjes als speelplaats werd gebruikt.

Ik schoof de schommelstoel van mijn vader naar buiten, het terras op, dronk een fles rode wijn, langzaam, glas na glas, en besloot mezelf in elk geval een afscheidsbezoek aan de lievelingsplekken uit mijn jeugd te gunnen.

Ik liep langs de school die ik tot mijn eindexamen had bezocht, langs de reusachtige villa van bankier Mendelssohn, naar de weides aan de Halensee, waar mijn moeder en ik zomermiddagen hadden doorgebracht. Zij in een getailleerde linnen jurk met diep decolleté, ik in een lichte broek met een wit hemd: een paar dat niet iedereen als moeder en zoon herkende. Meestal had ze een kleine picknick bij zich: belegde broodjes of wat cake met thee en sap.

Tegen de avond deed ik de kat van mijn moeder in het reismandje dat ik nog voor haar zelfmoord had gestoffeerd met een schoon dekentje. Mevrouw Lohr verheugde zich al op het beest. Een halfuur later zat ik aan haar keukentafel in de Eichkamp en at boterhammen die dik waren besmeerd met zelfgemaakte leverworst. Ik at tot ik er bijna misselijk van werd. Mevrouw Lohr zat naast me en schonk telkens bier in. Ik stapte pas op toen haar man thuiskwam en zwijgend zijn plek aan de keukentafel opeiste. Zij bracht me naar de deur en zwaaide toen ik wegliep over de natgeregende kasseien, wat wankel na zoveel bier en goede zorgen.

De volgende ochtend ging ik terug naar Leipzig.

Clampe riep me bij zich op zijn kamer. Hij hield het kort: Een mens moet veel hebben geproefd voor het onheil op hem afkomt.

Daarna bereidden we onze reis naar Zuid-Italië voor. We gingen met de studenten naar Napels en de opgravingen; in Rome onderbrak ik de terugreis. Maar dat is een ander verhaal. Het begint met Rome en eindigt met Fee.

3

Toen werd mijn draagbaar in een kleine kamer op een onderstel gezet. Een zuster kwam aangesneld naar het voeteneind. Ze had een sterke bril op haar smalle neus, maar haar warme glimlach beloofde plezier en geborgenheid.

Ik stuur iemand om uw spullen uit te pakken, een jong meisje, met wie u vast goed overweg kunt, zei ze. Daarna kom ik uitleggen wat er uit te leggen valt, professor. Ik ben de hoofdverpleegkundige, zuster Rosemarie.

Zo leerde ik niet alleen zuster Rosemarie maar ook juffrouw Elfie kennen. Over haar lichtgrijze gestichtsjurk hadden ze haar een groot wit schort voorgedaan. Achter dat gesteven schort, stijf als een plank, ging een te snel opgeschoten, tenger kind met donkere krullen schuil, een kind dat haar handen graag achter haar rug verstopte.

Hoe bent u in Wittenau terechtgekomen? vroeg ik om een gesprek met dit betoverende schepsel te beginnen.

Ik spreek soms Droomduits, antwoordde ze. Dat zeiden mijn docenten aan het conservatorium tenminste. En ik tril. Ze haalde haar handen van achter haar rug tevoorschijn, handen met verbazingwekkend lange, sterke vingers. En niet alleen haar vingers, maar ook haar handen trilden toen ze ze met een vragende blik naar me uitstrekte, als een kleine snotneus die voor het begin van de schooldag braaf zijn nagels laat controleren.

In plaats van te antwoorden keek ik glimlachend in haar grote ogen. Haar donkere haar was heel kort geknipt. Toch viel het niet helemaal te bedwingen; het kringelde om haar voorhoofd en oren en in haar nek groeide zijdezacht dons dat op haar rug in haar kraagje verdween. Een spoor dat mannenvingers maar al te graag zouden willen volgen.

Zullen we uitpakken? vroeg ik. Hoe kan ik daarbij helpen?

Ze lachte haar elfenglimlach en legde haar rechterwijsvinger op haar lippen alsof ze me tot zwijgen wilde brengen. Toen tilde ze mijn koffer met verbazingwekkend gemak op en zette hem op de bank die tot het meubilair behoorde. Meteen vond ze tussen de wirwar van hemden en broeken mijn zilveren vulpotlood. Ik dacht al dat ik het kwijt was. Ze had geen idee hoe belangrijk het voor me was.

Ze hield het vulpotlood voor mijn neus en zei: Prachtig. Dat is echt prachtig! Een zilveren potlood. Daarmee kan ik uw verhalen opschrijven. Uw droomprotocollen. Zuster Rosemarie zal er blij mee zijn. Vanaf dat moment hadden we een verbond: ik vertelde verhalen, zij schreef ze op.

Toen kwam zuster Rosemarie. De bril op haar smalle, lange neus fonkelde, haar rokken ruisten. Ze keek ons aan, beduidde dat Elfie naar buiten moest gaan en boog zich over me heen.

Ik merk al dat Elfie u zal aangoden, zoals ze het pleegt uit te drukken. En u bent al even verrukt van haar. Heel goed. Ik heb uw medisch dossier bestudeerd. Heel nuttig. Ik wil er geen doekjes om winden: sinds afgelopen september zijn we in oorlog. Ze hadden nog geen vier weken nodig om het Poolse leger te verslaan. Dat u deze oorlog zult overleven, kan niemand garanderen, maar of dit elfenkind de oorlog ongedeerd doorkomt, ligt ook in onze hand, de mijne en de uwe. En zo sloot ik die ochtend een tweede verbond: een verbond met zuster Rosemarie.

Zolang er geen zwaar geval binnenkomt kunt u voorlopig in deze kamer blijven. Ze pakte mijn dossier en kwam naast me zitten. Waar zijn uw ouders aan overleden?

Ze hebben zichzelf vergiftigd. Waarom weet ik niet precies, antwoordde ik naar waarheid, maar wel wat onzeker.

Maar in de zomer van 1927 was u zelf toch al volwassen, tegen de dertig en zelfs gepromoveerd? Niet zonder strengheid had ze die gegevens uit mijn dossier gehaald en het vliegensvlug uitgerekend.

Waar zijn uw grootvaders aan overleden? vroeg ze vervolgens.

De vader van mijn vader moet in de war zijn geweest. Hij is vrij jong gestorven, begin vijftig, ik heb hem nooit gekend. Mijn andere grootvader kreeg een maagperforatie toen hij al over de zestig was. Het was een mooie man, mijn moeder leek op hem.

En uw grootmoeders?

Die zijn allebei heel oud geworden. Oude dames, heel lang als weduwe in de rouw. De ene met een klein pensioen, de andere met een villa in Bad Saarow. Maar alle twee lieve, warme vrouwen met nijvere handen en vriendelijke ogen. Aan hun graf werd veel gehuild...

En uw vader? Ze ging maar door.

Hij struikelde opeens de hele tijd, werd vergeetachtig en moest zijn advocatenpraktijk sluiten. Hij veranderde in een uitgemergeld, gelig wrak dat steeds van de bank viel en uit zijn leunstoel gleed.

Aha, zei ze. U weet hopelijk wat voor examen u te wachten staat als de psychiaters komen? Ze testen uw reflexen en stellen vragen over uw familiegeschiedenis. En wanneer u niet de goede antwoorden geeft, wordt u direct gedeclasseerd. De diagnose progressieve dementie is hier geliefd.

Zuster Rosemarie zette haar bril af en keek een moment langs me heen naar buiten. Haar gezicht leek zonder bril vrijwel naakt; ik zag nu pas hoe onvoorzichtig ze uit haar ogen keek.

Wat ik nu ga vertellen kan ik maar één keer zeggen. Maar één keer, herhaalde ze, met haar blik op de horizon. Mijn broer is een bekend rassenonderzoeker. Hij kent ze allemaal persoonlijk: Eugen Fischer, Fritz Lenz, Erwin Baur en Otmar baron von Verschuer. Hij weet waar de Duitse artsen voor vechten. Zij hebben hun eigen strijdtoneel: deze klinieken. Juffrouw Elfie, die net achttien is geworden, zullen ze willen steriliseren omdat ze haar bizarre gedrag suspect vinden. Schizofrenie, en dat op zo jonge leeftijd: geen goede prognose. Ik heb haar onder mijn hoede genomen en laat haar bij me stage lopen, maar dokter Waetzoldt, de geneesheer-directeur hier, is dol op het schrijven van aanvragen en rapporten. Hij werkt snel en nauwgezet, voor zover je het woord nauwgezet in dit verband mag gebruiken. Hij heeft zelfs een boek over het onderwerp geschreven, het ligt op ons afdelingskantoor. Ik zal het u brengen.

Daarna vertelde ze me Elfies verhaal. Dat de brief met het overlijdensbericht twee weken na het begin van de oorlog in Halle arriveerde, de brief en de persoonlijke bezittingen van de majoor. Foto’s van vrouw en dochter tussen wat boeken die hij op de veldtocht naar Polen had meegenomen: Luther, Kant, gedichten van Rilke. Erbovenop het IJzeren Kruis. Kort daarop werd Elfie achttien. Ze huilde niet, ze trilde. En soms verzon ze woorden of zinnen waar je van opkeek. Ik ben vandaag heel vergezichtig. Ze zei verkeerdom voor ironie. Een paar van haar docenten werden bang voor haar omdat ze het idee hadden dat ze gedachten kon lezen. Ze moest haar opleiding aan het conservatorium opgeven; haar vingers hadden geen grip meer op de toetsen. Ze begon droomprotocollen te schrijven, ze begon Droomduits te schrijven, haar vorm van poëzie, waarmee ze de wond probeerde te helen. Haar moeder stuurde haar naar Wittenau omdat haar vader en onze geneesheer-directeur in hun jeugd bevriend waren geweest; ze hadden samen medicijnen gestudeerd. Zij had er geen idee van dat sommige artsen tegenwoordig onder hun witte jas een zwart uniform dragen. En dat ze hun strijd, het gevecht tegen minderwaardige genen, koste wat kost willen winnen. Het gezonde volkslichaam als nieuwe afgod. In elk geval moet Elfie hier weg. Iemand van buiten moet haar als hulp in de huishouding willen opnemen, liefst een onmisbare SS’er met een hoge rang en een groot gezin. Een SS-Standartenführer bijvoorbeeld. Ze kan vast niet voor kleine kinderen zorgen, maar een oude dame voorlezen, wat converseren en wandelen zou wel lukken.

Zeg eens eerlijk, zei ik. Hoe heet de ziekte die ze me zullen toeschrijven?

Hebt u kinderen? vroeg ze op haar beurt.

Een dochter, Angelica, we noemen haar Püppi. Ze is tien. Mijn vrouw komt uit Rome, vandaar de Italiaanse naam.

Zuster Rosemarie sprong van de hak op de tak. Zelden achteruit, eerder vooruit.

Zeg niets over uw kind. Het staat niet eens in uw dossier. Dat heeft Sauerbruchs team goed gedaan. De ouwe baas, die ik ken van mijn tijd in het Charité, beschikt soms over een vooruitziende blik. Bovendien wil ik niet verhullen dat hij heeft gebeld en me u heeft aanbevolen als een man met wie een mens vrijuit kan praten. Kinderen van onder de twaalf mogen hier trouwens toch niet op bezoek komen. Nooit. En wat u betreft, professor: de zwarte gast heeft vat op u gekregen, een erfelijke aandoening die het lichaam stilletjes in bezit neemt. Hier heette die ziekte vroeger de erfelijke vitusdans, tegenwoordig draagt ze de naam van een Amerikaanse medicus die haar rond de eeuwwisseling heeft beschreven: de ziekte van Huntington. Slecht erfelijk materiaal. Een marteldood. Niemand zal het u zeggen. Ze zullen het in uw dossier schrijven en u dan behandelen volgens de richtlijnen van de Kanzlei des Führers. Sinds het begin van de oorlog regent het nieuwe voorschriften. Het gezonde volkslichaam is oorlogsdoel. Ze werken eraan zoals Michelangelo aan zijn godgelijke marmeren beelden. Dus nogmaals: zeg niets over uw kind. Houd haar buiten schot. Afgelopen september heeft Hitler in Danzig een nieuw wapen aangekondigd, een wapen waartegen niemand zich kan verweren, zoals hij het beliefde uit te drukken. De huidige oorlog wordt bepaald door specialisten, door de specialisten in vernietiging, en hij kan lang duren. Red uw kind. En help mij juffrouw Elfie te redden. Als u dat wilt, laat ik uw medisch dossier een keer per ongeluk in uw kamer liggen. Dan kunt u het inzien en het registratieformulier bestuderen dat ze binnenkort over u moeten invullen. Die formulieren komen van de kanselarij van de Führer en liggen sinds 28 oktober hier in Wittenau op de kamer van de geneesheer-directeur. Ze worden per afdeling verstrekt en ingevuld.

Ik knikte. Meer viel er niet te zeggen. Ik had ook geen woord kunnen uitbrengen. Ze zette haar bril weer op en gaf me een hand. De mijne was ijskoud en klam, de hare warm en ferm.

Ik moet me om het uitdelen van de maaltijden gaan bekommeren. Elfie helpt me, al helpt dat niet. En soms helpt Carl, mijn tweede beschermeling. Buiten deze muren was hij leraar, dr. Carl Hohein, Latijn en geschiedenis. Tot hij stemmen begon te horen en een eindeloze litanie over de kleur zwart begon te schrijven. Als het heel slecht met hem gaat, heeft hij het over zijn breinbliksem. Boven zijn bed hangt het portret van een jongen die soms ’s nachts huilt en dan ontroostbaar is. Maar hij wil niet dat ik het schilderij weghaal. U past vast goed bij elkaar. Ik stuur hem vanavond bij u langs.

4

Ik lag roerloos in bed toen ze was vertrokken. Verdriet? Uitputting? Woede? Nee, woede was het niet. Daar was ik te zwak voor. Ik deed mijn ogen dicht en dommelde; ik hield ze dicht toen er tussen de middag een gesteven schort kraakte en iemand met zacht gerinkel een bord soep op mijn nachtkastje zette. Naar de geur te oordelen was het het schort van juffrouw Elfie.

Het was zo’n slaap die je niet verkwikt omdat je geest niet tot rust komt. Hij gaat maar door. Waarom had ik vaders dokter nooit opgezocht? Waarom had ik Clampe niet geloofd? Nu sloeg mijn hart op hol van de naam van een ziekte.

Toen ik tegen vijven mijn ogen opende, schemerde het al. Ik keek door het raam naar buiten, zag zwartgrijze wolken langs de hemel drijven en begon me af te vragen wat ik in mijn leven allemaal niet had gedaan, niet had gezien.

A zei ik. De A van Andalusië: de gruweldaden van Franco’s troepen hadden me altijd tegengestaan, misschien ook angst ingeboezemd. Ik had zelfs een uitnodiging om naar Granada te komen afgeslagen omdat mijn Spaanse collega Pablo me had verteld dat de dichter Federico García Lorca in de nacht van 19 augustus 1936 door de falangisten van zijn bed was gelicht en doodgeschoten. De collega had voor Fee en mij een dichtbundeltje meegenomen, waaruit hij houterig was gaan vertalen:

==

Groen, ik hou zo van je, groen...

Zilveren kou in je ogen.

==

Ik weet nog hoezeer het me ergerde dat Fee met hem flirtte en hij de verzen van García Lorca declameerde terwijl hij haar diep in de ogen keek.

Zet dat maar eens af tegen de gedichten van jullie Duitse Dichtersacademie, van jullie hofpoëten, had Fee smalend gezegd. Soms vond ze het heerlijk mij als Duitser een beetje op stang te jagen. Zet dat maar eens af tegen die Carossa, Vesper en Binding van jullie met hun ronkende huldeblijken:

Op de klip staat zij, fier opgericht

Nimmer wankelend, goddelijk – gelijk een zuil...

Maar zie haar boezem – welk een storm gaat erin schuil.

==

Pablo lachte met haar mee, al vermoedde ik dat hij niet elk woord had verstaan; daarna gingen we aan tafel.

Fee had Romeins lamsgebraad en crème caramel gemaakt. We hieven het glas en lieten Franco en Hitler voor wat ze waren, hoewel de geur van bloed in Europa al in de lucht hing. Een van mijn studenten werkte met Pablo en mij aan de invloed van Moorse miniaturen op de Spaanse schilderkunst, een onuitputtelijk onderwerp. We waren jong en lichtzinnig genoeg om de conflicten in de wereld te laten voor wat ze waren.

Begin 1938 schreef Pablo me uit Zuid-Frankrijk. Mijn volk verscheurt zichzelf nu, schreef hij. Ik ben op het nippertje ontsnapt. Dat was niet voor iedereen weggelegd. La vida es un regalo. Het leven is een geschenk... Dat waren de laatste woorden die ik van hem heb gelezen. Daarna niets meer. Ik zou er nooit achter komen wat er van hem is geworden en of hij mijn direct verzonden antwoord wel heeft ontvangen. De A van Andalusië, de P van Pablo uit Granada. De J van jaloezie. Verder kwam ik die avond niet, want zuster Rosemarie deed de deur van mijn kamer open en schoof een knokige man voor zich uit.

Dr. Carl Hohein, zei ze. Latijn en geschiedenis. Nu zes weken bij ons.

Dr. Carl Hohein wierp me een onderzoekende blik toe, maar daarna keek hij door me heen, dat wil zeggen, zijn stralend blauwe ogen glipten weg. Draaiden alle kanten op, alsof hij er totaal geen controle over had. Na een tijdje rustten ze weer op mijn gezicht.

Ik ben Carl, Calle, Callissimo, zei hij met zachte, heldere stem, terwijl hij bij elk woord lichtjes knikte. Ik ben componist; ik schrijf een litanie over de kleur zwart.

Ik gaf hem een hand en wees op de stoel naast mijn bed.

Hebt u wel genoeg tijd voor uw composities? vroeg ik.

Hij schudde het hoofd. Van maandagochtend tot zaterdagavond moet ik blik stansen voor de Wehrmacht. Werk van oorlogsbelang. Dan krijg ik meer soep en brood. Na deze korte uitleg over de plaatselijke wisselkoersen lieten we de last van het spreken achter ons en genoten we tevreden van de stilte. Ik hoorde hem voorzichtig ademen; hij kwam duidelijk uren tekort. Een koning van de nacht zoals je hem zelden treft. Hij vertrok net voor het licht uitging.

Tot overdag, zei hij.

5

De voorlaatste brief van Gustaf Clampe, van februari 1939, kwam uit Locarno; zijn vrouw had daar een huis geërfd aan de Zwitserse kant van het Lago Maggiore. Het was een lange brief, getikt op een reisschrijfmachine.

Max Koenig, ik moet u nogmaals waarschuwen. De nazi’s hebben de burcht van Praag ingenomen en niemand heeft geprotesteerd, niemand heeft hen bestraft. En dat is nog maar het begin. Als ik nu bedenk dat ik die man destijds in München in de salon van de Bruckmanns heb gezien. Hij zat daar in die prachtige vertrekken met naast hem, in een witte kanten jurk, Elsa Bruckmann, die aandachtig naar zijn tirades luisterde. En terwijl ik met Hugo Bruckmann onderhandelde over de uitgave van mijn reisgids over Pompeii, hoorde ik met een half oor hitlers gedram. Heß, met zijn waanzinnige blik onder de donkere balken van wenkbrauwen, was altijd vlakbij. Waarschijnlijk heeft Elsa Bruckmann de Führer manieren bijgebracht, hoe je op een fatsoenlijke manier kreeftenscharen kraakt of lady’s een handkus geeft bijvoorbeeld. Want de dames vochten om hem: in Berlijn, in de salon van de Bechsteins, was het niet anders. Op vrijdagavond bij de Bruckmanns ging het in die tijd om levensbeschouwing en om het gezonde volkslichaam. een levensbeschouwing dient onverdraagzaam te zijn. ze dwingt erkenning voor haar opvattingen af en eist dat het gehele publieke leven volledig aan die opvattingen wordt aangepast. Dat hebben ze gedaan. De zuiveringsacties, de rassenwetten, de sterilisatiewetten... Moet ik u de waslijst sturen? Weet u echt niet dat uw dochtertje niet op de wereld zou zijn als die kapers een paar jaar eerder aan de macht waren gekomen? Hebt u echt nog meer bewijzen nodig? ons medelijden moet hygiënisch georiënteerd zijn, niet filosofisch of sentimenteel. Kunt u zich Zur Geschichte der Religion und Philosophie in Deutschland van Heine herinneren? Weet u nog dat we een aantal thesen daaruit in mijn werkcollege voor gevorderden hebben besproken? Hoe hij over de berserkerwoede van de Duitsers schrijft als de bezwerende talisman, het kruis breekt. Of van de Duitse donder, die eindelijk zijn doel heeft bereikt en het zal laten kraken zoals het nog nooit in de wereldgeschiedenis gekraakt heeft... Er zal in Duitsland een stuk worden opgevoerd, waarbij vergeleken de Franse Revolutie wellicht slechts een onschuldige idylle is... Helemaal letterlijk heb ik het nu vast niet weergegeven, maar de algemene strekking zal wel duidelijk zijn. En de studenten, maar ook u en ik, waren naïef genoeg om over de gifgasaanvallen tussen 1915 en 1918 te discussiëren als voorbeeld van Heines profetie. Was niet uitgerekend de Jood Fritz Haber verantwoordelijk voor de Duitse donder?

Later hebben we het geschrift van Binding & Hoche uitgeplozen. Ja, ik heb hem nog gekend, die oude rechtsgeleerde. Karl Binding met zijn donkere driedelige pakken en zijn zwartzijden vlinderdas. Zijn geschrift Die Freigabe der Vernichtung des lebensunwerten Lebens. Ihr Maß und ihre Form is pas kort na zijn dood gedrukt: had hij ze toen allemaal nog wel op een rijtje? En nu is dat broddelwerk uit 1920 een manifest van de vernietiging geworden, vertelde een jonge arts me. HITLERS specialisten spreken over mensen die geestelijk dood zijn, over levende ballast. Ze experimenteren met dodingsmethoden, elegante, geheime methoden, om de zalen van de psychiatrische inrichtingen te legen en het ras zuiver te houden.

Max Koenig, het zou me verheugen u nog een keer te zien! En ik zou u en uw gezin graag in veiligheid weten vóór het stuk wordt opgevoerd waar Heine honderd jaar geleden over heeft geschreven. Geloof me: zij zullen het onvoorstelbare doen. Ze hebben er niet eens moed voor nodig. Ze hebben er alleen de bescherming van hun groep voor nodig. Soms zie je zoiets op afstand duidelijker. Koenig: het is nu het Bijbelse uur van de vlucht. Neem vrouw en kind mee en vertrek. De grootste vijand van de waarheid is niet de leugen; de grootste vijand van de waarheid is de overtuiging.

Ik zal zorgen dat u uitnodigingen krijgt. Mijn broer zit in Engeland, ik in Zwitserland; we vinden wel iets voor u. U zult uw gezin kunnen voeden.

Ik was destijds niet in staat hem schriftelijk te antwoorden. Zijn toespelingen begreep ik niet, wilde ik niet begrijpen; sinds Clampe Duitsland had verlaten, had ik me niet meer in politiek verdiept. Of waren het de opgetrokken wenkbrauwen van Fee toen ik haar de brief liet lezen? Haar iets te vlotte commentaar dat Clampe me gewoon terug wilde hebben? Clampe en zijn vrouw Nicola. Dat zij elke reden zouden aangrijpen. (Normaal had Fee nooit zulke dwaze ideeën. Was het jaloezie?)

Pas drie weken nadat ik de brief had ontvangen belde ik hem op. Zijn stem klonk schor en zwak: de stem van een stokoude man. Ziet u niet dat het een gevaarlijke misdadiger is? Dat hij bezetting en moord tot de norm heeft verheven? Ik lette eigenlijk alleen op het ouwelijke in Clampes stem, niet op wat hij zei. Want ik kende hem; ik wist dat hij de zaak graag op de spits dreef, uitvergrootte, om hem beter te kunnen onderzoeken.

En op mijzelf en mijn verraderlijk langzame spraak lette ik nog minder. Ik ben gewoon moe, amore, antwoordde ik als Fee er iets over zei. Tenslotte bestudeer ik ook niet uitvoerig de rimpels in mijn gezicht die ik elke ochtend in de spiegel zie. Ik probeer ze juist te negeren.

Zes weken later was Clampe dood, de grote Clampe. Zijn vrouw stelde me ervan op de hoogte. Hij was bezorgd over u, zei ze. Hij was altijd bang dat de ziekte van uw vader u in nazi-Duitsland in moeilijkheden zal brengen. Hebt u gemerkt dat hij lang met uw moeder heeft gesproken, in mei 1927, toen ze drie dagen bij u op bezoek was in Leipzig? Weet u dat nog? We hadden een vroeg dinertje geïmproviseerd, hij gooide u het autosleuteltje toe en stuurde u de stad in om wijn te kopen. Een smoes om even met haar alleen te zijn. We hadden nog genoeg wijn in de kelder. Toen u terugkwam – dolenthousiast over onze gloednieuwe achtcilinder – was uw moeder net in de badkamer om haar tranen af te wassen en haar neus te poederen. U weet toch dat Clampes vader een bekend psychiater was? Met zo’n vader leren kinderen symptomen en diagnoses te herkennen, of ze nu willen of niet. Gustaf ook. Hij had oog voor het morbide, maar bezat ook genoeg mededogen, en de rassenhygiëne van de Duitsers maakte hem bang.

6

Gisterochtend stonden ze om mijn bed. De geneesheer-directeur met het gouden partijspeldje op zijn revers, de afdelingsarts in zijn zwarte uniform met de witte jas er losjes overheen. Staatsexamen. Hier zou het wel een passend woord zijn. De staat die zijn zieken examineert. Ik was blij dat zuster Rosemarie me van tevoren had gewaarschuwd. De directeur deed charmant, de afdelingsarts streng en precies. De broeders en studenten keken onverschillig.

Kinderen? vroeg de afdelingsarts. Ik antwoordde ontkennend. (En stuurde mijn frèle dochter in gedachten een handkus. Ik zag haar voor me: met strikken in haar vlechten, hoe ze op me af rende vorige zomer op Hiddensee, de geur van wind en zout in haar haar. Een tenger, jong geitje met de donkere ogen van haar moeder en rood borduursel langs de hals van haar gele jurk. Kom maar in mijn armen, had ik geroepen en ik had haar opgevangen en haar met haar rokje en haar gejuich almaar in het rond gezwierd tot we samen buiten adem in het zand vielen.)

Heel verstandig, zei de geneesheer-directeur. Ik knikte gedwee.

Zo verstandig hadden uw ouders al moeten zijn, zei de man in het zwarte uniform, alsof ik een vieze vlek was die je gewoon uitwist. Woesj. Weg.

Onvast ter been, een paar keer gevallen, onduidelijke spraak: een neurale aandoening. We zullen het met insulinecomatherapie proberen, een nieuwe behandeling; die wordt pas sinds 1935 getest. En zodra het iets beter met u gaat, mag uw vrouw op bezoek komen. Welke onderzoeksgroep adviseert u, collega Winter? Zes of acht weken insuline?

Groep B, acht weken, antwoordde hij. Over twee maanden zien we verder.