LOUIS BARTHAS

OORLOGSDAGBOEKEN

1914-1918

Louis Barthas

1879-1952

De

oorlogsdagboeken

van

Louis Barthas

1914-1918

vertaald door Dirk Lambrechts

met een inleiding van Chrisje Brants

en een woord vooraf van Piet Chielens

UITGEVERIJ BAS LUBBERHUIZEN

Inhoud

Woord vooraf

Inleiding

Schrift 1

Verblijf in het depot

Schrift 2

Op naar de slachting

Schrift 3

De slachtpartijen

Schrift 4

Naar het massagraf van Lorette

Schrift 5

Het massagraf van Lorette

Schrift 6

De vervloekte oorlog

Schrift 7

De bloedige, zinloze aanval van 25 september 1915

Schrift 8

Zone Neuville-Saint-Vaast

Schrift 9

Naar de hel van Verdun

Schrift 10

Het massagraf van Verdun

Schrift 11

Het 296e regiment in Champagne

Schrift 12

Het 296e regiment in Champagne

Schrift 13

Het offensief aan de Somme

Schrift 14

In de bloederige modder aan de Somme

Schrift 15

Het 296e regiment van Béziers in Champagne

Schrift 16

De berg Cornillet: de ploertendoder

Schrift 17

Het einde van het 296e infanterieregiment

Schrift 18

Het laatste jaar martelaarschap

Schrift 19

Einde van de nachtmerrie

Glossarium

Kaarten

Schrift 6

Woord vooraf

Met genoegen mag ik hier aankondigen dat de dagboeken van Louis Barthas, de tonnenmaker uit Homps en Peyriac in de Aude, alweer een nieuwe herdruk beleven. De mooie vertaling van wijlen Dirk Lambrechts, en de gedegen historische toelichting van Chrisje Brants, maken dat het boek ook in ons taalgebied een klassieker geworden is. De geschriften van de Franse korporaal Louis Barthas waren een late ontdekking. Zijn familie gaf het manuscript pas in 1969, zeventien jaar na de dood van de auteur, bij een regionale uitgever uit. De tekst werd een klassieker in de literatuur van de Eerste Wereldoorlog na de ‘officiële’ uitgave in 1978 bij Maspero. De Zuid-Franse historicus Rémy Cazals schreef er de inleiding voor en voerde Louis Barthas vanaf toen op als groot voorbeeld van de niet-algemene instemming van de Franse bevolking met het uitbreken en het voeren van de oorlog. Dat leidde tot een schisma in de Franse historiografie over de Eerste Wereldoorlog, met scholen voor en tegen die consentement général. Barthas was duidelijk geen voorstander van de oorlog, en dat was hij vanaf het begin al niet. Hij was een eenvoudige tonnenmaker, sociaal actief en betrokken, geen intellectueel maar wel een belezen man. Jean Jaurès, de grote socialistische voorman van de Midi, wordt nergens in de cahiers genoemd, maar Barthas was een geestesgenoot en net als Jaurès internationalist en pacifist.

Hij ging niettemin naar de oorlog, uit plichtsbesef, zoals Giono ook ging, om de eigen haard te beschermen. Maar natuurlijk vooral omdat hij zoals elke gezonde man van 35 jaar in Frankrijk in augustus 1914 onder de wapens moest. Dat hij gehuwd en vader van twee was, bezorgde geen vrijstelling. Per toeval werd hij niet in het actieve 80e Régiment d’Infanterie ingedeeld, waar hij als jonge man zijn dienstplicht had vervuld. Zodoende ‘miste’ hij de verschrikkingen van de Eerste Slag bij Ieper (én, bij leven vier jaar later, ook van de Kemmelslag). Hij werd als versterking uitgestuurd naar het in augustus 1914 gecreëerde 280e Régiment d’Infanterie, de zogenaamde reserve, een regiment dat iets later vertrok, en nooit aan het front in Vlaanderen actief was. Dat waren de 296ste en 248ste regimenten waarin Barthas later diende evenmin. Maar de ene sector van het Westelijke Front was al even verschrikkelijk als de andere, en de oorlogsvoering noch beschrijving essentieel bepaald door de omgeving. Barthas beschrijft, zoals de meeste andere goede getuigen van het frontleven, slechts wat hij zelf beleefde en om zich heen zag. Zo krijgen we een beeld van de oorlog vanuit het perspectief van de eigen, kleine groep, de compagnie of het peleton waartoe hij behoorde, met slechts af en toe een ruimere verwijzing naar regiment, divisie of leger. De eigen escouade is een hechte groep maar het is nauwelijks een verzameling personages. De groep soldaten met zijn hiërarchische en tijdelijke kameraadschappelijke verbanden is zelf het hoofdpersonage. Het is, met Giono, de korenmaat die telkens weer gevuld en geleegd wordt op de molensteen van de verspilling.

Van die verspilling - van mensen, van middelen, van talent en aspiraties – was de auteur zich zeer bewust. Critici van Barthas hebben aangevoerd dat hij de oorlog overleefde en dus alle tijd had om achteraf zijn teksten te redigeren en te larderen met pacifistische ideeën van de jaren 1920 en 30. De tekst zelf en wat zijn familie en academici als Cazals of Barral erover zeggen, spreekt dat minstens gedeeltelijk tegen. Het overgrote deel van de teksten is ontstaan tijdens de oorlog en het resultaat van vrijwel dagelijkse notities, die zijn opgeschreven wanneer hij maar kon en regelmatig opgestuurd naar huis om bewaard te blijven. Maar hij is onder de geschreven getuigen daarin zeker uitzonderlijk, een tegenstem. Het beeld van never such innocence uit de Britse herdenking, van de ignoranti, senza scuole van het Italiaanse front, de argeloze, moedige helden die vrijwel dociel naar de slachtbank werden geleid, en die pas gaandeweg of achteraf tot inzicht kwamen, wordt door Barthas niet bevestigd. Barthas is vooraf politiek bewust en laat zijn politieke overtuiging horen in de beschrijving en de interpretatie van de gebeurtenissen. Enerzijds wil hij een stem zijn voor zij die geen stem hebben – zoals, veel later in de oorlog, bijvoorbeeld Siegfried Sassoon of Paul Nash –, maar anderzijds hoedt hij zich ervoor om een slachtoffer van het eigen gedachtegoed te worden. Het aanbod om volkssovjet van het regiment te worden tijdens de protesten die volgden op het mislukken van het Nivelle-offensief, wimpelt hij af. Barthas is niet naïef, hij is realist: er is geen andere keuze dan zich te schikken naar de militaire discipline. Maar wanneer het 296ste regiment in november 1917 wordt ontbonden, legt hij onmiddellijk het verband tussen het protest van de eenheid in mei 1917 en de voorgeschiedenis van dit regiment uit Béziers, het oude XVIIe, dat in 1907 (toen Clemenceau net als in november 1917 premier was) het bevel naast zich neerlegde om een staking van landarbeiders uit elkaar te schieten.

Die visie is het echte dissonante aan Barthas, en dat is ook vandaag nog het echte belang van zijn tekst. Zijn getuigenis is waarachtig, de beschrijving van de verschrikkingen van de loopgravenoorlog oprecht. Maar zo zijn er meer. Zeldzaam echter zijn die getuigen die door hun uitgesproken visie erop wijzen dat oorlog altijd een zaak van mensen is, het gevolg van politieke en maatschappelijke keuzes. Het is geen onafwendbaar onheil dat de wereld overkwam en waar we dan allemaal het slachtoffer van werden, de een beaat, de ander meer lucide, met meer kennis van zaken maar nog altijd slachtoffer. Nee, de oorlog en de oorlogsvoering zijn keuzes, elke dag opnieuw. Barthas geeft aan wat die zijn en spreekt er, vanuit zijn eigen en uiteraard beperkte inzicht, zijn vernietigend oordeel over uit.

Piet Chielens

Coördinator In Flanders Fields Museum, Ieper

augustus 2012

In de loopgraaf

Inleiding

In elke stad en in bijna elk dorp in Frankrijk staat een gedenkteken voor de soldaten die in oorlogstijd hun leven voor Frankrijk gaven. Er zit enige variatie in het ontwerp – een bronzen haan, een infanterist die triomfantelijk een lauwerkrans omhooghoudt, een gietijzeren Marianne met de tricolore in de hand. Onveranderlijk echter is het verschil tussen de aantallen doden in de verschillende oorlogen: een paar namen uit de Tweede Wereldoorlog, een iets langere reeks uit Algerije en de lange, lange lijst van Nos enfants, morts pour la Patrie tussen 1914 en 1918. Overal langs het oude westelijk front in Frankrijk staan ook andere monumenten die aan de Eerste Wereldoorlog herinneren. De grotere, ter nagedachtenis van belangrijke veldslagen, zijn keurig onderhouden. Maar er zijn ook vergeten monumentjes die langzaam afbrokkelen, waarvan de onleesbare inscripties met mos begroeid zijn, en die kleine, lang vergeten maar ooit roemruchte daden van een enkele eenheid of individuele soldaat gedenken.

De Nederlander die er langskomt, meestal op weg naar het zonnige zuiden of naar Parijs, zegt het allemaal weinig. Wij deden niet mee met de Grote Oorlog. Kennis erover is in Nederland gering en pas sinds een paar jaar neemt de belangstelling voor de gebeurtenissen van ’14-’18 toe. Dat ligt in Frankrijk uiteraard anders, al heeft men daar lange tijd de herinnering aan het verdriet van het tot maanlandschap gereduceerde land, de anderhalf miljoen doden en drieënhalf miljoen min of meer ernstig gewonden liever verdrongen met de bouw van glorieuze monumenten. Toch is La Grande Guerre deel van het Franse bewustzijn, of men wil of niet, en de doos van opa op zolder met zijn briefkaarten van het front, vergeelde foto’s en verkleurde medailles versterkt de persoonlijke band met het verleden. De modder, het prikkeldraad en de loopgraven, de namen van de plaatsen waar zoveel mensen in zulke onmenselijke omstandigheden omkwamen – Lorette, de Somme, Tahure, Verdun, Chemin des Dames – zijn in het collectieve geheugen van de Fransen gegrift.

Louis Barthas heeft op al die plaatsen de oorlog meegemaakt en in dagboeken en op vodden papier zijn ervaringen in detail bijgehouden. Nu zijn over de geschiedenis van de Eerste Wereldoorlog bibliotheken vol geschreven: ontelbare boeken over de oorzaken van het conflict, over de militaire strategie, de verschillende veldslagen, de gevolgen van de oorlog, ook wel over het dagelijkse leven van de soldaten. Bijna allemaal zijn het ietwat afstandelijke verslagen. Barthas neemt geen enkele afstand, legt niets uit, plaatst niets in de bredere context van het verloop van de strijd. Hoeveel doden er tussen maart en september 1915 op de heuvels van Lorette vallen, vermeldt hij niet, weet hij naar alle waarschijnlijkheid ook niet; wel dat op 7 juni zijn eenheid met vlammenwerpers wordt bestookt en dat twee soldaten levend verbranden. Waarom Lorette tot elke prijs moet worden veroverd weet Barthas evenmin, het interesseert hem misschien niet eens.

Zijn boek is een aanklacht tegen de misdadige verspilling van de oorlog, de omstandigheden waaronder de soldaten in de loopgraven verkeerden en de onverschilligheid van hoog tot laag van de verantwoordelijke officieren. Het is bovenal een persoonlijke geschiedenis, een beschrijving van de oorlog op de vierkante centimeter, het verhaal van de kleine, vergeten heroïek. Een Franse lezer zal het allemaal wel kunnen plaatsen in het grotere verband (het is ook tekenend dat de Franse inleider van de tweede editie net zo min als Barthas enige nadere uitleg over de oorlog als geheel noodzakelijk heeft gevonden). De meeste Nederlanders evenwel zeggen de persoons- en plaatsnamen even weinig als de monumenten ter nagedachtenis ervan. Wie weet bijvoorbeeld waar Tahure of Lorette liggen en wat er gebeurde, of wie Nivelle was en welke blunders deze generaal heeft begaan? Het was Barthas erom te doen voor het nageslacht vast te leggen wat de soldaten in naam van La République is aangedaan, en dat hem dat gelukt is, zal niemand na lezing van dit boek kunnen ontkennen. Toch is iets van het grotere verband nodig om te begrijpen hoe groot de tragedie was die hij hier in het klein beschrijft.

Louis Barthas werd geboren op 14 juli 1879 te Homps, Aude, in het zuiden van Frankrijk. Hij was dus 35 jaar toen de oorlog uitbrak in 1914, was getrouwd en had twee kinderen. Hij zou de hele oorlog, van 4 augustus 1914 tot 14 februari 1919, als korporaal bij de infanterie meemaken, het grootste gedeelte van de tijd aan het westelijk front. Hij was één van de acht miljoen Fransen die actieve dienst zagen tijdens de Eerste Wereldoorlog, verreweg de meesten als infanterist in de modder van Vlaanderen en Noord-Frankrijk. Er waren nooit minder dan twee miljoen Fransen tegelijk aan het front en zij bevolkten een stelsel van loopgraven dat zich uitstrekte van Nieuwpoort aan de Belgische kust tot de grens met Zwitserland in de Vogezen, en dat zich in de loop der tijd ontwikkelde tot een ondoordringbaar netwerk van veertigduizend kilometer. Franse soldaten zaten overal aan dat front, zij het dat naarmate de oorlog voortduurde het Britse leger, oorspronkelijk in België geconcentreerd, steeds meer delen van de Fransen overnam. Het gebied rond Arras bijvoorbeeld, waar Barthas in 1915 een groot aantal maanden doorbracht, zou aan het einde van de oorlog een vrijwel uitsluitend Britse aangelegenheid zijn.

Barthas is in zoverre uitzonderlijk dat hij ongeschonden – althans lichamelijk – de oorlog doorkwam. De overgrote meerderheid van de Franse soldaten raakte op zijn minst één keer licht gewond; bijna twintig procent kwam om het leven. De angst voor de dood en om gewond te raken is natuurlijk een aspect van elke oorlog, maar tijdens de Eerste Wereldoorlog had zij om verschillende redenen een dimensie die wij ons nu slecht kunnen voorstellen. Mensen werden voor het eerst geconfronteerd met het vernietigende effect van zware explosieven en gifgas, in een oorlog waarin geen enkele beweging zat en miljoenenlegers op korte afstand van, maar toch onzichtbaar voor elkaar ingegraven lagen. Het gevoel van hulpeloosheid dat dit met zich meebracht, de nooit aflatende beschietingen, het lawaai en de constante confrontatie met de verschrikkingen van de strijd – de doden waren te talrijk om te begraven en de lijken rotten eenvoudig langzaam weg in niemandsland of werden in de natte wanden van de loopgraven ‘ingebouwd’ – veroorzaakten ernstige psychische problemen.

De wapens, hoewel reeds weapons of mass destruction te noemen, waren nog altijd tamelijk primitief, de verwondingen die ze veroorzaakten des te gruwelijker. Tijdens een artilleriebombardement waren de soldaten niet alleen aan de kracht van de ontploffingen blootgesteld, maar ook aan een dichte regen van rafelige granaatsplinters, sommige zo groot dat ze in één keer een mens doormidden konden splijten. Het idee in stukken gehakt te worden of letterlijk van de aardbodem te verdwijnen – en de soldaten in de voorste linies zagen dat tientallen keren per dag gebeuren – is een schrikbeeld dat in alle memoires terugkeert. Barthas gebruikt het Franse woord ervoor – déchiqueté – met opvallende regelmaat. De slachtoffers van een gifgasaanval, zeker in 1915 of 1916 toen het om fosfeen of chloor ging en de gasmaskers uit weinig meer bestonden dan stoffen helmen, verdronken langzaam in hun eigen speeksel of hoestten letterlijk gedurende vele uren de longen uit het lijf. In 1917 werd bovendien mosterdgas geïntroduceerd waartegen de toenmalige kleding geen enkele bescherming bood.

Hoewel een beetje ernstige wond een paspoort naar huis betekende – Heimatschuss noemden de Duitsers dat – waarmee men met wat geluk voor de rest van de oorlog was uitgeschakeld, was er geen enkele garantie dat een gewonde het er alsnog levend zou afbrengen. Anesthesie en pijnbestrijding waren primitief, antibiotica onbekend, de bloedtransfusie stond in de kinderschoenen. De omstandigheden op het slagveld leidden bijna altijd tot ernstige infecties of gangreen waardoor men als gevolg van een kleine verwonding alsnog kon sterven – en nog altijd kan de huidige slagveldtoerist die zich aan het oude prikkeldraad bezeert een lelijke bloedvergiftiging oplopen. Gemechaniseerd vervoer was er nauwelijks. Gewonden die de eerste verzorging op het slagveld en het gesleep van de ziekendragers overleefden, konden vele uren in hobbelige ambulances of zelfs op ezels tegemoet zien. Vooral de medische dienst van het Franse leger had een slechte reputatie, en niet alleen vanwege de onsympathieke instelling van de Franse legerartsen. Een Engelsman of een Duitser aan het westelijk front had een kans van één op zes of zeven alsnog aan de gevolgen van een wond te sterven, een Fransman van één op vier. Slechts in de Russische en Servische legers aan het oostfront was het slechter: daar bezweek alsnog meer dan de helft van alle gewonden.

Psychisch instorten, dat in zijn meest ernstige vormen soldaten volledig uitschakelde en vaak ook tot lichamelijke verlammingen leidde, betekende evenmin dat men aan de gruwelen van de strijd ontsnapte. Thans wordt algemeen erkend dat traumatische ervaringen op het slagveld bijna altijd tot ernstige stress leiden. Toen werden de soldaten die incontinent werden, als zielige hoopjes huilend ineengedoken onderin de loopgraaf bleven, niet meer naar voren konden tijdens een aanval of soms gewoon naar huis begonnen te lopen en verdwaasd dolend achter de linies werden opgepakt, als lafaards gebrandmerkt. Ze eindigden niet zelden voor de krijgsraad of erger, voor het vuurpeloton. Het Franse leger vormde hierop geen uitzondering. Integendeel. Bij de Fransen bestond een praktijk die pour l’exemple – bij wijze van voorbeeld – werd genoemd: het willekeurig executeren van manschappen of onderofficieren wegens ‘onvoldoende aanvallende geest’ van de betreffende eenheid – pour encourager les autres. Ook Barthas zou instorten, na bijna vier jaar, zij het niet spectaculair. Tegen die tijd begon het echter langzaam door te dringen dat er een grens is aan het lichamelijke en psychische vermogen van het menselijk lichaam. Hij trof bovendien een tamelijk verlichte arts die hem naar het ziekenhuis stuurde.

Dat de oorlog vier lange jaren zou duren, zulke vormen zou aannemen en zoveel ellende met zich mee zou brengen, had niemand in 1914 kunnen bevroeden. Het incident in Sarajevo op 28 juni van dat jaar, waarbij aartshertog Franz Ferdinand van Oostenrijk-Hongarije en zijn vrouw Sophie door toedoen van een Servische nationalist om het leven kwamen, en dat de directe aanleiding zou vormen voor het uitbreken van vijandelijkheden, werd oorspronkelijk door weinigen als ernstig of bedreigend beschouwd. Toch maakte Europa zich al geruime tijd op voor een oorlog. Dat gold zeker voor Frankrijk, waar de smadelijke nederlaag tegen Duitsland in 1870/1871 en het daarop volgende verlies van Elzas-Lotharingen vergeten noch vergeven waren. De Franse regering, maar vooral ook het leger, hadden La Revanche hoog in het vaandel staan. Toen Sarajevo uitgroeide tot een internationale crisis, Oostenrijk op 31 juli aan Servië de oorlog verklaarde, daags daarna gevolgd door een oorlogsverklaring van Duitsland aan Rusland, was het eenieder duidelijk dat Frankrijk niet afzijdig zou kunnen blijven.

De Duitse oorlogsverklaring aan Frankrijk op 2 augustus en de inval in België een paar dagen later, kwamen dan ook niet als een verrassing voor de Fransen. Bij wijze van diplomatiek gebaar, maar eigenlijk eerder om er zeker van te zijn dat Duitsland als agressor te boek zou staan, waren op 30 juli de Franse troepen langs de oostgrens tien kilometer teruggetrokken. Zodra de oorlog een feit was echter, draaide de mobilisatie meteen op volle toeren. Eveneens op 30 juli werd Jean Jaurès, leider van de pacifistisch-socialistische beweging in Frankrijk, door een fervente patriot in een restaurant in Parijs doodgeschoten, een daad van symbolische proporties aan de vooravond van de oorlog waarmee ook voorlopig een eind aan het Franse pacifisme kwam. In de grote steden reageerde de bevolking, net als in Duitsland trouwens, laaiend enthousiast op het nieuws van de oorlog. Mannen van alle leeftijden en uit alle beroepen stonden uren in de rij om dienst te nemen. Er waren er ook, zoals de schrijver Céline, die gewoon achter de muziek aan liepen en zich plotseling als soldaat ingedeeld zagen. Een uitzinnige menigte begeleidde de eerste marcherende militairen door de straten van de hoofdstad, stak bloemen in de geweren, zong de Marseillaise.

In de provincie, waar Louis Barthas het nieuws vernam, kwam het uitbreken van de oorlog tamelijk onverwacht. In het immense Frankrijk van het begin van de eeuw waren de verbindingen gebrekkig en waren nationale kranten zeker niet overal voorhanden. In veel dorpen op het platteland dacht de bevolking bij het horen van de mobilisatieklokken dat er brand was uitgebroken. Alleen de ouderen, die zich 1870 herinnerden, schudden meewarig het hoofd: ‘c’est la guerre!’ Barthas hoorde de tamboer slaan en dacht aan een koopman die zijn waren aanprees, of aan straatartiesten. Ook hij, hoewel socialist en pacifist – een tijd lang zelfs medeactivist van Jean Jaurès – meldde zich voor het leger; niet uit enthousiasme voor de oorlog maar uit plichtsbesef, omdat Frankrijk in gevaar verkeerde.

Barthas was in augustus ziek en werd niet meteen naar het front gestuurd. Hij miste daardoor de eerste grote veldslagen aan de grens met Duitsland. Deze Bataille des Frontières maakte deel uit van het Duitse oorlogsplan – genoemd naar de negentiende-eeuwse generaal die het ontwierp, Alfred von Schlieffen. Hij rekende erop dat Duitsland, in geval van een Europese oorlog, op twee fronten zou moeten vechten. In het oosten was er het grote Rusland, een achterlijk gebied dat slechts traag zou kunnen mobiliseren maar wel over een immens menselijk potentieel beschikte. Gevaarlijker in eerste instantie achtten de Duitsers de Fransen. Om deze aartsvijand meteen uit te schakelen voorzag het Von Schlieffen-plan in een inval in Frankrijk vanuit het oosten, maar ook even later via het neutrale België vanuit het noorden. Volgens de redenering van Von Schlieffen, zouden de Fransen hun verdediging geheel op de oostgrens concentreren. Opgejaagd door de invallers vanuit het noorden zouden zij vervolgens gemangeld kunnen worden tussen de twee Duitse legers.

Het plan leek aanvankelijk te lukken. De Fransen reageerden volgens verwachting. Op de zonnige heuvels van Lotharingen werden ze in rijen neergemaaid en na de eerste twee weken bedroegen de verliezen al driehonderdduizend man. Slechts twee omstandigheden verhinderden een totale Duitse overwinning. Von Schlieffen had er niet op gerekend dat het kleine België zich zou verzetten tegen de schending van zijn neutraliteit en nog minder dat Groot-Brittannië de Belgen te hulp zou komen; hij ging er wel vanuit dat zijn plan volledig zou worden uitgevoerd. Zijn veronderstellingen bleken niet te kloppen: de Duitsers kregen er in Engeland een machtige tegenstander bij, en de Duitse opperbevelhebber Von Moltke voerde het Von Schlieffen-plan niet volgens de blauwdruk uit, waardoor zijn opmars vlak voor Parijs aan de Marne tot staan werd gebracht en de Duitsers zich in noordelijke richting moesten terugtrekken.

Wat nu gebeurde had niemand voorzien. Na enkele maanden van grootse veldtochten ontstond een patstelling. Vanaf december lagen de legers ingegraven tegenover elkaar en was de loopgravenoorlog een feit. In september hadden de Engelsen het nog over Home before Christmas, spraken de Duitsers van Zürück in der Heimat bevor die Blätter fallen, en meenden de Fransen op tijd voor de wijnoogst thuis te zullen zijn – Rentrer pour les vendanges. Toen de eenheid van Barthas in oktober richting front vertrok was de druivenpluk al begonnen, maar er kwam voorlopig niemand terug van de oorlog. Er waren alleen de steeds langere lijsten van doden en gewonden. Voor Barthas waren er geen bloemen of zwaaiende menigten; de vrouwen stonden met tranen in de ogen, zwijgend langs de kant. Wat hij uiteindelijk aan het front aantrof, had ook niets te maken met oorlog zoals men zich dat in 1914 voorstelde volgens de negentiende-eeuwse militaristische romantiek van wapperende vaandels, kleurrijke uniformen en glanzende cavalerie. Bij oorlog hoorde trompetgeschal, moed en zelfopoffering, sterven voor het vaderland in een waas van glorie. ‘Mourir pour la Patrie, c’est le sort le plus beau’, luidde in 1914 nog de tekst van een van Frankrijks meest populaire liederen. Grote woorden, die al spoedig ontoereikend bleken voor de grote, eerste moderne oorlog die nu was begonnen.

In 1914 was het Franse leger nog geheel geschoeid op deze negentiendeeeuwse leest. Waar de Engelsen al kaki en de Duitsers Feldgrau droegen, waren de Franse uniformen – rode kepi, blauwe jas en pantalons rouges – sedert Napoleon nauwelijks veranderd en waren ze totaal ongeschikt in een stellingenoorlog waar camouflage van levensbelang was. Pas na een jaar werd het gevaarlijk opvallende oude uniform door het nieuwe horizon bleu vervangen en begon men staalhelmen uit te delen. Er was bovendien een groot gebrek aan reservekleding en aan materieel voor een loopgravenoorlog. De soldaten gingen de winter van 1914/1915 in met dezelfde kleren die ze in augustus en september uitgereikt kregen; op de noodzaak van winterkleding had immers niemand gerekend. Wel werden stukken blauwe stof uitgedeeld om de rode pantalon enigszins te camoufleren, maar verder droegen de poilus – de ‘bebaarden’, bijnaam voor de Franse soldaten die tijd noch gelegenheid hadden om zich te scheren – alles wat ze vinden konden om warm te blijven. Als vogelverschrikkers worstelden ze zich door het slijk of zaten kleumend in de loopgraven waar nauwelijks beschutting was voor de gewone soldaten.

De Franse bewapening was eveneens negentiende-eeuws; er was een groot tekort aan machinegeweren, handgranaten, zware kanonnen, prikkeldraad. Alles was afgestemd op het idee dat de zwaar bepakte infanterie met bajonetcharges een bres in de vijandelijke linies zou slaan, waar vervolgens de cavalerie doorheen kon breken. Op de militaire academie van St. Cyr speelden de generaals de veldslagen van Napoleon na en werden toekomstige officieren geschoold in l’attaque à l’outrance, de aanval tot het uiterste. Het deed niet ter zake wat de vijand van plan was, of strategisch terugtrekken wellicht zinvol zou zijn, of met een aanval bereikt kon worden wat men wilde. Het ging om de aanval op zichzelf, om het nooit wijken, om de militaire eer. Elke centimeter grond van La Patrie die men prijs moest geven, moest onmiddellijk worden heroverd. Het was deze – uniek Franse – ideologie die de geharnaste cuirassiers te paard, de in lange, blauwe jassen gestoken infanteristen, de officieren met hun glimmende laarzen en witte handschoenen die met getrokken zwaard vooropliepen, bij duizenden het leven kostte in de eerste tragische maanden. Maar ook na het tijdperk van de grote aanvallen en tegenaanvallen, toen de oorlog was vastgelopen, zou het deze ideologie zijn die de tactiek van het Franse opperbevel zou bepalen en die wederom nodeloos veel slachtoffers zou maken.

De oorlog verliep gedurende de eerste jaren voor de geallieerden weinig voorspoedig. Terwijl de Engelsen zich in 1914/1915 in België en het uiterste noorden van Frankrijk probeerden te handhaven, bemanden de Fransen de linies van de grens met België tot die met Zwitserland. Een doorbraak was uitgesloten, maar opperbevelhebber Joffre deed toch voortdurend pogingen. In maart en in mei 1915 vonden twee grote Franse offensieven plaats: in de Champagne, ten oosten van Reims, en op de heuvelrug van Lorette in Artois, iets ten noorden van Arras. Ze liepen op weinig uit, maar werden desalniettemin in september herhaald. Barthas kwam pas in 1917 in de Champagne terecht, toen men de plannen om de Duitsers terug te drijven min of meer had opgegeven. Tegen die tijd hadden beide partijen zich verschanst in diepe ondergrondse schuilplaatsen, terwijl op de oppervlakte de skeletten van de gesneuvelden in de oude verpulverde stellingen van 1915 langzaam één werden met de witte krijtgrond. Die stellingen liggen nog altijd in de buurt van Main de Massiges en Tahure, middenin wat nu een van de grootse militaire oefenterreinen is van Frankrijk. Zelfs het moderne Franse leger heeft ze niet helemaal kunnen opruimen en hier en daar zijn stukjes van het oude slagveld, waar karakteristieke Franse helmen en wijnkaraffen, halfvergane schoenen en onontplofte granaten tussen de chaos van prikkeldraad en overwoekerde loopgraven rondslingeren. Af en toe vinden boeren nog altijd de stoffelijke resten van soldaten. Ook de tunnelcomplexen waarvan Barthas verhaalt, zijn er nog. Eerste Wereldoorlog-gekken halen er de oude luchtverversingsmachines, de loopgraafperiscopen en mortieren naar boven.

De aanvallen op Lorette, gedeeltelijk bedoeld om de Britten te ontlasten die ondertussen bij het naburige Neuve Chapelle en Loos in de pan werden gehakt, maakte Barthas helemaal mee. Het gebied tussen Lille en Arras was, en is nog altijd, een van de minst aantrekkelijke delen van Frankrijk, een zwarte mijnstreek vol puntige sintelbergen en armoedige dorpen in een monotoon en vlak landschap. Tussen de twee grote snelwegen die het nu doorkruisen (Calais-Reims en Lille-Parijs) ligt echter een prachtig stukje bebost heuvellandschap. De hoogste top is Lorette. Tijdens de eerste maanden van de oorlog hadden de Duitsers zich bovenop de heuvels verschanst. Het was Joffre erom te doen ze daar vanaf te gooien. Voor Barthas begon de martelgang van Lorette – de kruisgang zoals hij het zelf noemt – in de loopgraven die onderaan de heuvels liggen. De meeste van die stellingen zijn de afgelopen vijftien jaar opgeslokt door de Autoroute AI en door het talud van de TGV, die ernaast rijdt. Langs de oude weg, parallel aan de nieuwe, verwijst echter een enkel, roestig metalen bord naar de plekken vanwaar Barthas omhoog keek naar de heksenketel van de ‘heuvel des doods’, zoals de Fransen Lorette spoedig noemden. Op de top is er nu een stil en indrukwekkend kerkhof, een museum met tableaux vivants die iets duidelijk maken van wat hij moet hebben meegemaakt, en een gerestaureerd stukje slagveld waar veel voorstellingsvermogen nodig is om de omstandigheden van 1915 op te roepen.

Vanaf maart 1915 werden de Franse soldaten keer op keer naar boven gedirigeerd. Het idee dat de Duitsers in één keer konden worden verdreven, was al spoedig onzin gebleken. Zij hadden zich gedegen verschanst in versterkte loopgraven. De voorste linies van de Fransen waren niet veel meer dan armzalige geulen met wat prikkeldraad ervoor, die nauwelijks beschutting boden. Deze situatie was overigens overal gelijk aan het front: de Duitsers waren de onbetwiste meesters in de stellingbouw en bezetten ook doorgaans de hogere posities. De Fransen – geheel in overeenstemming met de aanvalsideologie – bouwden geen duurzame loopgraven; het was immers niet de bedoeling dat de Franse soldaat erin zou blijven of zich zou verschuilen, hij moest altijd weer voorwaarts. Wie nu het oude front bezoekt, wordt getroffen door het verschil tussen de resten van de Duitse en Franse linies, die soms maar enkele meters van elkaar liggen. De Duitse, versterkt met beton en volgens een duidelijk ontwerp gebouwd, hebben de tand des tijds goed doorstaan; van de Franse is niet veel meer over dan een ondiepe greppel met rijen roestig, krullend prikkeldraad.

Het vergeefse beuken tegen de Duitse linies, met hier een meter winst, daar een meter verlies en telkens ten koste van honderden levens, was weliswaar in overeenstemming met het idee van l’attaque à l’outrance, maar boekte toch niet het beloofde resultaat. Joffre redde zijn militaire eer door van de nood een deugd te maken en sprak van een weloverwogen tactiek van grignotage, ‘geknabbel’ aan de Duitse linies. Dit was in zijn voorstelling van zaken niet alleen een zinvolle militaire handeling, maar had het bijkomende voordeel dat de aanvallende geest van zijn troepen steeds werd ‘geprikkeld’. Het offensief van mei op Lorette verzandde spoedig in grignoter en het duurde in totaal veertig dagen voordat de top uiteindelijk door de Fransen werd veroverd (de naburige heuvels werden pas in 1917 door de Canadezen bezet): een heuveltje in ruil voor 102.500 Franse doden. De verliezen aan Duitse kant waren niet veel minder.

Na juni 1915 werd de strijd verplaatst – althans het hoogtepunt ervan, strijd was er altijd in deze sector – naar La Targette en Neuville-Saint-Vaast, iets ten zuiden van Lorette. In juli was het bloedheet. Er zijn verhalen van vastgelopen eenheden die aan dit gedeelte van het front vijf dagen lang geen water kregen en hun eigen urine moesten drinken. Vanaf september, toen het tweede grote offensief begon, regende het bijna onophoudelijk. De bevoorrading van de troepen, bij de Fransen toch al niet zo best geregeld, stagneerde helemaal. Officieel kregen de Franse frontsoldaten zeer ruim te eten: per dag 750 gram brood, een pond vers vlees, een ons droge rijst of groente, zout, suiker, vet, ‘oploskoffie’, een liter wijn en 20 gram tabak (overigens van het meest goedkope soort, waarvan de twijgen en ander onrookbare waar door het papier van de verpakking heen staken). In de praktijk kwam daar niets van terecht.

De rijdende veldkeukens die het warme eten rondbrachten en met hun massieve banden, door kolen gestookte ovens en puffende schoorstenen eruitzagen als zwarte locomotiefjes, kwamen niet verder dan de reservelinies. In de frontlijn moest het eten te voet worden rondgebracht. De etensdragers – hommes soupes – zwoegden zwaar beladen door de modder, onophoudelijk beschoten, met ronde broden aan een draad over hun schouder, een gamel met koffie en kannen met water en wijn. Als ze al aankwamen was het brood meestal door de modder oneetbaar geworden en waren de kannen lekgeschoten. Het noodrantsoen, ingeblikt vlees en harde biscuit, was al snel op en veroorzaakte trouwens door het zoutgehalte een ondraaglijke dorst. Water betrok men bij gebrek aan beter uit granaattrechters, waarin soms de lijken nog dreven. Buiktyfus en dysenterie waren dan ook niet ongebruikelijk.

Barthas heeft het front rond Arras maar al te goed leren kennen. Ondertussen was in februari 1916 de strijd bij Verdun ontbrand. Van alle delen van het westelijk front zijn de meeste veteranen het erover eens dat Verdun het ergste was. Deze vestingstad aan de Maas in het noorden van Lotharingen was van bijna mythische betekenis voor de Fransen. Zij had stand gehouden tijdens de Frans-Duitse oorlog van 1870 en was in 1914 ook niet gevallen. In het Franse oorlogsplan was Verdun een vooraanstaande rol toebedeeld, want de omringende forten bewaakten de Champagne-vlakte en, daarachter, Parijs. De Duitse opperbevelhebber Von Falkenhayn, opvolger van de onfortuinlijke Von Moltke die in 1914 de overwinning had verspeeld, voorspelde dat het Franse leger letterlijk ten koste van alles Verdun zou verdedigen, reden waarom hij deze stad uitkoos voor een grootscheeps Duits offensief. Zijn bedoeling was niet per se om Verdun te veroveren, maar om het Franse leger er te laten ‘doodbloeden’, zoals hij het met een macabere beeldspraak uitdrukte.

Von Falkenhayn had gelijk. Vanaf februari, toen de Duitse kanonnen een verpulverend bombardement op de rechteroever van de Maas inzetten, gooide het Franse opperbevel alles in de strijd om Verdun te behouden. Het Franse leger bloedde er inderdaad bijna dood; het Duitse echter ook. In militaire termen was het een volstrekt onzinnige operatie. De Duitsers rukten op de eerste dag een tiental kilometers op, maar bereikten Verdun niet. Daarna was het een kwestie van meters, hierna van stilstand. Een aanval op de linkeroever van de Maas – op de heuvels Mort Homme en Côte 304 – verliep op dezelfde wijze. Vervolgens moesten de Duitse eenheden zich stap voor stap weer terugtrekken totdat ze in december, toen het officieel was afgelopen, op ongeveer dezelfde posities lagen als van waaruit ze begonnen waren. Ondertussen was het kleine stukje slagveld volledig tot moes gestampt en waren er vierhonderdduizend doden gevallen, aan beide kanten ongeveer evenveel. In tegenstelling echter tot het Duitse leger, waar de soldaten gedurende lange tijd op één plaats bleven, hield het Franse leger er een roulatiesysteem op na, zodat vrijwel elke Franse soldaat Verdun meemaakte. Die ervaring drukte een blijvend stempel op allemaal.

Loopgraven waren er niet in Verdun, alleen granaattrechters en grote kraters waarin de soldaten in de voorste linies, verstoken van elk contact met hun meerderen en doorlopend bestookt door geschut van elk kaliber, dagenlang probeerden te overleven. Hier kwam de bevoorrading nooit door, verdronken mannen, paarden en ezels in het slijk, had een gewonde geen enkele kans de reservelinies levend te bereiken. De enige kleuren op het slagveld waren die van de modder, erboven hing een permanente gele waas waar de zon nooit doorheen kwam. Het helse lawaai van het geschut hield nooit op. De stank van dood en verderf drong door alles heen en er was geen vierkante meter grond in Verdun die niet vergiftigd was. Alle dorpen werden er van de kaart geveegd en tientallen vierkante kilometers van de eens vruchtbare grond zijn zelfs nu nog ongeschikt voor de landbouw. Er zijn delen waar alleen een bijzonder taaie dennensoort uit Canada wil groeien. Op de Mort Homme staat tegenwoordig tussen die zwijgende naaldbomen een macaber standbeeld van De Dood, ter nagedachtenis van de strijd op deze heuvel en op de naburige Côte 304 waar Barthas in mei terechtkwam.

Verdun, evenals de Somme, waar het offensief in juli 1916 losbrandde, was een keerpunt in de oorlog. Vanaf het midden van dat jaar verloren de soldaten het kleine beetje elan dat ze nog hadden en werd dóórvechten een kwestie van pure plichtsbetrachting en uiteindelijk doffe berusting. Er ontstond een gevoel dat de oorlog nooit meer zou ophouden; niemand kon zich het einde voorstellen, of een tijd die normaal was. Ook aan het thuisfront was het enthousiasme verdwenen. Daar maakte men maar het beste ervan, terwijl menigeen zich actief stortte in de zwarte handel. Er ontstond een groeiende kloof tussen de soldaten die het meegemaakt hadden en de burgers die van niets wisten of wilden weten, voor wie deze ellende eenvoudig niet voor te stellen was, maar die er toch een mening over hadden of, erger, er grof geld aan verdienden. Met verlof gaan was dan ook lang niet altijd een prettige ervaring. Ook Barthas, die reikhalzend uitzag naar een weerzien met zijn gezin, vertelt van zijn teleurstelling als hij andere mensen sprak, die woorden als ‘held’ en ‘glorie’ in de mond namen; hij wist wel beter.

Overigens was verlof buitengewoon schaars in het Franse leger en, zoals de meeste zaken, tamelijk slecht geregeld. Voor de Britse en Duitse troepen – hoewel ook in de andere legers de gewone soldaten veel slechter af waren dan de officieren – waren er kantines op de stations en stond het Leger des Heils klaar met thee en koffie. Voor de Fransen was er niets, slechts een plekje in een veewagon (met het opschrift: chevaux 8, hommes 40). De Fransen hadden trouwens nauwelijks geld om iets te kopen, als het er al geweest zou zijn: vijf sous per dag was de gage van de gewone poilu, waarvan soms ook aan de boeren onderdak betaald moest worden, wilde men niet midden in de winter buiten moeten bivakkeren in de reservelinies. Ze verdienden bij door uit delen van granaathulzen kleine kunstwerkjes – briefopeners, ringen, asbakken, vaak voorzien van een karikatuur van Kaiser of Kronprinz – te vervaardigen en aan de Britse Tommy’s te verkopen, die met hun, toch ook al karige shilling in de week een stuk beter af waren. Velen, die ver weg woonden, of van wie het gezin in bezet gebied verbleef, konden eenvoudig niet naar huis. Voor hen bestond het zogenaamde marraine-systeem, een netwerk van ‘peetmoeders’ die een soldaat aan het front adopteerden, hem schreven, sokken voor hem breiden en als alternatief verlofadres fungeerden.

Gevoegd bij de ellende aan het front, de uitzichtloze strijd, de op niets uitlopende offensieven – de slag aan de Somme wordt doorgaans als een Britse aangelegenheid beschouwd, maar de Franse verliezen waren er even groot – waren de onmenselijkheid en onverschilligheid ten aanzien van het welzijn van de gewone Franse soldaat de belangrijkste factoren die tot een grootscheepse muiterij zouden leiden. Aan de Somme werd van juli tot november gevochten. Het doel van het offensief, de stad Bapaume die volgens de berekeningen van de generaals op de tweede dag bereikt had moeten zijn, is door de geallieerden nooit ingenomen. In juli was het stralend weer; vanaf september begon de regen die niet meer ophield en het slagveld in een stinkend moeras veranderde. De modder was van een taaiheid die elke beweging onmogelijk maakte; eind oktober zette de winter al in en de ellende in de loopgraven bereikte een zeldzaam dieptepunt. De Duitsers braken de strijd af en trokken zich een aantal kilometers terug over een breed front, waar zij de bijkans onneembare fortificaties van de Hindenburglinie aanlegden. Deze sloten aan op de Chemin des Dames, een weg die ongeveer tussen Laon en Reims loopt en hoog boven het Aisnedal ligt, waar de Fransen hun voorste linies hadden.

De directe aanleiding voor de muiterij was het wederom tot mislukken gedoemde offensief aan de Chemin des Dames, in april 1917. Joffre was eindelijk ontslagen: zijn politiek van grignotage was een grote sof gebleken, Verdun had het Franse leger gebroken, de samenwerking met de Engelsen aan de Somme was op niets uitgelopen. Zijn opvolger, Nivelle, was van de oude school: aanvallen en nog eens aanvallen, tot het uiterste. Ondanks zijn beloften dat de aanval aan de Chemin des Dames niet zou worden voortgezet als de verwachte doorbraak niet binnen korte tijd was bereikt – iets dat overigens voor Nivelle eenvoudig ondenkbaar was – was dit een van de meest verkwistende offensieven van de hele oorlog. Zoals gewoonlijk lagen de Duitsers diep ingegraven op het hoogste terrein. De aanvallende Franse eenheden, die over ongeveer een halve kilometer open terrein omhoog moesten ploeteren in het kruisvuur van de Duitse mitrailleurs, hadden geen schijn van kans. In korte tijd waren er meer dan honderdduizend doden, en nog wist Nivelle niet van ophouden.

De overlevenden hielden het voor gezien. Sommige eenheden blaatten als schapen op weg naar het abattoir terwijl ze naar de voorste linies marcheerden. Andere legden de wapens neer, zetten hun officieren af en installeerden raden van soldaten, hesen de rode vlag, kaapten treinen en marcheerden zelfs een enkele keer op Parijs aan. Er waren, zoals Barthas op verschillende plaatsen beschrijft, met enige regelmaat kleine opstanden in het Franse leger: Franse en Duitse soldaten zongen samen de Internationale, Franse officieren keken de andere kant op als bevelen werden geweigerd, uit angst in de rug te worden geschoten of een handgranaat in hun schuilplaats geworpen te krijgen. De ‘revolutie’ aan de Chemin des Dames ging echter veel verder (al vond Barthas, de ervaren vakbondsman, het allemaal wat infantiel) en breidde zich bovendien snel uit naar regimenten die elders waren gelegerd. Zij werd dan ook resoluut de kop ingedrukt. Raddraaiers werden gefusilleerd of naar Duivelseiland verbannen en lastige eenheden aangepakt. Barthas vertelt hoe zijn compagnie aan een wurgende discipline wordt onderworpen. Zij kwamen er nog goed af; anderen werden naar rustige delen van het front gestuurd en vervolgens door de eigen artillerie verpulverd. Merkwaardigerwijze heeft het Duitse opperbevel niet geweten hoe ernstig de opstand was. Het Franse leger herstelde nooit meer echt van de muiterij en was zelfs gedurende enige maanden nauwelijks tot iets in staat. De Britten namen een groot deel van het Franse front over en uiteindelijk bracht de komst van de Amerikanen, eind 1917, de redding.

Het laatste grote offensief van de oorlog werd door de Duitsers ondernomen in maart 1918, maar tegen die tijd was Duitsland zo verzwakt door vier jaar oorlog en de Britse marineblokkade van de Duitse havens, dat het alleen maar een kwestie van tijd was voordat de keizerlijke legers de strijd moesten staken. Toen de wapenstilstand inging, om 11 uur ’s ochtends op 11 november 1918, barstten in de hoofdsteden van de geallieerden de feestelijkheden los. Aan het front heerste een verbijsterde stilte. Soldaten keken elkaar wezenloos aan, hier en daar gaven voormalige tegenstanders elkaar een hand en een paar balorige Amerikanen gingen wat langer door met schieten. Maar het einde bracht niet echt opluchting, alleen eindeloos veel verdriet om de dode vrienden, het kapotte land en de verloren jaren, en het bittere gevoel bedrogen te zijn.

Terugkerende veteranen hadden het moeilijk in de eerste naoorlogse jaren. Overal verrezen de monumenten ter meerdere glorie van de strijd en werd het offer van de gewone soldaten verheerlijkt. Dat het verlies van zoon of echtgenoot in de ogen van de overlevenden futiel was geweest, was niet een boodschap die in dank werd afgenomen. Veteranen zwegen over hun ervaringen, een enkele zette zich aan het schrijven. In de meeste landen duurde het echter zeker tien jaar voordat uitgevers bereid werden gevonden de oorlogsliteratuur te publiceren die thans als klassiek wordt beschouwd: In Stahlgewittern van Ernst Jünger, Goodbye to All That van Robert Graves, The Seven Pillars of Wisdom van T.E. Lawrence (of Arabia), Der Streit um den Sergeanten Grischa en Erziehung vor Verdun van Arnold Zweig, A Farewell to Arms van Ernest Hemingway, de Sherston-trilogy van Siegfried Sassoon en Undertones of War van Edmund Blunden (die ook in 1931 voor het eerst de verzamelde gedichten van een van de grootste Engelse oorlogsdichters, Wilfred Owen, postuum uitgaf); en het meest succesvol van allemaal, Im Westen Nichts Neues van Erich Maria Remarque (eerst door een reeks gerenommeerde uitgevers geweigerd).

De grote uitzondering op deze uitgestelde literaire verwerking van de tragedie van de oorlog was Frankrijk, met zijn lange traditie van sociaalrealistische literatuur. Al in 1916 verscheen Le Feu van Henri Barbusse, een van de meest meeslepende maar tegelijk ook verschrikkelijke van alle oorlogsromans. De beschrijvingen van de zinloze aanvallen in Champagne en Artois, van de beestachtige omstandigheden in de loopgraven en de misdadige verspilling van mensenlevens om een paar meters terrein, brachten dan ook een schok van herkenning maar ook protest in Frankrijk teweeg. Barbusse zou de prestigieuze Prix Goncourt voor het boek ontvangen, maar niet dan nadat de jury ernstig verdeeld was geraakt over de literaire merites van het werk. Ook van andere auteurs verscheen al voor 1918 belangrijk oorlogsproza: het eerste deel van Ceux de 14 van Maurice Genevoix over de eerste vijf oorlogsmaanden, Croix de Bois van Roland Dorgelès, Vie des Martyrs en Civilisation van Georges Duhamel. Genevoix en Duhamel ontvingen eveneens de Prix Goncourt.

Frankrijk is echter ook om andere redenen een uitzondering. Terwijl in Engeland vanaf de jaren dertig met grote regelmaat romans, dagboeken, sociologische en psychologische studies en andere geschriften verschenen en nog altijd verschijnen, waarin een poging wordt gedaan zin te geven aan wat zinloos was gebleken, was er tot voor kort in Frankrijk buiten de reeds genoemde klassieke literatuur verrassend weinig in de boekhandels te vinden. De wonden die de Eerste Wereldoorlog in de Franse psyche hadden geslagen waren wellicht te diep, het trauma te groot om onder ogen te zien. Een boek als dat van Barthas is van groot belang omdat het een aantal lang verzwegen oorzaken van dat trauma blootlegt: het door de veteranen als verraad ervaren wanbeleid van de generaals, het gevoel voor niets te zijn opgeofferd aan hun persoonlijke ambities, de wetenschap dat de gewone Fransman de risico’s had gelopen en zo duur had betaald, terwijl zij die achteraf de overwinning claimden, veilig in hun chateaus ver achter het front zaten te dineren.

Het dagboek van Barthas is ook belangrijk juist omdat het niet tot de klassieken behoort en evenmin is geschreven door een van Frankrijks grote literatoren. De Eerste Wereldoorlog was de eerste oorlog waarin uit dienstplichtigen en vrijwilligers samengestelde massalegers tegenover elkaar stonden. In hun gelederen bevonden zich intellectuelen – schrijvers, dichters, schilders – en in een gruwelijk paradox bracht de oorlog als gevolg van hun aanwezigheid in de loopgraven een overweldigende hoeveelheid wonderschone kunst voort. De meesten echter waren goed geschoold en dienden als officier. Barthas was van eenvoudige komaf (hij was oorspronkelijk landarbeider en later tonnenmaker in Peyriac, in de Minervois) en bracht het nooit verder dan korporaal. Zijn boek, een bewerking van zijn eigen aantekeningen en de brieven en kaarten die hij van het front naar huis had gestuurd, is het authentieke verhaal van een gewone Franse soldaat en is daarom in Frankrijk vrijwel uniek.

Een groot literair werk is het boek niet. Daarvoor stijgt het te weinig uit boven de details van de dagelijkse realiteit, mist het de afstand – en ook de stijl – die bijvoorbeeld Le Feu of Vie des Martyrs tot literaire hoogtepunten maken. Barthas was autodidact en, als fervent socialist, sterk beïnvloed door het werk van Émile Zola en Karl Marx. Zijn dagboek is een sociaal document, een aanklacht vanuit een heel duidelijk politiek standpunt. Als pacifist verfoeit hij alle oorlogen en elk militarisme, als arbeider identificeert hij zich met de manschappen en verafschuwt hij de legerleiding. Hij is daarom niet altijd even fair in zijn keiharde oordeel. Zo zou men de indruk krijgen dat alle Franse officieren laffe hufters waren, wat bepaald niet het geval was. Het percentage officieren dat aan het front omkwam – de veldofficieren wel te verstaan, de kapiteins en luitenants, niet de generaals – was hoger dan het percentage gewone soldaten: persoonlijke, aan roekeloosheid grenzende moed behoorde ook tot de ideologie van l’attaque à l’outrance.

Maar als Barthas met zijn politiek gekleurde bril alleen oog heeft voor het verschrikkelijke lijden van de frontsoldaat, is hij daarom ook een observator die sterk onderbelichte kanten van de oorlog optekent. Dat de omstandigheden voor de gewone soldaten in het Franse leger bar slecht waren, is bekend; dat ze zó slecht waren is nog altijd schokkend. Barthas is de stem van de miljoenen die zelf niet hebben kunnen protesteren, die gestorven zijn omdat de legerleiding ze letterlijk als kanonnenvoer beschouwde en als slachtvee behandelde, of die gelaten hebben overleefd en hebben moeten toezien hoe anderen de geschiedenis van hun oorlog vervalsten. Hij had ook geen andere pretenties dan die stem te zijn, een ander soort monument voor zijn medesoldaten neer te zetten dan de hypocriete gedenktekens die hun ultieme offer in termen van glorieuze zelfopoffering bezingen: ‘alsof ze enige keus hadden’.

Chrisje Brants

SCHRIFT 1

Verblijf in het depot

2 AUGUSTUS – 1 NOVEMBER 1914

De mobilisatie

ALGEHELE MOBILISATIE ❦ VERTREK NAAR NARBONNE

2 augustus 1914

Een snikhete namiddag in augustus. De straten van het dorp zijn zo goed als uitgestorven. Plotseling klinkt er tromgeroffel. Waarschijnlijk is het een marskramer die zijn waren uitstalt op de Grote Markt. Of misschien zijn het acrobaten die hun avondvoorstelling aankondigen.

Maar nee. Niets van dit alles. Als het geroffel verstomt horen we de stem van de dorpsbode, de ‘commissaris’, zoals deze unieke vertegenwoordiger van de plaatselijke overheid wordt genoemd. Dus spitsen we onze oren voor het voorlezen van een of andere verordening over hondsdolheid of het schoonhouden van de straten.

Maar helaas! Deze man kondigde de meest afgrijselijke ramp aan die, op de zondvloed na, de mensheid ooit heeft getroffen. Hij berichtte ons over een verschrikkelijke plaag, die ons elk denkbaar onheil zou brengen. Hij kondigde de algehele mobilisatie af, de voorbode van de oorlog, die vervloekte infame oorlog, de ontering van onze eeuw. Een schandvlek voor onze beschaving waarop we ons zo beroemden!

Tot mijn grote verbazing veroorzaakte dit bericht meer enthousiasme dan verslagenheid. In hun onschuld leken de mensen het prachtig te vinden in een tijd te leven waarin zoiets groots en meeslepends ging gebeuren. Ook de minder enthousiasten twijfelden geen ogenblik aan een snelle en beslissende overwinning.

Zou Oostenrijk immers niet uit elkaar vallen bij de eerste klap van de Russen? En zou Duitsland niet verpulverd worden tussen Frankrijk en Rusland, als een noot tussen de tangen van een enorme notenkraker?

Iedereen trof zó koortsachtig voorbereidingen voor het vertrek dat het leek alsof ze bang waren te laat te komen voor de overwinning. Het scheelde maar weinig of sommigen waren al vertrokken vóór de dag waarop de afreis was vastgesteld.

We zagen merkwaardige dingen: onverzoenlijke broers sloten vrede, schoonmoeders die de nacht daarvoor nog met hun schoonzoons of schoondochters op de vuist gegaan waren en elkaar de haren hadden uitgerukt, kusten elkaar. Buren die in onmin leefden sloten weer vriendschap.

Politieke tegenstanders bestonden niet meer. Alle scheldpartijen, beledigingen en haat waren vergeten. Het eerste effect van de oorlog was dat zich een wonder voltrok: vrede, eensgezindheid en verzoening tussen mensen die elkaar haatten. Zou deze verbroedering blijvend zijn? De toekomst zou het leren.

Op 4 augustus, de derde dag van de mobilisatie, werd bijna de helft van de gemobiliseerde mannen uit het dorp naar het station gebracht door ongeveer alle inwoners. Iedereen legde echte of gespeelde moed aan de dag. Er waren maar twee vrouwen met overgevoelige zenuwen die flauwvielen toen ze hun zoon of man zagen vertrekken.

Ik was op dat moment net herstellende van een zware ziekte die me totaal verzwakt had: wondroos in het gezicht. Op 4 augustus, de dag van mijn vertrek, kon ik nauwelijks op en neer lopen door mijn kamer. Laat staan dat ik in staat was om op te rukken naar Berlijn!

De gendarmes werden gewaarschuwd dat ik onmogelijk kon vertrekken maar ze hielden voet bij stuk. Ik moest net als alle anderen weg. Ik was geen eigen baas meer. Het vaderland beschikte nu over mij. Ik was als een verdoemde ziel in de klauwen van Satan.

Mijn familie was in alle staten. Het moet gezegd worden: mijn politieke tegenstanders bij de gemeentelijke overheid hebben alles op alles gezet om me te redden. Zij waren vergeten dat ik ooit alles in het werk had gesteld om hen buiten spel te zetten. Een van hen nam mijn vader mee in zijn auto om de prefect van Aude te bezoeken. Deze vroeg mijn rekruteringscommandant aarzelend telefonisch om enig begrip. Het antwoord was dat ik me zo vlug mogelijk moest melden.

Enkele dagen later, toen ik me voldoende fit voelde voor de reis, vertrok ik naar Narbonne om me te melden bij het depot waar het 125e territoriale regiment was ingekwartierd. Het was een oud kapucijnerklooster waarvan de monniken jaren geleden was verzocht hun sermoenen in Spanje te gaan houden. Een horde soldaten overspoelde Narbonne, sommigen in burger, sommigen in militair uniform. Men wist zich geen raad met het onderbrengen van al dit volk dat dermate stipt toesnelde dat zelfs de militaire autoriteiten van streek raakten. Zij hadden gerekend op honderden dienstweigeraars en deserteurs. Slaafs haastte iedereen zich echter om zijn vrijheid te laten beteugelen en zich te buigen onder het militaristische juk.

De uitgave van dit boek werd mede mogelijk gemaakt

door het Ministère de la Culture Française

Verantwoording illustraties
Particuliere collectie/Rémy Cazals: II, IV, 46, 130, 312, 360, 432, 456

Collectie Chrisje en Kees Brants: 24, 80, 104, 178, 208, 236, 286, 386, 410

H.W. Wilson, The great war, Londen 1915: 66, 152, 262, 336, 468, 469, 470

Oorlogskroniek, 1916: 471

Hulton Archive / Getty Images: omslag (Franse soldaten op het slagveld tijdens een aanval op Verdun, still uit de film Verdun, Visions d’Histoire van Leon Poirier uit 1928)

Oorspronkelijke titel Les carnets de guerre de Louis Barthas, tonnelier, 1914-1918

© 1997, Éditions La Découverte & Syros, Parijs

© 1998, Uitgeverij Bas Lubberhuizen; vertaling: Dirk Lambrechts;

© 1998 inleiding: Chrisje Brants

© 2012 woord vooraf: Piet Chielens

Omslag Gijs Sierman, Amsterdam

Zetwerk Ar Nederhof, Amsterdam

ISBN 978 90 5937 253 5

NUGI 642/648

www.lubberhuizen.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2016, met
ISBN 978 90 5937 328 0