Joris van Casteren

Het station

==

==

Uitgeverij Bas Lubberhuizen

Dit boek kwam mede tot stand dankzij een bijdrage van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten

==

Tekst © 2015 Joris van Casteren / Uitgeverij Bas Lubberhuizen

==

Omslagontwerp Moker Ontwerp

Omslagfoto Edwin Boer

E-book PerfectService, Schoonhoven

==

isbn 978 90 5937 401 0 / nur 320

==

www.lubberhuizen.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015

Al ben ik een reiziger, ik woon hier

==

Hans Andreus

==

==

I enjoyed observing them and I enjoyed listening to them. They were like actors in a play, only the play was real.

==

Joseph Mitchell

Een groep Japanners stuift uiteen

Ik weet niet meer wanneer ik voor het eerst op Amsterdam Centraal aankwam. Het moet na 1988 zijn geweest. Toen pas reden er voor het eerst treinen van en naar Lelystad, waar ik opgroeide en alles recht en netjes was.

Wel weet ik nog dát ik voor het eerst op Amsterdam Centraal arriveerde. De reis erheen verliep voorspoedig, geruisloos zoefden we over gloednieuwe rails door het geordende Flevoland. Eenmaal over de Hollandse Brug, op het oude land, maakten de rails herrie, lagen kavels schots en scheef in het landschap, passeerden we rakelings huizen en gebouwen.

In Amsterdam nam de chaos verder toe. Beschilderde muren, een badkamer met daarin een blote vrouw schoot voorbij. In achtertuinen zag ik vuilniszakken, autobanden en winkelwagentjes. In het water lagen halfgezonken boten.

==

Na een wirwar van snerpende wissels – gutsende koffiebekertjes, op elkaars schoot belandende reizigers – kwam de trein onder een immense stationskap tot stilstand aan een hobbelig perron.

Die overkapping, een gapende muil, verbijsterde mij: hoe kon zoiets bestaan? Via laddertjes en trappen kon je in de nok ervan komen. Wie durfde dat aan? Waar was dat voor nodig? De bovenleiding, een ondoorgrondelijk net, leek geweven door een dronken spin.

Ik herinner me kauwgomplekken. Een omheind trapgat waar mensen in verdwenen en uit tevoorschijn kwamen, een kiosk met het woord ‘versnaperingen’. Beneden een lange tegelgang met verlichte reclameborden: ‘Hennie gebruikt ze’, ‘Vloeken is aangeleerd’. Samenvloeiend stemgeluid, omroepberichten. Lokettisten achter glas, muntgerinkel.

Een groot blauw bord in de centrale hal met wegklepperende bestemmingen. Duizenden schoenen – tikkend, schrapend, piepend – hondengeblaf, snerpende fluitjes. Tegen de pilaren, dat herinner ik mij scherp, een legertje haveloze figuren: halfdoden uit een mij onbekend schemerrijk. Uitgemergelden, vegeterend wachtend op iets.

De schuifdeuren, het oogverblindend zonlicht erachter. Geluid van een orgel, tramgeklingel, schreeuwende schoenenpoetsers, damp van dieselbussen. Surinamers met glitterbroeken en grote zonnebrillen. Een zwerver op een stuk karton, een gek in zijn onderbroek.

De gevel begreep ik niet. Wat hadden die merkwaardige beelden te betekenen? Waarom een windwijzer? Nutteloze pracht en praal. Dit leek geen station maar een kerk. Een kerk waar een uiterst merkwaardige eredienst werd opgevoerd.

==

Later, toen ik studeerde, kwam ik er vaak. Soms ging ik op het Stationsplein staan om diezelfde, onbegrijpelijke gevel te bestuderen. Ik schaamde mij een beetje. Niemand keek omhoog, hier diende je haast te hebben.

Een stichtelijke tekst van Joseph Alberdingk Thijm (1820-1889), zwager van de rooms-katholieke architect Pierre Cuypers (1827-1921), aangebracht op de zijgevel van de koninklijke wachtkamer, sprak om een of andere reden tot mijn verbeelding.

Op 18 april 1996 noteerde ik in mijn notitieboek: ‘Daar vonkt een dierbre gloed / In eigen huis en haard / Neemt men van daar zijn vlucht / met sterk gespierde vleuglen / De wijze weet zijn kracht / te vieren en te teuglen / Hij kent de weelde hem / in ’t welkom thuis bewaard.’

Soms stond ik in de hal, zogenaamd een krant te lezen. Ik gluurde naar de junks, vroeg mij af wie toch de dealers waren. Waarom leefden ze zoals ze leefden? De oostkant was hun domein.

Tegen pilaren aan de westkant leunden Noord-Afrikaanse jongens, aangestaard door oudere Hollandse heren in lange grijze regenjassen, met wie zij soms vertrokken. Aan de achterzijde bedelden hologige heroïnehoeren om klandizie; geraamtes van vrouwen die kortstondig in auto’s verdwenen.

==

In 1998 was ik redacteur van De Groene Amsterdammer, wat een salaris van duizend gulden in de maand opleverde. Het was zaak bij te verdienen en toen de Amsterdamse daklozenkrant Z., destijds een goed verkopende uitgave, mij om een reportage naar keuze vroeg ging ik in op dat verzoek.

Ik stelde mij op bij mijn lievelingsplek, in de centrale hal bij het zogenoemde meetingpoint, aangeduid door twee neonverlichte mannetjes die elkaar een hand gaven. Mijn verhaal zou gaan over wat ik daar op een dag zou beleven. Driehonderdvijftien gulden kreeg ik ervoor.

Ik sprak met een man die al een tijdje op zijn vriend Leo stond te wachten. ‘Leo is nog nooit op tijd geweest,’ zei de man, die Gerhard Dippen heette. ‘Dat had hij vroeger al. We zaten bij elkaar op de lagere school. Haalde ik hem ’s ochtends op, moest z’n moeder hem uit bed roepen. Voor Leo is de tijd van rubber.’

Zelf was hij stipt als een prikklok. ‘Dat is de pest. Je zou zeggen: als je weet dat Leo altijd te laat komt dan ga je hier toch niet op tijd staan. Maar ik kan gewoon niet anders. Zodra ik niet aanwezig ben op een afgesproken plek op het vastgestelde tijdstip, raak ik over mijn toeren.’

==

Ook stond er een vrouw, zekere Ina Daalder. Ze droeg een rood mantelpak, liep op zwarte pumps. ‘Snapt u dat nou? Elly en Greetje hebben om twaalf over acht de sneltrein uit Alkmaar gepakt. Ze hadden hier al tien minuten moeten zijn.’

Naast mevrouw Daalder wachtte Hans Klatser, in een sportief zeiljack met daaronder een onberispelijke pantalon en bruinleren molières. Onder zijn arm hield hij het jongste nummer van Hervormd Nederland geklemd.

‘Ik werk voor een marktonderzoekbureau,’ zei Klatser. ‘Als relaties met de trein komen spreek ik altijd af bij het meetingpoint. Dan wil zo’n relatie natuurlijk weten hoe hij mij kan herkennen, want je bent hier nooit de enige en je kunt niet met z’n allen tegen deze ene paal gaan staan.’

Vandaar het jongste nummer van Hervormd Nederland. ‘De kans dat er iemand anders met Hervormd Nederland onder zijn arm geklemd staat, is statistisch gezien uiterst klein.’

==

Al een tijdje drentelde een donkere man – slobberbroek, petje tot over de oren – nerveus in het rond. Soms kwam er iemand op hem af die hem amicaal op de vuist sloeg om er na het wisselen van enkele woorden snel weer vandoor te gaan.

Ineens waren er vier agenten. Ze grepen de donkere man stevig vast en drukten hem tegen de grond. Een groep Japanners stoof uiteen. Zijn gezicht lag plat op de mozaïekvloer. ‘Spugen, spugen, spugen,’ riepen de agenten en knepen in zijn keel. Een grote hoeveelheid bolletjes stroomde uit zijn mond.

‘Bingo,’ zei een van de agenten, die handschoenen aantrok en de bolletjes opraapte. Sommige bolletjes waren ver doorgerold. De donkere man kreeg handboeien om en werd afgevoerd.

‘Opgeruimd staat netjes,’ zei Gerhard Dippen. ‘Ze moesten ze allemaal naar een eiland sturen.’ ‘Daar komen ze nou juist vandaan,’ zei Hans Klatser. ‘Dat was een Antilliaan als je het mij vraagt. Levensgevaarlijke gasten. Trekken een mes om niks.’ De herenigde Japanners speculeerden driftig over het gebeurde.

==

Wat later arriveerden twee jongemannen. De een haalde een stuk karton uit zijn rugzak tevoorschijn. De ander schreef er met een dikke zwarte viltstift ‘acd’ op. In de rechterbovenhoek tekende hij een schuimend glas bier.

acd bleek te staan voor Amsterdams Chemisch Dispuut. ‘Dat is zeg maar de studentenvereniging van de faculteit Scheikunde,’ zei de een. ‘Van de Universiteit van Amsterdam,’ zei de ander. De scheikundestudenten wachtten op een professor die uit Gent moest komen. ‘Professor Walters houdt vanavond voor ons dispuut een lezing over bier.’

Naast de studenten kwam een jongedame staan van bijna twee meter lang. Ze was fotomodel, wilde anoniem blijven en zei in afwachting te zijn van haar agent. Af en toe stopte ze een pistachenoot in haar mond en spuugde de harde schilletjes uit.

‘Ik ben zeer misantropisch ingesteld,’ zei het fotomodel. ‘Ik kan me vreselijk ergeren aan mensen en de absolute zinloosheid die van ze uitgaat. Wat goed te zien is als ze hier in zo’n hal samenkomen. Voor mij is dit het uiteinde van een riool.’

Volgens haar zaten er echte smeerlappen tussen. ‘Zeg maar gerust ratten.’ Van die besnorde mannetjes die bewust tegen je opbotsen en je dan bij wijze van excuus nog even op je kont slaan. ‘Die stinken naar uienzweet.’ Net zo goor vond ze trouwens van die zware eau de cologne, die onder oude damesoksels vandaan walmt.

==

Een omroepbericht schalde door de hal. Bestemd voor Ina Daalder. Dat Elly en Greetje wat later komen. Op Gerhard Dippen kwam een man afgestapt: vriend Leo. ‘Mooie lul ben jij,’ voegde Dippen hem toe. Ruziënd lieten ze het meetingpoint achter zich. Daar kwamen Elly en Greetje aan. Kakelend begaf het drietal zich naar de metroschacht.

De relatie van Hans Klatser kwam niet opdagen. Getergd stak Klatser Hervomd Nederland in zijn binnenzak en verdween in de menigte. De agenten die de donkere man met de bolletjes hadden ingerekend stuurden een zwerver met een donsdeken over zijn schouders het station uit. ‘Fascisten,’ riep de zwerver hen na. Daar was ook professor Walters. Met uitgestoken hand kwam hij op de scheikundestudenten af.

Het misantropische fotomodel stak nog een pistachenoot in haar mond. ‘Het allergoorst vind ik van die rochelaars. Net zag ik er nog eentje. Gewoon hier in de hal. Uit het diepst van z’n keel, kwak, zo op de grond. En iedereen klost er vrolijk doorheen.’

In de binnenzak van haar lange leren jas rinkelde een mobiele telefoon – toen nog een zeldzaamheid. Het was haar agent, die vertraging had. Ze moest maar op hem wachten in de stationsrestauratie, op zijn kosten een drankje bestellen. Ze zette een walkman op en verdween.

Een moeder en een dochtertje namen haar plaats in. Het dochtertje bladerde door de Tina. De moeder streek het meisje door de haren. Na een tijdje kwam een forse, kalende man in een lange regenjas met natte plekken op de schouders op het tweetal af. De moeder drukte het meisje een kus op haar wang en vertrok haastig. ‘Papa!’ zei het meisje en legde de Tina naast zich neer.

De laatste die ik sprak was een blinde man met een geleidehond. Met grote zorgvuldigheid manoeuvreerde de hond hem tegen de pilaar. ‘Op mijn verzoek heeft deze hond tijdens zijn opleiding, populair gezegd, een aantal extraatjes ingebouwd gekregen,’ legde de blinde uit. In zijn spiegelende zonnebril zag ik mijzelf.

Zijn vriendin woonde in Amsterdam, zelf kwam hij uit Winterswijk. ‘Als ik op Amsterdam Centraal uitstap weet de hond dat hij mij naar het meetingpoint moet geleiden.’ Even later kwam zijn vriendin op het meetingpoint af. Eveneens met spiegelende zonnebril en hond.

==

Na publicatie van dat verhaal kwam ik er minder vaak. De boel werd verbouwd, zoals er altijd wordt verbouwd op Amsterdam Centraal. In februari 2014 werd ik benaderd door de Amsterdamse uitgeverij Bas Lubberhuizen. In oktober bestaat Amsterdam Centraal honderdvijfentwintig jaar, vertelden ze. Of ik een grote reportage wilde schrijven over het gebouw, de mensen die er werken, de reizigers en de vaste bewoners.

Meneer gaat gewoon vrolijk verder

Juni 2014, ik ben terug in de centrale hal. Het grote blauwe bord is weg, ook het meetingpoint ontbreekt. Geen spoor van junks, schandknapen of heroïnehoertjes. Het is veel drukker nu, dat wel. Zo’n tweehonderdzestigduizend reizigers per dag, zeggen de cijfers.

Het misantropische fotomodel, Hans Klatser, Ina Daalder, Gerhard Dippen, de donkere dealer, de blinde man, de vloekende zwerver, de studenten van het Amsterdams Chemisch Dispuut: allemaal zijn ze verdwenen, opgelost in de tijd. Hervormd Nederland bestaat al twaalf jaar niet meer, roken in het station is sinds 2003 verboden.

Iemand geeft mij een folder. ‘Op het station is veel meer te halen dan je trein.’ Zoals een bepaalde hamburger van Burger King, die nu geen acht euro negentig kost maar vier euro vijfenveertig. Bij Smullers, aldus de folder, betaal je voor ‘twee frites plus twee snacks naar keuze’ nu slechts vier euro. Probeer ook eens de Bacon Bullet, een nieuwe ‘supercrunchy’ kroket met van binnen ‘smeuïge ragout’.

==

Ik ga op het balkon van Starbucks zitten, te bereiken via perron 2b, van waaraf goed zicht is op het gekrioel in de hal. Ik zie haastige mensen, trage mensen, ernstig kijkende mensen, gespannen mensen. Gapende mensen, hoestende mensen, zwetende mensen, botsende mensen, struikelende mensen. Vooral veel bellende mensen.

Mensen die tegen elkaar schreeuwen, mensen die met elkaar zoenen, mensen die elkaar omhelzen. Lompe mensen, voorzichtige mensen. Schuchtere mensen, trotse mensen die trefzeker door de ruimte gaan. Mensen die angstvallig hun tas omklemmen. Tegen zichzelf pratende mensen. Pasgeboren mensen, bijna dode mensen.

Mensen in rolstoelen, op scootmobielen, achter rollators of op krukken. Mensen met gehoorapparaten, mensen met slangetjes in hun neus, mensen met verwondingen, mensen met koortslippen. Mensen met rugzakken op hun buik, nordic walkende mensen.

Mensen met wijnvlekken, mensen die een minder geslaagde cosmetische behandeling lijken te hebben ondergaan. Mensen met vreemde voorwerpen: kamerplanten, vishengels, breedbeeldtelevisies, vogelkooien, buitenboordmotoren. Een man zo dik dat hij niet door het incheckpoortje past. Mensen met losse veters.

Soms is de hal helemaal vol, soms minder vol. Nooit helemaal leeg. Een vrouw met enorme borsten die de letters op haar shirt (‘Save a tree, eat a beaver’) vervormen. Ik zie brillen in diverse soorten en maten. Tulbanden, keppeltjes, hoofddoeken, petjes, cowboyhoeden. Paardenstaarten, spuuglokken, dreadlocks, hanenkammen. Kalende schedels, glimmende schedels, schilferige schedels.

Voortdurend klinken er omroepberichten, eerst in het Nederlands, dan in het Engels. Schiphol wordt ‘Sjiphol’, Utrecht wordt ‘Joetrecht’, Vlissingen ‘Flushing’. Er wordt gerept van ‘omgekeerde rijtuigvolgorde’.

==

Het kostte wat overredingskracht maar uiteindelijk zijn de Nederlandse Spoorwegen (ns) akkoord gegaan. Met elke ns’er die op het station werkzaam is mag ik praten, zo is op hoog niveau besloten.

Maar op dit station zijn niet alleen ns’ers actief. Sommigen werken voor ProRail, een afgestoten ns-onderdeel dat zich bezighoudt met onderhoudsaangelegenheden. Anderen zijn in dienst van de gemeente Amsterdam, het Gemeentevervoerbedrijf (gvb), de politie of zichzelf. Deze organisaties en personen gingen zonder veel gedoe met mijn aanwezigheid akkoord.

Ik wil het gebouw verkennen. Dwalen door de geheime onderaardse gangen, waar zich, zo is mij verteld, een atoomschuilkelder zou bevinden. Onder die vermeende bunker bevindt zich een metrostation in aanbouw, en twee passages, eveneens in aanbouw, waar binnen enkele jaren een volgende hoeveelheid winkels opgeleverd zal worden. De traptorens wil ik in, het dak op, de koninklijke wachtkamer aanschouwen.

Wie, vraag ik mij af, bestrijdt het ongedierte op Amsterdam Centraal? Waar worden de camerabeelden bekeken? Hoe regelt men de treinenloop? Waar eindigen gevonden voorwerpen? Wie repareert kapotte wissels, wat maakt een toiletjuf zoal mee? Waar blijft het vuilnis, wie haalt de prullenbakken leeg?

Ik wil op pad met de beveiligers van Trigion, met ns’ers van Veiligheid & Service, met de burgeragenten van de voormalige spoorwegpolitie. Ik wil achter een loket zitten, spreken met gekken, gespuis en geboefte. Spreken met oudgedienden: mensen die er vroeger werkten, uitoefenaars van verdwenen beroepen.

==

Ik verlaat Starbucks, zonder duidelijk doel slenter ik door het gebouw. Boven een van de incheckpoortjes bij de westingang lekt het: een flinke druppel valt om de vijf seconden naar beneden. De reizigersstroom is zo dik dat de druppel bijna altijd iemand raakt. De meeste mensen hebben het niet door, sommige wel. Die mompelen iets of kijken geërgerd achterom.

Bij de taxistandplaats, waar een gnoomachtige verschijning de orde handhaaft, valt een meisje flauw. Razendsnel zijn agenten en een ambulance ter plaatse. Een Hindoestaanse man met vooruitstekende tanden vertelt op luide toon hoe het meisje neerviel. ‘Als een soort danseres, een ballerina bijna.’

Terwijl het meisje wordt opgelapt stort de Hindoestaan een paar keer ter aarde, om voor te doen hoe het ging. ‘Het is in orde zo, meneer,’ zegt een van de agenten. ‘Het is beter voor mevrouw als u vertrekt.’

Op het Stationsplein spreekt een omvangrijke Nieuw-Zeelander mij aan. Of ik een foto van hem wil maken. Als ik dat heb gedaan vertelt hij dat hij in Amsterdam is om het nationale roeiteam van Nieuw-Zeeland aan te moedigen, dat deelneemt aan een internationaal roei-evenement. Hij volgt het Nieuw-Zeelandse roeiteam de hele wereld over. ‘Waar ze ook in actie komen, altijd ben ik van de partij.’

Hij begint over zijn vrouw, die hem heeft verlaten. Over kinderen die hij niet meer mag zien. Ik moet aan W.G. Sebald denken, die in Austerlitz schrijft dat ‘alleenreizenden in de regel dankbaar zijn wanneer ze aanspraak vinden na een soms dagenlang onafgebroken zwijgen. Meer dan eens bleek bij zulke gelegenheden zelfs dat ze dan bereid zijn zich zonder reserve voor een vreemde open te stellen.’

==

De Nieuw-Zeelander verdwijnt, ik ga op een bankje zitten, naast twee meisjes die het hebben over een vriendin die Tessa heet. ‘Ik had echt zoiets van Tes, jij bent op vakantie geweest,’ zegt het ene meisje. ‘Je hebt drie dagen zitten leren en voor de rest heb je keihard lopen feesten. Je hebt echt wel vakantie gehad, hoor. Ik bedoel, ik kan niet eens op reis.’

‘Eigenlijk boft ze gewoon enorm,’ zegt het andere meisje. ‘Vooral met haar appartement. Misschien niet met haar ouders, want daar heeft ze niet zo’n goede band mee. Maar ze ziet niet in dat ze qua geld gewoon lekker zit.’

Achter mij is een blonde vrouw neergestreken die een telefoongesprek voert, hoorbaar voor iedereen. ‘Hij laat mij zo vaak zitten, Ingrid! En hij belt gewoon niet terug. Emotioneel ben ik totaal gesloopt. En meneer gaat gewoon vrolijk verder. Nou ja, hij zal er heus ook wel mee zitten, dat geloof ik ook echt wel. Maar niet genoeg, vind ik.’

Een jong stelletje neemt plaats. Het meisje bestudeert het achterhoofd van haar geliefde. ‘Gadverdamme Sulejman, je hebt allemaal puistjes met witte puntjes boven je nek.’ ‘Chick, zeik niet zo,’ zegt Sulejman. ‘Doe er dan een keer wat aan,’ zegt de vriendin.

==

Een pitbullachtige hond zet zijn tanden in een ballon die over het plein waait. De knal maakt omstanders aan het schrikken. Een haveloos figuur wroet in een prullenbak, een Britse toerist kijkt toe. Hij stapt op de haveloze af en geeft hem een biljet.

De haveloze gaat het station in en keert terug met een flesje bellenblaas, dat hij waarschijnlijk heeft gekocht in het Hema-filiaal. Hij schroeft de dop los en blaast zijn bellen met overgave, danst erbij als een aangeschoten Sancho Panza. Een kwartier lang, tot het sop op is, zweven er bellen over het plein.

Voorbij de taxistandplaats, bij de entree van het Ibis-hotel, ruziet een jongeman met twee oudere junks die een gestolen fiets aan hem hebben verkocht. ‘De fiets voldoet niet aan mijn verwachtingen,’ zegt de jongeman. ‘Ik had er gewoon meer van verwacht.’ De oudere junks grijnzen, steken hun middelvinger op.

==

Het Centraal Station is een plek waar mooie reizen aanvangen, maar ook een plek waar hopeloze levens eindigen. Een plek die bestemmingen bereikbaar maakt maar eveneens, ruw en onbarmhartig, eindbestemmingen markeert. Als je niets meer hebt is dit de eindhalte, een veilige luwte waar je, ogenschijnlijk, tamelijk ongezien kunt zijn.

Kruidenthee met honing

Maandagmiddag 30 juni loop ik op perron 15a. Aan het einde van dat perron, waar reizigers niet mogen komen, stuit ik op een stalen draaihek. Als je daar doorheen gaat, wat mij lukt omdat een portier weet van mijn komst, kom je op een stukje land waar oude rails en wissels liggen, waar een kapotte, door onkruid overwoekerde wagon staat.

Op het stukje land is door ProRail een modern gebouw neergezet, in de vorm van een driehoek. Op de driehoek rust een cirkelvormig gebouw, dat eruitziet als een ruimteschip. Daar zitten de verkeersleiders, die de treinenloop rond Amsterdam Centraal in goede banen moeten leiden. En de stationsomroepers, die reizigers, als er vertragingen zijn, van informatie voorzien.

In de ronde ruimte, die ik bereik na verschillende aanmeld- en identificatieprocedures, is het licht gedimd en heerst een kalme, haast serene sfeer. Achter talloos veel beeldschermen, met oplichtende lijntjes en stipjes in allerlei kleuren, zitten ernstig kijkende mannen en vrouwen, in comfortabele bureaustoelen.

==