De blonde neger en andere portretten

Joseph Roth

De blonde neger en andere portretten

Samenstelling en vertaling Els Snick
Voorwoord Tommy Wieringa

Tekeningen Frans Masereel

Uitgeverij Bas Lubberhuizen

Colofon

De vertaler kreeg voor dit werk een beurs van het
Vlaams Fonds voor de Letteren

Tekst © 2015 vertaling Els Snick / Uitgeverij Bas Lubberhuizen

Voorwoord © 2015 Tommy Wieringa

Tekeningen © Frans Masereel, c/o Pictoright Amsterdam 2015

Omslagontwerp Piet Gerards Ontwerpers

Tekstredactie Mark Pieters

NUR 508

ISBN 978 90 593 7426 3

lubberhuizen.nl

josephrothgenootschap.org

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015, met
ISBN 978 90 5937 409 6

Inhoud

Ten geleide

Menselijke fragmenten

Het eiland der onzaligen

Interviews met straattypes

De Weense vrouw

De moderne vrouw

Sinterklaas

Zes voet diep

De club van de arme Turken

De man in de kapsalon

Schatgravers op de Frankfurter Allee

De vorst en de balalaika

De moeder

De getekenden

De kampioen in het museum

Symfonie in b-mineur

De doden zonder naam

De man in het toilet

Het schip der emigranten

Delinquent Schaper

11.000.000

De blonde neger Guillaume

Berlijns prentenboek

Twee jonge zigeunerinnen

De kreupelen

De vrienden

Grock

Het klassieke spook

De ‘girls’

Verslag uit het paradijs van Parijs

De dame aan het buffet

De eerste violist

Herinnering aan een blanke dameskapel

Een kind in de wachtkamer van de politie

De kinderen der ballingen

In de bistro na middernacht

Oude kozakken

Vrouwen voor de etalage

En de regen regende elke dag…

Over het ontstaan van De blonde neger en andere portretten

Ten geleide

1894 was een goed jaar voor de literatuur. Er kwamen in dat jaar twee uitzonderlijke jongens ter wereld, de een in het Russische keizerrijk en de ander in de dubbelmonarchie. Beiden waren joden en beiden gingen aan dat lot ten onder, de een door Hitler en de ander door Stalin, met slechts acht maanden ertussen. Maar dit is de chronologie der dingen: dat in dat voortreffelijke literaire wijnjaar 1894 eerst Isaak Babel geboren werd in Odessa en een paar maanden later, ten noordwesten daarvan, in het grensstadje Brody, Joseph Roth. De zomer was uitzonderlijk gul dat jaar.

Beiden zullen de Grote Oorlog en zijn uitlopers als jongemannen meemaken, en in beiden zal hij diepe voren trekken. 1917 is een sleuteljaar voor hun latere literatuur. Het is het jaar waarin Maxim Gorki aan Babel het advies geeft om ‘een poosje onder de mensen te gaan’, waarna hij verslaggever wordt in het Rode Leger en met kozakken optrekt, de ervaringsbron voor De Rode ruiterij. Aan Oostenrijkse zijde wordt Joseph Roth dat jaar als vrijwilliger in het keizerlijk leger naar het Galicische front gestuurd, waar de Oostenrijkers tegen de Russen vechten. Hij is op veilige afstand van het front gestationeerd als oorlogsverslaggever, maar wat hij van de oorlog ziet, keert in veel gedaanten in zijn romans terug, of het nu om de uit krijgsgevangenschap teruggekeerde Gabriel Dan in Hotel Savoy gaat of om het treurige lot van het geslacht Von Trotta in Radetzkymars.

Isaak Babel en Joseph Roth, ze verdelen dezelfde tijd, elk aan hun eigen kant van de wereldgeschiedenis. Elkaar hebben ze misschien niet eens gelezen.

Over Roth nu, en de gelukkige omstandigheid dat hij aan het oostfront niet hoefde te vechten maar voor een soldatenkrant mocht schrijven. Dat hield hem in leven (niet onbelangrijk, als je wilt schijven, dat je leeft) en gaf hem de gelegenheid zijn ogen goed de kost te geven en te noteren wat hij zag. In een brief aan een nicht schrijft hij: ‘Tegenwoordig bevind ik me in een Augiasstal in Oost-Galicië, in een klein plaatsje. In de grauwe modder zijn er slechts een paar Jodenwinkels te zien. Alles drijft wanneer het regent, alles stinkt wanneer de zon schijnt. Maar mijn verblijf hier heeft één groot voordeel: Je bent 10 kilometer buiten het schootsveld. Reservestelling.

Vanuit materieel oogpunt gaat het me nu minder dan vroeger. De krant begeeft het namelijk en nu de aureool van redacteur is verdwenen, ben ik nog slechts een één-jaars-vrijwilliger. En de behandeling is navenant. Maar voor mijn soort mensen doet dit verder niet ter zake. Het meest belangrijke is toch het meemaken, het intensieve voelen, het sterke doordringen in de belevenis. Ik heb verschrikkelijke momenten beleefd en momenten van huiveringwekkende schoonheid…’

Wie wil onderzoeken wat de romans en reportages van Joseph Roth nu zo levend en indringend maakt, en zo geheimzinnig slijtvast voor de voetstap van de tijd bovendien, kan met die ene zin uit deze brief toe. Hier, in dit schrijven aan zijn lievelingsnicht Paula Grübel in Lemberg, formuleert de jonge soldaat-schrijver achteloos zijn poëtica en werkwijze ineen: hij wil meemaken, intensief voelen en sterk doordringen in de gebeurtenissen. Dat is niet minder dan een beginselverklaring in het voorbijgaan. Niet buiten schot blijven maar eropaf. In de woorden van de oorlogsestheet Ernst Jünger (geboren in 1895), die in dezelfde oorlog aan Duitse zijde vocht, klinkt dezelfde Lebensbejahung door: ‘Ach, vooral niet thuisblijven, vooral mee mogen doen!’

Meemaken, ervaren, doordringen: hier spreekt niet een jongeman die op een kamer afgewend van de wereld zijn zielenroerselen wil onderzoeken, maar een deelnemer, iemand die uit de fysieke ervaring zijn materiaal haalt. Hij heeft dat programma al op jonge leeftijd voorvoeld, en de rest van zijn korte, tragische leven is daar de expressie van.

Zo’n programma verdraagt zich natuurlijk niet met en een comfortabel huis van stenen, vensterbanken en een dak. Roth wist als geen ander dat van een leven thuis niks kwam, dat een huis stilstand en uiteindelijk dood betekende. Hij, de allerjoodste mens op aarde volgens Stefan Zweig, werd de wandelende jood bij uitnemendheid. Eerst uit vrije wil en later, in exil, uit noodzaak. Zijn zwerversjaren na 1933 waren een voortzetting van het openbare leven dat hij toch al leidde, maar een armetierige, lamentabele voortzetting; een schrijver die niets liever deed dan in hotels wonen en cafés frequenteren, werd nu door de omstandigheden van zijn tijd gedwongen om in hotels te wonen en cafés te frequenteren. Maar verder was weinig hetzelfde. De goede jaren waren voorbij, hij was afgesneden van zijn lezers, de vorstelijke gages werden voorschotten en de voorschotten werden steeds kleiner. Steeds goedkoper de drank, steeds sjofeler zijn kostuums, steeds slechter zijn gezondheid. Zijn eigen ondergang verliep synchroon met die van een heel continent.

De verhalen in De blonde neger en andere portretten zijn de weerslag van dat leven op de been, de meeste werden geschreven in zijn gloriejaren als verslaggever. Zijn journalistiek nam soms de vorm aan van lange columns en soms van korte reportages, maar het waren altijd ooggetuigenverslagen, de getuigenissen van een lopende hond die botten vindt. Zijn openbare leven joeg hem heel Europa door, en het predikaat ‘razende reporter’ dat gewoonlijk voor zijn vriend Egon Erwin Kisch werd gereserveerd, was evengoed op Roth van toepassing. Altijd lijkt hij onderweg – van koffiehuis naar wielerbaan, van een emigrantenschip in Bremerhaven naar een dansgelegenheid in Parijs, van een rechtszitting in Wenen naar een demonstratie van verwoeste veteranen in Lemberg, alles in de wetenschap dat luxe de vijand van de observatie is en met zijn blik gericht op de verdrukte: de migrant, de oorlogsinvalide, de toiletbeheerder, de zigeunerin en de veroordeelde; hij beziet hun gedragingen en hun geploeter en geeft hen zijn waarnemingen en gedachten terug in indringende, compassionele bewoordingen; hij heeft ze gezien, en in de portretten die hij van ze schildert wordt hun menselijke waardigheid hersteld. Hij heeft het hart van een walvis, Roth, en kiest principieel voor de arme, de afgesloofde en de verslagene, die niet is opgewassen tegen zijn tijd. Hij zou van harte hebben ingestemd met de woorden die Elias Canetti in 1992 schreef: ‘Het laagste gevoel dat ik ken, is afschuw voor onderdrukten, alsof men uit hun eigenschappen hun vertrapping diende te rechtvaardigen. Van dit gevoel zijn zeer nobele en oprechte filosofen niet vrij.’

Maar ook al woelt Roth volop in de modder van het dagelijks leven rond, hij is wel de sterverslaggever van de kranten waarvoor hij schrijft, de man die de lastdieren op al die redacties groen en geel van jaloezie maakt omdat hij altijd maar onderweg is en geen troosteloze stukjes hoeft te tikken met uitzicht op een nog troostelozer binnenplaats. Hij is midden in de wereld en telegrafeert het resultaat van zijn luxe leventje als kopij vanuit de lobby van een of ander marmeren hotel in Karlsbad of Marseille.

De jaloezie blijft niet beperkt tot zijn tijdgenoten maar is ook een kleine eeuw later nog werkzaam in de vorm van adoratie. De superieure kwaliteit van zijn romans behoeft geen betoog, maar ook in zijn journalistiek flonkert het onmatig. Hij observeert een man in een kapsalon, een man die hem onsympathiek is vanwege zijn stelligheden, en schrijft dan: ‘Hij is streng voor zichzelf om lomp te mogen zijn tegen anderen.’ Dat is een karakterisering die ertoe doet, zoals ook die van de horlogemaker die een meisje vermoordde en zichzelf daarna aangaf bij de politie: ‘Hij heeft een moord gepleegd, een mechanisme kapot gemaakt, en daar heeft hij spijt van. […] Deze moordenaar gaf zichzelf in reparatie.’ En de dame aan het buffet: ‘In haar gezicht is de jeugd ingeslapen, maar geen ouderdom ontwaakt.’ De lezer veert op, zo moet het, dat is goed gezien en goed gezegd! Het verhaal van Lina Hildebrandt begint hij zo: ‘De vijfentwintigjarige Lina Hildebrandt doorliep het verhaal van een landarbeidster volgens het boekje. Eerst schonk een rechtvaardige God haar een zuiplap als vader. Vervolgens een syfilislijder als echtgenoot, en uiteindelijk van die man een kind. Daarmee was Lina Hildebrandt geen stap afgeweken van het pad dat de goddelijke voorziening voor landarbeidsters heeft aangelegd…’

En altijd is het helder, zoals alle grote kunst helder is – zo helder zelfs, dat Roth hier en daar inkijkjes in de toekomst lijkt te geven, zoals Beethoven dat deed in de 32ste sonate, opus 111, waar hij in het Arietta-deel opeens een minuut of twee voluit boogiewoogie speelt in een havencafé, en zo heel eventjes over zijn eigen eeuw heen in de volgende spiekt. Joseph Roth waarschuwde al bij de opkomst van de NSDAP dat wie boeken verbrandt, spoedig ook mensen zal verbranden – al was daar misschien geen uitzonderlijk voorspellend talent voor nodig –, maar schreef ook in 1927 al over het probleem van de Europese eenheid in bewoordingen die ons nu profetisch voorkomen.

Op plechtige momenten spraken ze allemaal over een gemeenschappelijke Europese cultuur. Op een keer vroeg Tunda: ‘Denkt u dat u mij precies kunt vertellen waaruit die cultuur bestaat die u zegt te verdedigen, hoewel ze helemaal niet van buitenaf wordt aangevallen?’

‘In de religie!’ zei de president, die nooit naar de kerk ging.

‘In de beschaving,’ zei een dame, van wie alom bekend was dat ze illegitieme betrekkingen onderhield.

‘In de kunst,’ zei de diplomaat, die sinds zijn schooltijd geen schilderij meer had bekeken.

‘In de idee van Europa,’ luidde het wijze, wat algemene antwoord van een heer die Rappaport heette.

De aristocraat volstond echter met de kreet: ‘Leest u mijn tijdschrift maar!’

‘U wilt een Europese gemeenschap in stand houden,’ zei Tunda, ‘maar die zou u eerst in het leven moeten roepen. Want die gemeenschap bestaat niet, anders zou ze zichzelf wel in stand weten te houden. Het lijkt mij trouwens zeer de vraag of er wel iets in het leven te roepen valt.’

Dit schreef hij een kleine eeuw geleden in de roman Vlucht zonder einde, en het is dezelfde legitimiteitsvraag waarop de huidige Europese Unie nog altijd geen goed antwoord heeft.

Roth lezen is soms verzuchten ‘hoe doet-ie dat toch?!’ of ‘waar haalt-ie het vandaan?!’ Zijn bereik is werkelijk uitzonderlijk. Weinigen hebben zo’n diep inzicht in de menselijke ziel, en weinigen is het gegeven om haar in zulke precieze en gevoelige bewoordingen weer te geven. Roth veroordeelt de mensen niet om hun gezwoeg en gemarchandeer, maar gunt ze de genade van zijn begrip. In Hotel Savoy zegt de joodse valutahandelaar Abel Glanz tegen Gabriel Dan: ‘Ziet u, meneer Dan, de mensen hebben geen slecht, alleen een veel te klein hart. Er kan niet veel in, het is net groot genoeg voor vrouw en kind.’ Die scharrelaar Abel Glanz, dat is niet minder dan een vermomming van Joseph Roth zelf.

Tommy Wieringa

Menselijke fragmenten

Prager Tagblatt, 17 april 1919

De tijdgenoot

Dit was ooit een mens. Hij noemde zich het evenbeeld van God, de kroon der schepping, en liep rechtop en met zijn voeten door het stof waaruit hij gemaakt was. Hij bewoog vrijer dan de leeuw, keek moediger dan de tijger en sloeg zijn ogen op naar de vlucht van de adelaar en naar de sterren in het heelal…

Wat is dit? Een fabeldier, een insect, een reptiel uit een legendarische voortijd? De romp horizontaal, de armen aan weerszijden naar buiten gebogen, in elke hand een stok, het gezicht naar de straatstenen gericht: een viervoeter. Waarom droeg hij kleren die ‘des keizers uniform’ werden genoemd in de tijd dat die keizer nog directeur van het gekkenhuis genaamd vaderland en ‘zijn’ uniform nog een dwangbuis was? Waarom is dit schepsel niet naakt en behaard zoals de andere dieren? Waarom wordt het niet door een mens aan de lijn gehouden? Waarom heeft het geen penning om de hals? Vreest het niet de wapenmeester?

Dit is een mens! Een mens met een menselijk gelaat, met hersenen, die kan nadenken, fantaseren, verzinnen, dromen, werken, durven en scheppen! Een mens, teruggekeerd uit de krochten van het heldendom en het kanonnenvoer, met een gebroken rug en kapotte zenuwen. Zie hem wankelen! Hij loopt in een zigzag als een mislukte karikatuur van een bliksemstraal. Zijn trillende gebeente rammelt als hij tegen de muur aanloopt en wordt meteen naar de rand van het trottoir teruggeslingerd, alsof de stenen muur hem afkeer inboezemt. Hij weet niet wat het volgende moment op zijn weg brengt. Hij kent geen weg, hij kent slechts een richting, een vaag idee van een ‘doel’, als voortzetting van het militaire en al even onbetrouwbaar…

Wat is dit? – Een fragment, een restant van een mensdom dat kon juichen en huilen, heersen en buigen, bevelen en bidden. Een kommerlijk zigzaggend symbool van onze tijd, dat met een gebroken rug wankelt tussen revoluties, wereldbeelden en maatschappelijke ordes. Wat staan jullie daar, mensen van deze tijd? Zie het aan! Het heet ‘shellshock en wervelbreuk’, het is jullie spiegelbeeld…

De gast

In de centrale keuken zitten ze aan witgedekte tafels en wekken met zegelafgifte, fooien en papieren servetten de indruk verzadigd te zijn. De centrale keuken is de rustplaats van deze chaotische tijd, de fata morgana van een middagmaal, het visioen van honger bij de hogere standen.

Maar er is één man en die heeft geen rustplaats, geen visioen en geen fata morgana. Hij heeft alleen maar honger. Hij komt dagelijks rond dezelfde tijd, met flakkerende begeerte in zijn ogen en het akelig stilzwijgen van iemand die uit het graf is opgestaan. Hij groet niemand, vraagt niets, verlangt niets. Hij komt gewoon, een stille gast met zijn soldatengamel, en zijn komst is dreigend en smekend, zijn stilte is bevel…

Even verstijven zij die aan het visioen van een middagmaal zitten. Hun gekeuvel, dat tot doel had de gemoedelijkheid van een volle maag voor te wenden, verstomt. Er bestaat nog iets ergers: iemand die geen rustplaats heeft, geen fata morgana, geen visioen… Hij heeft alleen maar honger. Hij is de honger zelf. Honger in het lichaam van een menselijk fragment. Knokige, ruwe handen met blauwgezwollen aders hangen slap uit de versleten, gerafelde mouwen van zijn uniform. Handen die in het verleden voor arbeid en aanpakken stonden; ze kunnen nog slechts bedelen. Blauwpaars gezwollen voeten steken uit wat ooit laarzen zijn geweest. Voeten die in het verleden voor doelgerichtheid en trektocht stonden; ze kunnen nog slechts schuifelen. Elke dag zit hij daar. Hij komt stilzwijgend en meedogenloos, de honger, net als de anderen op het punt staan hem te ontkennen…

Het eiland der onzaligen

Der Neue Tag, 20 april 1919

Op bezoek in het Steinhof

Daar ligt ze dan, de tuinstad der krankzinnigen, toevluchtsoord voor wie aan de waanzin van de wereld ten onder is gegaan, tehuis voor narren en profeten. Goudenregen schittert op het witte grind, kastanjes hebben feestelijk hun stralende knoppen aangestoken en het gekwinkeleer van de leeuweriken valt uit de blauwe lucht naar beneden. Vreedzaam verscholen in de lente ligt deze stad met het lachende gezicht en het bittere hart. Alle huizen zijn identiek opgetrokken en heten ‘paviljoen’, op de gevels staan Romeinse cijfers en de poorten zitten stevig op slot. Sommige huizen zijn omgeven door een tuin waarin de bewoners kunnen rondwandelen, zitten, lopen en staan. Ze worden net naar buiten gebracht. Een vrouw houdt haar twee handen naar voren gestrekt, ze neuriet monotoon een melancholiek liedje en loopt van de ene kant naar de andere, constant in beweging, onvermoeibaar en eindeloos. Ze lijkt in gedachten een kinderwagen voort te duwen. Een man die op de grond zit probeert vergeefs duidelijke kringen in de nog harde grond te tekenen. Een andere man laat zijn vuisten bewegen, draait de ene vuist naar binnen en houdt de andere horizontaal en stil voor zich uit en kijkt geconcentreerd naar elk van zijn eigen bewegingen. Maar rond andere huizen is het stil, die hebben geen tuin. Het huis van de dollemannen, de zware criminelen en Breitwieser-kompanen is donker en dreigend, beveiligd met dikke ijzeren tralies waar af en toe een grijnzende mensentronie doorheen kijkt.¹ Het huis van de idioten is somber, de hele vleugel baadt in duisternis en melancholie. Maar binnenin is er licht, door de vele glazen deuren komt zon vol medeleven bij haar stiefkinderen op bezoek. Er is bezoek. Oude, jonge, zure, opgewekte, onverschillige en bezorgde vrouwen. Ze hebben allemaal grote tassen meegebracht met pakketjes en liefdegaven. Eerst moet je bij de controlearts langs, waar je een blauwe kaart krijgt, dan zoek je het huis waar je moet zijn en belt aan. Een bewaker doet open en neemt de kaart in ontvangst. Dan volgt het weerzien. Sommige patiënten zijn blij met het bezoek, andere zijn van streek, willen nergens van weten, de ene lacht en de andere huilt. Maar haast alle patiënten die ik zag keken eerst in de tassen, de meeste verheugen zich meer over wat ze krijgen dan over het bezoek.

Honger

Jawel, honger. Ook hier heeft hij zijn intrede gedaan. Een patiënt die al genezen is en nu de verveling probeert te verdrijven door zijn ziektegeschiedenis op te schrijven, vertelt me dat honger en ondervoeding vaak tot geestesziekte leiden en dat vooral de laatste tijd vaak mensen worden binnengebracht die gek geworden zijn van de honger. De zenuwen hebben minder bloedtoevoer, zijn te weinig ‘geolied’, en de radertjes van deze goddelijkste aller machines raken verward. Iemand verdenkt er zijn huisgenoten van dat ze het voor hem bestemde eten achterhouden en zelf opeten, hij wordt razend en smijt alles kapot. Een ander is zijn verstandelijke vermogens helemaal verloren en staart droevig voor zich uit: hij heeft honger. Maar in de instelling krijgt hij ternauwernood hulp. ’s Morgens een bedenkelijke kop zwarte koffie, ’s middags bouillon, kool of rapen en als avondeten opnieuw rapen. Pas sinds kort is het eten weer iets beter geworden. Vandaag is het juist vleesdag. Ik weet ergens een menu op de kop te tikken dat ik een patiënt voorhoud. Hij schudt zijn hoofd: ‘Wittekool?! Ik weet nu al dat het weer zuurkool zal zijn. En vlees is hier ook nooit die naam waard!’ Maar nog afgezien daarvan – het is niet elke dag vleesdag, er bestaan vier klassen, en de patiënten van de vierde klasse krijgen een portie honger in plaats van een portie vlees. Hun tegenspoed is meestal eender – hun kost verschilt. Ik noteer hieronder het menu:

Menu van zondag 12 april 1919

Middag:

Avond:

3de klasse:

Gortepap

Goulash

Rundvlees

Havermoutpap

Zuurkool

4de klasse:

Gortepap

Wittekool

Goulash

Zuurkool

Militairen:

Gortepap

Wittekool

Rundvlees

Zuurkool

Verplegend personeel:

Gortepap

Goulash

Rundvlees

Gort

Zuurkool

Verzorgers:

Gepaneerde noedels

Interviews

Ik heb gehoord dat er enkele interessante ‘gevallen’ zijn en ik laat me bij hen aanmelden. Of de doctor zo goed wil zijn mij te ontvangen? Uiteraard, met plezier. Een grote blonde man, gladgeschoren, met expressieve trekken en vriendelijke blauwe ogen ontvangt mij. ‘Dr. Theodosius Regelrecht, kandidaat in de advocatuur.’ Zijn echte naam gebruikt hij niet meer, hij wil met zijn familie niets te maken hebben, hij heet ‘Regelrecht’ en daarmee basta. Hij schrijft zijn memoires, zegt dat hij veel heeft meegemaakt en is zonder meer een persoonlijkheid. ‘U komt uit de papierverwerkende branche?’ Ik sta perplex van zijn openingsvraag en antwoord schuchter van ja. ‘Ik heb dus de twijfelachtige eer,’ vervolgt hij, ‘u te beschouwen als onderdeel van die overbodige opinie, die men de ‘publieke’ noemt? U hebt dat soort van vrij beroep dat u door een fatale vergissing van de natuur niet in staat stelt uw potlood op straat te venten waardoor u er dus maar krantenartikelen mee bent gaan schrijven.’ Kom maar op met uw vragen, waar blijven ze? ‘Hoe denkt u over de politieke situatie in Duits-Oostenrijk, doctor?’² ‘Duits-Oostenrijk is een keizerrijk zonder keizer, het is geen republiek. Elke rijkspresident of kanselier of hoe het staatshoofd ervan ook mag heten zou zich meteen tot het ergste soort bolsjewisme bekeren – voor de prijs van een koningskroon. Alle vroegere Oostenrijks-Hongaarse landen zouden meteen vrede sluiten en een federatie van Donaulanden oprichten als het hun ook maar één keer vergund was mee te lopen in een optocht ter gelegenheid van een keizersjubileum. Alle kranten zouden de openbare aanklager – ik geloof dat hij dr. Mager heet – met regelrecht canardgekwaak begroeten als hij toestond de rubriek ‘Gemengde Berichten van het Hof’ weer in te voeren. Helderzienden en worstelaars zouden meteen hun voltallige publiek kwijt zijn als de een of andere hoogheid zich opnieuw zou verwaardigen bij het militair hospitaal in Grinzing voor te rijden en bij de Weners is de heimwee naar de kasteelmuziek zo onverwoestbaar dat ze bij gebrek eraan communistische bijeenkomsten houden.’ ‘Gelooft u in het communisme, doctor?’ ‘Het communisme mag komen van mij, zolang het communisme is met een goed hart. Ook in Boedapest roept men immers alleen maar Eljen Kun! omdat er niet langer Eljen Kiralyi! kan worden geroepen!’³ ‘Gelooft u in de terugkeer van de monarchie?’ ‘Wat is dat voor een vraag? Communisme of monarchie – dat is allebei Duits-Oostenrijks en allebei tegelijk ook niet. Maar nu heb ik me lang genoeg opgehouden. Laat u aan dat gekkenhuis dat zich de wereld noemt en waar u voor schrijft maar weten dat ik, dr. Theodosius Regelrecht, zeker niet van plan ben terug te keren. Ik ben niet gek!’

En dus vertrok ik maar. Mijn volgende bezoek betrof een statige heer met een grijze baard die een kleurige papieren kroon draagt en zich ‘de laatste keizer’ noemt. Blijkbaar leest ook hij de krant, want hij roept de hele tijd: ‘Mij zetten ze niet af!’⁴ Zijne Treurige Majesteit is ongenaakbaar, dus liep ik verder.

Op de gang kwam een klein, schriel mannetje op me toegelopen. ‘Dr. Regelrecht heeft me over u verteld. Ik ben bereid, sta ter beschikking. Wat ik weet: de monarchie is ontbonden, de Rijksraad werd naar huis gestuurd en in de Nationale Vergadering heeft een staatssecretaris de troonrede gehouden in plaats van de keizer, die juist daarom naar Zwitserland is gestuurd. Ach, de wereld vergaat!’ ‘Bent u niet al te pessimistisch?’ ‘Ik? Integendeel! Ik zie alleen dat de wereld zich tot volledig nieuwe ideeën bekeert. Ik verkondig al sinds jaar en dag: de wereld staat op zijn kop! Dat is waarom ze me gek hebben verklaard. Maar nu stáát ze op haar kop!’ ‘Hoe bent u hier terechtgekomen?’ ‘Ach, heel simpel! Ik had met een gerust gemoed zeven oorlogsleningen ondertekend. Maar toen me gevraagd werd voor nog een achtste te tekenen, schoot ik in een lachkramp en ik riep: ‘De wereld staat op zijn kop!’ Als ik toen in een huilkramp was geschoten, wat meer voor de hand had gelegen, dan hadden ze me opgesloten. Dus belandde ik hier en kwam ik door maandenlange omgang met mensen die er interessante en belangrijke ideeën op nahouden in de gelegenheid mijn visie op de wereld te verdiepen. Ik raad u aan bij ons te komen wonen! U bent schrijver en u zou het hier echt niet moeilijk hebben! Want de artsen geloven nooit van iemand dat hij verstandig is. Ik vergeef het hun: door hun opleiding en de omgang met collega’s is hun wantrouwen gerechtvaardigd. Maar u moet hier komen wonen en een krant oprichten. Ik neem meteen een abonnement. Het moet een satirisch weekblad zijn en u hoeft geen enkele grap te verzinnen! Druk gewoon psychiatrische verslagen en overheidsdecreten af! En verder wens ik u het beste!’…

Afscheid

Het valt me eerlijk gezegd zwaar. De avond omhult het eiland der onzaligen – of zaligen? – met vage spinsels. Alleen de glanzende koepel van de kerk, de prachtige kerk die Otto Wagner heeft gebouwd, is hier nog te zien. Misschien heeft hij gelijk, de kleine professor? Is de wereld geen gekkenhuis? En zou ik me niet beter tijdig van een warm plekje in het Steinhof moeten verzekeren? Misschien doe ik dat wel. En richt ik een krant op. Bij deze zoek ik medewerkers…

1  De inbreker Schani Breitwieser (1891-1919) stond bekend om zijn ramkraken, waarvan hij de opbrengsten onder de armen verdeelde. Bij zijn arrestatie in 1919 gebruikte de politie zoveel geweld dat hij overleed, wat hem een heldenstatus opleverde. Zijn begrafenis liep uit op een massa-manifestatie.

2  De republiek Deutschösterreich was na de Eerste Wereldoorlog de opvolger van het Oostenrijkse deel van Oostenrijk-Hongarije en de voorloper van de republiek Oostenrijk, die in oktober 1919 officieel zou ontstaan.

3  Eljen Kun betekent ‘leve Kun’ en Eljen Kiralyi ‘leve de koning’. De sociaaldemocratische politicus Béla Kun (1886-1939) stelde na het uiteenvallen van de Dubbelmonarchie in Hongarije 1919 een communistisch bestuur in.

4  De laatste keizer van Oostenrijk, Karel I, weigerde in november 1918 zijn abdicatie te aanvaarden en bleef zichzelf en keizerin Zita, vanuit hun verplichte ballingschap, als heersers van Oostenrijk beschouwen. In april 1919 voerde Duits-Oostenrijk een wet in waarbij de keizer officieel van zijn monarchistische rechten en eigendommen moest afzien. Heel wat Oostenrijkers bleven de afgezette keizer trouw.

Interviews met straattypes

Der Neue Tag, 19 mei 1919

Het zijn kinderen van de straat. De straat is hun huis en hun onderdak, hun afkomst en hun eindbestemming. Zij zijn het die de straat een gezicht en een eigen karakter verlenen, ze zijn er een even belangrijk onderdeel van als de lantaarnpalen, de straatstenen, de aanplakzuilen, de obelisken en de tramhuisjes. Ze zijn het straatmeubilair, recht uit de fabriek: levens die ergens zijn gemaakt en als een troep rommel in de grote stad verramsjt worden. De gewone man loopt er dagelijks aan voorbij, onverschillig en afgestompt, hij wijkt ervoor uit als voor een boom of voor een put in de weg en ineens staat hij stil als een mond of een hand van een dergelijk meubelstuk opengaat. En toch zijn deze gewrochten van het eeuwig menselijke falen of van de tekortschietende samenleving met gevoelens begenadigd, ook deze karikaturen van God, met een hart en verstand, met een leven en met eigen ervaringen. Het is leerzaam om met hen te praten. In ieder geval riskeer je bij dat soort gesprekken niet eruit te worden gegooid. Ten bate van het brede publiek deel ik er een paar van mee:

De bedelende weldoener

Meneer Hirsch Garfunkel komt uit het Oosten. Hij moest op zeventienjarige leeftijd cantor worden omwille van zijn ‘fraaie stem’. Maar hij vond dat hij het talent van een operazanger had. Daarom verliet hij in het geheim, zonder dat zijn familie ervan wist, zijn land en trok hij naar Amerika. Daar werd hij eerst zanger in een aantal gebedshuizen en voorzag zo in zijn onderhoud. Maar zoals gezegd wilde meneer Garfunkel koste wat het kost hogerop en op een dag begon hij aan het theater. Hij wist niet hoe het er in de theaterwereld aan toeging en het geroddel, de jaloezie en het gekonkel, de spot en pesterijen van zijn collega’s verdreven hem van het toneel. Maar intussen had hij een liederlijk leven geleid en was hij zijn stem kwijtgeraakt. ‘Het is moeilijk om in dat grote Amerika zoiets als een stem terug te vinden,’ zegt mijnheer Garfunkel. Daarom is hij teruggekeerd naar Europa. Hij bleef steken in Amsterdam, want het mankeerde hem aan reisgeld. Amsterdam is een oude joodse gemeente, er wonen veel rijke geloofsgenoten, en mijnheer Garfunkel werd bij hen zoals hij dat noemt een ‘binnenloper’. Dat wil zeggen dat hij er bij mensen in en uit liep. Hij was half tempeldienaar, half lakei. Hij had het er goed. Er waren dagen dat hij zes keer na elkaar een middagmaal nuttigde. Allemaal door in en uit te lopen. Toen stierf plotseling zijn beschermheer, een van de rijkste kooplieden van de stad Amsterdam. De reisonderbreking had geen nut meer voor meneer Garfunkel. Hij bedelde wat geld bij elkaar en kwam naar Wenen. ‘Wenen was toen nog een mooie stad,’ zegt meneer Garfunkel. Hij ‘verkeerde’ in theaterkringen. La Schratt was een ‘goede bekende’ van hem en Kamineth, de acteur, was ‘meteen zijn vriend’.¹ Hij kende heel wat van de zogenaamde bedelbroeders onder de toneelspelers, zoals de acteur Benda. Hij had in de loop der tijd een prachtig clientèle verworven. Beroemde kunstenaars, graven, kamerheren en hoge functionarissen kenden hem van de straat, en elk betaalde hem wat hij verschuldigd was. Toen herinnerde meneer Garfunkel, groothartig als altijd, zich zijn arme broeders in de Jodenwijk. Door zijn bescheiden leven kon hij met weinig middelen toe. De rest verdeelde hij onder de armen. Zo werd hij weldoener van beroep, schenker en bedelaar in een en dezelfde persoon. Wat overdag ‘binnengekomen’ was, deelde hij ’s avonds uit aan de armen van Leopoldstadt.² Mettertijd groeide zijn ‘klandizie’ aan en nam ook zijn ‘clientèle’ toe, en meneer Garfunkel begon boekjes bij te houden. Een dubbele boekhouding was niet nodig, het waren gewone notitieboekjes. Maar er stonden heel precieze aanwijzingen in over de schenkers en de behoeftigen, in alfabetische volgorde. De zaak floreerde.

Vandaag staat de bedelende weldoener in de ochtend op de Graben en in de middag in de Kärntnerstraße, waar hij op schenkers wacht. Soms groet hij een oudere man of hij spreekt enkele heren aan. Maar de zaken lopen bijlange na niet meer zo goed, beweert meneer Garfunkel. ‘In Wenen hebben de mensen een geldzak op de plek waar het hart zou moeten zitten, terwijl vroeger hun hart in hun geldzak zat,’ zegt hij. Tja, vroeger, dat waren tijden. De voorname heren! De vrome baron Rothschild! En toen de oude Bösedorfer nog gezond was!

Meneer Garfunkel weet niet hoe oud hij is. Ik schat hem tachtig. Zijn baard is zilverwit. Zomer en winter draagt hij lange rokken. Meneer Garfunkel is een fragment, een overblijfsel uit de puinhoop van de oude monarchie. Weemoedig schuifelt hij over de promenade…

De domme Nazi

Of ook: de gek van de Alsergrund.³ Wie kent hem niet, de boomlange Nazi met het al te korte wandelstokje waarmee hij bij elke stap zo stevig op de straatstenen tikt dat het weergalmt!⁴ Nazi loopt principieel nooit op het trottoir, altijd midden op straat, zonder zich van auto’s en trams iets aan te trekken. Nazi heeft zonder meer een markante kop. Als hij zich een snor zou aanmeten zou hij sprekend op Lloyd George lijken.

Nazi heet eigenlijk Ignatz B. en hij komt uit een gedegen burgergezin. Nazi vertelde dat hij van school is gestuurd. Drie jaar lagere school heeft hij gehad en een beetje leren lezen heeft hij ook. ’s Morgens vroeg om zeven uur staat Nazi op. Hij maakt zijn opwachting bij zijn ‘vaste klanten’: bij de kruidenier op de hoek, bij de slager, de melkboer en de schoenmaker. Hij doet een boodschap voor dokter vom Zehnerhaus en neemt zijn fooi in ontvangst. ’s Middags gaat hij naar huis. Hij rust even uit en gaat dan wandelen. Soms maakt hij tochtjes naar het Praterpark.

Ik sprak met Nazi op een zonovergoten middag in het Prater. De dwaas was door het dolle heen omdat de zon straalde en de hemel blauw was. ‘Zo mooi, meneer de doctor!’ riep hij. ‘Kun jij een beetje lezen, Nazi?’ ‘Ja, meneer de doctor, beetje!’ Hij probeerde een uithangbord te lezen. ‘Huis,’ zegt hij plotseling. Nazi heeft honger. Hij staat op, maakt een beleefde buiging en neemt zijn hoed af. Nazi is welgemanierd.

Ik druk hem wat kleingeld in de hand. Nazi kijkt me verbaasd aan. Ik reik hem de hand. Nazi aarzelt. Dan geeft hij me een hand en lacht vrolijk: ‘Goede meneer de doctor!’

De stok tikt hij bij elke stap krachtig op de straatstenen. Een paar kwajongens met ransels op hun rug lopen achter hem aan en roepen: Nazi!… Nazi heeft het odium van Alsergrunder op zijn knokige schouders geladen. Hij draagt zijn naam als een onontkoombaar lot…

Kaspar Feitel

Sinds jaar en dag staat Kaspar Feitel bij een grote inrijpoort van Am Hof.⁵ Een blinde muzikant met links in zijn hand een viool, rechts een strijkstok en tussen zijn lippen een mondharmonica. Hij strijkt en hij speelt: ‘Daarboven waar de sterren staan’…

Kaspar Feitel heeft de sterren nooit gezien. Hij is blind geboren. Vele jaren geleden is hij met zijn vader uit Noord-Bohemen naar Wenen gekomen. Zijn vader had een poppentheater waarmee hij rondtrok door Moravië, Silezië en Hongaars Slowakije. Het was een mooie tijd. Kaspar speelde en de Kasperle-poppen haalden fratsen uit. Ze verdienden goed.

Op een dag reden ze met hun twee wagens over een landweg. Ze kwamen bij een overweg. In de eerste wagen zat Kaspars vader met zijn poppen. Plotseling kwam er een trein aangestoven. Zijn vader werd uit de wagen geslingerd en volledig verpletterd. Alle mooie poppen waren kapot.

Het meisje dat in het poppentheater aan de kassa zat werd Kaspar Feitels vrouw. Vroeger heeft ze in een stoomwasserij gewerkt. Nu is ze daar te oud voor. Kon ze ook maar een instrument bespelen! Maar ze kan nu eenmaal niets.

Kaspar Feitel heeft weinig bezittingen. Zijn vrouw brengt hem soep met haverkorrels in een aarden kom. Feitel haalt een blikken lepel uit zijn jaszak. Vroeger kon je bij de bakker in de Willingerstraße nog twee mooie kadetjes gratis en voor niets krijgen, zegt mevrouw Feitel. Nu niet eens meer een snee brood. Kaspar Feitel lijdt af en toe honger.

Op een keer, het is helemaal niet zo lang geleden, was Kaspar bijna heel rijk geworden. Hij hoorde mensen langslopen. Plotseling viel er iets op straat. Het klonk als een portemonnee. Kaspar Feitel stopte met spelen. Hij luisterde aandachtig. De mensen liepen door. Had iemand de portemonnee al opgeraapt?

Toen kwam er een politieagent naar hem toe. ‘Wel wel,’ zei hij, ‘daar ligt een portemonnee met tweeduizend kronen voor u!’ ‘Maar ik ben blind,’ zei Kaspar Feitel verontschuldigend.

Ik geef hem een kroon en zeg tot ziens! Kaspar knikt en speelt: ‘Daarboven waar de sterren staan’…

1  De Oostenrijkse diva Katharina Schratt (1853-1940) stond vooral bekend als de minnares van keizer Franz Joseph.

2  Leopoldstadt is het tweede district van Wenen, op het eiland tussen Donau en Donaukanal, waar ook het beroemde Praterpark ligt. In 1919 was het een zeer armoedige buurt met veel oostjoodse emigranten. Tegenwoordig is er een straat naar Joseph Roth genoemd.

3  De Alsergrund, het negende district in Wenen, was een sterk verpauperde arbeidersbuurt.

4  Nazi was een courante afkorting van de naam Ignatz, maar ook van een aanhanger van de nationaalsocialistische beweging.

5  Am Hof is een van de belangrijkste pleinen van de Weense binnenstad en is bekend uit scènes in Der dritte Mann, de beroemde film over het naoorlogse Wenen van Carol Reeds uit 1948.