HERMAN BIANCHI EN ZIJN LEVENSLANGE STRIJD
VOOR GERECHTIGHEID

Kees Sluys

Herman Bianchi

en zijn levenslange strijd voor
gerechtigheid

Uitgeverij Bas Lubberhuizen

Deze uitgave is mede mogelijk gemaakt door
de Bianchi Herstelrecht Stichting.

© 2015 Kees Sluys / Uitgeverij Bas Lubberhuizen

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Roel Siebrand | Van 5 tot 9

Foto omslag Matthew Christopher

Alle foto’s in deze uitgave zijn afkomstig uit het archief van

Herman Bianchi, behalve die op p. 236.

De uitgever heeft getracht alle rechthebbenden te achterhalen.
Mocht u desondanks menen aanspraak te maken op enig recht,
dan kunt u contact opnemen met Uitgeverij Bas Lubberhuizen,
info@lubberhuizen.nl.

ISBN 978 90 5937 436 2

NUR 680

www.lubberhuizen.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015, met
ISBN 978 90 5937 428 7

Inhoud

Woord vooraf

Voorspel

1 Een dolende jongeman

2 De oorlog hakt erin

3 Ontmoeting met Piet Meertens

4 Rechtenstudie bij Diepenhorst

5 Zonder filosofie gaat het niet

6 Een rijzende ster

7 Leven op de Prinsengracht

Spraakmakend hoogleraarschap

8 Een pamflet over gerechtigheid

9 Een missie

10 Ongewenst decanaat

11 Sabbatical

12 Lollum – toevlucht in Friesland

13 Nieuwe criminologische impulsen

14 Twee vaders

15 Geen compromissen!

16 Opschudding in de criminologie

17 Twaalf criminologische modellen

18 Omstreden abolitionisme

19 Meertens overlijdt

20 Vaarwel, universiteit

Een nieuw leven

21 Criminologen zijn schrijvers

22 Goede vrienden

23 Romans, mystiek, Gay Games

24 Societas Sine Nubilo

25 Vrijmetselarij en broederschap

De erfenis

26 Herstelrecht als serieus alternatief

27 Een promotie en een prijs

28 Vervlogen bevlogenheid

29 Een grote geest wordt

Bronnen

Woord van dank

Personenregister

Woord vooraf

Prof. dr. Herman Bianchi (op latere leeftijd ging hij zich Thomas noemen), zoon van een gereformeerde moeder en een katholieke vader, heeft zich zijn hele leven beziggehouden met straf, opsluiting en gerechtigheid. Zijn opsluiting in Kamp Amersfoort tijdens de oorlog en de trauma’s die hij daarvan heeft overgehouden, zijn er, na een gesprek met Pieter Baan, de oorzaak van geweest dat hij rechten is gaan studeren, al ging zijn voorkeur eigenlijk uit naar Nederlands en geschiedenis.

Die religieuze, literaire en historische achtergronden hebben in grote mate zijn denken beïnvloed; zoals ook zijn peetvader Piet Meertens daarbij een grote rol heeft gespeeld. Bianchi was een gedreven persoon, weinig bereid tot compromissen en zeer vasthoudend in zijn specifieke behandeling van het vakgebied criminologie aan de Vrije Universiteit. Hoewel hij bijbelse argumenten niet schuwde, was niet iedereen aan deze gereformeerde instelling blij met zijn radicale standpunten. Ook collega’s aan andere universiteiten hadden moeite met zijn radicale ideeën, maar dat bracht Bianchi er allerminst toe zijn zienswijze aan te passen.

Ook zijn promotor I.A. Diepenhorst was het niet altijd met Bianchi eens, maar bleef hem toch altijd steunen. Bij Bianchi’s afscheid van de universiteit sprak hij de woorden: ‘Bianchi weet precies hoe ver hij te ver kan gaan.’ Kortom: een veelbesproken man en een markante hoogleraar. Van een soort waarvan we in de huidige, op prestatie gerichte wetenschapsopvatting wel meer kunnen gebruiken.

In de beoefening van zijn vakgebied was Bianchi altijd meer criminosoof dan criminoloog, altijd op zoek naar de fundamenten van gerechtigheid en wars van de slechts op de praktijk gerichte aanpak van menig collega: de eeuwige strijd in de wetenschap tussen de theoriebouwers en de empiristen.

Bianchi behoorde tot de eerste stroming. In de wetenschappelijke discussies ging het er fel aan toe en werd er veelvuldig op de man gespeeld. De brede aanpak – religieus, literair, historisch, filosofisch – werd door sommigen onwetenschappelijk genoemd, maar door anderen verfrissend.

In het buitenland was Bianchi een geliefd spreker en hij gaf dan ook veelvuldig college in Amerika, Canada, Frankrijk, Engeland, Duitsland en in het land van zijn gewaardeerde collega Nils Christie, Noorwegen.

Ten tijde van zijn afscheid in 1986 stelde Bianchi in een artikel over de toekomst van het strafrecht dat de ontwikkeling ‘in elk geval de richting op zal gaan van conflictoplossing en ook de hulpverlening zal zich daaraan aanpassen’. Profetische woorden, die hij liet volgen door de vraag: ‘Ik ben nieuwsgierig wat de lezer van dit artikel in het decennium na het jaar 2000 ervan zal zeggen.’

Wel, Bianchi’s erfenis ligt in het herstelrecht en het is verheugend voor hem dat diverse oud-leerlingen en geestverwanten nu aan het roer staan van de ontwikkeling van herstelrecht.

In het voor u liggende boek wordt zijn Belgische collega Walgrave aangehaald. Hij sprak de uitdagende woorden ‘dat herstelrecht een fundamentele vernieuwing inhoudt, veel meer dan een eenvoudige bijkomende techniek. De optie om herstelrecht uit te bouwen tot een volwaardig alternatief voor strafrecht, en niet te beperken tot een aanvulling ervan, moet een antwoord bieden op ten minste twee deelvragen: Is herstelrecht echt fundamenteel anders en beter dan strafrecht? En: Is een herstelrechtelijk systeem haalbaar?’

Over die vragen – de term herstelrecht kwam overigens pas na zijn emeritaat echt in zwang – heeft Bianchi zijn leven lang nagedacht. Ze komen in dit boek uitvoerig en helder aan bod.

Laten we hopen dat de erfenis van Bianchi doorgaat op weg naar een rechtvaardiger rechtssysteem.

Drs. ing. M. Geersing
voorzitter van de Bianchi Herstelrecht Stichting

Voorspel

1  Een dolende jongeman

Kort na de Bevrijding, in augustus 1945, liep hij totaal verloren in de wereld rond. De 21-jarige Rotterdammer Herman Bianchi had nog maar weinig te verliezen.

Toen hij een strohalm zag, besloot hij die te grijpen.

Ergens in Amsterdam had Herman een aanplakbiljet zien hangen waarop een zomerkamp werd aangekondigd, georganiseerd door het weekblad De Vlam. Hij beschouwt het nog altijd als een ‘goddelijke ingeving’ dat hij gehoor gaf aan die oproep.

De Vlam was de naoorlogse voortzetting van het illegale blad De Vonk, een gestencild socialistisch blaadje voor Vrijheid en Cultuur. De redactie bestond uit Tom Rot, die een drukkerijtje runde, zijn vriend Jef Last, arts/seksuoloog Wim Storm en diverse andere vertegenwoordigers uit de socialistische en anarchistische hoek.

Strijdbaar was hun taal. Toen in 1942 de Sovjet-Unie door Hitler werd uitgedaagd, las men in de kolommen van De Vonk: ‘De Duitse Nazi’s hebben tot nu toe gemakkelijke successen kunnen beryken door met een grote overmacht zwakke volkeren neer te slaan. Zij vonden tegenover zich slechts weifelende, aarzelende, wormstekige burgerlyke regeringen die het eigen volk meer vreesden dan den vreemden vyand. DOCH THANS STAAN DE NAZI’S TEGENOVER HET PROLETARIAAT IN ZIJN VOLLE WAPENRUSTING, DAT VASTBESLOTEN IS TE STRYDEN TOT DEN DOOD!! Deze oorlog voert de S.U. niet tegen het Duitse volk, doch vòor het Duitse volk, tegen zijn Nazibeulen! Hoe sneller het Duitse volk zijn kluisters breekt, des te sneller zal ook deze oorlog eindigen.’

‘Uit de Vonk zal de Vlam oplaaien,’ had Poesjkin ooit geschreven. Die woorden vormden het motto van De Vlam, dat ook medewerkers kende als Anton Constandse, Hans Bovenkerk, Frits Kief, Piet Meertens en het bejaarde, broze erelid van de redactie Henriette Roland Holst.

Jacques de Kadt, die haar nog kende van hun gezamenlijke tijd in de Communistische Partij Holland, schreef in zijn herinneringen bewonderend hoe zij ‘vergaderingen in haar ban wist te brengen als slechts zeer, zéér weinigen. Altijd als ze ging spreken werd het doodstil in de zaal, zodat haar zwakke stem tot in de uiterste hoeken doorkwam; en het bleef stil tot aan haar slotwoord.’

Ook manifesteerde zich nog de in de jaren twintig en dertig bekende radicale marxist Sam de Wolff (1878-1960). Het ‘type van de radicale blaaskaak, een type dat in marxistische kringen vrij zeldzaam was en in de anarchistische kringen vrij algemeen’, zo zou Jacques de Kadt hem kenschetsen.

Waardering had De Kadt aanvankelijk wel voor Jef Last. Deze schrijver had ‘de gave om inzichten kenbaar te maken die van de gangbare afweken en tot denken prikkelden’. Dat hij ook ‘vreselijk ijdel’ was stoorde De Kadt niet, ‘want ik meende dat dit nu eenmaal bij de gemiddelde kunstenaar behoorde’. Minder was hij te spreken over Lasts latere sympathieën met Stalin-Rusland, die hij deelde met zijn Franse vriend André Gide.

Het Vlam Zomerkamp werd van zaterdag 4 tot en met zondag 12 augustus 1945 gehouden nabij Hilversum. Plaats van handeling: het terrein van Sanatorium Zonnestraal.

De opkomst was onverwacht groot. Zo’n zeshonderd belangstellenden hadden zich opgegeven en kregen voor aanvang een zes pagina’s tellende brochure in de brievenbus bezorgd. Daarin werd onder meer besproken wat men gedurende die week diende mee te nemen. ‘Om te beginnen: de distributiebonnen voor brood, boter, suiker, vlees, kaas en melk. […] Verder, 2 wollen dekens, dekenspelden zijn erg gemakkelijk, je kunt dan van je deken een slaapzak maken, voorts lakens of linnen slaapzak, wanneer je niet tegen kriebelen kunt en geen lakens, wanneer je wel tegen kriebelen kunt (of geen lakens bezit), wat extra kleren, niet te veel, want we blijven tenslotte maar een week weg. […] en zo komen we via handdoeken bij de toiletspullen: zeep, zand, soda, tandpasta, scheergerei, zonnebrandolie, kam, spiegeltje. […] Closetpapier kan een benijdenswaardig iets zijn, heb je ’t, vergeet ’t dan niet.’ Enzovoorts.

In de tent van de ‘Burgerlijke Stand’, zo werd in het vooruitzicht gesteld, ‘zit een aantal medewerkers, die verlangend zijn, naam en adres van de pas-aangekomenen te vernemen, jullie kampgids, die tevens legitimatie-bewijs is, even willen zien en na contrôle een deelnemerskaart uitreiken, wanneer de centjes betaald blijken te zijn. (Wanneer het kampgeld per giro of postwissel betaald is, neem dan voor de zekerheid het strookje mee, want giro en posterijen werken soms nog wel een beetje traag!!)’

Op het programma van die week stonden een kunstavond, diverse ‘bonte avonden’, declamaties (Albert van Dalsum), muziekuitvoeringen en de nodige lezingen. De organisatoren hadden een mooie club sprekers bereid gevonden aan te treden. Zo sprak Max van Praag over ‘Socialisme en Religie’, Henk van Randwijk, hoofdredacteur van Vrij Nederland, over het onderwerp ‘Wat ons Nederlanders bindt’, boog Jan Lemaire zich over ‘De kunst, die komen gaat’ en sprak dr. W. Storm over ‘Sexueel leven, – nu!’

Voorts waren er nog voordrachten van Anton Constandse (over ‘de waarde van het Christendom voor onze tijd’), van Stan Poppe, Jef Last (‘De illegaliteit als stuwende factor voor het socialisme’) en ‘significa’-wiskundige prof. G. Mannoury. Dit ‘politiek warhoofd van het ergste soort’ (alweer volgens De Kadt) verving de zieke Roland Holst. In de kampbrochure werd de omissie zeer betreurd, maar: ‘Vanaf deze plaats wensen wij haar kracht toe, hopen haar bezielend geluid in persoon of in schrift nog éénmaal te horen.’

De openingslezing zou op zondagochtend 5 augustus (om 9.30 uur] worden verzorgd door dr. P.J. Meertens: over de Duitse minister van Buitenlandse Zaken in de Weimarrepubliek Walther Rathenau, die in 1922 door rechtsradicalen was vermoord.

Een aantrekkelijk programma voor een leergierige en gevoelige jongeman als Herman, wiens recente jaren in hoge mate door traumatische oorlogservaringen waren getekend. De oorlog had hem verhinderd zijn schoolopleiding af te maken, maar bovenal waren er de akelige, afschuwelijke herinneringen aan het kamp, die door zijn hoofd bleven spoken.

2  De oorlog hakt erin

Materieel gezien had Herman tijdens zijn jongensjaren weinig te klagen over zijn vader, in intellectueel opzicht was er geen enkele affiniteit.

Hij miste een ‘geestelijk’ vader. Iemand die hem emotioneel en intellectueel verder kon brengen. Aan dat verlangen kon Frans Bianchi, die alleen maar lager onderwijs had genoten, in de verste verte niet voldoen. Bianchi herinnert zich nog altijd die vraag van zijn vader in de huiskamer: ‘Moet “hij wordt” met een d of met een t?’

Frans (Franciscus) Bianchi (1 mei 1896) stamde af van een Zwitserse soldaat, die rond 1765 met een broer naar het noorden was gekomen om dienst te nemen in het Hollandse leger – dat destijds voor een groot deel uit vreemdelingen bestond. Tijdens de Eerste Wereldoorlog was Frans een tijdlang als sergeant-majoor onder de wapenen geweest en had de zuster van een bevriende soldaat leren kennen: Francina Sukkel, geboren op 14 mei 1889. Vanaf haar negentiende was ze werkzaam als ‘3 e onderwijzeres voor de nuttige handwerken’ aan de school voor ‘gewoon lager onderwijs derde klasse’.

Op 8 mei 1919 waren Frans en Francina (hij rooms-katholiek, zij gereformeerd) getrouwd. Met spijt had Francina toen haar baan als onderwijzeres moeten opzeggen.

Toen Herman op 14 december 1924 in Rotterdam werd geboren, was zijn zus Beth (Elisabeth Petronella Maria) ruim drie jaar oud. Zij was geboren op 7 juli 1921 en genoemd naar een katholieke grootmoeder, Herman naar grootvader Hermanus. Het gezin woonde aanvankelijk in de Schietbaanstraat en vervolgens in een nieuwe wijk op de Gordelweg.

De twee geloven op dit kussen leverden in het gezin niet de spreekwoordelijke problemen op. Wel liet Frans graag zijn oog vallen op andere vrouwen. Het wekte Francina’s ergernis en gaf soms aanleiding tot minder vrolijke taferelen. Wanneer hij weer eens te lang wegbleef, nam zij haar zoon mee naar de binnenstad om te kijken waar Frans uithing. Niet zelden vonden ze hem dan in een of ander danscafé, in de armen van een andere vrouw. Waarop Francina haar man smeekte mee te komen en de kroegbaas, die geen gedoe in zijn zaak wilde, Frans dringend verzocht om op te krassen. De kleine Herman vond het vreselijk.

Een keer stortte Francina bij ouderlingenbezoek haar hart uit over Frans’ buitenechtelijke escapades. Maar in plaats van een woord van troost kreeg Francina tot haar ontzetting de kille mededeling dat ze niet langer bij het Avondmaal gewenst was. Een vrouw met zó’n man – dat kon niet door de gereformeerde beugel.

Herman met zijn moeder in het huis aan de Gordelweg in Rotterdam

Niettemin verscheen Francina, uit protest, bij de volgende Avondmaal-dienst in de kerk. In gezelschap van haar zoon. Het was opnieuw een pijnlijke ervaring. ‘Ik voel de schaamte nog, en de boosheid,’ zou Bianchi decennia nadien nog verklaren. ‘Ik heb het die kerk nooit vergeven.’

Frans verzaakte zijn huiselijke plichten niet. Tussen het flierefluiten door zorgde hij ervoor dat het huishouden met de twee kinderen financieel naar behoren kon draaien.

Hoe zijn vader aan de kost kwam, werd Herman nooit precies duidelijk. Hij hield het er maar op dat hij een soort zakenman of handelsreiziger was. Soms kon hij zomaar opeens opduiken met interessante handel, zoals Chinese kunst.

Frans hield niet alleen van vrouwen, maar ook van mooie auto’s en van fotograferen. Bianchi herinnert zich nog dat ze een keer een tocht naar Brussel ondernamen en dat Frans het gezin bij het standbeeld van de onbekende soldaat op de foto zette. ‘Maar het gekke is,’ zegt Bianchi, ‘ik heb zelf nooit een fototoestel gehad. Nooit! Ik vond er niks aan, fotograferen.’ Soms maakte vader ook op zondag een ritje met de auto, tegen de mores van het gereformeerde geloof in. Eén keer vergezelde Francina hem toch, maar na afloop voelde ze zich schuldig; het hóórde niet.

Vader Frans Bianchi

Onderwijs genoot Herman op de protestantse school. Eerst bezocht hij de gereformeerde Elout van Soeterwoude kleuterschool en vervolgens de gereformeerde Hendrick H. Bavinckschool.

Hij ontpopte zich als een intelligente, leergierige leerling en Francina begon al te dromen (zoals gereformeerde moeders wel vaker deden) dat hij dominee zou worden. Vanzelfsprekend had ook de bovenmeester al snel in de gaten dat hij met een slimme leerling te maken had. Zo kwam Herman vervolgens op het gereformeerde Marnix van Sint Aldegonde Gymnasium terecht.

De eerste paar jaar doorliep hij vlot. Speciale vrienden had hij niet. Wel ging hij vanaf zijn twaalfde bij de padvinderij en kwam daar terecht in een groep die was genoemd naar Albert Schweitzer, de beroemde arts-filo-soof-zendeling die zich in Afrika ophield. Het bracht hem in 1937 naar de Wereldjamboree die in Vogelenzang werd gehouden. Inspiratie voor het menigmaal aangeheven lied: ‘In negentien drie zeven / dan zul je wat beleven!’

Voetballen was totaal niet aan hem besteed, watersport trok hem wel. Zeilen en kanoën. ‘Die kano stond in de winter altijd bij ons in de tuin op de Gordelweg. En dan zorgde mijn vader er wel voor dat die kano weer op de Bergse Plassen kwam.’ Een paar jaar lang beoefende hij de schermsport en deed hij het niet onverdienstelijk op floret. ‘Dat was een heel chique sport. Kwam ik opeens in aanraking met jongens uit de allerhoogste milieus van Rotterdam. Was ik zestien, zeventien jaar. Ik heb ook nog meegedaan aan jeugdkampioenschappen.’

Daags voor de verjaardag van zijn moeder begon het bombardement op Rotterdam. Het ouderlijk huis werd niet getroffen, maar Bianchi herinnert zich: ‘Ik weet nog wel dat mijn vader zei: “O God, daar beginnen ze!” En toen zagen we ze overvliegen, bommen op het centrum. Ik zie nog mensen met een hondje vluchten en zo. Dat zijn beelden die je bijblijven. Na het bombardement ging ik op de fiets rondrijden. Ontploffingen, huizen opgeblazen, één grote kale vlakte.’

Vrij spoedig na de Duitse inval sloten de meeste scholen. Die werden gesloopt of gingen als kazerne dienstdoen voor de Duitsers. Ook het Marnix Gymnasium. Herman zat toen in de derde klas.

Net als alle jongemannen van zijn leeftijd kreeg ook hij een oproep voor de Arbeidsdienst. Hij werd tewerkgesteld in een oud legerkamp vlak bij Winterswijk. Na een paar weken kwam hij in contact met een man die mensen hielp deserteren. Een kennis van hem, iemand uit het verzet, bracht Herman naar de trein richting noorden.

Zo arriveerde Herman in 1942 als deserteur in de net drooggelegde Noordoostpolder en kwam hij terecht tussen allerlei andere jongens en onderduikers die daar op het land aan het werk waren. Al gauw begon de gymnasiast zich stierlijk te vervelen tussen de doorgaans weinig ontwikkelde medegedeserteerden. Hij wilde praten over Grieks en Latijn, over geschiedenis en cultuur.

Na een poosje hield hij het voor gezien, en vertrok hij – op het gevaar af gesnapt te worden – uit de polder en meldde zich na wat omzwervingen weer bij het ouderlijk huis. Clandestien kreeg hij van een paar leraren af en toe nog onderricht in Frans en Latijn, maar verder betekende de oorlogstijd vooral: verveling. Zijn zuster was inmiddels naar Zuid-Limburg vertrokken, waar ze als verpleegster werkzaam was.

Op een mooie voorjaarsdag in 1943 lag Herman ergens aan de oever van de Nieuwe Maas wat te zonnen en een beetje te dutten. Toen hij zijn ogen weer opende, keek hij recht in het gezicht van een man van een jaar of veertig, vijfenveertig. Hij had een schetsboek in zijn hand en vroeg Herman of hij hem mocht tekenen. De man bleek kunstschilder te zijn en stelde zich voor als Dolf Henkes.

Herman stemde toe, maar – hij begreep dat Henkes homoseksueel was – maakte hem wel duidelijk dat hij geen zin had in avances.

Henkes bleek de oudere man, de ‘geestelijk vader’, naar wie Herman al een tijd op zoek was. Bianchi: ‘Ik heb veel van Dolf geleerd, op het gebied van kunst en muziek. Hij sprak Frans, had in Parijs gewoond in de tijd van Picasso. Beschikte ook over een grammofoon en draaide Franse muziek. Het was echt een soort opleiding voor mij. Daar ben ik hem nog steeds dankbaar voor. Voor mij was Dolf een soort vader, hij was 45, ik was een jongen van negentien. Het was oorlog, er was weinig te beleven.’

Henkes bezorgde Herman, nog steeds deserteur, na enige tijd een onderduikadres op Katendrecht, op de zolder van een bordeel. Bianchi: ‘Dat was de veiligste plek, want de Kaap was verboden gebied voor de Duitse soldaten. Er kwamen stiekem wel officieren, maar die zorgden er gewoon voor dat daar geen razzia’s werden gehouden. Ik zie het nog voor me. Die hoeren, en die hoerentaal. Dat was leuk. Er zaten ook een paar rasechte communisten, die het evangelie van Stalin verkondigden.’

Herman was geen echte verzetsman, maar verrichtte af en toe wel klusjes voor een vriend die contacten in het verzet had. Eigenlijk deed hij het alleen maar als een soort ontspanning; hij vond het wel leuk om af en toe per trein een pakje naar Amsterdam te brengen. Daar kwam bij dat verzetsmensen vaak lekkere dingen te eten hadden.

Na een paar succesvolle expedities liep het op een avond in mei 1944 opeens mis. Er was een Duitser neergeschoten in de stad. Zijn verzetskameraden leek het raadzaam om de nacht in Amsterdam door te brengen. Uitgerekend die nacht werd het groepje slachtoffer van een razzia. Nadat het huis op de Nicolaas Witsenkade was binnengestormd en alle aanwezigen waren opgepakt, werd Herman naar het bureau in de Euterpestraat – de latere Gerrit van der Veenstraat – afgevoerd.

In de kelders van het schoolgebouw werd hij ondervraagd door een SS’er, die hem de angstaanjagende woorden toevoegde: ‘Du werdest Pein haben, mein Lieber.’

Herman, voorjaar 1944

Maar de gevreesde marteling bleef uit nadat was gebleken dat Herman kennelijk werkelijk niet van enig detail op de hoogte was. Wel werd hij naar de gevangenis in de Havenstraat overgebracht. Daar zat hij gedurende enige tijd met zeven of acht lotgenoten in één cel opgesloten.

De herinnering blijft levend: ‘Twee mensen per matras. Het was er warm en ik kreeg het vreselijk benauwd. Ik zie nog die kleine gleuf onder het raam voor me, dat gaf nog een béétje frisse lucht. En ik hoorde het geluid van kinderen op straat.’

Twee maanden later werd hij overgebracht naar Kamp Amersfoort, het Polizeiliches Durchgangslager, dat in 1941 door de Duitsers in gebruik was genomen. Oorspronkelijk, voor de oorlog, was het een barakkencomplex geweest voor gemobiliseerde militairen die werkten aan de Grebbelinie en aan de verdedigingswerken rond Amersfoort. Joseph Kotälla was er de zeer beruchte kampbeul.

Bonnetje uit Kamp Amersfoort

Herman verbleef tot november 1944 in het kamp en maakte er afschuwelijke dingen mee. Bianchi: ‘De bewakers waren steeds bezig om gevangenen te pesten. Moest je naakt in rijen staan. Vanaf 8.00 uur in de ochtend. Ja, ik heb het zelf meegemaakt. Uren gewoon staan. Tot mensen neervielen. Liep die Kotälla langs en als je niet mooi recht stond had hij een zweep en… Die moffen waren zo onvoorstelbaar wreed.’

Maar het ergste moest nog komen.

Nadat Herman was betrapt op sprekend contact met een gevangene uit Vught, die met een aantal anderen naar Amersfoort was overgeplaatst voor transport naar Dachau, kwam er een SS’er op hem af die zei: ‘Jij gaat pompen.’

Vijftig jaar na dato zouden de herinneringen in volle hevigheid terugkomen. In een ‘gefantaseerde autobiografie’ beschreef Bianchi, op dat moment al een aantal jaar emeritus hoogleraar, zijn ervaringen van dat lange, meest angstige moment in zijn leven. In deze ongepubliceerde roman bevindt de hoofdpersoon (‘Bastijn’) zich ook een tijd in Kamp Amersfoort. Citaat:

‘Je weet dat je niet met elkaar mag praten. Jij gaat pompen!’ Zegt een kampbewaarder die op hem is af komen lopen.

Bastijn weet wat ‘Pompen’ betekent. Dat zijn kniebuigingen maken, in de Rozentuin: een langwerpige plek met sintels en omgeven door dubbel prikkeldraad. Gestraften staan of liggen daar soms, dagen en nachten lang, in de open lucht, meestal zonder eten ofdrinken. Pompen betekent kniebuigingen: geen twintig keer, geen honderd keer, geen tweehonderd keer, maar net zo lang tot het schemert voor je ogen, tot het bloed uit je mond gulpt en je bewusteloos neervalt. Zelfs trappen en schoppen of een emmer water brengt de gemartelde dan niet meer overeind. Velen overleven het niet. Bastijn heeft het gezien toen een keer alle Häftlinge op de paradeplaats stonden. En hij heeft er vele malen over gehoord. Het is een angstvisioen voor alle Häftlinge. Het is de hel binnen in de hel.

‘Ik doe het niet,’ zegt Bastijn tot zijn eigen verwondering. Het is eruit voordat hij het zelf beseft.

Het bevel wordt herhaald: ‘Pompen!’

De man komt nog eens dreigend op hem af. Opnieuw zegt Bastijn:

‘Ik doe het niet,’ met de koppigheid der vertwijfeling. Een wonder geschiedt. De man laat hem gaan.

Bastijn kan overleven.

In het najaar van 1944 – de Geallieerden rukten op – werden de Duitsers noodgedwongen ietsje soepeler en begonnen ze voorbereidingen te treffen het kamp al enigszins te ontruimen. Op aandringen van het Zweedse Rode Kruis mocht een aantal doodzieke gevangenen worden losgelaten. Herman lag op dat moment ook in de ziekenboeg en hoorde bij het dozijn gelukkigen.

Half oktober kreeg ‘Geachte mevrouw Bianchi moeder van Herman’ een met potlood geschreven briefje op het adres aan de Gordelweg bezorgd: ‘Herman maakt het redelijk wel en is geheel van een aandoening aan de nieren genezen. Hij geniet een bijzondere verzorging van hollandse verplegers en doktoren, die ondergetekende als bijzonder zorgzaam en vriendelijk heeft leren kennen. Er bestaat grote kans dat hij als afgekeurde over een week of 2 vrij komt. Ontvangt van hem de allerhartelijkste groeten. Ik wens u een spoedig weerzien met uw zoon en kracht van God. Jaap Verhoeff, Prof. v. Vlotenweg in Bloemendaal.’

Een paar weken later behoorde Herman tot het groepje dat met een auto van het Zweedse Rode Kruis naar Den Haag werd overgebracht. Bianchi: ‘Ik weet nog goed, er was geen benzine meer, maar het was een auto met zo’n gaskap boven het dak. In Den Haag hebben we goed eten gekregen, en twee dagen later mocht ik naar huis. Treinen en bussen reden niet meer, zodat ik naar huis ben gaan lopen.’

Toen Francina haar sterk vermagerde zoon na al die tijd weer terugzag, viel ze flauw: ze had gedacht dat Herman dood was.

Eenmaal weer wat opgeknapt (vader Frans beschikte over de nodige connecties op de zwarte markt), sleepte Herman zich verweesd door het laatste oorlogsjaar.

Zijn zus werd in de mooie Bevrijdingstijd verliefd op een Engelse militair: Frank A. Pudge. Ze kende geen woord Engels en Herman moest eraan te pas komen om Frank te vragen een dansje te wagen op de deuntjes uit de koffergrammofoon. Op 21 februari 1946 trouwde het stel in Stourbridge nabij Wolverhampton en vestigde zich in Engeland. Herman kon niet bij het huwelijk aanwezig zijn, maar onderhield contact en zou later regelmatig naar Engeland reizen. In 1946 beviel zijn zuster van een zoon: Robert.

Een paar weken later reisde Herman op een visum naar Engeland om zijn kleine neefje te aanschouwen. Bianchi: ‘Ik zeg altijd tegen Robert – dan krijgt hij tranen in zijn ogen: ik heb jou in mijn handen gehad toen je een paar weken oud was.’

3  Ontmoeting met Piet Meertens

Piet Meertens was 45 jaar oud toen hij op zondagochtend 5 augustus 1945 zijn publiek op het Vlamkamp over Rathenau onderhield.

De bekende neerlandicus was op tal van terreinen kundig en actief. Hij had in Utrecht Nederlands gestudeerd en was zeer geïnteresseerd in mystiek. In de jaren twintig was hij enige tijd leraar geweest, waarna hij in 1930 in dienst was getreden van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen, als secretaris van de Dialectencommissie. In 1934 werd hij ook benoemd als secretaris van de toen ingestelde commissie voor Volkskunde.

Meertens was christen-socialist en was actief geweest in het Comité van Waakzaamheid (met onder anderen Menno ter Braak, Eddy du Perron en Jan Romein). Maar als aanhanger van de Groot-Nederlandse gedachte betoonde hij zich niet anti-Duits. Sinds 1934 maakte hij zich als celbezoeker en toezichthouder ook verdienstelijk voor het Nederlandsch Genootschap tot Zedelijke Verbetering der Gevangenen.

Meertens was vrijgezel. ‘Ik ben niet iemand die in staat is om blijvend met een ander samen te leven,’ liet hij op zijn oude dag noteren. ‘Dat kan ik niet. Ik houd erg van het alleen-zijn. Ik vind het heerlijk om niemand om me heen te hebben en ongestoord rustig te kunnen werken. Ik ben bijzonder gesteld op vriendschap. Ik vind niets zo heerlijk als een gesprek met een vriend. Dat is voor mij het allergrootste genot dat er is. Maar die vriend moet dan ook weer weggaan en me met rust laten. Iemand dag in dag uit bij me: dat kan ik niet hebben. Daarvoor ben ik te enenmale ongeschikt. Dat heeft mijn moeder me al gezegd toen ik nog een jongen was. Toen ik studeerde zei ze altijd tegen me: “Jongen, je moet maar nooit trouwen want je zult een onmogelijke man zijn voor je vrouw.” Toen moest ik er natuurlijk om lachen, maar later dacht ik: “Ze heeft gelijk.” Ik heb veel goede, enkele heel goede vrienden gehad.’

Op 13 september van het eerste oorlogsjaar was hij opgepakt (en later veroordeeld) op grond van homoseksuele contacten met twee jonge mannen, in de periode tussen 1933 en 1939. Ontucht door meerderjarige met minderjarige van hetzelfde geslacht, luidde de eerste aanklacht. Iemand ‘door eenige feitelijkheid of bedreiging met eenige feitelijkheid dwingen iets te doen en te dulden’, de tweede.

Tot zijn ontsteltenis had Meertens een paar maanden in de cel moeten doorbrengen. In zijn dagboek noteerde hij: ‘Ik was bij de huiszoeking (op het bureau en vervolgens in mijn huis) wild van woede en verontwaardiging, maar vooral van schaamte, over het droevige feit dat in ons land zulke dingen mogelijk zijn en juist nu, nu het de plicht van iedere Nederlander moet zijn om de eer van ons volk hoog te houden. Terwijl ons land bezet is door een vreemde mogendheid en onze nationale zelfstandigheid op het spel staat, komt de Nederlandse justitie huiszoeking doen naar pornografische foto’s op een bureau, waar sinds jaar en dag gewerkt wordt aan de verheffing van het nationale bewustzijn van ons land.’

In een iets latere aantekening constateert hij dat God kennelijk ‘met mij een bijzondere weg wil begaan, een weg van leed en beproeving’. Nog weer even verder: ‘Niets heeft mij zozeer verbijsterd als dit, en niets is zozeer tot mij doorgedrongen in deze dagen, in al zijn realiteit, als dat de maatschappij degenen die tegen de gemeenschap hebben gezondigd, tot straf van die gemeenschap uitsluit, in plaats van hen wat men had mogen verwachten – te leren weer gemeenschapsmensch te worden.’

Tijdens de oorlog was Meertens benaderd door Henk van Randwijk, die hem vroeg bij de illegale beweging van Vrij Nederland te komen. Maar ook door Jef Last: of hij zich wilde aansluiten bij De Vonk, een groep jonge mensen rondom Henriette Roland Holst. Deze beweging wilde radicaal breken met elke uiting van het nationaal-socialisme, maar tegelijkertijd Duitsland en de Duitse jeugd niet in de steek laten. Meertens koos dus voor De Vonk.

Toen direct na de oorlog de doodstraf werd ingevoerd, werd Meertens voorzitter van een comité tot afschaffing van de doodstraf.

Herman was van dit alles nog onkundig toen hij het Vlamkamp betrad.

Een van de eerste coryfeeën met wie hij in gesprek kwam, was de 47-jarige globetrotter-schrijver Jef Last. Deze was getrouwd, homoseksueel en noemde zich biseksueel. Dat Jacques de Kadt het niet zo slecht had gezien, wordt bevestigd door wat Lasts echtgenote Ida ter Haar ooit over hem zei: ‘Mijn man is helemaal vervuld van zichzelf.’ Bianchi: ‘Last probeerde wat met me, maar ik zei: “Nee, daar heb ik geen zin in.” Waarop hij me aan Meertens voorstelde. “Die houdt zijn handen wel thuis.” Meertens en ik zijn toen gaan wandelen. Hij was hartstochtelijk op zoek naar een zoon en ik naar een peetvader. We hebben in die week drie keer een lange wandeling gemaakt. Ik was gewaarschuwd dat hij niet met zijn poten van jongens af kon blijven. Maar toen heeft hij mij gezegd: “Hoor eens, ik zal nooit aan je komen.”’

Vrijwel onmiddellijk na afloop van het Vlamkamp, op woensdag 15 augustus, werd Herman door Meertens uitgenodigd om nog eens langs te komen. Om over zijn toekomst te praten.

Vanaf dat moment werd Meertens’ adres, Prinsengracht 1101 in Amsterdam, een toevluchtsoord. Om te praten, veel te praten. Ook kon hij er gretig grasduinen in Meertens’ omvangrijke bibliotheek. Een van de dingen die hij van zijn ‘tweede vader’ oppikte, was diens belangstelling voor mystiek. Tijdens zijn studie Nederlands had Meertens als bijvak mystiek willen doen bij Titus Brandsma, die aan de Katholieke Universiteit Nijmegen doceerde, maar dat was hem door de universiteit verboden; dat kon toch ook in Utrecht? Brandsma had ook in Kamp Amersfoort gezeten, maar was in 1942 al weggevoerd naar Dachau, waar hij datzelfde jaar stierf.

Meertens begreep onmiddellijk dat hij met een bijzondere en talentvolle jongeman te maken had en moedigde Herman aan te gaan studeren. Waarop Herman zwaar begon te blokken voor het lastige staatsexamen.

Op voorspraak van Meertens kwam Herman ook aan woonruimte in Amsterdam. Midden in het centrum. Hij volgde Tom Rot op, die zijn zolderkamer op vier hoog boven het Leidsepleintheater verliet.

Regelmatig fietste hij naar Meertens’ huis aan de Prinsengracht, waarvan hij een sleutel had, om er bij de kachel te gaan zitten werken. Ook at hij regelmatig de avondmaaltijd met Meertens mee, die door diens huishoudster was bereid. De weinige vrije tijd die hij had, besteedde hij onder meer aan zijn watersportliefhebberij. Bij de zeeverkenners, waar hij tot 1950 actief zou blijven.

Een jaar na de oorlog moesten Nederlandse militairen in Nederlands-Indië orde op zaken stellen. Herman werd opgeroepen en gekeurd voor militaire dienst en vreesde het ergste. Hij kon opgelucht ademhalen toen er ineens een briefje arriveerde met de mededeling dat hij buitengewoon dienstplichtig was verklaard. Tijdens de keuring had hij wat details over zijn angstige ervaringen in Kamp Amersfoort prijsgegeven. Vermoedelijk was dat de reden dat hij buiten schot bleef. Hij zou ook nooit meer iets van de militaire instanties vernemen.

Wel kantte hij zich fel tegen het idee van de politionele acties en deed hij mee aan protestacties. Op 24 september 1946 vertrok het eerste troepenschip, de Boissevain, met dienstplichtigen uit de haven van Amsterdam. Twee dagen eerder was er de massale tramstaking in de hoofdstad, waarbij Herman nog een politiemotor over zijn ‘poten’ heen gereden kreeg. Dit alles had plaats tijdens het kabinet-Schermerhorn-Drees. Herman zou er, in tegenstelling tot Meertens, een levenslange allergie voor de socialisten (in casu de PvdA) aan overhouden.

Dat Herman na het behalen van het staatsexamen zou gaan studeren stond vast. En dat de keuze viel op Nederlands en geschiedenis was niet geheel toevallig, gezien Meertens’ belangstelling in die richting. Frans Bianchi, die zich nauwelijks iets bij studie en universiteit kon voorstellen, was wel zo genereus om de studie van zijn zoon (inclusief de zes gulden huur per maand) te bekostigen. Dat hij het geld van de belasting kon aftrekken, maakte het allemaal wat gemakkelijker.

Zo begon Herman najaar 1946 met zijn studies aan de Gemeentelijke Universiteit van Amsterdam. Onaangenaam trof hem de houding van de meeste hoogleraren. Bianchi: ‘Dat waren gewoon vlerken. Die gedroegen zich doorgaans als olympische goden. Onvoorstelbaar arrogant.’ Wel raakte hij geboeid en geïnspireerd door de colleges van neerlandicus Nico Donkersloot en vooral die van historicus Jacques Presser.

Hij sloot zich aan bij het studentendispuut Helios (Historie En Letteren Is Ons Studievak), de Vereniging der studenten in de Nederlandse letteren aan de Universiteit van Amsterdam. In het clubje medestudenten met wie hij regelmatig omging, bevond zich ook een jongeman die luisterde naar de naam Han Voskuil, zoon van de prominente socialist Klaas Voskuil, hoofdredacteur van Het Vrije Volk.

Iets later kreeg Herman een verhouding met een joods meisje, Willy Chichou. Tijdens de oorlog had het gezin ondergedoken gezeten bij een gereformeerde predikant, ergens op de Veluwe. Bianchi: ‘Haar vader was vrijzinnig joods en zag in mij de ideale schoonzoon. Maar haar moeder was streng joods en kon het idee dat haar dochter misschien met een goi zou gaan trouwen, niet verdragen. Ze vond het verschrikkelijk en zat maar te stoken. Op een gegeven moment dacht ik: stel je voor dat zij mijn schoonmoeder wordt!’

‘Maar,’ zegt Bianchi in één adem door, ‘Meertens zat er ook een beetje achter.’ Die hield hem voor dat als Herman echt wetenschapper wilde worden, hij misschien maar beter geen gezin kon stichten. ‘Meertens had een groot aantal voorbeelden bij de hand. Kant, Spinoza… al die wijsgeren… Het merendeel ervan is nooit getrouwd. En hijzelf was ook niet getrouwd. En dan kan je wel zeggen dat ze allemaal homo waren… nou, een beetje… maar toch niet echt homoseksueel in de zin van de hele tijd met mannen slapen en zo…’

De eerste naoorlogse jaren vormden sowieso een ingewikkelde, moeilijke periode in Hermans leven. De politionele acties in ‘Ons Indië’ bleven hem aangrijpen en ook werd hij geplaagd door nachtmerries over het kamp. Even dacht hij zelfs aan emigreren – tegelijk met de grote golf die toen uit Nederland vertrok op zoek naar een nieuwe toekomst in Amerika, Canada of Australië.

‘Ik had slapeloze nachten van angst nog steeds twee jaar na de oorlog. Meertens raadde me aan een psychiater te bezoeken. Ik kwam terecht bij Pieter Baan, dat was toen nog een jonge psychiater.¹ Die zei: schrijf alles eerst maar eens op.’ Het werd een epistel van een pagina of twintig, waarin Herman zijn gemoed luchtte. Waarop Baan na lezing liet weten: ‘Ik kan je niet helpen. Je moet niet zeuren. Jij moet het zelf doen. Jij komt er alleen maar van af door jezelfte helpen.’

Baans raadgeving luidde een ommekeer in. Herman besloot om zijn studies Nederlands en geschiedenis vaarwel te zeggen en over te stappen naar rechten. ‘Via die studie wilde ik proberen te vechten tegen het fenomeen opsluiting en gevangenis. Ik had ook het gevoel dat God mij had gered uit dat kamp en dat ik de plicht had om als dank daarvoor te vechten tegen het onheil van de opsluiting.’

Zo nam Herman afscheid van het clubje rond Voskuil en vervoegde hij zich in 1949, op 25-jarige leeftijd, bij de juridische faculteit van de Vrije Universiteit.

Die beslissing viel niet in goede aarde bij Voskuil. Hij vond dat Herman met deze stap ‘verraad’ pleegde.

Een rol bij zijn keuze voor rechten speelde zeker ook de correspondentie die Herman in de jaren ’48 en ’49 voerde met een zekere Mark. Hij had hem leren kennen toen hij in gezelschap van Meertens na de oorlog mensen bezocht die ‘fout’ waren geweest in de oorlog. Mark, die lid was geweest van de Jeugdstorm, was met vele lotgenoten veroordeeld tot de Rijkswerkinrichting Veenhuizen.

‘De derde kerstmis in gevangenschap zit er gelukkig bijna op,’ verzucht Mark in een van zijn brieven. ‘Hele week werk, Zondag’s kerk. Dus deze dagen dubbel op. Dank voor je brief en de daarin vervatte aanmoediging. Van je vriendschap ben ik overtuigd. […] Door van alles verstoken te zijn, leerde ik, voor mij, de essentiële waarden van het leven kennen. Als ik die in het oog houd, kan me niet veel meer gebeuren.’

Zeilen was een van Hermans hobby’s

Mark heeft een verzoek: ‘Heb jij je latijnse leerboeken nog niet verpatst? Zou ik die zolang van je kunnen gebruiken. […] Laat het nieuwe jaar goed voor ons zijn Herman! Je Mark. Wil Piet groeten!’

Op 3 maart 1949: ‘Beste Herman, In goede ontvangst van je ballpoint epistel, waarvan het slot me te kennen geeft, dat je in prima omstandigheden verkeert. De tijd verdelen tussen studeren en lezen en je liefhebberij en dat in alle rust, die je torenkamer je verschaft ver boven alle gewoel, gesymboliseerd in Leidseplein.’

Zomer 1949 maakte Herman deel uit van een afvaardiging Nederlandse jongeren die in de jeugdherberg van Altenahr een dagenlange ontmoeting hadden met een aantal Duitse jongeren. Zestien Nederlanders (uit Amsterdam, Utrecht, Den Haag, Rijswijk en Naarden) en zeventien Duitse deelnemers, voornamelijk uit de buurt van Keulen en Essen, discussieer- den en filosofeerden er met elkaar. Bianchi: ‘Daar zorgde Meertens voor. Het was een poging jonge Nederlanders en jonge Duitsers bij elkaar te brengen, om weer tot een soort verzoening te komen. Het was onderdeel van een vredesinitiatief dat uitging van het Engelse gouvernement in Duitsland.’

1  Pieter Baan (1912-1975) was forensisch psychiater en vanaf 1949 directeur van de door hem opgerichte Psychiatrische Observatiekliniek. Later werd de naam van de kliniek veranderd in Pieter Baan Centrum.