WIJ EUROPEANEN

Wim de Wagt

Wij Europeanen

UITGEVERIJ BAS LUBBERHUIZEN

Dit boek kwam mede tot stand dankzij een bijdrage
van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten

© 2015 Wim de Wagt / Uitgeverij Bas Lubberhuizen

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Gijs Sierman

ISBN 978 90 593 7442 3

NUR 680

www.lubberhuizen.nl

Op www.wimdewagt.nl vindt u meer foto’s, verhalen en achtergronden.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015, met
ISBN 978 90 593 7431 7

‘De geschiedenis is de werkelijkheid van de mens.

Hij heeft geen andere. Hierin is hij geworden zoals hij is.’

– JOSÉ ORTEGA Y GASSET, 1930

‘Nu leert de ervaring, dat het duizendmaal gemakkelijker is de feiten van het verleden te reconstrueren dan de geestelijke atmosfeer.

Die vindt zijn weerslag niet in de officiële geschiedschrijving, maar nog het meest in kleine persoonlijke verslagen’.

– STEFAN ZWEIG, 1944

Inhoud

Proloog: de kiemen van Europa

Aristocraat zonder vaderland

Genève, september 1931

Vrede? Welke vrede?

Op bezoek bij het orakel aan de Seine

Genève, september 1931

Met Sarah Bernhardt naar de States

Ary, pelgrim van de vrede

Een Europees huis

Genève, september 1931

De weg van het geduld

Een beroemde lunch

Als kinderen onder de kerstboom

De halfbroer van Churchill

Genève, september 1931

Wapenstilstand?

Het uur van de waarheid

‘Niets beperkt mijn vertrouwen’

Genève, september 1931

Vijf minuten voor middernacht

Genève, september 1931

De geboorte van de Federale Naties van Europa

Overwinning van de rede

Epiloog: gebroken met de geschiedenis

Verantwoording

Bronnen

Illustratieverantwoording

Namenregister

Proloog: de kiemen van Europa

Berlijn

Met een plattegrond van vóór de verwoesting in de hand probeer ik mijn weg in Berlijn te vinden. De plattegrond zit in een Baedeker uit 1936 en is op beide zijden van een uitvouwbaar vel afgedrukt. De verdwenen stad ontvouwt zich in mijn handen als een sprookje. Het papier durf ik bijna niet aan te raken, zo dun en oud is het, zo ijl ziet de plattegrond er uit.

Het papier is bedekt met een ragfijn weefsel van rode, bruine en zwarte lijntjes, stipjes en tekentjes, van straatnamen, namen van pleinen, wijken, parken, wateren. Belangrijke gebouwen als stations, vorstelijke verblijven, kerken en kazernes staan er op. Alles met de hand getekend, geschreven en ingekleurd en gedrukt door het Bibliograpisches Institut in Leipzig. Een leeslint bewijst dat het de uitgever er alles aan gelegen was om het de reiziger naar de zin te maken.

De gids, niet groter dan mijn gespreide hand, beschrijft alle steden in Noord-Duitsland, dat wil zeggen wat ooit de noordelijke helft van Duitsland was. Bijvoorbeeld Königsberg, Danzig, Breslau, Dresden staan er in; aan de geschiedenis ontvreemde steden, nu onherkenbaar veranderd, soms zelfs in een ander land onder een andere naam voortlevend.

Als ik met dit Reisehandbuch für Bahn und Auto in het verleden kan kijken, kan ik vast wel dicht bij het verloren Berlijn komen wanneer ik mij er in die stad door laat leiden.

In de Tauentzienstrasse speur ik naar aanwijzingen dat de politicus Gustav Stresemann, die met zijn Franse collega Aristide Briand in 1926 de Nobelprijs voor de Vrede kreeg, hier woonde. Stresemann zou, met Briand, verwoede pogingen hebben ondernomen om een soort Europese statenbond van de grond te krijgen. Het was iets waarvan ik me geen voorstelling kon maken toen ik er voor het eerst van hoorde. Was dit dan een voorloper van onze Europese Unie?

Stresemanns wieg stond in Berlijn, hij woonde enkele jaren in Dresden en keerde daarna terug naar zijn geboortestad, waar hij aan deze straat op twee adressen woonde. Zoekend naar een afdruk van zijn aanwezigheid beland ik in de hal van het Europa-Center dat op de hoek van de Tauentzienstrasse en de Budapesterstrasse ligt. Europacenter – zo’n typisch overdekt winkelcentrum uit de jaren zestig, verpakt in de architectuur van de International Style waarmee West-Berlijn zich herpakte om de wereld te tonen dat het besmette verleden was afgeschud.

Kent iemand hier Gustav Stresemann? Hooguit van horen en zeggen, en uit beleefdheid willen sommige bezoekers van het winkelcentrum wel even nagaan of hun geheugen iets over hem te melden heeft. Niet zo gek om dat hier te vragen, toch, bij de Gedenktafel die aan zijn nagedachtenis is gewijd.

‘An dieser Stellen stand bis zu den Zerstörungen des 2. Weltkrieges das Haus Tauentzienstrasse 12 A. Hier wohnte und wirkte von 1910-1923 Dr. Gustav Stresemann, der Vorkämpfer für ein geeintes Europa und der grosse Staatsmann der Weimarer Republik.’

Een verenigd Europa ten tijde van de Weimarrepubliek, die lange tijd juist bekendstond als het democratische misbaksel van de moderne tijd? Ik kon het me niet indenken.

Stresemanns eerste huis bevond zich op een steenworp van het Romanisches Café, dat voor de oorlog met zijn voorgevel aan het plein met de Kaiser Wilhelm Gedächtniskirche lag en een trefpunt was van literair-kosmopolitisch Berlijn. Ik laat me graag verleiden door de gedachte dat de politicus daar wel eens koffiedronk en van gedachten wisselde met de joodse emigrant-schrijver Ilja Ehrenburg, die begin jaren twintig veelvuldig in dit café met zijn grote glazen serre het gezelschap van andere joodse intellectuelen opzocht.

Ergens in het najaar van 1933 strijkt de jonge auteur en pas afgestudeerde jurist Raimund Pretzel, bekend geworden onder zijn pseudoniem Sebastian Haffner, neer in het Romanisches Café. Aan zijn zijde een naar Parijs geëmigreerde vriendin, die, even terug in Berlijn, haar ogen uitkijkt in de door bruine uniformen, marsmuziek, opflakkerende terreur en opstootjes beheerste stad. ‘We zaten voor het Romanisches Café, de nu verlaten plek van de Berlijnse literaire bohémiens, tegenover de Gedächtniskirche, en de stevige Romaanse zandstenen torens van de kerk kwamen plotseling op mij af en sloten me in als de muren van een kerker,’ schrijft Haffner in zijn autobiografie, die onvoltooid bleef. Berlijn, de republikeinse vrijplaats van nieuwe ideeën, ontmoetingen met mensen uit alle delen van de wereld en de hoop op een langdurige vrede, was veranderd in een gevangenis, en dat was voor iemand die de laatste maanden in de stad niet had meegemaakt nauwelijks voorstelbaar.

Stresemanns tweede huisadres aan de Tauentzienstrasse bevond zich verderop. Hij verhuisde er met zijn gezin in 1924 naartoe toen hij minister van Buitenlandse Zaken werd in een nieuwe coalitieregering, nadat hij daarvoor rijkskanselier was. Hij betrok er een dienstvilla met een grote achtertuin, eigenlijk meer een park, waarin reusachtige platanen, eiken en kastanjebomen groeiden. In het hart van het park bevonden zich een rozentuin en een grote vijver met goudvissen. Dit lees ik in de biografie die zijn zoon Wolfgang over hem schreef. De vijver lag in de schaduw van een honderden jaren oude plataan die Stresemann en zijn vrouw graag opzochten om na het middageten koffie met hun gasten te drinken. Met mannen onder elkaar serveerde hij er graag een biertje. Als hij wilde kon hij zo door het park naar de villa van zijn collega, de minister van Binnenlandse Zaken, slenteren om even bij te praten, wat hij zo nu en dan ook deed, volgens Wolfgang. Nog weer iets verderop lag de tuin van de rijkspresident, Von Hindenburg.

Stresemanns biografie staat boordevol details die alleen iemand die hem van zo dichtbij meemaakte als zijn zoon kan weten. De villa bijvoorbeeld hing vol met visstillevens van oude Hollandse meesters, dit tot groot ongenoegen van Stresemann, die gruwde van visgerechten.

Van deze huizen en hun tuinen met oude bomen is niets overgebleven. Alles aan de Tauentzienstrasse is verdwenen. De straat ligt nog wel op dezelfde plek en er is nog steeds een middenberm. Toen reed de tram er in beide richtingen overheen, nu ligt er een kunstwerk. Bankjes nodigen toeristen en passanten uit om even bij te komen van het slenteren en shoppen. Toen was het een stadsboulevard, elegant misschien, in elk geval met die pretentie; een eigen stadswereld met verschillende gezichten, modieus en ordinair. Mevrouw Stresemann organiseerde thuis soirees, die door tout Berlijn bezocht werden en gretig werden gecoverd door de Berlijnse bladen. Tegelijkertijd wemelde het op sommige straathoeken van de hoeren. Nu kent iedereen de straat als de Flaniermeile van westelijk Berlijn: een van commercie doordrenkte verkeersslagader die je in iedere grote stad aantreft.

Hoewel alles er nu totaal anders uitziet onderging het stratennet waar de Tauentzienstrasse mee is verknoopt nauwelijks veranderingen. Met mijn Baedeker in de hand kan ik er nog gemakkelijk de weg vinden. Ineens moet ik denken aan iets dat ik ooit las over de geallieerde bombardementsvluchten op de Duitse steden. Iets zo sinister dat je het nooit meer vergeet. De officieren van Bomber Command van de RAF gebruikten Baedekers om de aanvliegroutes van de eskaders bommenwerpers te bepalen. In de meeste gevallen vormden de kathedralen in de binnensteden een ideaal, van grote afstand goed herkenbaar oriëntatiepunt; voor de vluchten met bestemming Berlijn leidde de kilometerslange as dwars door de Tiergarten, met in het hart de Grosser Stern en Unter den Linden als eindpunt, een dankbare landingsbaan voor de vrachtvluchten met brandbommen.

Nu ik erover nadenk kan het bijna niet anders: Bomber Command moet over dezelfde editie als ik hebben beschikt, want hierin komen de meeste steden op het grondgebied van de vijand voor. Süddeutschland was een uitgave met de rest, München en zo. Die editie zullen ze ook wel hebben gehad.

Hoe vaak was ik hier al niet geweest, in de West-Berlijnse city, de goed gevulde pronketalage van de vrije wereld, en ook daarna, na de hereniging. Maar nooit heb ik geweten van Stresemann en zijn geschiedenis in deze stadswijk. Als ik om me heen kijk zie ik niet de zakengebouwen en etalages van de bonkende Flaniermeile, maar ben ik terug in de tijd dat de Stresemanns hier woonden. Met behulp van oude foto’s is het niet zo moeilijk om de verstarde ernst van de oude burgergevels op te roepen. Ik kom precies te weten hoe die eruitzagen, evenals het plaveisel, de straatlantaarns en de kleding van de mensen, en ik kan me zelfs voorstellen hoe het in de Tauentzienstrasse rook naar kolen, paardenvijgen, asfalt, tabaksrook, benzinedamp; zelfs het klikken van de dameshakken op straat, het rinkelen van de tram, brommen van de museumauto’s en de flarden van gesprekken in oud-Berlijns kan ik oproepen. Ik ben terug waar ik nooit geweest ben. En wanneer ik op de Pariser Platz dezelfde truc uithaal, verschijnt voor mij de gestalte van de minister van Buitenlandse Zaken van de Weimarrepubliek, zoals Haffner die schilderde: doctor Stresemann, op zijn gemak kuierend over Unter den Linden op weg naar het Auswärtiges Amt aan de Wilhelmstrasse, ‘een onopvallende, gedrongen man met een bolhoed op’. Iemand vroeg dan: ‘Is dat niet Stresemann, daar aan de overkant?’ Jazeker, dat was hem. ‘Je zag hoe hij op de Pariser Platz voor een bloemperkje stond, een bloem met zijn wandelstok even omhooghaalde en die peinzend met zijn uitpuilende ogen stond te bekijken. Misschien stond hij te bedenken wat de plantkundige benaming ervan was.’

Wandelend zonder lijfwacht, daar was moed voor nodig. Nog niet zo lang geleden was Duitsland getroffen door een golf van politieke moorden, wel honderden per jaar, met de aanslag in 1922 op de liberale, joodse minister van Buitenlandse Zaken Walther Rathenau door rechts-extremisten nog vers in het geheugen.

Veel mensen herkenden Stresemann niet eens, schrijft Haffner, en gingen aan hem voorbij zonder acht op hem te slaan. Maar er waren er ook die hem groetten, ‘en hij groette hoffelijk en correct terug door zijn hoed af te nemen, beslist niet door zijn arm uit te strekken, en dit was een individueel gebaar, niet iets massaals – en wij vroegen ons af of hij “verstand” had. En hoe het antwoord ook luidde, wij voelden een stil vertrouwen in en een eerbiedige dankbaarheid jegens deze onopvallende man.’

Te gewoon om een kogel door zijn kop te jagen.

Verwonderd lees ik dat de schok van zijn – natuurlijke – dood in oktober 1929 immens was, in de hele wereld. Er werd niet alleen om het verlies van een vooraanstaand politicus getreurd, de gebeurtenis werd ervaren als een internationale catastrofe. David Lloyd George, premier van Engeland tijdens de Eerste Wereldoorlog en een van de architecten van het door de Duitsers als een vernedering ervaren Verdrag van Versailles, vond het ‘een ramp voor de vrede in Europa.’

Behalve dan radicaal-rechts in Duitsland, die hem nog een trap nagaven in hun haatcampagne: ‘Stresemann, Verwesemann!’ (vrij vertaald: ‘Stresemann, rot op!’)

Iedereen die kranten las en zich een beetje interesseerde voor politiek wist wel dat de voorman van de liberale Deutsche Volkspartei tobde met zijn gezondheid, helemaal onverwacht kon zijn overlijden dan ook niet zijn. Maar erop gerekend had niemand. Dagenlang beheerste het nieuws van zijn overlijden de kranten in Europa. Welke krant uit die dagen je er ook op naslaat, er spreekt een diepe bezorgdheid uit. Het heette dat er geen politicus in Duitsland te vinden was die tactisch en strategisch zo knap was als hij.

Zijn dood wekte zelfs bij erfvijand Frankrijk veel verdriet. En zelfs gewone mensen hadden het te kwaad, constateerde de veelvuldig in Frankrijk verblijvende kunstvernieuwer en diplomaat Harry graaf Kessler. Alsof er een grote Fransman gestorven was. Minister-president Aristide Briand onderbrak zijn vakantie en liet de vlaggen in het hele land halfstok hijsen. Briand stelde een persoonlijk telegram op voor mevrouw Stresemann en spoedde zich naar de Duitse ambassade in Parijs om zijn deelneming persoonlijk aan de Duitse regering over te laten brengen. Ooggetuigen berichtten dat hij de ambassade met betraand gezicht betrad. Spontaan gaf Briand aan Stresemanns staatsbegrafenis in Berlijn bij te willen wonen, maar hij trok die toezegging ijlings weer in toen hem duidelijk werd gemaakt dat deze haast niet gepast was vanwege de gespannen verhoudingen tussen zijn land en Duitsland. Alsof Briand dat niet wist. Uiteindelijk stapte hij toch op de trein naar de Duitse hoofdstad. Diplomatieke manoeuvres en politieke gevoeligheden die er even niet zouden moeten toe doen, maar er wel degelijk toe deden, en die breed werden uitgemeten in de pers. De houding van Briand was wel het krachtigste zinnebeeld van de diepe politieke rouw die het verdeelde Europa voor even verbond.

6 oktober 1929: de rouwstoet tijdens de staatsuitvaart van de Duitse minister van Buitenlandse Zaken Gustav Stresemann op de Pariser Platz in Berlijn.

Van de uitvaart zijn talloze foto’s bewaard gebleven en er zijn ook filmopnamen van. Bij Stresemanns graf treedt Briand ‘zwaar aangedaan’ naar voren om op de kist een krans te leggen. Op het lint de tekst: ‘Briand, soldaat van de Europese vrede, legde deze krans op de kist van zijn wapenbroeder.’

Een ontroerde Franse premier die zijn Duitse collega van Buitenlandse Zaken de laatste eer bewijst en zich zijn strijdmakker noemt. Vertrouwd als wij lange tijd waren met de motorische zekerheid van de Frans-Duitse as in de naoorlogse Europese integratie mag dit vanzelfsprekend lijken, in de gespannen, moeizame verhoudingen tussen deze twee landen in het interbellum zal dit bepaald niet de gewoonste zaak van de wereld geweest zijn.

‘Ja, en wat nu?’, begint de Berlijnse correspondent van het Algemeen Handelsblad een paar dagen later zijn terugblik op deze gebeurtenis.

Zoon Wolfgang trekt in de biografie van zijn vader een vergelijking met de schok die Kennedy’s dood teweegbracht. Dat lijkt me nogal gewaagd, maar als ik lees wat tijdgenoot Haffner over hem schrijft moet Stresemanns dood uiteindelijk zelfs meer dan dat hebben betekend: ‘Zijn dood was het begin van het einde.’

Het valt me telkens op dat Stresemann in veel commentaren uit die tijd geëerd wordt als een Europees staatsman, met een betekenis die zijn positie als Duits staatsman ver oversteeg. De Engelse minister van Buitenlandse Zaken, Arthur Henderson, herdacht hem als ‘een van de leiders van de Europese beweging van de vrede en de verzoening.’

Stresemanns gezichtspunten, oordelen en daden hielden een grote belofte voor de toekomst in, daarover was men het van gematigd links tot gematigd rechts eens. Al vrij snel na zijn dood publiceerde de journalist Edgar Stern-Rubarth een kleine monografie over hem, Stresemann, Der Europäer. Stern-Rubarth portretteert de overledene hierin in ellenlange zinnen nadrukkelijk als een visionair van een nieuw, verenigd Europa. De aan Le Matin verbonden Franse journalist Jules Sauerwein memoreerde aan een onderhoud dat hij nog in de zomer van 1929 met Stresemann had, waarin de politicus hem toevertrouwde: ‘Ik weet heel goed, dat ik erg ziek ben, maar ik zou nog twee jaar willen werken – twee jaar om met Frankrijk een duurzamer en praktischer overeenkomst te bereiken, en vooral om Duitsland te bevrijden van het spook van een gewelddictatuur, dat ik voortdurend zie dreigen.’ De ontmoeting vond plaats ten tijde van een internationale conferentie in Den Haag. Duitsland verzoende zich met zijn overwinnaars.

Diepe bezorgdheid, welke krant je er ook op naslaat. In het Haarlem’s Dagblad schetst hoofdredacteur Robert Peereboom in zijn wekelijkse commentaar een beeld van Stresemann dat miljoenen mensen van de Duitser moeten hebben gehad: ‘Hij had niet de ontmoediging, de desillusies, de erfelijke belasting met vooroorlogse regimes die de oude mannen, die in zovele landen nog regeren, in hun daden remt.’

Had Stresemann dan de sleutel tot het lot van Europa in handen gehad?

In augustus 1938 plaatst diezelfde Robert Peereboom een serie artikelen in zijn krant, waarin hij een vakantiereis met een stel vrienden door Frankrijk beschrijft. Cap Ferrat, een dromerig schiereiland in de buurt van Nice, is zijn eindpunt. Hij kijkt er uit over de Middellandse Zee en is verbluft door de enorme golven die de twee baaien aan weerszijden van de kaap binnenrollen. Zoiets heeft hij nog nooit gezien. De ‘grote’ en de ‘kleine’ baai worden omringd door hoge duinen, geurende dennenbossen waarvan het aroma zich mengt met de zilte zeelucht, oude vissersdorpjes en vrolijke badplaatsen. Zeiljachten en motorboten doorkruisen de zee. In de kleine baai zijn de getijdenbewegingen het sterkst te merken, dagelijks stroomt deze vol en weer leeg. Vlakbij hebben Robert en zijn vrienden hun tenten opgezet. ’s Morgens, wanneer de baai is drooggevallen, wandelen ze er dwars doorheen naar de grote baai, terwijl de krabben voor hun voeten op hoge pootjes wegvluchten.

Voornamelijk Fransen uit Noord-Frankrijk en Parijs bevolken de tenten en zomerhuisjes van de camping. Maar boven een van de tenten wappert ook een Zwitserse vlag en in het nabijgelegen pension hebben een paar Engelse gezinnen hun intrek genomen. Soms verstoort een lauw regenbuitje het plezier van de vakantiegangers, maar de meeste tijd schijnt de zon. Er heerst een zorgeloze sfeer en het zou een wonder zijn als dat niet zo was, schrijft Robert.

Luieren op het strand, zwemmen, tennissen. Onderbroken door korte autoritjes naar de dorpjes om proviand in te slaan. Zo brengen ze de laatste dagen door. Hij knoopt gesprekken aan met de Franse vakantiegangers. Raakt aan de praat met een Engelsman, die fabriekseigenaar blijkt te zijn en vertelt dat hij op het slagveld van de Grote Oorlog vriendschap voor het leven heeft gesloten met een Franse medicus en dat ze op deze camping samen met hun gezinnen verblijven. De campinggasten, constateert Robert, spreken elkaars talen hortend en stotend, maar begrijpen elkaar volkomen.

Iedere avond is het pensionnetje het toneel van uitbundige concerten. Onder de toeristen blijken zich begaafde pianisten, violisten, zangers en zangeressen te bevinden, en iedereen wil graag zijn kunsten tonen. De piano die er staat is vals, daar kan geen virtuositeit tegen op, maar de prachtige viool van een van de Parijzenaren, die zich ontpopt als een warmbloedig vertolker, vergoedt veel.

‘We spelen elkaars volksliederen en voelen ons verenigd’, mijmert Robert. ‘We opperen de mogelijkheid om hier maar met de Verenigde Staten van Europa te beginnen. In de Zuid-Franse sfeer klinkt dit niet eens zo gek.’

Nieuwe Franse gasten dienen zich aan, en diezelfde avond nog wordt er een groot feest met zang en dans en lekkernijen en champagne aangericht, waarvoor iedereen wordt uitgenodigd. Het ruziënde Europa schijnt ver weg.

Behalve ’s avonds laat dan, wanneer ze met elkaar nog even voor de tenten zitten om uit te blazen, rozig van de zon en de drank. In de overdonderende sterrenhemel ontwaren ze flonkerende, langzaam bewegende lichtjes. Overdag zijn die er ook, maar dan vallen ze niet zo op.

Jachtvliegtuigen van de Franse luchtmacht, steeds maar oefenend en oefenend.

In de zomer van 1938 was de spanning in Europa te snijden. Nadat in maart nazi-Duitsland Oostenrijk had ingelijfd, maakte Hitler steeds luidruchtiger aanspraak op een groot gebied in Tsjecho-Slowakije, Sudetenland, waar veel etnische Duitsers woonden. Peereboom merkte dat in Frankrijk een enorme achterdocht jegens de Duitsers heerste, ‘intenser dan ooit tevoren’, schreef hij. Hij had geen Fransman ontmoet die het zorgeloze optimisme van Nederland deelde. ‘“De Duitsers zullen ons vroeger of later wel weer aanvallen,” denken ze hier. Het is alleen nog de vraag wanneer.’

En tegelijkertijd die hang naar internationale verbroedering, die tot uiting kwam in Peerebooms visioen van een ‘Verenigde Staten van Europa’. Waar kwam dat vandaan?

In een andere krant van enkele dagen na Stresemanns uitvaart lees ik dat Édouard Herriot, in de jaren twintig minister-president van Frankrijk, tijdens een redevoering in Berlijn op een bijeenkomst van de Pan-Europese Unie van Richard graaf Coudenhove-Kalergi, zijn gehoor eraan herinnerde dat ‘ook Stresemann al een voorstander was van de economische samenwerking van de Europese staten’.

De Verenigde Staten van Europa. Pan-Europese Unie. Richard graaf Coudenhove-Kalergi, Édouard Herriot. Robert Peereboom. Economische verzoening en samenwerking in Europa door toedoen van Aristide Briand en Gustav Stresemann. Wie waren zij, wat dreef hen? Wat is er allemaal gebeurd tussen de beide wereldoorlogen waar wij geen weet meer van hebben?

Het is niet zo moeilijk om het verleden terug te vinden in het heden, zelfs niet als de vloedgolf van de vernietiging eroverheen is gegaan – Berlijn bewijst het. Maar kan het ook andersom? Is het heden terug te vinden in het verleden? Is er bijvoorbeeld iets van het verenigd Europa van nu terug te vinden in het Europa van het interbellum?

Europa. Ik probeer mijn weg te vinden in de grote hedendaagse thema’s van mijn werelddeel. De Europese Unie is een vanzelfsprekendheid in het leven van de generaties van nu. Een wereld zonder dit wispelturig evoluerende samenwerkingsverband van soevereine naties is niet voor te stellen. Ik prijs me gelukkig dat ik niet aan den lijve ondervonden heb hoe het is: de ontbrekende zekerheid van een internationale gemeenschap die synoniem is voor welvaart, vrede en veiligheid. Maar onze organisatie van staten blijkt telkens weer verre van volmaakt, hoe er ook gesleuteld, nagedacht en uren-, dagen-, jarenlang vergaderd wordt. En haar voortbestaan wordt steeds opnieuw in twijfel getrokken; misschien zijn we beter af zonder. De Europese Unie moet op zijn minst veranderen – maar over de manier waarop en in welke richting, volgens wiens plan en in welk tempo, daarover bestaat grote onenigheid. En terwijl Europa met zichzelf worstelt, vandaliseert een gevallen grootmacht in het oosten, Rusland, de soevereiniteit van een buurland, Oekraïne, hierbij het internationaal recht met voeten tredend; en Europa tartend.

Misschien heb ik iets aan het verleden als ik wil begrijpen wat er aan de hand is, wat dit alles te betekenen heeft, en waar dit op zal uitdraaien. Misschien is in de geschiedenis zelfs wel het begin van een oplossing verborgen.

Natuurlijk is de plattegrond van mijn verkruimelende Baedeker niet toereikend voor het hedendaagse Berlijn. Straten zijn verschoven of verdwenen, er zijn nieuwe bijgekomen, gebouwen zijn onvindbaar, en als je een hotel of kroeg zoekt heb je er al helemaal niets aan. Richting het Luisenstädtischenfriedhof, waar Stresemanns goed onderhouden, majestueuze graf de op de loer liggende vergetelheid trotseert, rijgen doorsnee woongebouwen, armzalige kantoorflats en parkeerparadijsjes op braakliggende terreinen zich aaneen. De Wilhelmstrasse mag die naam eigenlijk niet meer dragen. Het Oost-Berlijnse stadsbestuur in de DDR-tijd maakte korte metten met de overblijfselen van het Derde Rijk.

Wat weten we eigenlijk van ons Europese verleden? Is het wat we leren op school, wat onze ouders ons vertellen? Is het wat de ‘officiële’ geschiedschrijving ons met zijn boeken, monumenten, rapporten en pretenties van politici wil wijsmaken? Het is niet te hopen.

Vaak wordt gezegd dat het zo heeft moeten zijn: oorlog en vrede, verwoesting en herstel, crisis gevolgd door jaren van voorspoed en ontspanning. Begin met te geloven dat dit niet klopt. Het verleden zou wel eens menselijker, hoopvoller, kunnen zijn dan deze ijzeren historische wetmatigheden suggereren. En wanneer deze menselijkheid eenmaal wordt teruggevonden, zou ook de toekomst wel eens humaner kunnen zijn dan ons veelal voorgespiegeld wordt.

In de roman Die erdabgewandte Seite der Geschichte van Nicolas Born, uit 1976, doolt een met een sluimerende ziekte worstelende schrijver door West-Berlijn. Hij raakt vervreemd van zijn dochtertje, zijn vriendin, zijn ex-vrouw, eigenlijk van iedereen, behalve van zijn boezemvriend, Lasski, aan wie hij zijn mening nog wel eens wil scherpen. Die vervreemding voltrekt zich in een decor dat bij de hoofdpersoon sterke gevoelens van onthechting veroorzaakt: de jaren zestig. Revolutie spoelt door de straten, in de huiskamers en kroegen woeden maatschappijkritische debatten, studenten stellen de houding van hun ouders tegenover Hitler aan de kaak. Technologische vernieuwingen grijpen om zich heen, de natuur gaat ten onder en ondertussen drijven dronkenschap en seksuele uitspattingen hem en zijn maatje voort; tot Lasski sterft.

Alles wat de losgeslagen hoofdpersoon in deze roman doet, alles wat hij denkt en ondergaat, staat in het teken van het hopeloze besef dat zijn persoonlijke leven, zijn persoonlijke geschiedenis – hoe vaak valt dat woord niet – in het niet valt bij de grote geschiedenis zoals die via de officiële kanalen wordt verteld. Flarden van een verschrikkelijk verleden, die allemaal in verbinding staan met de oorlog, doemen op in de mist van zijn verbrokkelende bestaan. Soms zijn dit persoonlijke herinneringen, soms ook zijn het de herinneringen van officiële zijde, die voor de samenleving een collectieve waarborg tegen het vergeten vormen, maar uiteindelijk het besef van zijn persoonlijke verval alleen maar versterken.

Aan het begin van de roman is de schrijver op weg naar een bank voor het doen van een van die talloze handelingen die tot in detail beschreven worden. Ze schijnen het enige wat hem nog bindt aan de werkelijkheid; ze houden hem zo’n beetje op de been. Net voordat hij het bankfiliaal binnengaat heeft hij als hij omhoogkijkt weer zo’n ervaring van zijn eigen nietigheid ten opzichte van de hem omringende geschiedenis: ‘De stucgevels aan de overkant van de straat lagen in de schaduw, maar hier waren, als ik omhoogkeek, schitterende gevels, huizen met trotse geschiedenissen.’

Hij loopt de hal van de bank in en ziet aan de muren dezelfde gevels weer, nu vervat in twee verschillende fotoseries. ‘Een bestond er uit foto’s die kort na de eeuwwisseling gemaakt waren, rijtuigen, mannen met geklede jassen en hoge hoeden, een ongeremde wirwar van bewegingen; op de foto’s van de andere serie, die kort na het einde van de oorlog gemaakt waren, het beeld van de verwoesting zelf: loshangende dakgoten, uitgerafelde raamopeningen, met de grond gelijkgemaakte, vermorzelde huizen, ontbrekende delen overal, de lucht ertussenin grofkorrelig en vol rook, op de rijbaan gestort puin, opgebroken bestrating, opengesneden en uiteengesprongen kamers op de bovenste verdiepingen, vloeren die de lucht in staken, zwarte muurresten en kamerwanden, schoorstenen die naakt omhoog wezen. Mensen in zware jassen met doeken voor hun gezicht, op zoek naar levende en dode have, naar de kiemen van de herinnering, die daarna snel weer uitgroeiden tot een nieuwe, zelfstandige en zelfs onafhankelijke werkelijkheid, waarvan de vertegenwoordigers hier vlijtig in- en uitliepen om opnieuw geld op te nemen of te storten.’

Niets lijkt zonder geschiedenis te kunnen, alles moet geschiedenis hebben; iedere gedachte, iedere handeling of gebeurtenis lijkt eraan te worden afgemeten en zal tenslotte zelf een plaats in de geschiedenis krijgen. ‘De kiemen van de herinnering’ – zo nu en dan schemert het verzonken gezicht van het verleden even door het oppervlak van het heden heen; tot het licht er anders op valt en het er niet meer is en ook nooit geweest lijkt te zijn.

Wat, als ik de kiemen van Europa nu eens opspoor, en opnieuw in mijn verbeelding laat uitgroeien?

Aristocraat zonder vaderland

In het voorjaar van 1920 krijgt de bejaarde president van Tsjecho-Slowakije, Tomáš Masaryk, bezoek van een knappe, jonge aristocraat uit het vroegere Oostenrijks-Hongaarse Rijk, Richard graaf Coudenhove-Kalergi. Masaryk mag dan de zeventig zijn gepasseerd, zijn land is piepjong; in de nadagen van de oorlog is de onafhankelijkheid van Tsjecho-Slowakije uitgeroepen en Masaryk is de eerste president van de nieuwe republiek in het hart van Europa.

Wanneer ze onder vier ogen zijn in Masaryks vertrekken in de Praagse Burcht legt de jeugdige bezoeker de president een plan voor dat hem verrast: de vereniging van Europa, onder de vlag van een nieuwe internationale organisatie.

Het zet de president aan het denken. Met zijn minister van Buitenlandse Zaken, Edvard Beneš, werkt hij al aan een soort statenbond die de veiligheid en welvaart in Centraal-Europa moet waarborgen. Behalve Tsjecho-Slowakije nemen ook Roemenië en Joegoslavië, allebei eveneens sinds kort onafhankelijk, deel aan de Kleine Entente, zoals het bondgenootschap heet. Uiteindelijk moeten alle Midden- en Oost-Europese landen hierin verenigd worden tot een federaal verbond van Donaustaten, met inbegrip van de verslagen imperiale machten Oostenrijk en Hongarije.

Maar wat de jeugdige graaf voorstelt is zoveel grootser.

Die mag zich gelukkig prijzen dat Masaryk hem heeft willen ontvangen. Omdat Coudenhove-Kalergi opgroeide in Bohemen is hij tegenwoordig, na de territoriale herverkaveling van de ineengestorte Donaumonarchie, Tsjecho-Slowaaks staatsburger. Maar hij heeft geen diplomatieke status, in tegenstelling tot zijn vader, Heinrich graaf Coudenhove-Kalergi, die tot zijn overlijden in 1906 namens Oostenrijk-Hongarije in de hele wereld diplomatieke posten bekleedde. Zijn vaders laatste standplaats was Tokio, waar hij trouwde met een Japanse van adellijke afkomst. Richard is een van de zeven kinderen uit dit gemengde huwelijk. Misschien heeft de reputatie van zijn vader er wel voor gezorgd dat hij toegang heeft gekregen tot de president.

Tomáš Masaryk studeerde net als Coudenhove-Kalergi filosofie in Wenen. Hoewel hij geen enkel ceremonieel om zich heen duldt en gewonemensentaal spreekt, maakt hij altijd diepe indruk op zijn gasten. Begroetingen laat hij achterwege. Masaryk knippert slechts met z’n ogen en taxeert zijn gasten. Er is maar één persoonlijkheid in het vertrek, en dat is hij. Gasten die hem niet aanstaan behandelt hij overdreven beleefd; alleen tegenover degenen die hem bevallen is hij hartelijk.

Coudenhove-Kalergi veronderstelt dat Masaryk op dit moment wel eens het enige Europese staatshoofd zou kunnen zijn dat ontvankelijk is voor zijn idee. Frankrijk likt zijn wonden na de oorlog en is te verdeeld over welke houding het tegenover Duitsland moet innemen. Iedere internationale uitspraak of actie van de Duitsers stuit al bij voorbaat op wantrouwen. Italië worstelt met grote binnenlandse problemen. Engeland heeft te veel belangen in de rest van zijn wereldrijk om zijn toekomst aan Europa te willen verbinden. Masaryk daarentegen heeft de boel in zijn land redelijk op orde en misschien kan zijn Kleine Entente wel als motor dienen bij de vorming van een grote Europese statenorganisatie. De president is bereisd en veeltalig, democraat en pacifist in hart en nieren, waarheidlievend en humaan, literair onderlegd. In Tsjecho-Slowakije woelen stromingen door elkaar: nationalisme, federalisme, imperialisme, orthodoxie, socialisme, communisme zijn favoriete gespreksonderwerpen onder professoren, agitatoren, studenten en journalisten. Maar de geletterde president wist de vrede te bewaren. ‘De grootmeester van nieuwe waarden’, zoals een journalist hem typeerde.

De grijze, wijze president hield er een helder, opmerkelijk gezichtspunt op na. ‘De oorlog,’ zei hij eens, ‘heeft de mensen nader tot elkaar gebracht in Europa en Azië, en heeft Amerika naar Europa gebracht. Als twee mensen twisten, of zelfs vechten, komen zij elkaar als mens nader. De oorlog heeft de Volkenbond opgeleverd, een poging, om van de wereld een uniforme organisatie te maken.’

Toch moet de grootmeester van nieuwe waarden de jonge graaf teleurstellen. Hoe sympathiek hij zijn idee ook vindt, hij acht de tijd nog niet rijp voor een verenigd Europa. Hij vertrouwt de edelman toe dat hij in overleg met Griekenland en Roemenië tijdens de vredesonderhandelingen in Parijs wel geprobeerd heeft om een soort Verenigde Staten van Oost-Europa van de grond te tillen, bedoeld als buffer tussen de twee onberekenbare bolwerken Duitsland en Rusland. Maar om zich in te zetten voor Coudenhove-Kalergi’s plan, daarvoor voelt hij zich nu te oud.

Als ze afscheid nemen voelt de graaf zich ontgoocheld. In Masaryk had hij een geestverwant en vaderlijke vriend tegelijk gezien. Geen andere staatsman in Europa kan tippen aan diens gezag en morele autoriteit. De president is de erfgenaam van al het goede in de Europese cultuur en beschaving. Hij had de George Washington van Europa kunnen worden. Maar deze weg is afgesloten, beseft hij. Hij moet zelf het voortouw nemen. En het voorbeeld van de grondlegger van het zionisme, Theodor Herzl, komt hem voor ogen, hoe die met een enkel idee een brede, internationale beweging van de grond had weten te tillen. Een vastberaden individu kan zo veel voor elkaar krijgen wanneer hij kans ziet anderen van zijn ideaal te overtuigen. Hij weet wat hem te doen staat.

Richard Coudenhove-Kalergi was een telg uit een adellijk geslacht met diepe wortels in verschillende landen, van Nederland en België tot Griekenland en Polen. Toen zijn vader zich na zijn afscheid als ambassadeur in Japan in 1895 met vrouw en kinderen terugtrok op een kasteel uit het bezit van de familie, het Boheemse Schloss Ronsperg, was Richard één jaar. In het afgezonderde bestaan op het platteland probeerde Heinrich de atmosfeer van het internationale, diplomatieke leven dat hem zo lief was in stand te houden. De gewezen diplomaat mocht dan wel geen officieel ambt meer bekleden, zijn persoonlijke contacten bleef hij trouw. Regelmatig kwamen er buitenlandse gasten van heinde en verre voorrijden. Het is begrijpelijk dat het gezinsleven hiervan de invloed onderging.

Heinrich was erg geïnteresseerd in politiek, filosofie en religie. En nu hij genoeg tijd had en niet langer gehinderd werd door de voorgeschreven loyaliteit aan de keizer, zette hij zich aan een studie over de hervorming van het Oostenrijks-Hongaarse Rijk. Hij schetste het bouwwerk van een federatie waarin gelijkberechtiging bestond tussen de Oostenrijkers en de Slavische volken – een heet hangijzer in die dagen en uiteindelijk de kiem voor het ontbranden van de oorlog.

Heinrich was er veel aan gelegen dat zijn kroost niet leerde denken in nationaliteiten, maar in continenten, Azië en Europa voorop. Papa wilde dat ze opgroeiden zonder vooroordeel tegenover andere volken, culturen en godsdiensten en echte Europeanen zouden worden, dat wil zeggen: burgers met multinationale wortels, voor wie het niet uitmaakte welke nationaliteit toevallig in hun paspoort stond vermeld. Richard doorliep het Theresianum in Wenen, een middelbare school voor de fine fleur van de Donaumonarchie. De nogal mensenschuwe knul kreeg er te maken met een mengelmoes aan leerlingen die een afspiegeling vormde van het multi-etnische rijk: Duitsers, Hongaren, Polen, Tsjechen, Italianen, Roemenen, Kroaten, Slovenen, Serven, Oekraïners. Verder bezochten Russen, Turken, Indiërs, Egyptenaren, Perzen en Chinezen de uitstekend aangeschreven school. Wenen was een internationale stad, merkte Richard, veel meer dan Parijs, Londen of Berlijn, die de centra van naties, van nationale culturen waren. ‘Nergens was het gemakkelijker Europeaan te zijn’ – het waren niet zijn eigen woorden, maar hij zou ze zeker onderschreven hebben. Stefan Zweig noteerde ze, de van Weense culturele tradities en geschiedenis verzadigde joodse schrijver.

De door Richards ouders gelegde voedingsbodem bleek vruchtbaar, hij ging zich in Wenen al snel een echte wereldburger voelen. Met het voorbeeld van zijn erudiete vader voor ogen schreef hij zich na het behalen van zijn schooldiploma voor de studies filosofie en geschiedenis in aan de universiteit van Wenen. Professor in de filosofie, dat wilde hij worden. Het was juli 1913.

GENÈVE, SEPTEMBER 1931

Was het niet al te laat?

De twijfel bekroop hem tijdens de lange treinreis naar de vredesstad, en eenmaal gearriveerd werd hij gegrepen door onrust, ongeduld, opwinding. De sfeer in de stad deed hem denken aan het Parijs van 1919, toen hij daar als correspondent de vredesonderhandelingen meemaakte. Waar hij ook keek zag hij kleurige vlaggen aan de gevels van de statige gebouwen; bekende, onbekende; Europese vlaggen, waarvan sommige nog heel nieuw, vlaggen van heel verre landen – de stad leek wel jarig. Zo was het hier ieder jaar in september, wanneer de regeringsdelegaties bijeenkwamen voor de Algemene Vergadering van de Volkenbond, de League of Nations. De stad vierde de vrede. De ogen van de inwoners, die de jaarlijkse terugkeer van de wereldleiders en hun gevolg met nederige trots begroetten, schitterden van hoop en optimisme.

Maar, was het niet al te laat?

Voor een gewone burger in Nederland was het al moeilijk genoeg om je te onttrekken aan het wereldnieuws, voor de journalist van een serieuze krant was dat onmogelijk. Iedere dag leek de spanning in de wereld toe te nemen, en dan was hij ook nog eens een journalist die meer wilde zijn dan een doorgeefluik van beurscijfers, parlementaire besluiten, het nieuwste snelheidsrecord, de gemengde berichten. Hij, Robert Peereboom, hoofdredacteur van het Haarlem’s Dagblad, wilde zijn lezers opvoeden, hij had hun iets te vertellen. Hij had rondgereisd, wist wat er te koop was, hij had een antenne voor wat er achter de schermen gebeurde, kende de heimelijke tred in de wandelgangen van de regeringscentra. Hij voelde staatsmannen even goed aan als vliegtuigbouwers of fabrieksarbeiders.

En daarom vond hij dat hij in actie moest komen. Wandelend door de stad van de Reformatie, waar het betoverende meer nooit ver weg was, dacht hij terug aan hoe het begonnen was. Zijn nationale handtekeningenactie, die de wereldleiders moest bewegen serieus werk te maken van de ontwapening. De Nederlandse bijdrage aan de wereldvrede. Want er werd wel overvloedig gedebatteerd over vrede, ontwapening en internationale samenwerking, er werden gloedvolle redes gehouden en conferenties georganiseerd; als het op concrete maatregelen aankwam gaven de politici niet thuis en kropen ze terug in hun schulp van een angstig en bekrompen nationalisme.

Het woord was nu aan de burgers.

De actie zou hem in het hart van de broze wereldvrede brengen: het Volkenbondspaleis in Genève. Zoveel had hij gehoord en gelezen over Palais Wilson – genoemd naar de illustere Amerikaanse president Woodrow Wilson, de oprichter van de Volkenbond – en nu zou hij er zelf naar binnen gaan met twee bestuursleden van de Nederlandse Dagblad Pers, J.W. Henny en mr. W.G.J. Veenhoven. Met in hun bagage een loodzware last: de verwachting van miljoenen Nederlanders.

Ongeveer vier maanden geleden had hij gehoord van een initiatief van The News Chronicle. De redactie van dit Londense dagblad was een actie gestart om de lezers hun steun te laten betuigen aan de komende ontwapeningsconferentie in Genève, die in februari 1932 van start ging. Het was een oproep, een smeekbede van het Engelse volk, dat niet weer in een Europese oorlog verzeild wilde raken om miljoenen van zijn zonen in de modder van de loopgraven te verliezen.

Dat kunnen wij ook, dacht Robert. Dat kunnen wij beter, want het moést beter.

Sinds een jaar was hij directeur-hoofdredacteur van het Haarlem’s Dagblad. Bovendien zat hij in het bestuur van de Nederlandsche Dagblad Pers (NDP). Hij was dus in de positie om zijn invloed te doen gelden. Al jaren voelde hij zich enorm betrokken bij het vredesvraagstuk, de ontwapeningskwestie en internationale politiek. En wat, redeneerde hij, kon er meer indruk maken dan een nationale handtekeningenactie? Hij kreeg de NDP zover een volkspetitionnement voor ontwapening te organiseren onder de miljoenen die abonnee waren van de bij de NDP aangesloten kranten. Twee jaar geleden had hij het onderwerp ook al eens aangesneden in het bestuur, maar toen was de tijd er blijkbaar nog niet rijp voor.

Natuurlijk stuitte zijn hoog gegrepen initiatief ook op een berg scepsis en tegenwerking. De kritische commentaren waren niet van de lucht. Zo’n klein land, de geringe invloed tegenover de macht van de grote naties. Kansloos. De fascistische en communistische bladen slepen hun pennen en zetten hem weg als een pacifistische zwendelaar, een weke dagdromer, een onbetrouwbare internationalist. Hij had het kunnen weten. Maar hij liet zich er niet door van de wijs brengen. Moeten we dan niets doen, het zelfs niet proberen? ‘Niets gaf het oorlogsgevaar meer voedsel dan scepticisme,’ hield hij zijn lezers voor.

Ondertussen was hij realist genoeg om te weten dat eenzijdige ontwapening, die door sommige vredesduiven werd gepropageerd, zinloos was. Er moest internationaal ontwapend worden, in kleine stappen, onder de vlag van de Volkenbond. En dat was ook wat hij keer op keer in de krant verkondigde. Was immers niet in het Volkenbondsverdrag uit 1919 opgenomen dat alle aangesloten landen zich verplichtten maatregelen te nemen om te ontwapenen, zodat er een evenwicht ontstond tussen de overwonnenen, die er geen militaire macht meer op na mochten houden, en de winnaars van de oorlog? Intussen was het tegengestelde gebeurd. De bewapening was alleen maar toegenomen, ondanks al de beloften en verdragen.

De handtekeningenactie startte op maandag 6 juli 1931. Bijna de hele voorpagina van zijn krant was eraan gewijd. Tot zijn blijdschap deden niet minder dan 84 kranten uit het hele land mee, van het rooms-katholieke De Tijd tot het socialistische Het Volk. Van de stadskranten in Friesland tot die in Limburg en Zeeland. In de daaropvolgende weken activeerde hij zijn lezers door hen steeds weer in krantenstukken op de gruwelen van de oorlog te wijzen. Hij citeerde verschillende buitenlandse schrijvers die de loopgraven hadden meegemaakt en daar romans over hadden geschreven, zoals de Hongaar Andreas Latzko (Mensen in de oorlog) en Erich Maria Remarque (Van het westelijk front geen nieuws). Wat meehielp was dat uitgerekend op dat moment de filmversie van Remarques enorm succesrijke boek in de bioscopen te zien was. Ze kregen het zelfs voor elkaar dat Remarque een steunbetuiging voor de volkspetitie schreef, die in de deelnemende kranten werd afgedrukt. Kon het beter?

En kijk eens: bijna tweeënhalf miljoen Nederlanders – om precies te zijn 2.438.908 – zetten hun handtekening! Bedenk dat er ongeveer vierenhalf miljoen Nederlanders van 18 jaar en ouder waren… Een ongelooflijk succes. Met paard en wagen werden de ongeveer zeventig dozen met formulieren naar het station van Haarlem getransporteerd, en van daar ging het naar Genève, rechtstreeks naar de Volkenbond. Een afspraak met de voorzitter van de League of Nations hadden ze zo op zak.