Duitsland op het spoor

Els Snick

Duitsland op het
spoor

Uitgeverij Bas Lubberhuizen

Voor pa en moe

© 2016 Els Snick / Uitgeverij Bas Lubberhuizen

Alle rechten voorbehouden

Omslag Moker Ontwerp

Foto auteur © Emilie Hudig

isbn 978 90 5937 453 9

nur 320

lubberhuizen.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2016, met isbn 978 90 5937 445 4

Eine kleine Dickmadam

fuhr mal mit der Eisenbahn.

Dickmadam, die lachte,

Eisenbahn, die krachte.

Eins, zwei, drei,

und du bist frei!

Aftelrijmpje

Ver achter hem lagen de zorgen en de vreugden, de angsten en de verwachtingen van het leven. Hij was aan dat alles ontsnapt.

Er was voor een vluchteling als hij geen rustiger doel, geen veiliger toevluchtsoord dan het front en de dood.

Joseph Roth, Rechts en links

Inhoud

Voor vertrek

Berlijn, Hotel am Zoo

Goslar, Hotel Niedersächsischer Hof

Düsseldorf, Parkhotel

Intermezzo Mannheim

Leipzig, Hotel Fürstenhof

München, Hotel Excelsior

Badenweiler, Hotel Römerbad

Dank

Literatuur

Voor vertrek

Was het toeval dat ik in de herfst van 2015 naar Duitsland vertrok op het moment dat de geschiedenis er een ongekende bocht maakte? Worden de vier maanden tussen het optimistische Wir schaffen das waarmee Angela Merkel de vluchtelingencrisis probeerde te bezweren en de shock van de aanrandingen door allochtone jongeren op Silversternacht in Keulen een kantelpunt in de geschiedenis? In die periode doorkruiste ik Duitsland van oost naar west en van noord naar zuid. Het was een lang gekoesterde droom Joseph Roth achterna te reizen, Duitsland te verkennen in het spoor van de auteur over wiens fabelachtige leven ik een boek heb geschreven, wiens werk ik vertaal en die in alle opzichten blijft boeien en fascineren. Net zoals Duitsland me boeit en fascineert.

Roth was een vluchteling. Een Duitstalige jood uit Oostenrijk-Hongarije. Zijn geboortestreek in het huidige Oekraïne kwam na de Eerste Wereldoorlog, na het hertekenen van de Europese kaart, in Polen te liggen. Hij werd een staatloze en kreeg asiel in de nieuwe republiek Oostenrijk. Omstreeks 1920 ging hij naar Berlijn om er werk te zoeken. Hij werd er een gevierd journalist en schrijver. Tot hij in 1933 door de nazi’s verdreven werd, als emigrant naar Frankrijk trok en in Nederland nieuwe uitgevers vond voor zijn werk. Zijn hoop dat Oostenrijk stand zou houden tegen de nazi’s, zelfs dat de Habsburgse keizer zou terugkeren op de troon in Wenen, vervloog met de Anschluss van 1938. Roth schreef zijn testament, de kleine roman De legende van de heilige drinker, waarmee hij zichzelf tot een legende maakte, en dronk zich dood. Hij stierf in een armenziekenhuis in Parijs op 27 mei 1939.

De opkomst van de nazi’s maakte Roth in de jaren twintig mee in Berlijn, een smeltkroes van culturen, experimenteerterrein van de internationale avant-garde, de rebelse stad waar Adolf Hitler nooit echt voet aan de grond kreeg. In Duitsland, waar hij zijn brood moest verdienen, was Berlijn voor hem de enige leefbare stad. In de periode van 1920 tot 1933 maakte hij reportages in het hele land in opdracht van verschillende kranten. ‘Ik teken het gezicht van de tijd,’ zei hij over zijn werk als journalist. Hij reisde door Duitsland per trein, praatte met mensen onderweg, schreef in cafés. Zijn hele leven woonde hij uitsluitend in hotels. Ter verdediging van zijn vrijheid, ter compensatie van zijn vaderlandloosheid.

Ik wilde op deze reis een andere Roth leren kennen dan de arme en afgetobde emigrant die in de jaren dertig in Parijs, Amsterdam, Oostende en Brussel heeft gewoond. Die berooid en ziek in armzalige pensions en cafés zat te schrijven, woedend om wat er in de wereld gebeurde, verdrietig door de vernietiging van Oostenrijk en de idee van een humaan Europa, verteerd door heimwee en weemoed, zich om het wel en wee van joodse vluchtelingen uit Duitsland bekommerend, altijd met een fles sterkedrank bij zich.

Wat doet het met een mens altijd onderweg te zijn? Als je vaderland wordt opgeheven, je door nieuwe grenzen van je familie wordt gescheiden? Hoe is het om geen eigen huis te hebben maar te trekken van hotel naar hotel, om met portiers, kelners, kamermeisjes en reizigers uit de hele wereld je dagelijkse leven te delen? Bij Roth leverde het duizenden bladzijden krantenartikelen, romans en brieven op. Veel van die brieven schreef hij in hotels, op het papier dat in de lade van zijn schrijftafel klaarlag. Goed papier, goede inkt, goede pennen waren duur en Roth had nooit geld. Hij leefde boven zijn stand. Visitekaartjes had hij niet, laat staan eigen briefpapier. Daardoor kennen we de hotels waar hij heeft verbleven. In Duitsland zijn zes daarvan nog altijd in bedrijf, en die heb ik bezocht.

Ik ben begonnen in Berlijn, de stad waar Roth het langst heeft gewoond, die ook vandaag weer velen aantrekt, die geschiedenis ademt en waar ik zelf sinds mijn jeugd tientallen keren ben geweest. Het leek me interessant halverwege in München het Oktoberfest mee te maken en te eindigen in een kuuroordje in de volle natuur. Zo kreeg mijn traject vorm. Ik reisde van Berlijn westwaarts naar Goslar, een stadje in het midden van Duitsland, vandaar naar Düsseldorf en dan weer terug naar het oosten tot in Leipzig, van Leipzig ging ik zuidwaarts naar München en mijn laatste hotel was in Badenweiler, bijna op het drielandenpunt met Zwitserland en Frankrijk. Ik nam een stapel boeken mee van en over Roth, reisde net als hij met de trein en probeerde te ontdekken wat me nu zo fascineerde aan hem en aan Duitsland.

Mijn plannen werden doorkruist omdat ik onderweg mijn eigen geschiedenis tegenkwam. Beter gezegd de geschiedenis van mijn familie. Wat ik leerde door in het spoor van Joseph Roth door Duitsland te reizen had te maken met verlies en veerkracht, met de manier waarop mensen en staten na nederlagen, die ze aan zichzelf te danken hebben of ook niet, overeind kunnen krabbelen om opnieuw te beginnen en de wonden van het verleden te laten helen. Dit was wat ik overal in Duitsland tegenkwam en wat mij confronteerde met dingen die ik in mijn eigen leven heb meegemaakt. Zo komt het dat ik onderweg ook enkele dagen in Mannheim bij vrienden heb doorgebracht, om vandaar mensen op te zoeken die lang geleden mijn familie hebben gekend, en dat ik in het dorpje Kaisheim bij Donauwörth heb gelogeerd bij een man die een deel van mijn familiegeschiedenis beter kent dan ikzelf.

Berlijn, Hotel am Zoo

Ik was zestien toen ik in 1983 voor het eerst naar Berlijn trok, samen met mijn zus Hilde, die drie jaar ouder was. We kregen het reisje cadeau van onze ouders, wellicht in ruil voor een goede schoolprestatie. Het was toen nog heel bijzonder om naar Berlijn te gaan. We zeiden Berlijn, maar bedoelden eigenlijk West-Berlijn, we hadden op het politiebureau van ons dorp, Oostrozebeke, een doorreisvisum voor de ddr moeten halen.

We kwamen in alle vroegte aan, mijn zus en ik, op Bahnhof Zoo, genoemd naar de dierentuin daar vlakbij, de Zoologischer Garten. Opgelucht dat we ongeschonden door de grenscontrole waren gekomen, midden in de nacht. Gewapende soldaten hadden ons wakker gebonkt. We lagen boven in de slaapcoupé en moesten onze gezichten laten zien. Van angst konden we ons lachen niet inhouden. Het was het jaar van de grote rakettenbetogingen, er werd gezegd dat de Russen maar op een knopje hoefden te drukken en de wereld zou vergaan. Onze opluchting was groot toen de stempel in onze pas werd gezet en we weer mochten slapen. Mijn zus verzon er een liedje op dat me nog altijd aan het lachen brengt: Sovjetski soldatski, krabbel aan mijn gatski.

Joseph Roths vaste hotel in Berlijn was Hotel am Zoo op de Kurfürstendamm. Sinds de verbouwing tot designhotel in 2014 heet het gewoon Hotel Zoo. Hotel bij de dierentuin werd Hotel Dierentuin. Daar had Roth iets mee gekund. Vooral in de cocktailbar, die de hipste van Berlijn heet te zijn, kun je uren vullen met mensen kijken. Dierenmotieven en verwijzingen naar het Berlijn van de goldene zwanziger Jahre bepalen het decor. Je loopt binnen door een metershoge glazen deur over een brede groene loper waar luipaarden op staan. In de lift word je verblind door felle lichtflitsen, afgeschoten door paparazzi met antieke fototoestellen die op de wanden zijn afgebeeld. Zo ongeveer is het in Hotel Zoo. Van design weet ik weinig af. Toevallig is Martin Margiela me bekend, door een roman die ik heb vertaald waarin zijn leven een rode draad vormt en die als titel de naam van het parfum Untitled heeft meegekregen. Ik kreeg dan ook een soort shock toen ik, pas na het ontbijt van de eerste ochtend, in de badkamer rondkeek en mijn oog op het witte etiket van de handdoek viel die ik achteloos op de grond had gesmeten. Het was echt waar: Martin Margiela. Specially made for Hotel Zoo Berlin. Vanaf dat moment probeerde ik het interieur van het hotel, dat ik tot dat moment eerlijk gezegd een tempel van kitscherige blingbling had gevonden, anders te bekijken.

Berlijn kun je maar op één manier goed bezoeken: te voet. Dan zie je plaquettes op muren, steek je je hoofd door openstaande deuren, loop je binnenpleinen op waar je eigenlijk niet hoort te komen en zie je ineens geschiedenis: een kogelgat in een muur of een verweerde swastika in een geveldecoratie. Als ik buiten kom uit Hotel Zoo zie ik links de Gedächtniskirche liggen. Toen Roth hier woonde was ze nog intact. Hier in de buurt had hij een aantal stamcafés.

Café des Westens zat op de hoek van de Kurfürstendamm en de Joachimsthaler Straße, waar nu Café Kranzler zit, de beroemde tearoom met de rood-witte luifels en de rotonde op het dak. In Café des Westens streek al sinds de jaren 1910 de artistieke bohème van het westen van de stad neer. Daar dankte het de bijnaam Café Größenwahn aan. Café Grootheidswaan was altijd goed voor een of andere sensatie die in de roddelpers zo breed mogelijk werd uitgemeten. Het was een smet op het blazoen van de chique Kurfürstendamm. Op een dag, het was 11 november 1920, zat Roth er samen met een aantal vrienden toen het café werd bestormd door twee dronken relschoppers. Het waren leden van een burgerwacht die ’s nachts de straten vrij wilden houden van de vele vluchtelingen die Duitsland in de eerste jaren na de oorlog overspoelden en als een gevaar werden beschouwd. Roth schreef erover in de krant: hoe de ‘vreedzame literatentafel’ werd bestormd, de glazen op de grond werden gesmeten en de Oostenrijkse schrijver Anton Kuh een klap in het gezicht kreeg. De mannen schreeuwden tegen de joden en maakten de vrouwen uit voor hoeren. Roth ging als getuige mee naar het politiebureau. De vechtersbazen vonden dat er in Duitsland geen plaats was voor buitenlanders en voor joden. Nadat hun verklaring was opgenomen, mochten ze gaan, ‘hoewel de politie er beter aan had gedaan de straten van Berlijn te behoeden voor het gevaar dat ze betekenden,’ aldus Roth. ‘Of ze veilig thuis zijn aangekomen zonder iemand lastig te vallen, is mij niet bekend.’

Heel wat Duitstalige journalisten en schrijvers uit de uiteengevallen Habsburgse monarchie belandden in de vroege jaren twintig in Berlijn. Ze hielden er de Oostenrijkse Kaffeehauskultur in stand, lazen kranten, schreven in de cafés. Ze vormden Roths belangrijkste netwerk. In een stuk over een kelner uit Café des Westens – hij heette Richard – vertelt hij hoe het eraan toeging: ‘Richard was speciaal bedacht door de literaire adviescommissie van Onze-Lieve-Heer en door de hemelse perschef als krantenkelner uitverkoren. Hij zag generaties van schrijvers komen en gaan. Ze verdwenen in gevangenissen en belandden op ministersposten. Ze werden revolutionairen en attachés. En ze bleven hem allemaal geld schuldig.’

Tussen Hotel Zoo en Café Kranzler zit de enige plek in Berlijn waar je met zekerheid kunt zeggen dat Roth er heeft zitten schrijven. Het is een McDonald’s, en na enig zoeken vind je op de gevel deze plaquette:

berliner gedenktafel

Hier befand sich von 1917 bis 1986

mampes gute stube

Lieblingslokal des Schriftstellers

joseph roth

(2.9.1894 – 27.5.1939)

der hier im Jahre 1932 seinen Roman

Radetzkymarsch schrieb.

Mampes Stube was ook de stamkroeg van Gustav Kiepenheuer, de Berlijnse uitgever die Roths grootste successen heeft uitgegeven: Hiob en Radetzkymarsch. Hij was een zachtmoedige man die Roth een warm hart toedroeg en als een van zijn belangrijkste auteurs beschouwde. De uitgeverij zat om de hoek op de Kantstraße en ook de belangrijkste medewerkers van Kiepenheuer, vrienden van Roth, kwamen hier dagelijks langs. Ik moet toegeven dat ik de McDonald’s nooit eerder ben binnengelopen omdat ik ervan uitging hier geen vooroorlogse sporen meer te zullen aantreffen. Niets is minder waar.

De hamburgers worden weliswaar gebakken in een nieuw bijgebouw achteraan, maar de ruimtes waar Roth en zijn vrienden hun Stammtisch hadden, zijn nog intact. Op de tafels en stoelen na ziet alles er nog precies zo uit als toen, met houten lambriseringen, stucwerk in goud en pastelkleuren, enorme tegelkachels in de hoeken, antieke lusters aan het plafond en oude prenten van Berlijn aan de muur. Er staan ook vitrinekasten met oude boeken, maar daarin vond ik niets van Joseph Roth.

Van Roth is bekend dat hij het best kon werken als hij omringd was door mensen en geroezemoes en dat het hem niet stoorde als iemand hem aansprak. McDonald’s heeft zo zijn voordelen: je wordt er niet gestoord door kelners en je kunt met een enkel drankje blijven zitten zolang je wilt. Ik probeer aan een tafeltje dat uitkijkt op straat mijn eerste indrukken van Berlijn te noteren en een aantal brieven te lezen die hij hier heeft geschreven. Langer dan een uur houd ik het niet vol.

De meeste van Roths brieven zijn gericht aan bevriende schrijvers – zijn correspondentie met Stefan Zweig is onlangs in een aparte bundel uitgegeven – of aan redacteurs van de kranten waar hij voor werkte, een beperkt aantal ook aan zijn schoonfamilie in Wenen. Dat Roths correspondentie nog niet in het Nederlands is vertaald vind ik jammer, maar ik kan begrijpen dat uitgevers aarzelen. De brieven zijn grotendeels steeds herhaalde klaaglitanieën over gebrek aan geld, lichamelijke klachten door de alcoholverslaving en de ziekte van zijn vrouw Friedl. Roth heeft haar na de oorlog in Wenen leren kennen, na hun huwelijk in 1923 is ze met hem meegekomen naar Berlijn. Friedl is mensenschuw, een eigenschap die hem aanvankelijk in haar aantrekt. ‘Zij is normaal en ik ben wat men gek moet noemen,’ schrijft hij in 1925 aan een vriend. Maar haar schuchterheid wordt steeds ziekelijker en uiteindelijk wordt de diagnose schizofrenie gesteld.

Voor Friedl geeft Roth in Berlijn een fortuin uit aan psychiaters. Hij raadpleegt ook Alfred Döblin, de arts die Berlin Alexanderplatz schreef, en laat joodse wonderdokters komen, maar niets helpt. Hij voelt zich verantwoordelijk voor haar ziekte, omdat hij haar niet de rust van een gezin kan bieden. Steun krijgt Roth van vrienden in Berlijn, zoals de schrijver Stefan Fingal, die hij kent uit Wenen en met wie hij in 1920 samen naar Berlijn is gekomen om er werk te zoeken als journalist. Fingal woont met zijn vrouw in een appartement op de Grolmanstraße 58, tien minuten lopen van Hotel am Zoo. Ik ga ernaartoe. Het gebouw, in sobere jugendstil, heeft de oorlog doorstaan en is recent gerenoveerd. Hier, bij Fingal en zijn vrouw, hebben Roth en Friedl in 1929 de jaarwisseling gevierd. In die periode logeerde Friedl vaak bij het echtpaar, als Roth op reportage was of als hij in het hotel rust zocht om te schrijven. Roth betaalde een verpleegster die ze in huis namen om zijn vrouw te verzorgen. Later werd ze opgenomen in het sanatorium van Westend en toen ze ook daar niet beter werd, bracht Roth haar naar Wenen. Fingal en Roth bleven hun hele leven met elkaar bevriend. Fingal vluchtte in 1933 naar Oostenrijk en kon na de Anschluss in 1938 dankzij de hulp van Roth naar Parijs vluchten. Daar woonden ze in hetzelfde hotelletje, vlak bij de Jardin du Luxembourg.

De eerste keer dat Roth me naar de keel gegrepen heeft, was toen ik de roman Hiob heb gelezen, Job in het Nederlands. Mijn beste vrienden hadden juist op dat moment een derde kindje gekregen, dat er meteen na zijn geboorte nogal grof gebouwd maar voor de rest normaal uitzag. De vader grapte dat zijn zoon niet zou misstaan op een schilderij van Permeke, de Vlaamse expressionistische schilder. Na onderzoek bleek de jongen een hoogst uitzonderlijke chromosomale afwijking te hebben: het syndroom Pallister-Killian, genoemd naar de ontdekkers ervan. Zitten, lopen, horen, zien, praten, eten zou hij misschien ooit kunnen, maar misschien ook niet. De kans was reëel dat hij nog voor de peuterleeftijd door een epilepsieaanval zou sterven.

Het was in mijn vriendenkring de eerste zware confrontatie met de klappen van het lot. En juist dan valt mij, op de boekenmarkt op het Spui in Amsterdam, die roman van Joseph Roth in handen, het verhaal van de arme Russische jood Mendel Singer en zijn gehandicapte zoon Menuchim. Het was een exemplaar uit 1933, uitgegeven door exiluitgeverij Allert de Lange te Amsterdam. Menuchim lijdt aan epilepsie, kan niet meer dan het woord ‘mama’ zeggen en dient de kinderen uit de sjtetl tot vermaak. Hij is het jongste kind van Mendel en zijn vrouw Deborah. Hun oudste zoon Schemarjah deserteert uit het Russische leger en gaat naar Amerika, waar hij een bloeiende handel begint. De jongste zoon Jonas gooit zijn joodse achtergrond overboord om bij een boer te gaan werken, zich aan drank en vrouwen over te geven; hij raakt uiteindelijk vermist nadat hij als vrijwilliger in het leger is gegaan. Als dochter Mirjam tot overmaat van ramp verkering blijkt te hebben met een kozak, beslist Mendel Singer naar Amerika te emigreren, Schemarjah, die intussen Sam heet, achterna. Het beloofde land laat geen mismaakte kinderen toe, en Menuchim moet in Rusland achterblijven. Deborah kan het verdriet niet verwerken en sterft, in Europa breekt de Eerste Wereldoorlog uit, Sam gaat als Amerikaans soldaat naar het front en sneuvelt, Mirjam wordt waanzinnig, van Menuchim is er al die jaren geen nieuws. Net als de Bijbelse Job verliest Mendel Singer, een oude, arme vreemdeling in New York, zijn geloof in God. Tot er aan het slot van het boek een wonder gebeurt en Menuchim, genezen van zijn ziekte, zijn vader in New York komt zoeken en hem terugbrengt naar Europa, waar hij vredig kan sterven.

Als in 1930 de roman Hiob verschijnt, schrijft Roth uit Berlijn aan zijn schoonmoeder dat ze Friedl het boek onder geen beding mag laten lezen: ‘Er wordt in beschreven hoe Mirjam geestesziek wordt en ze zal zich erin herkennen.’ Iedere ervaring, hoe pijnlijk ook, beschouwde Roth als een literaire inspiratiebron. Zijn werk is doordrongen van een melancholie die door zijn biografie te verklaren is: hij is geboren in een afgelegen joodse gemeente in het oosten – aan de rand van de Russische steppe –, zijn vader heeft hij nooit gekend, hij heeft de oorlog meegemaakt aan het front in zijn geboortestreek, verloor in 1918 zijn geliefde vaderland en beleefde ten slotte de verwoesting van zijn aanbeden vrouw door de psychische ziekte. Stefan Zweig benijdde hem zelfs om dat ongeluk. Ik durf het haast niet te zeggen, schreef hij, maar hij miste dat soort grote gevoelens in zijn kabbelende bestaan. Zelf kende hij alleen maar successen, literair, materieel, en in de liefde. Hij spoorde Roth aan zich over zijn vrouw niet zo veel zorgen te maken, maar zich vooral op zijn werk te richten. Minder te drinken. En hij leende Roth geld.

Een andere vriend van Roth in Berlijn, die ook vlak bij de Kurfürstendamm woonde, was de acteur Alfred Beierle. Ik sta voor zijn huis op de Mommsenstraße 66. Het is een chique straat met alleen maar grote, mooie huizen met veel gevelversieringen. De gevel van Beierle heeft engeltjes en zuiltjes en plantenmotieven. Door het raampje in de toegangspoort zie ik dat er een tuin achter ligt met grote bomen. Bij de bellen alleen echte Duitse namen: Esser, Schötler, Berg, Busse, Hütter, Risch, Nicklisch, Erdbrink, Hagedorn en Holtorff – de namen huppelen, bijna poëzie.

In de eerste jaren dat Roth naar Berlijn kwam, vanaf 1920, logeerde hij vaak bij Alfred Beierle, ook samen met Friedl, nog voor hun huwelijk. Er is van Friedl één brief bewaard die ze hier, in dit huis, op 28 december 1921 naar Roths nicht Paula Grubel heeft geschreven. Het is midden in de nacht. Roth is naar het theater en keert maar niet terug. Ze is bang en kan niet slapen. Hij werkt altijd zo hard, schrijft ze, hij heeft nergens tijd voor, hij is prikkelbaar omdat hij wil schrijven.

Toen ik voor mijn boek over Joseph Roth onderzoek deed in Nederlandse archieven kwam ik de naam Beierle een paar keer tegen. Hij was na de machtsovername in Duitsland gebleven en kreeg mooie rollen in films die door het ministerie voor Propaganda waren goedgekeurd. In 1934 was hij in Amsterdam op bezoek bij vrienden uit de filmwereld die uit Duitsland geëmigreerd waren. Hij probeerde werk te vinden als voordrachtkunstenaar, met teksten van Stefan Zweig. Hij informeerde bij Uitgeverij Allert de Lange, die in een aparte afdeling voor werk van Duitse emigrantenschrijvers boeken van Joseph Roth uitgaf, naar de rechten van Der Antichrist, een anti-nazipamflet dat Roth in 1934 had gepubliceerd. Roth zelf wilde met Beierle op dat moment geen contact meer. Het verhaal ging namelijk dat Beierle in 1933 bij Roths vrienden een inzameling had gehouden zodat Roth een ticket naar Wenen kon kopen. Maar Roth was al vertrokken op het moment dat hij de collecte hield, en het geld stak Beierle in eigen zak. Bovendien kon Roth onmogelijk vergeven dat Beierle, ook al was hij geen jood, of juist omdat hij geen jood was, in Duitsland bleef. ‘Ik voel me al net zo’n lomperik als Beierle’ of ‘laat me niet zo laag vallen als Beierle’ is het soort grap waarmee Roth bij Zweig in zijn brieven om geld bedelde.

Beierle vond in Amsterdam geen werk en keerde terug naar Duitsland. Een medewerker van de Duitse ambassade in Den Haag verklikte hem. Wegens verboden contacten met Duitse kunstenaars in emigratie werd hij opgepakt en in een concentratiekamp opgesloten. In 1937 kwam hij vrij, maar hij werd van de Kulturkammer uitgesloten en mocht zijn beroep niet meer uitoefenen.

De omgeving van de Kurfürstendamm, de Mommsenstraße en de Grolmanstraße behoren tot het stadsgedeelte Berlijn-Charlottenburg. Tegenover het Schloss Charlottenburg bevond zich vroeger het Ägyptisches Museum. Daar kocht ik in 1983 de poster van Nefertite, die altijd in mijn studentenkamer in Gent heeft gehangen. (De collectie Egyptische kunst is intussen naar het Museumsinsel aan Unter den Linden verhuisd.) Het valt me op hoezeer herinneringen aan reizen door emoties zijn bepaald. Mijn zus en ik waren eensgezind in onze bewondering voor wat de mooiste vrouw van de wereld werd genoemd. Zij was een van de redenen geweest om naar Berlijn te reizen. De herinnering aan het caféterras voor het kasteel is met zwaar gevoel beladen.

In september 2008 gidste ik mijn familie, mijn ouders, mijn zussen en mijn zwagers, door Berlijn. Hier op dit caféterras hebben we een noodstop ingelast. Mijn programma, een fietstocht van oost naar west, was veel te ambitieus, mijn ouders waren al flink in de zeventig, maar we hadden sowieso allemaal loden benen. We waren met een rondleiding in de voormalige Stasicentrale begonnen en we moesten nog naar het Olympiastadion. Ik wilde mijn vader de Langemarckhalle met de klokkentoren laten zien, die Hitler voor de Olympische Spelen van 1936 had laten bouwen, ter nagedachtenis aan de gesneuvelde soldaten van de Slag bij Langemark. Langemark ligt bij Ieper, de stad waar mijn vader is opgegroeid. Er is een soldatenkerkhof waar 44.000 Duitse studenten begraven liggen, die allemaal op één dag zijn gesneuveld. Regelrecht van de universiteitsbanken waren ze naar Vlaanderen gekomen, Deutschland über alles zingend, ervan overtuigd dat ze de Franse vijand zouden verslaan.

We hadden niet goed geweten of we die reis naar Berlijn beter konden annuleren of juist moesten laten doorgaan. Drie maanden eerder was Arne gestorven, de jongste zoon van mijn zus Anne. De ene dag brak hij bij zijn Leuvense studentenvereniging alle records bij het lopen van rondjes voor een goed doel, de volgende dag stopte zijn hart plots met kloppen. Ik had hotels en gidsen en restaurants al gereserveerd en Anne zei ook niet dat ze niet wilde, dus gingen we maar. Ik vervloekte mezelf omdat mijn programma zo zwaar en zo somber was. Stasigevangenis, concentratiekamp, Holocaustmonument, Russische tanks, kruisjes bij het herdenkingsmuseum voor de Muur, en toen we het allemaal bijna hadden gehad: de Pietà van Käthe Kollwitz in het dodentempeltje op Unter den Linden.

Maar terug naar nu. Het is nog vroeg in de ochtend als ik bij het Slot Charlottenburg ben, maar het café is open en ik besluit er iets te gaan drinken om het nare gevoel uit te wissen dat ik met deze plek verbind. Onvermijdelijk gaan mijn gedachten naar mijn familie. Ik had die reis anders moeten aanpakken. Waarom ben ik toch altijd zo gefascineerd door die duistere geschiedenissen? Mijn ouders vinden het dan wel belangrijk dat hun kleinkinderen weten wat ze tijdens de oorlog hebben meegemaakt, maar nu ze ouder worden, kunnen ze de boeken, tentoonstellingen en films over de horror van de Holocaust steeds moeilijker verdragen. De laatste familiefoto met de tien kleinkinderen is gemaakt tijdens een fietstocht door de Westhoek. Mijn vader wilde hun de slagvelden van de Eerste Wereldoorlog laten zien, meenemen naar het nieuwe In Flanders Fields Museum op de markt van Ieper, ’s avonds samen luisteren naar de ‘Last Post’ onder de Menenpoort – sinds 1928 wordt daar elke avond om acht uur een eerbetoon aan de vermiste en gesneuvelde soldaten gehouden. Vroeger, toen ik klein was, speelde de klaroener in uniform geregeld voor een heel klein of zelfs zonder publiek, nu, sinds de grote herdenkingen rond honderd jaar Eerste Wereldoorlog, is het een dagelijkse toeloop van toeristen. We gingen op de Maloulaan kijken naar het ouderlijk huis van mijn vader. Het koperen bord dat vroeger aan de artsenpraktijk van mijn grootvader hing, hangt nu bij mijn zus Griet in de woonkamer aan de muur.

Dr. Valere snick

inwendige ziekten – vrouwen ziekten

x-stralen

raadplegingen

alle weekdagen 8-10

dinsdag en zaterdag 2-4

maandag en vrijdag 6-7

Grappig is dat er op het adres waar mijn grootouders woonden nu een zekere dokter Traen praktijk houdt. Traen, Snick. Mijn grootouders hadden nog een voordeur met een echte bel waaraan je moest trekken om binnen in huis de klepel te doen klingelen, we kibbelden er in de auto om wie zou mogen bellen. In mijn herinnering gingen we bijna alleen op feestdagen naar mijn grootouders. Het waren erg aardige, maar gedistingeerde en wat afstandelijke mensen, we kenden ze eigenlijk niet zo goed, zeker niet in vergelijking met mijn andere grootouders, die op een boerderij bij ons in de buurt woonden, waar de achterdeur altijd openstond, mijn grootmoeder dikke sneden koekebrood met boter besmeerde en koffie schonk voor iedere gast die de keuken binnenliep.

Toen ik kind was, sprak het grote huis op de Maloulaan in Ieper erg tot mijn verbeelding. Het had krakende houten vloeren, onder de trap zat er een matglazen vestiaire, we verstopten ons tussen de jassen, op de zolder stond een grote houten kist met oude kleren waarmee we ons verkleedden. In de woonkamer zat er een nis met een grote radio en daaronder een rij boeken. Toen ik er een keer alleen was, ontdekte ik daar een geneeskundig naslagwerk met foto’s van naakte mensen die aan gruwelijke ziektes leden. Ik heb het boek nooit meer durven aan te raken, maar zie nog precies voor me waar het stond. Maar het spannendste was het kastje in de praktijk van mijn grootvader, waar we eigenlijk niet mochten komen. Daar zat een menselijk skelet in. Het huis had ook een grote kelder, van mijn vader wist ik dat ze daar tijdens de oorlog hadden gewoond. Mijn grootvader had voor de vijf kinderen bedden laten timmeren, er was plaats voor voorraad en via een koker konden ze ontsnappen, mocht het huis boven hun hoofden instorten.

De geschiedenis van mijn familie heeft me altijd sterk geïnteresseerd. Als kind vertelde mijn vader me ooit dat hij op zijn kinderkamer een foto had gehad van zichzelf op het paard van een soldaat. Toen die foto plotseling was verdwenen, had hij hem overal gezocht. Mijn grootmoeder bleek hem te hebben verscheurd. Dat verhaal ontroerde en verwarde mij. Het is mijn eerste herinnering aan het verlangen om meer van een geschiedenis te achterhalen.

Het verhaal achter de foto heb ik grotendeels kunnen reconstrueren. Het paard op de foto behoorde toe aan een Duitse soldaat. Mijn grootmoeder liet hem verdwijnen toen in 1944 Ieper werd bevrijd, omdat hij bezwarend had kunnen zijn voor mijn grootvader. Onder de Duitse bezetting werd die belast met de inrichting van een verzorgingspost voor slachtoffers van luchtaanvallen en aangesteld als medisch verantwoordelijke van de organisatie Winterhulp. Andere artsen uit het arrondissement Ieper moesten bij hem melding maken van gevallen van tyfus of geslachtsziekten, die hij ter bescherming van de openbare gezondheid aan de Kommandantur moest doorgeven. Vooral de meisjes van plezier die de Duitse soldaten afleiding bezorgden, moesten zich laten onderzoeken en in geval van besmetting in het ziekenhuis laten verzorgen.

Bij de bevrijding ontstond er in Ieper net als in alle andere Vlaamse steden een heksenjacht op mensen die ervan werden verdacht met de Duitsers te hebben meegewerkt. Tussen Vlaams- en Duitsgezind werd even geen onderscheid meer gemaakt. In Antwerpen werden echte en vermeende collaborateurs kaalgeschoren en opgesloten in de kooien van de dierentuin. Mijn grootvader zat bijna vier maanden in de gevangenis van St. Kruis bij Brugge. Mijn grootmoeder stond er al die tijd alleen voor, zonder inkomen. De patiënten moesten het stellen zonder hun arts. Vlak voor Kerst 1945 mocht hij weer naar huis. Er kon hem niets ten laste worden gelegd. Mijn vader bracht het schooljaar na de bevrijding grotendeels door bij zijn grootouders in Wakken. Daar mocht hij als zoon van een vermeende zwarte – zo werden collaborateurs genoemd – niet naar school. Ook op het college van de dichtstbijzijnde stad was hij niet welkom. Zo komt het dat hij, een brave katholieke jongen, nooit zijn plechtige communie heeft gedaan, wat hij vele jaren heel erg heeft gevonden. De vernedering, als twaalfjarig kind, en het onrecht dat zijn eigen vader is aangedaan, hebben wonden bij mijn vader nagelaten.