FERDINAND EN JOHANNA

Elly Kamp

Ferdinand en Johanna

Dubbelbiografie van schrijver F. Bordewijk en componiste J. Bordewijk-Roepman

Uitgeverij Bas Lubberhuizen

De auteur ontving voor het schrijven van dit boek subsidie van het Harten Fonds en het Nederlands Letterenfonds

Tekst © 2016 Elly Kamp

Afbeeldingen © 2016 De rechten op de afzonderlijke illustraties berusten bij de genoemde instellingen en fotografen of hun rechtsopvolgers.

De uitgever heeft ernaar gestreefd de rechten volgens de wettelijke bepalingen te regelen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden.

Alle rechten voorbehouden

Omslag Piet Gerards Ontwerpers

Foto’s omslag F. Bordewijk © Stefan Nijhoff; J. Bordewijk-Roepman © NMI Foto auteur Zeeger Beukenhorst

NUR 321

ISBN 978 90 5937 459 1

www.lubberhuizen.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2016, met
ISBN 978 90 5937 433 1

Voor Ronald

Voor Zeeger, Kim en Beerd

Inhoud

Voorwoord

1 Ferdinand: Haagse familie, Amsterdamse jeugd (1884-1894)

Moeder Johanna (1852-1917) – Ziekte en zelfdiscipline – Vader Hendrik (1839-1920) – Onrust en fantasie – Geen zakenman. Terug naar Den Haag – Namen – Ferdinand en zijn ouders – Geboortehuis – Het huis aan het Singel – De dominee – De Nederlandsch-Duitse school – Han (1872-1953) – Hugo (1879-1939) – Johann (1888-1961)

2 School, studie, Johanna (1894-1911)

Aanpassen – Lagere Openbare Burgerschool – Stedelijk Gymnasium – Tienerjaren in Den Haag – Rechten studeren in Leiden – Kennismaking met Johanna – Moeder Betsy (1863-1949) – Vader Maarten (1860-1923) – Adèle (1890-1975) – Bep (1894-1976) – De jeugd van Johanna

3 Zelfstandigheid (1911-1918)

Banen – 1913: Advocaat – Leraar – Opnieuw bijbanen – Huwelijk – Robert (1915-2003) – Nina/Nick (1918-1995) – Het jonge gezin – Een dienstmeisje – Debuut, Paddestoelen (1916)

4 ‘Tweede leven’ in de kunst (1919-1927)

Johanna’s debuut – Ontwikkelingen in de Nederlandse muziekwereld – Een gedurfde poging – Verenigingen voor moderne muziek – Haagsche studiekring voor moderne muziek – Ambitie – Willem Pijper – 1927 – 1919: F. Bordewijk – Eigen praktijk – Fantastische vertellingen, eerste bundel (1919) – Tweede (1923) en derde (1924) bundel – De auteur en zijn uitgever Brusse – Voorbeelden – Kritiek – De schuimende bron opgedroogd? – Samenwerking

5 Naar een eigen vorm (1928-1934)

De Gemeenschap – Modern proza – Blokken (1931) – Toekomstbeelden – Wij van Zamjatin – Blokken en Wij – Eisenstein, Bordewijk en de film – Ontvangst van Blokken – Bordewijk zelf over zijn roman – Knorrende beesten (1933) en Johanna – Voor mijn vrouw geschreven – Nieuwe composities – Weinig waardering voor Johanna – Niet genoeg waardering voor Ferdinand

6 Het systeem van Bint (1934)

Bint (1934) – Over opvoeding – Saalborn – Kohnstamm – Over Nederland, fascisme en nationaal-socialisme – Huizinga – Mussolini – Coster en De Jong – Literaire kritiek – Menno ter Braak – Bordewijk en Bint – Drie vijanden van Bint – Geen (politiek) standpunt – Ongewenste vrienden – Spartaanse methode: wroeging bij Bint – Geen voorbeelden? – Ernst Jünger – Zonder enige concessie – Geïnspireerde woede

7 Muzikaal en literair succes (1935-1941)

Eduard Flipse – De doorbraak – Landelijke bekendheid. Les Illuminations (1940) – Pianoconcert (1940) – Ferdinand na Bint – De laatste eer (1935) – Vooroorlogs antisemitisme, vulgaire moppigheid of ironische kritiek? – Bordewijk en Querido – Rood paleis (1936) – Ontvangst van Rood paleis – Karakter (1938) – Ontvangst van Karakter – Een ambivalent einde – Bordewijk de advocaat – Büro Rechtsanwalt Stroomkoning (1939) – Dood van Hugo – Schrijven en schrijverschap – Apollyon (1941) – Rotonde (1941)

8 Kultuurkamer, bevrijding, afrekening (1940-1946)

Mei 1940 – Geleidelijke nazificering van het culturele leven – De ‘dagelijkse’ misdaad en de advocatuur – 1942: Instelling van de Kultuurkamer – Musici – Willem Mengelberg – Johanna – Schrijvers – Simon Vestdijk – Robert – Nina – Verzet – De zwarte avonden – Ria Borgmeijer – Bezetting een thema? – Uitzicht op vrijheid – Willem Frederik Hermans – Bombardement op Bezuidenhout – Duitsers en collaborateurs – Bevrijding en vergelding – Ereraad voor de muziek – Eduard Reeser – Eduard Flipse – Frustraties – Ereraad voor de letterkunde – Jan Gerhard Toonder – Jo van Ammers-Küller – Centrale Ereraad – Schrijfmachine

9 Erkenning en verwarring (1946-1955)

Nieuwe Parklaan 20 – Koningshuis en adel – Johanna en de eerste naoorlogse jaren (1945-1947) – Eiken van Dodona (1946) en Bij gaslicht (1947) – Noorderlicht (1948) – ‘Kunst is geen vak, kunst is koorts’: Ferdinand als criticus – Erkenning – Tussen leven en dood (1947/1948) – Moeder des vaderlands – Plato’s dood (1949) – Willem Frederik Hermans – Johanna – Interview door Bibeb – De Heilige Cirkel (1950) – Ruzie: Kitty de Josselin de Jong – Doorwerken, doorwerken – De doopvont (1952) – Hejmo Nia – Geen interview met Helga Ruebsamen

10 Liefde, geloof en dood (1955-1965, 1971)

Bloesemtak: achtergronden – Bloesemtak (1955) – Eerst Nederlander, dan Jood? – Vrienden – ‘Mijn Lieveke’. Brieven van Ferdinand – Zingeving en geestverwantschap – Dels en De Branding – Het geloof van Ferdinand – Moeders muziek – Straatnamen en Den Haag – Begin van een opleving – Tijding van ver (1961) – 1962 – Johanna – Een gevecht – Veranderingen in de familie – Een schrijvende dochter – Slotakkoorden – De Golbertons (1965)

Dankwoord

Verwijzingen

Literatuur

Composities van Johanna Bordewijk-Roepman

Personenregister

Voorwoord

Ferdinand

F. Bordewijk (1884-1965) is de auteur van klassieke romans als Bint (1934) en Karakter (1938), boeken die na zeventig jaar nog springlevend zijn. In discussies over (het verval van) het onderwijs duikt steeds de naam op van directeur Bint en zijn onderwijsmethode, gebaseerd op orde, tucht en gezag. En Karakter blijft de roman over de verhouding tussen vader en zoon.

Ik bewonder de schrijver, maar wie is de man achter het werk? Wat weten we van Ferdinand Bordewijk? Getrouwd met een componiste, twee kinderen, advocaat van beroep. Het schrijven was een liefhebberij, beweerde hij. Maar het lag ingewikkelder. De advocatuur (een echt vak) vond hij belangrijk, voor het schrijverschap schaamde hij zich een beetje, bekende hij in een openhartige bui. Maar tegelijk was de drang om te schrijven te groot. Hij kon het niet laten. Zijn productie was dan ook enorm. En hij stopte het resultaat niet in een la: alles moest uitgegeven, zo mogelijk vertaald en zeker betaald worden.

Hij was geen toegankelijk mens, in het sociale verkeer was hij vaak geremd. Zijn privéleven schermde hij af, tot in het extreme. Zo wilde hij in interviews alleen praten over ‘de schrijver Bordewijk’ of over ‘wij’. Zijn dochter Nick vond dat belachelijk: ‘Je lijkt de koningin wel’, zei ze. Maar toen de eerste biograaf, Reinold Vugs, begin jaren negentig de erven (zoon en dochter) benaderde, bleken ze zeker zo gereserveerd als hun vader. Vugs’ in 1995 verschenen biografie bracht veel nieuwe gegevens, maar Bordewijk bleef op afstand. Zijn vrouw kreeg een kleine bijrol.

Was zij de klassieke vrouw achter de schrijver, dienstbaar, paraat met de koekjes en de thee? Of was zij meer dan dat? Op grond van het weinige dat over Johanna Bordewijk-Roepman te vinden was, concludeerde ik dat zij zeker geen grijs muisje was maar een persoonlijkheid. Zij had een eigen carrière, dat stond vast. Ik vermoedde dat zij wel eens cruciaal zou kunnen zijn om haar man beter te leren kennen. En dat niet alleen: zij leek me iemand die zelf de aandacht waard was.

… en Johanna

Componiste J. (Johanna) Bordewijk-Roepman (1892-1971) is op dit moment in de muziekwereld een minder bekende naam. Toch wordt haar werk nog steeds uitgevoerd, met name Sonate 1943 voor piano solo. Ze schreef deze compositie, waarvoor ze later een officiële prijs kreeg, tijdens de zwartste jaren van de bezetting. Haar liederen zijn regelmatig te horen en de aandacht voor haar werk, dat net als dat van Ferdinand omvangrijk en veelzijdig is, neemt toe.

Zij had geen muzikale opleiding maar leerde zichzelf componeren aan de hand van studieboeken. Dat was moeilijker, maar het maakte haar ook vrijer. Want ze wilde haar eigen stem laten horen, niet beïnvloed worden door formele regels. Het autodidact zijn had duidelijk nadelen; ze moest harder vechten om serieus genomen te worden en kreeg jarenlang matige tot negatieve recensies. Pas eind jaren dertig kwam de waardering voor een belangrijke componiste met een geheel eigen stijl: Frans georiënteerd, maar niet bij een bepaalde stroming in te delen. Haar composities toonden kracht: ‘Bijzonder bij een man, maar zeker bij een vrouw’, volgens een (mannelijke) recensent.

Een team

Ze trouwden op 1 augustus 1914, de dag dat in Nederland de algehele mobilisatie werd afgekondigd in verband met het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog. De geplande huwelijksreis naar Oostenrijk eindigde in Antwerpen, waar het stel moest omkeren.

In 1919 (de kinderen zijn van 1915 en 1917) begon een ‘tweede leven’ in de kunst, zoals Johanna het noemde. Ferdinand ging verhalen schrijven, Johanna maakte haar eerste composities. De matige ontvangst van de eerste drie bundels Fantastische vertellingen (1919, 1923 en 1924) en de eerste vernietigende reacties op Johanna’s liederen, die ze in 1923 ten gehore bracht, moesten ze gezamenlijk ondergaan. Maar ze gaven niet op. En ze hadden elkaar. Dat laatste was hun grootste geluk, schreef Johanna later: werken in aangrenzende kamers, elkaars werk van commentaar voorzien, elkaar steunen.

Die wederzijdse kritiek was gebaseerd op kennis van zaken. Johanna was ‘talig’, had weliswaar de muziek gekozen maar bleef daarnaast haar hele leven vertalen, onder andere Bint van het Nederlands in het Engels. Ze las alles wat Ferdinand schreef voordat het naar de drukker ging. Ferdinand van zijn kant was heel muzikaal en in staat als hij naar een nieuwe compositie van Johanna luisterde, een fout in de partituur te verbeteren.

Pas na decennia braken ze door. Blokken, Knorrende beesten, Bint (alle uit de eerste helft van de jaren dertig) kregen waardering van belangrijke critici, en Karakter was een literair en commercieel succes voor Ferdinand. Johanna’s werk werd vanaf 1937 landelijk bekend en in 1940 boekte ze grote successen met onder andere een Pianoconcert en een compositie voor orkest en zang, Les Illuminations, op gedichten van Rimbaud.

Intussen was de Tweede Wereldoorlog uitgebroken en Nederland bezet. Het werd voor hen beiden een grote beproeving. Ze weigerden lid te worden van de naar Duits voorbeeld ingestelde Kultuurkamer. Johanna behoorde met dat kordate besluit binnen de muziekwereld tot de uitzonderingen. Ferdinand mocht niet meer publiceren, zij kon haar composities niet meer laten horen.

Direct na de oorlog was de behoefte groot om de rotte appels (collaborateurs) op zijn minst voor enige tijd uit te sluiten, ook binnen de kunsten. Dat gebeurde via zogenaamde Ereraden. Ferdinand nam zitting in de Ereraad voor de letterkunde, Johanna in die voor de muziek. Het was een moeilijke vorm van ‘rechtspraak’. Johanna kreeg al snel de indruk dat dit werk haar enorm kwalijk werd genomen, dat ze bij een belangrijk deel van de Nederlandse muziekwereld uit de gratie raakte. Zij was (in tegenstelling tot Ferdinand) afhankelijk van dirigenten en anderen die haar werk wilden uitvoeren. De tegenwerking is niet te bewijzen, maar de problemen hadden hoe dan ook op deze gevoelige componiste (met haar ‘dunne huidje’, zoals haar man het noemde) een groot en negatief effect. Haar man deed alles wat in zijn vermogen lag om haar te steunen, al pakte hij het niet altijd even handig aan.

Dubbelbiografie

Dat alles kwam ik pas te weten toen ik had besloten een dubbelbiografie te schrijven, van Ferdinand en Johanna. Mijn vermoeden dat deze mensen heel belangrijk voor elkaar en elkaars werk zijn geweest, werd steeds meer bevestigd.

Ze droegen hun werk aan elkaar op en Ferdinand verstopte hier en daar in zijn romans een persoonlijke boodschap aan zijn vrouw, gaf haar als het ware een knipoog. Twee keer kwam het tot een gezamenlijk werkstuk: een opera, Rotonde (1941) en een declamatorium, Plato’s dood (1949). Ferdinand schreef de tekst, Johanna maakte de muziek. Uit het enige tv-interview waarin beiden aan het woord komen (1962) wordt duidelijk dat samenwerken met een lastige man als Ferdinand geen sinecure was. Maar ze kwamen er volgens Johanna uiteindelijk altijd weer uit.

Hoe ongemakkelijk ze zich ook voelden voor de camera, deze korte opname maakt duidelijk dat dit koppel uit twee heel verschillende karakters bestond. Ook enkele interviewers die in de loop der jaren Ferdinand kwamen ondervragen en Johanna meemaakten, spraken zich (achteraf) met enige verbazing uit over de tegenstelling tussen beiden. Zij zagen naast een geremde, afstandelijke en argwanende man een aardige, charmante, spontane vrouw. Bovendien een dame die haar man niet altijd helemaal serieus nam. Ze zei niet, als haar dochter, ‘je lijkt de koningin wel’ als hij weer optrad als ‘de schrijver Bordewijk’, maar liet wel merken wanneer ze vond dat hij overdreef, theater speelde.

Bijvoorbeeld als hij volhield dat hij nooit een biografie zou lezen omdat biografische gegevens er niet toe deden, ook niet als het om een bewonderde schrijver of componist ging. Dan reageerde ze enigszins geërgerd, met een opmerking als: ‘Kom nou, natuurlijk zou je dat lezen’. En Ferdinand zweeg. Ze was tegen hem opgewassen, en meer dan dat. Met haar opgewekte optreden was ze het tegendeel van een man die somberheid uitstraalde. Humor hadden ze beiden, al uitte zich dat bij Johanna in een spontane lachbui, en vangen we bij Ferdinand niet meer op dan een glimp van een glimlach.

De reserves van de familie om buitenstaanders een inkijkje te geven in privézaken, waren twintig jaar na het verschijnen van de eerste biografie in 1995 sterk verminderd. In 2005 begon de schoondochter van Ferdinand en Johanna, Gunilla Bordewijk-Ingelsson, de archieven van haar schoonouders over te dragen aan respectievelijk het Letterkundig Museum en het Nederlands Muziek Instituut. Haar man Robert, de zoon van Ferdinand en Johanna die in 2003 was overleden, had als wens te kennen gegeven dat zijn ouders zouden voortleven, zo nodig door de publicatie van meer persoonlijke documenten. En haar schoonzuster Nick Funke-Bordewijk had op het eind van haar leven (ze overleed in 1995) laten weten dat ze er geen bezwaar tegen had als Gunilla later ‘iets ging doen’ met de nalatenschap.

Mijn voorstel om een dubbelbiografie te schrijven vond genade in de ogen van Gunilla. Vooral omdat ze het heel belangrijk vond dat haar schoonmoeder Johanna, op wie ze erg gesteld was en die ze ook langer heeft meegemaakt dan haar schoonvader, de aandacht zou krijgen die haar toekwam. Na verloop van jaren, waarin ik op een hartelijke manier werd ‘uitgetest’, bleek ze bereid om ook haar privé-archief open te stellen.

De brieven uit de jaren vijftig, gericht aan ‘Mijn Lieveke’, die zich daarin bevinden, tonen een ‘andere’ Bordewijk, een gevoelige, liefhebbende echtgenoot, vol zorg om zijn kwetsbare, op dat moment angstige en onzekere vrouw. Ontroerend, juist door de subtiele ingetogenheid waarmee hij haar opbeurt en aanspoort. De roman Bloesemtak (1955), die hij in dezelfde periode schrijft, is als het ware een literaire pendant van zijn brieven. De hoofdpersoon Aurora staat voor Johanna, en het goede huwelijk dat beschreven wordt, voor hun eigen relatie. Het was volgens critici het eerste milde, ‘warme’ boek van de auteur. Zo kenden ze hem niet.

Zo kende (bijna) niemand hem. Datzelfde geldt voor de vrijpostigheid waarmee Bordewijk uit de levens van zijn naaste familie, zijn ouders, zijn broers, putte. Afgezien van de ene keer dat hij zichzelf een parasiet van zijn eigen verleden noemde, heeft hij steeds volgehouden dat er niets uit zijn persoonlijk leven in zijn romans te vinden was. Hoofdpersoon Ewijk (volgens de auteur zelf niet alleen in zijn naam een halve Bord Ewijk) uit Apollyon betoogt dat weliswaar alles bij hem wordt omgezet in literatuur, dat hij altijd schrijver is, maar dat hij zijn eigen gezin erbuiten laat. Bordewijk gebruikte wel degelijk ook zijn gezin als materiaal.

Door een verband tussen leven en werk te ontkennen slaagde hij erin zijn privéleven af te schermen. Waar was de muur voor nodig, die Ferdinand optrok? Wat wilde hij afschermen, wie wilde hij beschermen? In dit boek probeer ik op die vraag een antwoord te geven en te laten zien dat Ferdinand en Johanna emotionele en eigenzinnige mensen waren en dankzij hun talent en ambitie bijzondere kunstenaars werden.

Elly Kamp

1 Ferdinand: Haagse familie, Amsterdamse jeugd (1884-1894)

Ferdinand Bordewijk was geen patriciër, zoals is beweerd. Zijn voorouders, van beide kanten, waren Haagse ambtenaren: hardwerkend, gelovig, koningsgezind. De ambitie van zijn ouders om hun zoons een goede opvoeding te geven kon gerealiseerd worden, maar met moeite. Geld bleef een probleem, behalve in de tien jaar dat zijn vader een loopbaan bij het ministerie onderbrak en bij een bank ging werken in Amsterdam. Die stad en vooral het grote huis aan het Singel, midden in het centrum, hebben een onuitwisbare indruk gemaakt op de jonge Ferdinand.

In 1954, zeventig jaar oud en inmiddels een gerenommeerd schrijver, erkent Ferdinand in Haagse mijmeringen dat de levensloop van een auteur uit diens werk te halen is: ‘Het is vol van eigen ondervinding, altijd. Hij is de parasiet van zijn verleden.’

Met dat parasiteren is Ferdinand laat begonnen, pas in de jaren dertig. Dan wordt zijn werk persoonlijk en krijgt, ondanks de wisselingen in stijl, een geheel eigen toon. Hij had het voordeel van een ijzeren geheugen, zodat hij moeiteloos alle details uit zijn jeugd naar boven kon halen. Zijn vroege jeugd in Amsterdam, waar hij is geboren, het verloren paradijs, de tijd dat alle zoons nog thuis woonden, het gezin bij elkaar was, en zijn moeder nog niet ziek.

Moeder Johanna (1852-1917)

Op 17 september 1852 werd in Den Haag de moeder van Ferdinand geboren, Johanna Wilhelmina Apolonia van Bijlevelt, dochter van Willem Lodewijk van Bijlevelt en Christina Wilhelmina Mandeau. Van Bijlevelt was een eenvoudig ambtenaar; zijn laatste betrekking was die van conciërge op het ministerie van Financiën. Hij was een gelovig man die zijn medeleven met de slachtoffers van ongelukken, rampen en ziekte uitte in de vorm van gedichten. Deze werden uitgegeven ten bate van de getroffenen. Zo kwam de opbrengst van zijn eerste bundeltje, Weldadigheid uit 1855, de ‘noodlijdenden door den watersnood’ ten goede. Acht jaar later kwam hij opnieuw in actie. Het Dagblad van Zuidholland en ’s Gravenhage van 29 januari 1863 meldde: ‘Naauwelijks was de treurige mare bekend dat de Scheveningsche pink de Vier Gezusters in den laatst gewoed hebbende storm was verongelukt, of onze geachte stadgenoot, de heer W.L. Bijlevelt, heeft zijn gave op het altaar der liefde gebragt door het vervaardigen van eenige dichtregelen.’

Vader Hendrik Bordewijk en moeder Johanna Bordewijk-van Bijlevelt met hun zoons Han en Hugo, ca. 1881. Coll. CBG / Centrum voor familiegeschiedenis

Van Bijlevelt was niet alleen gelovig en vol compassie tegenover zijn naasten, hij was ook koningsgezind. Zijn bundel Neerlands onafhankelijkheid 1813-1863 droeg hij op aan Zijne Koninklijke Hoogheid Prins Frederik der Nederlanden. In 1866 kwam hij opnieuw tot een Opwekking tot liefdadigheid, deze keer ten bate van de choleralijders en hun nabestaanden en in 1868 volgde Een stem uit de golven, waarvan de revenuen bedoeld waren voor de 31 weduwen en wezen van Terschelling. Voor deze bundel werd hij geprezen door Zijne Majesteit de Koning, die voor een aanzienlijk aantal exemplaren intekende. Ook prins Frederik liet zich niet onbetuigd en bestelde twintig exemplaren. In 1876 verschenen zijn laatste ‘dichtregelen’ onder de titel De smeekstem der liefde.

Zijn dochter Johanna was een echte dochter van haar vader: vol godsvertrouwen en met dezelfde behoefte om met een troostend gedicht haar medeleven te tonen als iemand in haar naaste omgeving getroffen werd door persoonlijk leed. Ze trouwde in 1871 op negentienjarige leeftijd met de dertien jaar oudere Hendrik Ferdinand Bordewijk. Het echtpaar kreeg vijf zonen. Op 24 juli 1872 werd in Den Haag hun eerste zoon Hendrik Ferdinand geboren, op 17 januari 1875 gevolgd door Johan Willem Lodewijk, die maar tot 16 oktober van hetzelfde jaar zou leven. Ook nog in Den Haag werd op 15 december 1879 Hugo Willem Constantijn geboren. In Amsterdam volgde op 10 oktober 1884 de latere schrijver Ferdinand Johan Wilhelm Christiaan Karel Emil en op 28 maart 1888 Johann Andreas Willem Alexander. Johanna had een zwakke gezondheid die haar zoons, met uitzondering van de oudste, geërfd hebben. Dat betekende dat ze, zelf niet al te sterk, haar kinderen regelmatig moest verplegen, vooral Hugo, die gedurende het grootste deel van zijn jeugd lange perioden het bed moest houden.

Ferdinand 7 jaar en zijn broer Johann 4 jaar, 1891. Coll. Gunilla Bordewijk-Ingelsson

Ziekte en zelfdiscipline

Op een foto van 6 juli 1912 staan vader, moeder en hun vier volwassen zoons. Johanna zit in het midden, tussen haar man en haar oudste zoon: een vermoeid kijkende, frêle vrouw. Twee jaar eerder, rond 1910, had de eerste heftige aanval van tuberculose haar lijdensweg ingezet, zoals haar zoon Ferdinand het formuleerde. In 1917 overleed ze aan de gevolgen van deze ziekte.

Volgens haar jongste zoon Johann heeft ze haar ziekte met veel geduld gedragen, daarin gesterkt door haar vaste geloof. Ze klaagde nooit als ze voor lange perioden het bed moest houden en voelde zich zeer verantwoordelijk tegenover anderen waar het haar ziekte betrof. Haar bezoekers moesten een witte jas aantrekken en bij het verlaten van het vertrek hun handen in het lysolwater wassen dat in een kom bij de deur klaarstond. In haar goede ogenblikken schreef ze gedichten en daar waren volgens Johann zwakkere maar ook zeer goede bij. ‘De waardering van mijn vader en mij verheugde haar.’ Over het oordeel van Ferdinand wordt niet gesproken. Misschien stond hij aanvankelijk wat kritischer tegenover de poëzie van zijn moeder.

Het gezin Bordewijk. V.l.n.r. zittend: Han, moeder, vader; staand: Hugo, Ferdinand, Johann, 6 juli 1912. Coll. Ferdinand Bordewijk

Johanna stierf op 1 september 1917. Johann heeft de sfeer rond haar sterfbed poëtisch beschreven, inclusief een verwijzing naar het slagveld van de Eerste Wereldoorlog. ‘Het was als breidde de stilte van de ziekenkamer zich uit over de gehele wereld, die immers één groot lazaret was, waarin de Europesche mensheid worstelde met de dood. Hoorbaar stil was het in de ziekenkamer. In de nacht van 1 September, een nacht van volle maan, mild en vol beloften als een lentenacht, stierf mijn moeder.’

Johann schreef zijn herinneringen, getiteld ‘Uit mijn leven’, tussen Kerst en Oudjaar 1948 voor de Rotary-club Hilversum. Als nieuw lid stelde hij zich voor aan de leden van de Rotary met een verhaal over zijn jeugd, zijn ouders, zijn broers – vooral Ferdinand – zijn studietijd en zijn vriendschappen. Zijn moeder beschreef hij als stil en naar binnen gekeerd, in moeilijke perioden sterker, verstandiger en moediger dan zijn vader, die aan de andere kant geestelijk haar meerdere was. Hun huwelijk noemde hij goed, juist door de tegenstelling in hun karakters.

Waar Johann vooral benadrukt hoe dapper zijn moeder haar ziekte tot aan haar dood heeft gedragen, geeft zijn broer Ferdinand in Eiken van Dodona (1946) een grimmige beschrijving van het einde van ‘een’ moeder die ook na een slepende ziekte overlijdt. Deze moeder gedraagt zich net als moeder Johanna, als een ‘voorbeeldige lijderes’. Ook haar huwelijk was heel goed, en ook deze moeder heeft jarenlang gedichten geschreven, schriften vol. Daar is veel middelmatigs bij volgens de oudste zoon in de roman, Folkert, maar onder de gedichten die zij op haar ziekbed maakte, kwamen te midden van het vele waardeloze ‘enkele verzen voor van uitmuntende kwaliteit, ja, subliem’. Folkert ziet die kwaliteit pas later, als hij over een rijper oordeel beschikt. De dood van de moeder, in dit geval als gevolg van kanker, is in de roman een traumatiserende ervaring.

Ferdinand was jarenlang van dichtbij getuige van het verloop van de tering die ‘verwoestend’ rondmaaide, zoals hij schreef in ‘Felicie’ uit Bij gaslicht (1947).

Het maakte hem gevoelig voor het lot van de tuberculoselijder. Tegelijk bewonderde hij de geestkracht die sommigen, zoals zijn moeder, tentoonspreidden. Een sterke geest in een zwak lichaam zou voor hem altijd een teken van karakter, van ‘ras’, blijven.

Zijn compassie met slachtoffers van fysieke kwalen is een terugkerend thema in zijn werk. Die blijkt bijvoorbeeld uit de beschrijving van een zieke leerling in de verder zo kindonvriendelijke roman Bint. De schijnbaar robuuste, brede en bonkige Te Wigchel gaat een akelig lot tegemoet en leraar De Bree weet dat. Tijdens de fietstocht met de klas die door de leraar ‘de hel’ is gedoopt, wordt duidelijk dat Te Wigchel ziek is. Hij kan niet goed meekomen, maar wil niet opgeven. In het nieuwe schooljaar hoort De Bree de kuch van Te Wigchel, ‘de kuch bij de Paastocht opgedaan in ijswind en stof, de teringkuch die hij het hele jaar zou horen, die hij nooit gans zou kunnen vergeten’. De Bree laat zich niet bedriegen door het uiterlijk van de jongen: ‘Deze scheen de machtigste van allen, hij was stucwerk over riet.’

In Karakter ziet Katadreuffe dat de jongste bediende Pietje, volgens hem tot tuberculose voorbestemd, te veel moet lopen. Zodra hij het op het kantoor voor het zeggen heeft, zal hij zorgen dat de jongen ontzien wordt. Katadreuffe zelf is ook bedreigd door deze ziekte, maar hij blijkt voldoende weerstand te hebben. Bij hem zijn een paar tuberculeuze haarden in het eerste stadium verdroogd en ingekapseld. Dat geldt niet voor zijn moeder Joba, die aan tbc ten onder zal gaan. Ze heeft eerst alleen een droge hoest, maar steeds meer begint de tering veld te winnen. Na zes jaar ziet haar zoon dat ze plotseling hard achteruitgaat. Ze hoest steeds meer, maar klaagt niet: ‘Haar tint was niet bleek, maar vaalgeel, en glom bij de jukbeenderen als gepolijst door de tijd. Iets van ivoor.’

Niet alleen de zoons, ook de schoondochters maakten hun zieke schoonmoeder van nabij mee. De verloofde en latere echtgenote van Ferdinand, ook Johanna geheten, omschreef haar als een kleine, tengere vrouw op wier schouders het meeste werk neerkwam, maar die berustend en altijd opgewekt haar taak vervulde. Zij zorgde voor het evenwicht binnen het drukke gezin, steeds ruimte gunnend aan haar onrustige echtgenoot, die in bijna alles het tegenbeeld was van zijn vrouw: kerngezond, fantasievol, impulsief en onevenwichtig.

Vader Hendrik (1839-1920)

Hendrik Ferdinand Bordewijk was net als zijn vrouw afkomstig uit Den Haag, waar hij op 20 december 1839 werd geboren. Zijn moeder heette Johanna Geertruy de Bock, zijn vader Hendrik Ferdinand Bordewijk. Deze grootvader van de latere schrijver begon als hoedenmaker, maar werkte vanaf 1834 bij het ministerie van Binnenlandse Zaken, waar hij alle rangen onder het bedienend personeel doorliep. Hij werd bode bij het kabinet van de minister en in 1874 door de koning bevorderd tot kamerbewaarder. ‘Zijn bescheiden karakter en voorkomendheid waren ook in wijder kring dan de lokalen van het ministerie bekend, en zijn ongetwijfeld vaak opgemerkt door de talrijke audiëntiegangers, die de aanraking met den kamerbewaarder niet kunnen ontberen,’ stond in het Algemeen Handelsblad van 16 augustus 1884 bij zijn vijftigjarig ambtsjubileum.

Hendrik junior was de eerste zoon na vijf dochters. Zijn ouders kregen in totaal acht kinderen: zes meisjes en twee jongens. Een van de meisjes werd ruim twee jaar oud, een ander stierf na een jaar; Hendriks jongste broertje werd niet ouder dan vier. Het zou niet verbazen als Hendrik in deze omgeving met zo veel zussen is gekoesterd, om niet te zeggen verwend. Dat woord is niet gebruikt door zijn zoons en schoondochters, maar wel wordt tussen de regels door duidelijk dat hij zich later, in zijn huwelijk, zo kon gedragen.

Hij was fysiek sterk, maar mentaal onevenwichtig. Een man van stemmingen, ‘meermalen levende in uitersten van opgewektheid en neerslachtigheid’, volgens zijn zoon Johann. Hij bezat een speelse geest en een bizar gevoel voor humor dat zijn zoons konden waarderen, maar dat niet aansloeg bij zijn vrouw.

Hendrik werkte net als zijn vader bij het ministerie van Binnenlandse Zaken, maar zijn carrière zou een hoge vlucht nemen. Aanvankelijk ging het niet zo snel. In 1861 werd hij, als tweeëntwintigjarige, toegelaten als leerling voor de telegrafie, dertien jaar later was hij opgeklommen tot telegrafist 1e klasse en werkte hij bij de Rijkstelegrafie. Van daaruit werd hij gedetacheerd bij het departement van Financiën en dat van Waterstaat, Handel en Nijverheid, waar hij werkzaam was op het gebied van de comptabiliteit en administratief beheer. In 1882 werd hij benoemd tot commies, twee jaar later tot hoofdcommies bij de Rijkspostspaarbank in Amsterdam, een instelling die onder het ministerie van Binnenlandse Zaken viel.

Het gezin verhuisde op 1 mei 1884 naar Amsterdam, naar de Jan Steenstraat 255 (nu Tweede Jan Steenstraat 107). Hendrik zou later zijn carrière binnen het ministerie voortzetten (hij werd uiteindelijk referendaris), maar in 1886 waagde hij een zijsprong naar het bankwezen en het grote geld. Voor een zo in de Haagse ambtelijke wereld gewortelde man was dat een revolutionaire beslissing.

Begin januari 1886 vertrok de familie naar Singel 198, bij de Torensluis, waar vader Hendrik een baan had gekregen als ‘procuratiehouder met vrij wonen en (gas)licht’ bij de Associatie-Cassa. Of het een meer prestigieuze baan was, is de vraag, want in het Amsterdams bevolkingsregister werd op het nieuwe adres het beroep van hoofdcommies vervangen door dat van kantoorbediende. Maar het werk werd veel beter betaald en hij kreeg een prachtige dienstwoning, behorend bij en vastgekoppeld aan het bankbedrijf waarvan de ingang zich aan de Herengracht bevond.

Onrust en fantasie

Het werken in de financiële sector bleek echter uiteindelijk te zwaar voor hem. Johann: ‘Het sloopte minder zijn sterk physiek dan wel zijn levendige geest. […] Mijn vader zou er misschien aan ten onder zijn gegaan, maar door zijn vertrek gaf hij waarschijnlijk een zeer goede carrière prijs.’ Ferdinand laat zich in 1962 in een brief aan een jeugdvriendin, Betsy Haus, in dezelfde trant uit: ‘Maar mijn vader, hoe arbeidzaam, levendig en eigenlijk onrustig ook, kon na 8 jaar moeilijk meer de enorme spanning bij de Askas verdragen, al had hij er waarschijnlijk een mooiere toekomst dan bij ’t Rijksambtenaarschap waartoe hij terugkeerde.’

Die enorme spanning waaronder vader Bordewijk moest werken, is door Ferdinand beschreven in ‘Associatie-Cassa’, een van de ‘Bouwkundige miniaturen’ uit de bundel Bij gaslicht. Er werd op de bank doorgewerkt tot minstens ’s avonds tien uur, in oude tijden werden de kantoren zelfs nooit vóór middernacht gesloten. Men werkte zich een ongeluk in dit ‘dolhuis van de arbeid’. In het verhaal laat de auteur het bankgebouw door het teveel aan opgehoopte energie instorten. Ruim tien jaar eerder, in Rood paleis (1936), had hij ook al de werkomstandigheden bij een bankbedrijf beschreven. In de roman, die speelt in 1913, vertelt de hoofdpersoon Henri Leroy een oude vriend over vroeger. De compagnon van zijn vader, Tastenbreker, hield zijn kantoor open tot klokslag middernacht, ook op zaterdag.

Hij, Tastenbreker, zat er dan zelf ook. ‘Als de procuratiehouder zei: “Meneer, er is geen werk meer”, dan antwoordde hij: “Dan maar papier knippen”. En het personeel knipte blanco foliovellen in kleine vierkantjes, tot klokslag middernacht…’ Als er een tekort was in de kas, bleef de hele boekhouding aan de slag tot de fout was gevonden. ‘Ze hebben eens een hele nacht doorgewerkt over het verschil van een halve cent. Dat verhaal moet je van mijn ouwe heer horen. ’s Morgens acht uur hadden ze het gevonden. Toen zijn ze maar meteen gebleven. De bank ging weer open. Ze kregen nog geen kop zwarte koffie…’

Geen zakenman – Terug naar Den Haag

Vader Bordewijk bleek niet geschikt voor de hectische wereld van het kassierskantoor. Na een verblijf van ruim tien jaar in de hoofdstad keerde de familie op 13 april 1894 terug naar Den Haag, waar Bordewijk senior opnieuw ambtenaar werd bij het ministerie van Waterstaat, Handel en Nijverheid. De familie moest veel achterlaten: het vooral voor de kinderen paradijselijke huis aan het Singel, de charmes van de echt grote stad. En zeker zo ingrijpend was de financiële achteruitgang: het inkomen verminderde bijna met eenderde en er was geen sprake meer van vrij wonen en licht. Er moest dus bezuinigd worden in Den Haag en dat gebeurde ook, behalve op de regelmatig terugkerende verhuiskosten. Om de paar jaar van woning veranderen was voor Bordewijk senior een noodzaak.

In de herinneringen van zoon Johann en de schoondochters, vooral van de vrouw van Ferdinand, Johanna, ligt de nadruk op de leuke familieverhalen. Bijvoorbeeld het verhaal dat vader Bordewijk na zijn dertiende verhuizing rondkeek en zich afvroeg of hij hier niet al eens gewoond had. Over de talrijke verhuizingen wordt opgemerkt dat die voor de jongens vooral een avontuur waren. Komisch waren de tochten met vader naar de zwemschool aan de Mauritskade, waar hij de schoolslag perfect voordeed, maar niet vooruitkwam, zelfs langzaam zonk, tot hilariteit van zijn zoons. Hij was waarschijnlijk een leuke vader, die met passie kon voorlezen uit het werk van Dickens, zijn favoriete auteur, en zeker een markante grootvader, zoals blijkt uit de herinneringen van kleindochter Lizzy, de in 1915 geboren dochter van zoon Hugo. Opa was een vrolijke man, steeds tot in de puntjes verzorgd, met speciale aandacht voor zijn schoenen, schrijft ze. Hij oliede altijd ook de zolen en zei daarbij: ‘Schoenen zijn een hoofdzaak!’

De volwassen (schoon)kinderen beseften achteraf wel dat de verhuisdrift van deze vader een zware wissel trok op de energie van diens vrouw, maar ze waren ervan overtuigd dat het huwelijk van hun ouders, ondanks de zo verschillende karakters, heel goed was.

Namen

Vader Hendrik had behalve verhuizen nog een eigenaardigheid: een tic voor namen. Zo bedacht hij op eigen houtje extra namen voor zijn pasgeboren zoons. Hij besliste met zijn vrouw eerst gezamenlijk hoe ze hun kind zouden noemen. Ze kwamen uit op één, hooguit twee namen. In het koetsje waarin hij naar het stadhuis reed om het kind aan te geven, bedacht hij echter nog tig namen, van bekende Nederlanders uit de geschiedenis die hij bewonderde.

Dat gebeurde nog niet bij de eerste twee zoons, die vernoemd werden naar de grootvaders van weerskanten, maar vanaf zoon Hugo greep hij zijn kans. Deze zoon werd vernoemd naar Hugo de Groot, Willem Bilderdijk en Constantijn Huygens. Zoon Ferdinand kreeg maar liefst zes namen, onder andere Christiaan, naar Christiaan Huygens. Naar welke bewonderde Nederlanders de andere namen verwijzen, is niet bekend. De jongste zoon Johann werd met de eerste twee van zijn vier voornamen niet vernoemd naar een bekende Nederlander, maar naar een bewonderde steunpilaar van de ouders, dominee Johann Andreas Böhringer.

Johann was later niet gelukkig met die zeer Duitse dubbele nn en noemde zich het liefst Johan, al liet hij de tweede n niet verwijderen. Zijn broer Ferdinand zou het rigoureuzer aanpakken.

Een vader die, los van de toestemming van zijn vrouw, eigenzinnig namen aan zijn kinderen geeft, is door de auteur verschillende keren ten tonele gevoerd, bijvoorbeeld in Noorderlicht (1946). Vader Valcoog grieft zijn vrouw ernstig bij de naamgeving van zijn kinderen: altijd had hij bij de burgerlijke stand een naam opgegeven die hemzelf aanstond. Hij noemt de oudste dochter Marvédie, een naam die hij ergens gelezen meent te hebben. Bij de tweeling die volgde wilde hij de zoon Dood noemen en het meisje Noctiluca. Dat mocht niet van de ambtenaar. Na nog even overwogen te hebben de jongen met Krelis op te zadelen, werd het Johannes en Luca.

Het vierde kind kreeg de naam Welkom. De vader had toen een gemakkelijke ambtenaar tegenover zich. Het vijfde en laatste kind zou Agamemnon geheten hebben als het een jongen was, maar het werd een meisje: Aga. Zoon Welkom zet de eigenaardige naamgeving voort en geeft aan het eerste kind dat hij krijgt de naam Rembrandt mee. De volgende spruiten krijgen de namen Tosca en Paul Kruger. In De doopvont (1952) vertelt Amos de Bleeck dat zijn vader, die steil orthodox-protestant was, steeds namen koos uit het Oude Testament. Hij noemde de drie kinderen uit zijn drie huwelijken Amos, Lea en Sara. ‘Zijn vrouwen hadden daar niets over te zeggen.’

Alleen in Apollyon vindt de vrouw van Ewijk het goed dat alle drie de meisjes een doopnaam krijgen die begint met de letter H. Het eerste heet Hanna, het tweede Hera en het derde zelfs Hovid. Zijn zoon noemt hij nuchter Jan Frits. De passie voor bijzondere namen die deze vaders vertonen, bezat Ferdinand zelf ook, maar in zijn beschrijvingen klinkt, met uitzondering van die in Apollyon, ook enige kritiek door, omdat deze naamgevers totaal geen rekening houden met de wensen van hun pas bevallen vrouw.

Ferdinand en zijn ouders

Ferdinand heeft geen memoires geschreven, zoals zijn broer Johann en schoonzuster Adèle, de vrouw van zijn broer Hugo. Een paar herinneringen aan zijn kindertijd die hij aan zijn vrouw had verteld, zijn in 1953 door haar op schrift gesteld. Verder heeft hij zijn ervaringen en emoties, ook die met betrekking tot zijn ouders, verwerkt in zijn fictie.

Opvallend is de passage in Eiken van Dodona waarin zoon Folkert zijn bewondering uitspreekt voor zijn moeder, die zo veel gelijkenis vertoont met de moeder van de auteur. Folkert komt na haar dood tot de slotsom dat hij veel van zijn moeder had gehouden, ‘en ook vaag begrepen [had] dat zij, op een geheel andere manier dan zijn vader, een belangrijke persoonlijkheid was, wat haar ganse levenshouding betreft meer een eenheid, een àf mens’.

De houding van Ferdinand tegenover zijn vader lijkt ambivalent. Waar in zijn werk de vader-zoonrelatie ter sprake komt, voelt de zoon een zekere dubbelheid. In Rood paleis overpeinst Henri: ‘Hij hield van zijn vader. Het was eenvoudig zijn vader. Men kan zijn vader niet afschudden. Dit gevoel ontsnapt aan ontleding. Men zegt: van zijn vader houden. Men kan het ook zwijgen. Het is niet te zeggen. Het is zo diep dat men er een kop op kan zetten, een heipaal met een oplanger. Het is zo complex dat het een oplanger van verachting evengoed draagt als van verering.’

De ultieme roman over de verhouding tussen vader en zoon is natuurlijk Karakter. De zoon Katadreuffe haat zijn vader Dreverhaven, maar helemaal aan het eind van de roman begint alles te schuiven. Als Katadreuffe na jaren van strijd alle moeilijkheden heeft overwonnen en voor een laatste afrekening (‘het uur van vergelding had geslagen’) een bezoek brengt aan zijn vader, zegt hij geen hand te willen ‘van een vader, die mij mijn hele leven heeft tegengewerkt’. En dan reageert Dreverhaven: ‘Of méégewerkt, zei hij langzaam, èn duidelijk èn schor, maar zacht.’ En dit beeld en dit geluid blijven de zoon bij, achtervolgen hem.

De auteur was 54 toen hij Karakter schreef, oud genoeg om te hebben ervaren dat de gevoelens van kinderen tegenover hun ouders in de loop der tijd kunnen veranderen.

Bij Katadreuffe is er nog maar de aanzet tot een andere houding tegenover zijn vader, maar in een latere roman beschrijft de auteur deze verandering veel explicieter, met een voorbeeld uit zijn eigen leven. Het huwelijk van zijn ouders was heel goed, zo meende zowel Johann als Johanna. Ook Lizzy schrijft (op gezag van haar moeder): ‘Het huwelijk van mijn grootouders was buitengewoon gelukkig.’ In 1917, bij de dood van zijn vrouw, reageerde Ferdinands vader met grote blijdschap en opluchting, dankbaar dat aan haar lijden een einde was gekomen, zo memoreerde zijn schoondochter Adèle. Dat was kennelijk voor de jonge Ferdinand een onbegrijpelijke reactie.

Want bijna dertig jaar later, in Eiken van Dodona, herinnert de inmiddels ouder geworden zoon Folkert zich nog levendig zijn aanvankelijke verbazing en onbegrip over de reactie van zijn vader na de dood van zijn moeder. Voor hem stond vast ‘dat zijn ouders modelechtgenoten geweest waren in hun onderlinge verkeer’. Maar zijn vader gaf geen enkele blijk van ontreddering, terwijl Folkert veel verdriet had verwacht gezien hun goede en hechte huwelijk. Later kreeg Folkert meer begrip voor het gedrag zijn vader.

Ferdinand blijkt aan het eind van zijn leven ook in ander opzicht milder geworden ten opzichte van zijn vader. In 1962 schrijft hij aan Betsy Haus over zijn ‘jolige vader’, die hem ‘al was ’t argeloos’, geen dienst had bewezen door hem maar liefst zes voornamen te geven. Maar toen hij in 1919 besloot om iets te doen aan deze overdaad aan namen, kon hij deze afstandelijkheid kennelijk nog niet opbrengen. Ferdinand voelde zich belachelijk als deze hele rits namen werd opgelezen, schreef hij in dezelfde brief. Hij nam dan ook een extreme maatregel en liet vijf van de zes door zijn vader bedachte namen bij officiële beschikking in het bevolkingsregister schrappen. Hij wachtte daar wel mee tot zijn moeder was overleden, maar niet tot de dood van zijn vader, die op 8 oktober 1920 stierf, 81 jaar oud.

Hij had waarschijnlijk meer liefde en respect voor zijn moeder dan voor zijn vader. Maar het is duidelijk dat hij van de laatste meer eigenschappen heeft geërfd. In de eerste plaats zijn grote fantasie en zijn gevoeligheid voor bizarre namen, maar misschien ook zijn zwaarmoedigheid, een eigenschap die hoorde bij het ‘Bordewijk-type’, zoals Ferdinand het zelf noemde.

Geboortehuis

Ferdinand (Fer voor de familie) werd op 10 oktober 1884 in Amsterdam geboren, een half jaar nadat de familie vanuit Den Haag naar de hoofdstad was verhuisd. Hij had twee oudere broers: Hendrik junior (Han) was twaalfjaar ouder en het verschil met Hugo was bijna vijf jaar. Op 2 november werd Ferdinand gedoopt door de Evangelisch-Lutherse dominee J.A. Böhringer, die voorging in de koepelkerk aan het Singel. Moeder Bordewijk behoorde tot deze richting en de kinderen werden als Evangelisch-Luthers in het bevolkingsregister ingeschreven. Vader Bordewijk was Nederlands-hervormd gedoopt, maar volgde de geloofsrichting van zijn vrouw. Het geboortehuis van Ferdinand stond in de Pijp, maar nog voor zijn tweede verjaardag, en dus voordat hij zich iets zou kunnen herinneren van dat huis, vertrok de familie naar het grote pand aan het Singel.

Later leerde hij alsnog de omgeving van zijn geboortehuis kennen tijdens de vele wandelingen door Amsterdam die hij als middelbare scholier en later als volwassene maakte.

Hij beschrijft deze buurt vrij negatief in twee van zijn romans. In Eiken van Dodona vertrekt dochter Pompon uit vrije wil van het buitengoed van haar ouders, waar ze gewend is aan ‘ruimte, weelde en originaliteit’, naar het sombere benedenhuisje van haar grootouders aan de Rustenburgerstraat, grenzend aan de Pijp. Het is geen arme straat, er wonen ‘kleine solide middenstanders’ zoals de grootvader van Pompon. Dit in tegenstelling tot de Pijp zelf, een buurt waar men ‘niet kwam’. Maar Pompon voelt niets voor stand. Ze gaat werken als serveerster bij cafetaria Lindeboom en tot ontzetting van haar grootouders inwonen bij een vriendin in de Pijp, ‘in een volslagen armenbuurt’. Het huis van de vriendin staat in de Gerard Doustraat, in de volksmond kortweg de Gerard Dou. De moeder van Pompon loopt een keer langs het huis; het blijkt erger dan in haar stoutste verbeelding. Haar vader moet er alleen om lachen en herkent de bohémienne in zijn dochter: ‘Laat haar haar gang maar gaan … Als ze bas-fonds wil leren kennen, mij best.’

In Bloesemtak bekijkt architect Van Marle de buurt met meer afstand. Hij vindt er wel ‘iets grappigs in dit begin van de uitleg buiten de wallen, dat zo snel was afgetakeld, waar demi-monde gehuisd had, en dat met zijn lichtgebogen stratenplan voor hem iets had bezeten van een stenen grote-stadscocotte die niet zonder zwier haar ouderwetse sleetse plunje weet te draperen’.

Als Ferdinand op latere leeftijd door de wijk loopt, vindt hij de woningen daar, inclusief zijn geboortehuis, ‘vreugdearme percelen’. Dat schrijft hij aan Betsy Haus, de jeugdvriendin die geboren was in de Govert Flinckstraat. De achtertuinen van hun geboortehuizen grensden aan elkaar.

Het huis aan het Singel

Het belangrijkste huis van zijn jeugd, waar de familie begin 1886 naartoe verhuisde, stond aan het Singel, op nr. 198. Ferdinand geeft daarvan een volgens zijn broer Johann ‘niet gefantaseerde beschrijving’ in ‘Keizerrijk, oproep der hoofdstad van weleer’ uit de bundel De wingerdrank (1937). Het verhaal heeft als ondertitel ‘Het huis met Harmen en Heintje’. Dat niet-gefantaseerde slaat op de nauwkeurige beschrijving van de architectuur en de indeling van het huis en de aangrenzende bank, die men van binnenuit kon bereiken. Tien jaar later was dit complexe gebouw nogmaals het onderwerp van een verhaal ‘Associatie-Cassa’ uit Bij gaslicht. Het meest uitgebreid en gedetailleerd zal hij huis en bankgebouw beschrijven in ‘Om en nabij de Kas’ uit 1963, dat dan ook als ondertitel ‘Een documentaire’ krijgt. Maar al klopt de beschrijving van het huis steeds exact, de fantasie ontbreekt in geen van de verhalen, ook niet in het laatste. Daarin werkt de procuratiehouder net als de vader van Ferdinand destijds op de drukste en jachtigste afdeling van de bank en is hij getrouwd, maar in het verhaal in eerste instantie met zijn werk, met de Kas. Zijn vrouw loopt dan ook bij hem weg, maar de auteur laat deze keer niet het gebouw instorten, zoals hij deed in het verhaal ‘Associatie-Cassa’.

Singel 198. Bouwtekening voor werkzaamheden aan het pand, onder andere het verlengen van het achterhuis met een aansluiting naar het achterliggende perceel van de Associatie Kassa. Coll. Stadsarchief Amsterdam

De sterkste beschrijving en de meest persoonlijke blijft de eerste, die uit ‘Keizerrijk’. In dit verhaal wordt het huis op de eerste bladzijde geïntroduceerd: ‘Het huis was hoog en smal, twee ramen breed, met niet talrijke maar grote kamers, het stak zijn wig tussen de andere, werd naar achteren steeds breder. Een hardstenen stoep omlaag, de deur onder de grond, de vestibule van marmer, de griezelige kelder, de lichte keuken met het lantarendak, de wenteltrap naar de bel-etage. En vandaar de daverende monumentiek van het trappehuis, de plompe leuningen hoekend om en om, hoger, hoger, muurvensters als kerkramen, een huis vol doelloze portalen en gangen, een enig speelhuis voor een kind.’

Harmen, het zoontje van tien dat alleen een veel oudere broer heeft terwijl twee zusjes jong zijn gestorven, is het belangrijkste personage. Het is een ziekelijke, angstige jongen die vaak nachtmerries heeft. ‘Voor indrukken uiterst ontvankelijk’, is hij nog jong genoeg om zonder schaamte met het nieuwe dagmeisje van zijn moeder, de roodharige Heintje, door de stad te lopen. Heintje, lacherig, lawaaierig, warm, heeft een hang naar het duistere – en veel invloed op Harmen, die door haar wordt meegenomen op een ontdekkingsreis (‘thuis niet vertellen’) naar de sloppen en stegen van Amsterdam, waaronder het Keizerrijk.

De steeg Keizerrijk gezien vanuit de Spuistraat richting Nieuwezijds Voorburgwal uit het verhaal ‘Keizerrijk’, waarin Bordewijks alter ego, de jonge Harmen, met dienstmeisje Heintje door Amsterdam zwerft. Coll. Stadsarchief Amsterdam

Later zal de auteur met klem ontkennen dat hij ook maar iets te maken heeft met het jongetje Harmen, want de lezer moest niet denken dat zijn ouders hem als kind met een dienstmeisje door de achterbuurten van het centrum zouden laten wandelen. Hij ging pas op zijn zestiende of zeventiende jaar door de stegenwereld rondzwerven, schrijft hij in 1965. Dat zal waar zijn voor wat betreft de leeftijd dat Ferdinand het duistere deel en de rosse buurt van de stad leerde kennen. Het betekent niet dat Harmen niets te maken heeft met de jonge Ferdinand. Er zijn te veel overeenkomsten: een zwakke gezondheid, grote opmerkingsgave, en vooral een enorme fantasie. Die fantasie, en de macht van het woord, blijken een groot wapen, voor Harmen en voor Ferdinand. Zij compenseren als het ware hun lichamelijke zwakte.