Joden op drift

Joseph Roth

Joden op drift

Vertaling Els Snick

Voorwoord Geert Mak

Tekeningen Paul van der Steen

Uitgeverij Bas Lubberhuizen

Inhoud

Bij Joden op drift – Geert Mak

Voorwoord

Oost-Europese joden in het Westen

De joodse sjtetl

De getto’s in het westen

Wenen

Berlijn

Parijs

Een jood gaat naar Amerika

De situatie van de joden in Sovjet-Rusland

Nawoord [bij de geplande heruitgave van 1937]

Tweede voorwoord [bij de geplande heruitgave van 1937]: De joden in Duitsland

Nawoord van de vertaler

Noten

Bij Joden op drift

Joden op drift is een zeldzaam juweel uit een verloren tijd. In een kort, krachtig en glashelder essay schept Joseph Roth een onvergetelijk beeld van het joodse leven in Europa – inclusief de vele discussies en dilemma’s die het toenmalige joodse denken bepaalden. Even trekt hij zo, in een knappe combinatie van essayistiek en reportagewerk, het allesbepalende scherm van de Holocaust weg: ja, zo was het dus.

Roth beschrijft in grote lijnen de joodse migratiebewegingen vanaf het eind van de negentiende eeuw, deels in gang gezet door de pogroms in het tsaristische rijk, deels ook door het uitzichtloze bestaan in de talloze joodse dorpen en stadjes, overal in Polen, Roemenië en Rusland. Talloze joodse families zochten hun heil in Wenen, Berlijn, Parijs, Amsterdam en verder, in New York en Chicago. Talloze anderen bleven.

Roths verhaal is, zoals vaker, tegelijk hoogst actueel. Bepaalde taferelen zijn voor de hedendaagse lezer zonder meer herkenbaar, zij het in een andere context: Hongarije dat alle joodse immigranten ‘principieel’ het land uitzet, de verre neef in Amerika op wie alle hoop is gevestigd, de eeuwige strijd om en met papieren: ‘Iedereen staat versteld dat de joden zo goed zijn in het opgeven van valse informatie. Niemand staat versteld dat de politie zulke domme dingen vraagt.’

Joden op drift is echter vooral indrukwekkend doordat Roth hier zichzelf laat zien, op een soms ontroerende manier. Naast Job is er geen ander boek waarin hij zo duidelijk uitkomt voor zijn joods-Europese achtergrond. Een wereld die hij, bijna als een vorm van zelfanalyse, vervolgens grondig onderzoekt.

Joseph Roth hoorde bij de ‘starreporters’ uit de Weimarrepubliek. Hij werd geboren in 1894, in Brody, in ‘het armenhuis’ van het oude Europa: Galicië. Het stadje lag op een kruispunt van culturen: aan de ene kant van de grens de Russen, aan de andere kant de Oostenrijks-Hongaarse dubbelmonarchie. Driekwart van de inwoners was joods, net als Joseph Roth zelf. Hij studeerde in Wenen, vocht tijdens de Eerste Wereldoorlog als vaandrig in Galicië en in die tijd begon hij in soldatenbladen en elders te publiceren.

Zijn talent werd snel opgemerkt, en vanaf 1919 werkte hij voor een groeiend aantal kranten in Duitsland en Oostenrijk. Hij trok als een nomade door Europa: Berlijn, Wenen, Praag, Marseille, Oostende, Amsterdam, Parijs, alle cafétafels waren voor hem vertrouwde werkkamers. Zijn productiviteit was verbluffend. Naast vele honderden journalistieke impressies en reportages produceerde hij, in amper twintig jaar tijd, zestien romans en negentien novellen – een paar zijn overigens zoekgeraakt of pas na zijn dood gepubliceerd.

Roths bekendste werk is Radetzkymars, de bitterzoete geschiedenis van het verval van het Habsburgse rijk, beleefd in de gedaante van de hoofdfiguur, de adellijke kapitein Von Trotta. De titel is ontleend aan de Radetzkymars van Johann Strauss, die zondag na zondag, met de ijzeren regelmaat en zekerheid van de dubbelmonarchie door de garnizoenskapel voor Von Trotta’s huis werd uitgevoerd, totdat de muziek enkel nog ironie was, symbool van een vergane wereld.

De sfeer van chaos en ondergang bepaalde minstens zo sterk het leven van Roth zelf. Hij hoorde in alle opzichten bij de generatie die volwassen was geworden tussen de loopgraven en de granaattrechters van de Eerste Wereldoorlog. ‘We mogen behoren tot verder verschillende werelden, verschillende partijen, verschillende beroepen,’ schreef hij ooit. Maar ‘we kennen elkaar. De oorlog heeft ons doordrenkt.’

Roth is in geen enkel vakje te plaatsen: hij was revolutionair, maar ook monarchist, hij was jood en katholiek, hij was een Oostenrijks officier en een pacifist ineen, hij was een zeldzaam gedisciplineerd auteur en tegelijk een overtuigd alcoholist. Naarmate de tijd vorderde, werd die innerlijke verwarring groter. ‘Ik ben diep vertwijfeld,’ schreef hij in 1926 aan een van zijn vrienden. ‘Toen keizer Franz Joseph stierf, was ik al een “revolutionair”, toch weende ik…. Er werd een tijdperk ten grave gedragen.’

Een reportagereis door de Sovjet-Unie in opbouw, in de nazomer van datzelfde jaar, was voor Roth misschien geen breekpunt, het zette hem wel aan het denken. Het betekende het einde van zijn ‘socialistische’ periode, maar dat niet alleen. Het fanatieke atheïsme van de sovjets had op hem een omgekeerd effect: hij begon weer na te denken over zijn eigen religieuze overtuiging, die steeds meer neigde naar het katholicisme. Hij zocht zijn heil meer en meer in de ‘achterwaartse utopie’, in het streven naar een ideale wereld die vooral in het verleden lag. En bovenal wist hij na die reis beter dan ooit wie hij was: een joodse waarnemer, denker en schrijver uit het oosten, verdwaald in het chaotische westerse stadsleven.

Roth schreef Joden op drift in afleveringen, juist in de periode waarin hij ook veel van zijn oude zekerheden kwijtraakte. Al in maart 1926 verschenen in de Wiener Morgen een paar fragmenten, in november publiceerde de Frankfurter Zeitung het hoofdstuk ‘Joden in de Sovjet-Unie’, uiteindelijk verscheen de complete tekst in het voorjaar van 1927 bij uitgeverij Die Schmiede, in de serie ‘Berichten uit de werkelijkheid’.

Het is een kleurrijke staalkaart van de diverse joodse gemeenschappen in het toenmalige Europa, van rijke westerse joden in Wenen en Berlijn die zijn vergeten dat hun grootvaders nog verwikkeld waren ‘in een wanhopige strijd met Jehova’ tot de chassidische joden, die ‘voor de West-Europeaan net zo raadselachtig en vreemd zijn als pakweg de bewoners van de Himalaya’.

Roth analyseert, beknopt maar scherp, de problemen rond assimilatie en integratie, de toenmalige discussies rond nationaliteit, zionisme en met name de vraag naar de aard van de joodse identiteit: een natie, een volk of enkel een religie? Hij spuwt zijn venijn over de arrogante westerlingen die, enkel omdat ze ‘met lift en wc zijn opgegroeid’, met verachting neerkijken op de Oost-Europese joden. Hij is nog altijd hoopvol over de Sovjet-Unie, hij meent dat het jodendom daar, net als in Palestina, nieuw elan zal vinden. (De antisemitische campagnes van Stalin, die ook in de Sovjet-Unie talloze slachtoffers zouden eisen, moesten nog beginnen.) Hij vertelt over de wonderrabbi’s, de geniale muzikanten, maar ook over doodgewone Oost-Europese joodse boeren, arbeiders en ambachtslieden. ‘In smerige straten en bouwvallige huizen wonen de joden. De christelijke buurman bedreigt ze. De baas slaat ze. De ambtenaar sluit ze op.’ Hun enige troost: ‘de vurige strijd met een God die meer straft dan liefheeft’ en ‘de strenge plicht tot studeren en het abstracte te zoeken met jonge ogen die nog vol verlangen zijn naar het concrete’.

In de kern is dit kleine juweel een liefdesverklaring aan het ‘armenhuis’ waaruit Roth zelf voortkwam, aan die schimmige Oost-Europese joden die we enkel nog kennen als een handvol foto’s, als een enkel beeld op een vergeten film.

Geert Mak

Voorwoord

Dit boek maakt geen aanspraak op de bijval en de instemming, en al evenmin op het verzet en zelfs de kritiek van hen die de Oost-Europese joden minachten, verachten, haten en vervolgen. Het is niet gericht aan die West-Europeanen die aan het feit dat zij met lift en wc zijn opgegroeid het recht ontlenen flauwe grappen te maken over Roemeense luizen, Galicische kakkerlakken en Russische vlooien. Dit boek is niet bedoeld voor de ‘objectieve’ lezers die vanaf de wankele torens van de West-Europese beschaving minzaam hun goedkope en verontwaardigde blik laten glijden over het nabijgelegen Oosten en zijn inwoners; voor lezers die uit pure menslievendheid klagen over het gebrek aan riolering en die arme emigranten uit angst voor besmettelijke ziektes laten opsluiten in barakken, waar een sociaal probleem wordt opgelost door de dood van velen. Dit boek wil niet gelezen worden door hen die hun eigen, toevallig aan de barak ontkomen vaders of voorvaders loochenen. Het is niet geschreven voor lezers die de auteur verwijten dat hij zijn onderwerp met liefde benadert in plaats van met de ‘wetenschappelijke zakelijkheid’ die men ook wel ongeïnteresseerdheid noemt.

Voor wie is het boek dan wel bedoeld?

De auteur koestert de naïeve hoop dat er nog lezers zijn bij wie de verdediging van de joden uit het Oosten overbodig is; lezers die respect hebben voor leed, voor menselijke waardigheid en voor de vuilheid die de ellende overal begeleidt. Westerlingen die niet prat gaan op hun schone matrassen, die aanvoelen dat ze van de mensen uit het Oosten veel te ontvangen hebben en die misschien weten dat er uit Galicië, Rusland, Litouwen en Roemenië grootse mensen en grootse ideeën komen – maar ook (naar hun aanvoelen) zinvolle ideeën, die het stevige bouwsel van de westerse beschaving stutten en bijdragen aan de ontwikkeling ervan – en niet alleen zakkenrollers, die door de populaire pers, het vunzigste product van het West-Europese gedachtegoed, als ‘gasten uit het Oosten’ worden aangeduid.

Dit boek is helaas niet in staat het probleem van de joden uit Oost-Europa met de omvattende diepgang te behandelen die het vereist en verdient. Het probeert alleen een beeld te schetsen van de mensen die dat probleem uitmaken en van de omstandigheden die het veroorzaken. Het behandelt slechts een aantal onderdelen van een enorme hoeveelheid stof die van een auteur, om haar in haar volledigheid te behandelen, een even lange zwerftocht zou vergen als een paar generaties Oost-Europese joden hebben meegemaakt.

Oost-Europese joden in het Westen

De Oost-Europese jood heeft in zijn vaderland geen idee van het sociaal onrecht in het Westen; geen idee van de heerschappij van het vooroordeel dat het gedrag, de moraal en de wereldbeschouwing van de doorsnee West-Europeaan beheerst; geen idee van de beperktheid van de westerse horizon, door elektriciteitscentrales omzoomd en fabrieksschoorstenen gekarteld; geen idee van de haat die al zo sterk is dat men hem koestert als een middel dat het leven in stand houdt (maar het bestaan doodmaakt), als een eeuwige vlam waar het egoisme van deze mensen en landen zich aan warmt. De Oost-Europese jood hunkert naar het Westen op een manier die het geenszins verdient. Hij denkt dat het Westen vrijheid betekent, een kans om te werken en op ontwikkeling van zijn talenten, op rechtvaardigheid en op vrijheid van de geest. Ingenieurs, auto’s, boeken en gedichten stuurt West-Europa naar het Oosten. Het stuurt reclame voor zeep en hygiëne, praktische en verheffende zaken, het zet tegenover het Oosten een masker op. De Oost-Europese jood beschouwt Duitsland bijvoorbeeld nog altijd als het land van Goethe en Schiller, de Duitse dichters die iedere leergierige joodse jongen beter kent dan bij ons de scholieren onder het hakenkruis. De Oost-Europese jood heeft in de oorlog slechts kennisgemaakt met de generaal die keurige, door de oorlogspersdienst van het leger opgestelde berichten aan de joden in Polen liet bekendmaken, en niet met die generaal die nog nooit een roman heeft gelezen en toch de oorlog verliest.

Maar de voordelen van het Oosten ziet de Oost-Europese jood niet. Hij ziet niet de grenzeloze verte van de horizon, niet de kwaliteit van dit menselijk potentieel, dat zowel heiligen als moordenaars uit dwaasheid voortbrengt, melodieën van grandioze droefheid en bezeten liefde. Hij ziet niet de goedheid van de Slavische mens, die in al zijn ruwheid altijd nog fatsoenlijker is dan de beteugelde wreedheid van de West-Europeaan, die zich afreageert in perversiteiten en de wet omzeilt, met zijn deftige hoed angstig in de hand.

De Oost-Europese jood ziet de schoonheid van het Oosten niet. Het werd hem evengoed verboden in dorpen te wonen als in grote steden. In smerige straten en bouwvallige huizen wonen de joden. De christelijke buurman bedreigt ze. De baas slaat ze. De ambtenaar sluit ze op. De officier schiet op ze en blijft ongestraft. De hond gaat tekeer tegen ze, omdat dieren even hitsig worden van hun kleren als primitieve mensen. In donkere cheiders¹ krijgen ze les. De pijnlijke zinloosheid van het joodse gebed leren ze op jonge leeftijd kennen; de vurige strijd met een God die meer straft dan liefheeft en die elk plezier als zondig aanrekent, de strenge plicht tot studeren en het abstracte te zoeken met jonge ogen die nog vol verlangen zijn naar het concrete.

Joden uit het Oosten trekken meestal alleen rond als bedelaar of marskramer. Ze kennen de bodem niet die hen voedt. De Oost-Europese jood is bang in dorpen en bossen die hij niet kent. Hij leeft deels uit vrije wil, deels gedwongen op zichzelf. Hij heeft plichten maar geen rechten, behalve de bekende rechten op papier, die waardeloos zijn. Door kranten, boeken en optimistische emigranten wordt hem verteld hoe paradijselijk het Westen is. In West-Europa verbiedt de wet pogroms. Joden kunnen in West-Europa minister en zelfs onderkoning worden. In heel wat huizen van Oost-Europese joden hangt aan de muur het portret van Moses Montefiore, die ritueel gegeten heeft aan de tafel van de koning van Engeland. De rijkdom van de Rothschilds groeit in het Oosten uit tot sprookjesachtige afmetingen. Af en toe stuurt een emigrant een brief naar huis, waarin hij de achterblijvers vertelt hoe goed het in zijn nieuwe vaderland is. De meeste joodse emigranten zijn te trots om te schrijven zolang het niet goed gaat; ze willen hun nieuwe vaderland beter afschilderen dan het oude. Ze hebben die dwaze drang van mensen in kleine steden om hun stadgenoten te imponeren. In een sjtetl in het Oosten veroorzaakt een brief van een emigrant opschudding. Alle jonge mensen in zo’n sjtetl – en zelfs de ouderen – willen plotseling ook emigreren, vertrekken uit het land waar elk jaar een oorlog en elke week een pogrom kan losbarsten. En zo vertrekken ze op reis, te voet, met de trein en over het water naar westelijke landen, waar een ander, een ietwat hervormd maar niet minder gruwelijk getto de nieuwkomers in zijn duisternis opneemt, die ternauwernood aan de wurggreep van de concentratiekampen zijn ontsnapt.

Wanneer hier sprake was van joden die de bodem niet kennen die hen voedt, bedoelde ik daarmee de meerderheid van de joden: zij die religieus en volgens de oude wetten leven. Er bestaan natuurlijk joden die meester noch hond vrezen, de politie noch de officieren, die niet in het getto wonen, die de cultuur en de taal van hun gastheervolkeren² hebben overgenomen. Ze lijken op de West-Europese joden, en genieten zelfs meer sociale gelijkheid dan die, maar ze blijven gehinderd in de vrije ontplooiing van hun talenten zolang ze hun geloof niet afleggen, en ook nog nadat ze dat hebben gedaan. Want al is een jood nog zo goed geassimileerd, hij heeft onvermijdelijk een aantal volkomen joodse familieleden, en bijna geen enkele rechter, advocaat of districtsarts met joodse wortels ontkomt aan het lot een oom, een neef of een grootvader te bezitten die, alleen al door zijn uiterlijke verschijning, de carrière van iemand met een hoge functie in gevaar brengt en zijn maatschappelijk aanzien schaadt.

Aan dat lot valt moeilijk te ontkomen. En in plaats van het te ontvluchten, besluiten velen zich eraan te onderwerpen door hun jodendom niet alleen níet te ontkennen, maar ermee uit te pakken en zich tot een ‘Joodse natie’ te bekennen. Al tientallen jaren wordt niet langer getwijfeld aan het bestaan van een dergelijke ‘natie’ en haar ‘bestaansrecht’ wordt niet meer ter discussie gesteld, omdat het al volstaat dat een paar miljoen mensen zo’n natie willen, zelfs al is ze er in het verleden nooit geweest.

Het joods nationalisme is in het Oosten erg levendig. Zelfs mensen die weinig voeling hebben met de taal, de cultuur en het geloof van hun voorzaten, bekennen zich krachtens hun bloed en hun wil tot de ‘Joodse staat’. Ze vormen een ‘nationale minderheid’ op vreemde bodem, die voor burgerlijke en nationale rechten opkomt. Sommigen geloven in een Palestijnse toekomst, anderen streven niet naar bezit van een eigen land en zijn er oprecht van overtuigd dat de aarde toekomt aan hen die hun plicht tegenover haar vervullen. Maar geen van hen is in staat een antwoord te geven op de vraag hoe de primitieve haat kan worden bestreden die woekert onder het gastheervolk en die nefast is voor een groot aantal vreemdelingen dat als gevaarlijk wordt beschouwd. Ook deze joden leven niet langer in het getto, niet eens meer in de ware en warme traditie – zonder vaderland, zoals ook de geassimileerde joden, en bij momenten heroïsch omdat ze zich vrijwillig offeren voor een idee – al is het een nationalistisch idee…

Zowel de nationalistische als de geassimileerde joden blijven meestal in het Oosten. De eersten omdat ze hun recht willen bevechten daar waar ze zijn, de anderen omdat ze zich inbeelden zulke rechten al te hebben of omdat ze houden van hun land, evenveel en zelfs meer dan het christelijke deel van de bevolking. Zij die emigreren, zijn dus mensen die de kleine en onophoudelijke conflicten beu zijn en die weten, denken of alleen maar vermoeden dat het Westen zich met heel andere problemen bezighoudt, dat de nationale conflicten in het Westen een rumoerige echo uit het verleden zijn, niet meer dan gepruttel in het heden; dat in het Westen een Europese gedachte geboren is die binnen afzienbare tijd en niet zonder slag of stoot tot een wereldgedachte zal uitgroeien. Deze joden geven er de voorkeur aan te leven in landen waar de rassenproblematiek en de nationaliteitenkwesties alleen nog kunnen rekenen op de belangstelling van de schreeuwers en zelfs de hooggeplaatsten onder de bevolking die niet vooruitstrevend zijn en zwemen naar bloed, domheid en verderf, in landen waar ondanks alles enkele progressieve geesten al naar oplossingen zoeken voor de grote vraagstukken van de toekomst.

(Deze emigranten komen voor alle duidelijkheid uit de Russische grenslanden, niet uit Rusland).

Er zijn ook joden die emigreren omdat ze hun werk of hun inkomsten verloren zijn of nooit werk en toekomst hebben gehad. Het zijn gelukzoekers, proletariërs, al zijn ze niet altijd proletarisch van inborst. Anderen zijn gevlucht voor oorlog en revolutie. Het zijn ‘vluchtelingen’, meestal gegoede burgers of middenklasse, verbeten tegenstanders van de revolutie en conservatiever dan een aristocratische landeigenaar ooit zou kunnen zijn.

Velen zwerven uit instinct, zonder goed te weten waarom. Ze volgen de vage roep van het onbekende of de concrete roep van een succesvol familielid, een verlangen de wereld te zien en te ontsnappen aan de vermeende bekrompenheid van hun eigen land, de wil om te werken en iets met hun leven te doen.

Velen keren terug. Nog meer blijven er onderweg steken. De joden uit het Oosten hebben nergens een vaderland, maar op elke begraafplaats hebben ze graven. Velen worden rijk. Velen verwerven roem. Velen worden creatief in de nieuwe cultuur. Velen verliezen zichzelf en de wereld. Velen blijven in het getto, pas hun kinderen zullen het verlaten. De meesten geven het Westen minstens zoveel als het van hen neemt. Sommigen geven het Westen meer dan het hun geeft. Wie het offer brengt naar het Westen te gaan, heeft het recht er te leven.

Verdienstelijkheid voor het Westen verwerft iedereen die met frisse kracht aangekomen is om er de dodelijke, steriele oppervlakkigheid van deze beschaving te doorbreken – al wordt die betaald met de quarantaine die wij de emigranten opleggen, zonder te beseffen dat we zelf een leven lang in quarantaine doorbrengen en onze landen allemaal barakken en concentratiekampen zijn, zij het met het modernste comfort. De emigranten passen zich – helaas! – niet te traag aan onze erbarmelijke levenswijze aan, zoals men hen verwijt, maar veel te snel. Ze schoppen het zelfs tot diplomaat en journalist, tot burgemeester en hoogwaardigheidsbekleder, tot politieagent en bankdirecteur, tot even belangrijke steunpilaren van de maatschappij als zij die er thuis zijn. Er zitten slechts enkele revolutionaire geesten tussen. De meeste emigranten zijn socialist uit innerlijke dwang. De manier van leven waar het socialisme voor staat, kent geen rassendiscriminatie. Voor velen is antisemitisme een uiting van de kapitalistische levensvorm. Niet dat ze bewust daarom socialist zijn. Ze zijn socialist omdat ze gediscrimineerd worden.

Meestal behoren ze tot de lagere middenklasse of het proletariaat, zonder zich proletarisch te voelen. Vaak zijn ze reactionair uit een burgerlijke reflex, omdat ze vasthouden aan bezit en traditie, maar ook uit de niet-ongegronde angst dat een situatiewijziging voor joden nooit een verbetering kan betekenen. Het is een historisch aanvoelen, gestoeld op ervaring, dat joden de eerste slachtoffers zijn overal waar de wereldgeschiedenis een bloedbad aanricht.

Daarom misschien blijft de joodse arbeider rustig en geduldig. Het is de joodse intellectueel die met zijn gepassioneerde toewijding het revolutionaire vuur aanwakkert en verhevigt. Joodse arbeiders uit het Oosten lijken in de liefde voor hun werk, in hun nuchtere denkwijze en hun rustige levenswijze op de Duitse arbeiders.

Er zijn namelijk joodse arbeiders – ik vermoed dat deze vanzelfsprekendheid nadruk verdient in een land waar de ‘publieke organen’ het altijd maar blijven hebben over de ‘onproductieve massa Oost-Europese emigranten’. Er komen joodse arbeiders uit het Oosten, joden die niet weten hoe te sjacheren, marchanderen, afdingen of ‘rekenen’, die geen oude kleren kopen en met bundels leuren, maar die vaak niet anders kunnen dan een vernederend en beklagenswaardig handeltje drijven omdat geen enkele fabriek ze aanneemt, omdat (ongetwijfeld erg belangrijke) wetten de inheemse arbeiders beschermen tegen de concurrentie door vreemden en omdat, zelfs al waren die wetten er niet, hun bestaan door de vooroordelen van de ondernemers én van de kameraden onmogelijk kon worden gemaakt. In Amerika is het heel normaal dat Oost-Europese joden als arbeider werken. In West-Europa weet men niet dat ze bestaan en worden ze ontkend.

Men ontkent in het Westen ook de joodse ambachtsman. In Oost-Europa zijn er joodse loodgieters, timmerlieden, schoenlappers, kleermakers, pelswerkers, kuipers, glazeniers en dakdekkers. Het idee van Oost-Europese landen waar iedere jood een wonderrabbi is of handel drijft, waar de christelijke bevolking slechts bestaat uit boeren die bij hun varkens wonen en heren die voortdurend jachtpartijen houden en drinken, zulke kinderachtige voorstellingen zijn even belachelijk als de droom van de joden in het Oosten over menselijkheid in West-Europa. Er komen onder de mensen in het Oosten meer dichters en denkers voor dan wonderrabbi’s en kooplieden. Bovendien kunnen wonderrabbi’s en zelfs kooplieden van hoofdberoep dichter en denker zijn, wat bijvoorbeeld een West-Europese generaal niet zo gauw zal lukken.

De oorlog, de Russische Revolutie en het uiteenvallen van de Oostenrijkse monarchie hebben het aantal joden dat naar het Westen emigreert, doen toenemen. Ze zijn zeker niet naar hier gekomen om de pest te verspreiden, de verschrikking van de oorlog en de (overdreven) gruwelen van de revolutie. Ze zijn nog minder enthousiast over de West-Europese gastvrijheid dan de West-Europeanen over de komst van hun verguisde gasten. (West-Europese soldaten kregen van de joden in het Oosten een heel andere ontvangst.) Nu ze eenmaal in het Westen waren aangekomen, in dit geval niet vrijwillig, moesten ze hun brood zien te verdienen. Daar was de handel het meest geschikt voor, wat absoluut geen gemakkelijk vak is. Door in het Westen kooplieden te worden gaven ze zichzelf op.

Zichzelf gaven ze op. Ze verloren zichzelf. Hun treurige schoonheid viel van hen af en liet op hun gekromde ruggen een stofgrijze laag achter van zinloze pijn en simpel verdriet. De minachting bleef aan hen kleven – vroeger werden er slechts stenen naar hen gegooid. Ze sloten compromissen. Ze pasten hun kledij aan, hun baarden, hun hoofdhaar, hun godsdienst, hun sabbat, hun huishoudens – zelf hielden ze nog vast aan hun tradities, maar de traditie maakte zich van hen los. Ze werden gewone, eenvoudige burgers. De zorgen van de eenvoudige burger waren hun zorgen. Ze betaalden belastingen, kregen inschrijvingsformulieren, werden geregistreerd en bekenden zich tot een ‘nationaliteit’, tot een ‘staatsburgerschap’ dat hun met de nodige chicanes ‘verleend’ werd, ze maakten gebruik van de trams, de liften en alle zegeningen van de vooruitgang. Ze hadden zelfs een ‘vaderland’.

Het is een voorlopig vaderland. De Oost-Europese jood koestert de nationale gedachte, zelfs als hij zich gedeeltelijk heeft aangepast aan de zeden en gebruiken van het Westen. Jazeker, zionisme en nationaliteit zijn in wezen West-Europese begrippen, al is de bedoeling ervan niet West-Europees. Alleen in het Oosten wonen nog mensen die zich niets aantrekken van een ‘nationaliteit’, of die zich met een ‘natie’ in de West-Europese zin niet verbonden voelen. Ze spreken meerdere talen en zijn het resultaat van verschillende gemengde huwelijken, en hun vaderland is waar ze hun legerdienst moeten vervullen. De Armeniërs in de Kaukasus waren lange tijd geen Russen en geen Armeniërs, het waren gewoon Kaukasische moslims die de trouwste lijfwachten leverden voor de Russische tsaar. Nationaliteit is een westers concept. Het natiebegrip is uitgevonden door West--Europese geleerden die een bepaalde verklaring nodig hadden. Ze dachten in de oude Oostenrijks-Hongaarse monarchie het praktische bewijs te vinden voor hun nationaliteitentheorie. Eigenlijk had de dubbelmonarchie net zo goed het bewijs van het tegendeel kunnen leveren, als ze goed bestuurd was geweest. Door het onvermogen van de opeenvolgende regeringen werd het praktische bewijs geleverd voor een theorie die dus op een vergissing berust en die alleen dankzij vergissingen kon blijven bestaan. Het moderne zionisme is in Oostenrijk ontstaan, in Wenen.³ Het was een Oostenrijkse journalist die er de basis voor heeft gelegd. Een ander had zoiets niet kunnen verzinnen. Het Oostenrijkse parlement werd bevolkt door de afgevaardigden van de verschillende nationaliteiten en de nationale rechten en vrijheden waar ze voor streden, zouden heel vanzelfsprekend zijn geweest als ze waren toegestaan. Het leek alsof er veldslagen moesten worden geleverd in het Oostenrijkse parlement. Beloofde men de Tsjechen een nieuwe school, dan voelden de Duitsers in Bohemen zich tekortgedaan. Kwam er in Polen voor Oost-Galicië⁴ een gouverneur die Pools sprak, dan voelden de Roethenen⁵ zich gekwetst. Alle nationaliteiten maakten in Oostenrijk aanspraak op het territorium waar ze deel van uitmaakten. Maar de joden konden geen aanspraak maken op een territorium (‘geboortegrond’ is hier het betere woord). Ze waren in Galicië voor het merendeel geen Polen en geen Roethenen. Maar het antisemitisme bestond zowel bij de Duitsers als bij de Tsjechen, de Polen, de Roethenen, de Hongaren en de Roemenen in Transsylvanië. De joden ontkrachtten het spreekwoord dat beweert dat een derde altijd de winnaar is wanneer er twee zijn die ruzie maken. De joden waren altijd die derde, en altijd verloren ze. Ze vermanden zich en bekenden zich tot een, tot hun nationaliteit: tot het jodendom. Omdat ze in Europa geen eigen ‘geboortegrond’ hadden, streefden ze naar een vaderland in Palestina. Ze waren altijd mensen in ballingschap geweest. Nu werden ze een land in ballingschap. Ze stuurden hun eigen joodse afgevaardigden naar het Oostenrijkse parlement en begonnen ook voor nationale rechten en vrijheden te strijden, nog voordat ze zelfs maar de fundamenteelste mensenrechten verworven hadden.

Heel Europa schreeuwde om ‘nationale zelfbeschikking’, en de joden schreeuwden mee. In het Vredesverdrag van Versailles en bij de Volkenbond werden inspanningen geleverd om de joden het recht op een eigen ‘nationaliteit’ te verlenen. In heel wat landen zijn de joden momenteel een ‘nationale minderheid’. Hun doel is nog lang niet bereikt, maar ze hebben al heel wat: eigen scholen, het recht op een eigen taal en dat soort rechten meer waarvan men denkt dat je in Europa gelukkig wordt.

Maar zelfs al lukte het de joden in Polen, Tsjecho-Slowakije, Roemenië of in Duitstalig Oostenrijk als ‘nationale minderheid’ gelijke rechten te krijgen, het blijft steeds de vraag of de joden niet veel meer zijn dan een nationale minderheid naar Europees model, meer dan een ‘natie’ in de Europese betekenis; en of ze door hun aanspraak op ‘nationale rechten’ geen aanspraak op veel belangrijkere zaken verliezen.

Wat een geluk een ‘natie’ te zijn zoals de Duitsers, de Fransen, de Italianen, drieduizend jaar nadat men ooit een ‘natie’ is geweest, ‘heilige oorlogen’ heeft gevoerd en ‘glorierijke perioden’ heeft beleefd! Nadat men de generaals van de vijand onthoofd en de eigen generaals aan de kant gezet heeft? De joden hebben het tijdperk van de ‘vaderlandse geschiedenis’ en de ‘nationale leer’ al achter zich gelaten. Ze bezetten en bezaten grenzen, veroverden steden, kroonden koningen, betaalden belastingen, waren onderdanen, hadden ‘vijanden’, werden gevangengenomen, bedreven wereldpolitiek, brachten ministers ten val, hadden een soort universiteit met professoren en studenten, een hoogmoedige priesterkaste, rijkdom, armoede, prostitutie, bezitters en hongerlijders, heren en slaven. Willen ze dat allemaal terug? Zijn ze jaloers op de Europese staten?

Natuurlijk willen ze meer dan alleen maar hun ‘nationale karakter’ bewaren. Ze willen recht op leven, op gezondheid en persoonlijke vrijheid, rechten die ze in de meeste landen van Europa niet of slechts in beperkte mate krijgen. Er is in Palestina inderdaad sprake van een nationaal reveil. De jonge pioniers zijn krachtdadige landbouwers en arbeiders die tonen dat joden kunnen werken, land bebouwen en kinderen van de aarde worden, ook al hebben ze eeuwenlang niet anders dan tussen de boeken geleefd. Helaas zijn de pioniers ook verplicht te gaan vechten, soldaat te worden en hun land te verdedigen tegen de Arabieren. En zo heeft het Europese voorbeeld ingang gevonden in Palestina. Helaas is de jonge pionier niet alleen iemand die naar het land van zijn voorouders is teruggekeerd, niet alleen een arbeider met het begrijpelijke verlangen van iemand die de handen uit de mouwen wil steken, hij is ook een ‘cultuurdrager’. Hij is evenzeer jood als Europeaan. In Palestina brengt hij de Arabieren elektriciteit, vulpennen, ingenieurs, machinegeweren, oppervlakkige theorieën en al die andere zaken die uit Engeland komen. Natuurlijk zouden de Arabieren blij moeten zijn met al die mooie nieuwe wegen. Maar het instinct van de natuurmens komt terecht in opstand tegen de inbreuk die een Anglo-Amerikaanse beschaving pleegt uit naam van de triomf van een nationale wedergeboorte. Joden hebben recht op Palestina, niet omdat het hun land van oorsprong is, maar omdat geen enkel ander land hen wil. De angst van de Arabieren voor het verlies van hun vrijheid is even begrijpelijk als de wil van de joden om in goed nabuurschap met hen te leven oprecht is. Sowieso zal de emigratie van de jonge joden naar Palestina altijd iets van een joodse kruistocht hebben, omdat ze jammer genoeg ook schieten.

Al verwerpen de joden de slechte zeden en gewoonten van de Europeanen, ze komen er niet van los. Ze zijn zelf Europees. De joodse gouverneur van Palestina is ongetwijfeld een Engelsman. En waarschijnlijk meer Engelsman dan jood. De joden zijn de slachtoffers of de naïeve uitvoerders van de Europese politiek. Ze worden uitgebuit of misbruikt. In ieder geval zullen ze er moeilijk in slagen een natie te vormen met een compleet nieuw en on-Europees gezicht. Het Europese kaïnsteken verdwijnt niet. Het is ongetwijfeld beter zelf een land te zijn dan door een ander mishandeld te worden. Maar het is tegelijk een pijnlijke noodzaak. Wat moet het niet betekenen voor een trotse jood die al lang de wapens heeft afgelegd, weer eens te kunnen bewijzen hoe goed hij gedrild is!

Want de wereld is zeker niet gemaakt om uit landen en vaderlanden te bestaan die, zelfs wanneer zij alleen maar hun culturele eigenheid willen behouden, het recht niet hebben ook maar één mensenleven te offeren. Naties en vaderlanden willen in werkelijkheid niet meer en niet minder dan dit: offers voor materiële belangen. Ze creëren ‘fronten’ om een of ander hinterland te vrijwaren. En in hun duizendjarige gejammer hadden de joden altijd deze troost: dat zij niet zo’n vaderland hebben. Als er ooit een rechtvaardige geschiedenis zal bestaan, zal ze de joden hoog aanrekenen dat zij hun verstand mochten bewaren en geen ‘vaderland’ hadden in een tijd dat de hele wereld zich aan patriottische waanzin overgaf.

De joden hebben geen ‘vaderland’, maar ieder land waar ze wonen en belastingen betalen verwacht dat ze zich als patriotten en helden gedragen en verwijt hen niet graag te sterven. In die situatie is het zionisme werkelijk nog de enige oplossing: als ze patriotten moeten zijn, dan zijn ze dat liever voor een eigen staat.

Zolang de joden echter nog in landen van anderen leven, zijn ze verplicht voor die landen te leven en helaas ook te sterven. Er zijn natuurlijk joden die graag voor die landen leven en er graag voor sterven. Er zijn joden uit het Oosten die zich aanpassen aan het land van hun keuze en de voorstellingen van de inheemse bevolking van ‘vaderland’, ‘plicht’, ‘heldendood’ en ‘oorlogslening’ volledig hebben overgenomen. Ze zijn westerse joden geworden, West-Europeanen.

Maar wanneer is iemand een ‘westerse jood’? Is dat iemand die kan bewijzen dat zijn voorouders het geluk hebben gehad dat ze nooit voor de West-Europese pogroms moesten vluchten, bijvoorbeeld in Duitsland in de middeleeuwen en in de eeuwen daarna? Is een jood uit Breslau, dat lange tijd Wroclaw heette en een Poolse stad was, westerser dan een jood uit Krakau, dat nog steeds Pools is? Is iemand al een West-Europese jood als zijn vader zich niet meer kan herinneren hoe Posen of Lemberg⁶ eruitziet? Haast alle joden zijn ooit West-Europese joden geweest voor ze naar Polen of Rusland trokken. En alle joden waren ooit ‘joden uit het Oosten’, alvorens een deel ervan West-Europees werd. En de helft van alle joden die nu neerbuigend of vol minachting over het Oosten spreken, had voorzaten die uit Tarnopol⁷ kwamen. En als ze niet uit Tarnopol kwamen, is het slechts door toeval dat hun voorouders niet daarheen hebben moeten vluchten. Hoe gauw kwam een mens in het gewoel van een pogrom niet in het Oosten terecht, waar men nog niet begonnen was joden in elkaar te slaan!…

Het is dan ook onrechtvaardig te beweren dat een jood die in 1914 uit het Oosten naar Duitsland is gekomen, van het nut van oorlogsleningen of legerkeuringen minder zou begrijpen dan een jood wiens voorzaten al driehonderd jaar de legerkeuringen of de belastingdiensten bezoeken. Hoe dommer de emigrant, hoe sneller hij intekent voor een oorlogslening. Er zijn in de oorlog veel joden gesneuveld voor alle landen van Europa, joden die uit het Oosten kwamen of zonen en kleinzonen van deze joden. Ik zeg dat niet om de joden uit het Oosten goed te praten. Integendeel: ik neem het hun kwalijk.

Ze gingen dood, leden pijn, kregen tyfus en leverden ‘zielzorgers’ voor het veld, hoewel joden om te mogen sterven geen rabbijn en nog minder een patriottistische veldpreek nodig hebben dan hun christelijke kameraden. Ze gaven toe aan de wantoestanden en misbruiken van het Westen. Ze pasten zich aan. Ze gaan niet meer bidden in synagogen en gebedshuizen, maar bezoeken zielloze tempels waar de eredienst zo mechanisch is als in de betere protestantse kerk. Het worden tempelbezoekers, beter gezegd: fatsoenlijke en netjes geschoren heren in een deftig pak en met een hoge hoed, die hun gebedenboek omwikkelen met het hoofdartikel van hun geliefde joodse blad in de hoop door dat artikel minder snel als jood herkend te worden dan door een gebedenboek. In de tempel wordt orgelmuziek gespeeld en de cantor en de predikant dragen hoofddeksels die hen op christelijke priesters doen lijken. Iedere protestant die per ongeluk in een joodse tempel terechtkomt, moet toegeven dat er tussen een jood en een christen nog maar weinig verschil bestaat en dat je eigenlijk moest ophouden met antisemiet te zijn als de zakelijke concurrentie van de joden niet zo sterk was. Hun grootvaders voerden nog een wanhopige strijd tegen Jehova, sloegen hun hoofden stuk op de treurige muren van de gebedshuisjes, baden om straf voor hun zonden en smeekten om vergiffenis. Hun kleinzonen zijn westers geworden. Ze hebben orgels nodig om in de stemming te komen, hun god is een soort abstracte natuurkracht, hun gebed niet meer dan een formule. En ze zijn er nog trots op ook! Ze worden reserveofficier en hun god is de chef van een hofkapelaan, diezelfde god trouwens bij wiens gratie de koningen regeerden.

En dat noemt men de westerse cultuur! Wie die cultuur bezit, mag al neerkijken op zijn neef die pas uit het ongerepte en zuivere Oosten is gekomen, die meer religiositeit en menselijkheid in zich heeft dan alle predikanten in alle theologische seminaries van West-Europa bij elkaar. Hopelijk zal die neef sterk genoeg zijn niet tot assimilatie te vervallen.

Hierna zal ik proberen te beschrijven hoe deze jood en mensen zoals hij leven, eerst in de joodse sjtetl en daarna als emigrant.

Colofon

Els Snick ontving voor Joden op drift een beurs van het Vlaams Fonds voor de Letteren en verbleef in april 2016 in het vertalershuis te Ventspils (Letland) en in mei 2016 in het vertalershuis te Antwerpen.

Deze uitgave werd mede mogelijk gemaakt door het

Joseph Roth Gezelschap.

Tekst © 2016 vertaling Els Snick / Uitgeverij Bas Lubberhuizen

Voorwoord © 2016 Geert Mak

Tekeningen © 2016 Paul van der Steen

Omslagontwerp Piet Gerards Ontwerpers

Tekstredactie Marcel van den Boogert

Correctie Wilbert Surewaard

NUR 508

ISBN 978 90 5937 462 1

lubberhuizen.nl

josephrothgenootschap.org

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2016, met
ISBN 978 90 5937 461 4