IS U BEKEND MET HET ALFABET?

Joris van Casteren

IS U BEKEND MET HET ALFABET?

Verhalen uit een boekhandel

UITGEVERIJ BAS LUBBERHUIZEN

© Joris van Casteren 2016

Alle rechten voorbehouden Omslagontwerp Studio Ron van Roon
Foto auteur © Els Zweerink
NUR 320

ISBN 978 90 5937 464 5

www.lubberhuizen.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2016, met
ISBN 978 90 5937 463 8

Het nieuws gaat hier voortdurend in de rui,

De eigenwaan geraakt er vleugellam;

En toch, hoe leeg was Amsterdam,

Zonder uw handel aan het Spui.

Ischa Meijer

1

HET IS NIET ZO’N LEZER

Renée van Heerwaarden, rubrieksbeheerder Frans, staat achter de kassa. Ik zit op een kruk naast haar. Het is een zaterdagmiddag, doorgaans het drukste moment van de week.

De meeste klanten hebben geen hulp nodig. Ze komen binnen en haasten zich een bepaalde richting uit. Om wat later met een uitermate verantwoorde keuze voor de toonbank te verschijnen. Paustovski’s Goudzand wordt onder meer afgerekend, Sebalds De ringen van Saturnus en A Room of One’s Own van Virginia Woolf.

Vroeger stond de toonbank op een verhoging. Niet omdat de verkopers wilden neerkijken op het kooppubliek, maar dat kooppubliek moest wel opkijken naar hen. In de jaren zeventig, toen iedereen gelijk werd, is de verhoging eruit gesloopt.

Ik weet niet of verkoper Jacques Asselman (1947-2000), de Minotaurus in het labyrint, boeken inpakte voor een klant. Van Heerwaarden doet dat in ieder geval wel, met ongelooflijke precisie en op hoge snelheid. Ook het afrekenproces verloopt bij haar voorbeeldig: geen pas hapert, geen munt valt uit de lade, geen boekenbon die ongeldig blijkt te zijn.

Soms staat er ineens een rij, dan roept Van Heerwaarden heel hard ‘kassa’ en komt Maartje Kroonen aangesneld, die de bellettrie bestiert, of Helen Westerik, verantwoordelijk voor film en filosofie.

Sommige klanten hebben wel hulp nodig, een op de tien, schat ik in. De eerste hulpbehoevende is zo’n bebaarde jongeman van het soort dat zich op een racefiets zonder remmen door de stad beweegt.

Hij zegt dat hij een kookboek zoekt. Hoe dat kookboek heet weet hij niet, maar hij heeft er wel een plaatje van, op zijn telefoon. Van Heerwaarden moet de telefoon aanpakken en haar bril opzetten om het plaatje goed te kunnen zien. De titel zegt haar niets. De jongen wordt doorverwezen naar de informatiebalie: linksaf de trap op.

‘Soms word ik wel een beetje gek van al die telefoons,’ zegt Van Heerwaarden als de jongen buiten gehoorsafstand is. ‘Heel vaak kantelt het beeld, of is de foto onscherp.’ Het gebeurde ook een keer dat een telefoon begon te rinkelen in haar hand.

Een tweede hulpbehoevende dient zich aan: een mevrouw in ruitjesrok die de moeder van de bebaarde jongeman van zojuist had kunnen zijn. Ook zij zoekt een kookboek. ‘Van Yotam Ottolenghi, een Israëlisch-Britse kok.’ Dat is een internationaal gewaardeerd standaardwerk, Athenaeum heeft dat zeker staan. ‘Gaat u hier de trap af en dan meteen rechtsaf.’

Ik heb mijn kruk zo ver mogelijk naar achteren geplaatst, om te voorkomen dat klanten een verkoper in mij zien maar uiteraard, als het wat drukker is, gebeurt dat toch. ‘Ik gooi het er maar meteen in,’ zegt een man die mij dwingend aankijkt. ‘Heeft u misschien ook een boek voor iemand die binnenkort naar Amerika gaat?’

Twee toeristen doemen op. ‘Where’s the red light district?’ Dat gebeurt heel vaak, vertelt Maartje Kroonen, die met lichte tegenzin een gebaar in de richting van de Wallen heeft gemaakt. Toeristen vragen ook vaak waar het Anne Frankhuis is, en coffeeshop De Dampkring, decor in de film Ocean’s Twelve.

Het is even rustig. Helen Westerik vertelt dat mensen soms vragen wat voor boek ze voor een bepaald iemand moeten kopen. ‘“Het is niet zo’n lezer,” zeggen ze dan. Dan kun je ze Der Zauberberg van Thomas Mann wel meegeven maar dat is niet erg zinvol.’

Alweer toeristen, ditmaal hebben ze het op mij gemunt. Waar het bankje staat dat een rol speelt in de film The Fault in Our Stars. ‘ The Fault in Our Stars is een boek,’ zeg ik. ‘Het is ook verfilmd,’ interrumpeert Westerik. Het betreffende bankje blijkt aan de Leidsegracht te staan. Westerik wijst het aan op een plattegrond.

Een man met een vlinderstrik schaft voor € 114,95 Rijks, Masters of the Golden Age, Paintings from the Gallery of Honour aan. Van Heerwaarden vraagt of het een cadeau betreft, wat niet het geval blijkt te zijn. Als de vlinderstrik is vertrokken: ‘Eigenlijk moet meneer net als iedereen betalen voor het plastic tasje, maar dat laten we bij zo’n aanschaf liever achterwege.’

‘Do you have Le Petit Prince in your language?’ vraagt een Aziatisch stel. Welzeker, De Kleine Prins van Antoine de Saint-Exupéry is ruimschoots op voorraad, deelt Westerik hun mede. ‘Dat zijn verzamelaars,’ fluistert ze. ‘In elk land waar ze komen schaffen ze een vertaling aan.’

De hoogmoed die voormalige verkopers als Jacques Asselman tentoon konden spreiden, is bij de huidige verkoopstaf niet of nauwelijks te bespeuren. Alleen aan winkelchef Herm Pol ontsnapt nog weleens een sneer, en heel soms wekt het scherpzinnige voorkomen van Maartje Kroonen bij een niet-ingevoerde klant een lichte vorm van drempelvrees op.

Iedereen bewaart dan ook zijn kalmte als een mevrouw op gezondheidsslippers vraagt om ‘een boek over aromatherapie’. Beleefd legt Van Heerwaarden uit dat ze daarvoor beter bij ‘Au Bout du Monde’ terecht kan, een spirituele boekhandel aan het Singel. Op diezelfde begripvolle toon worden een moeder en een dochter te woord gestaan die naar ‘handwerktijdschriften’ informeren. ‘Daarvoor kunt u beter naar de Bruna gaan, mevrouw.’

Net als zijn voorganger, Guus Schut, prent de huidige directeur, Maarten Asscher, de boekverkopers in zich te allen tijde hoffelijk op te stellen in de richting van een klant. Onder meer in zijn kersttoespraak van 2013 liet hij dat op subtiele wijze doorschemeren.

‘Athene, de stad waaraan wij – via de door keizer Hadrianus in Rome gestichte Atheense School – onze naam danken, is in de Peloponnesische Oorlogen verslagen door Sparta,’ sprak de directeur eloquent.

‘Waarom? Omdat Sparta een aantal kwaliteiten bezat waar Athene zich te goed voor voelde. Athene was hoogmoedig, kosmopolitisch, trots, luxueus en smaakvol. Sparta daarentegen was een militante stadsstaat waar iedereen – niemand uitgezonderd – op grond van dienstplicht zijn rol vervulde.’

Een man in een tweedjasje koopt Het hofje. Bouwsteen van de Hollandse stad, 1400-2000, een mevrouw op hoge hakken Philosophy of Science, uit de Very Short Introduction-reeks van Oxford University Press. Een meisje met een beugel schaft een fotoboek van agentschap Magnum aan.

Een oudere mevrouw, die zeer lang voor de kast Moderne Geschiedenis heeft staan dralen, stapt op ons af. ‘Voor mij zou het boek van Julian Jackson, Europe 1900-1945, echt het beste zijn,’ zegt ze. ‘Maar € 37,95 vind ik best flink aan de prijs. Ik denk er nog even over na.’

Intussen tuur ik in de antidievenspiegels. Als ik iemand iets in zijn jas zou zien steken, kan ik Herm Pol inschakelen, of, nog mooier, zelf actie ondernemen. Maar vandaag gebeurt er niets, voor zover te overzien.

Boekendiefstal komt ook nauwelijks nog voor, vertelde de directeur. Voor een hedendaagse dief zijn boeken onhandige objecten – je steekt ze niet zomaar onder je jas – en de waarde is gering, gemeten naar de huidige maatstaven.

De betrapten van heden zijn vrijwel allemaal pathologische gevallen, werd mij duidelijk toen de directeur erover vertelde. Zo had een niet erg heldere man het op De geschiedenis van Amsterdam gemunt, die uit vijf loodzware delen bestaat. Iemand die zoiets steelt wil betrapt worden, wat inderdaad gebeurde.

Net zo curieus was het geval van mevrouw B., een mateloze drinkster, zo zou in de rechtbank blijken, die op schaamteloze wijze een Loeb-deeltje van Plutarchus gapte, handelend over de moraal. De diefstal werd achteraf geconstateerd, toen de rubrieksbeheerder klassieken een gat bemerkte in de doorgaans strak gesloten rood-groene boekenmuur.

De videobeelden, waarop te zien is hoe mevrouw B. haar buit wegmoffelt in een tas, werden naar de politie gestuurd, die liet weten dat deze mevrouw B. een reeks boekendiefstallen op haar naam had staan. Op 16 april 2013 veroordeelde de Amsterdamse politierechter haar tot vijf weken cel. Aan Athenaeum Boekhandel diende ze zevenentwintig euro en vijftig cent te betalen.

‘Heeft u ook boekenbonnen?’ vraagt een deftige dame, kort voor sluitingstijd. ‘Dus van die bonnen die overal geldig zijn, niet alleen hier.’ Een meisje met een ringetje in haar neus koopt Waarom is een witte neushoorn grijs (en een zwarte ook)? ‘Het gaat over woorden die je op het verkeerde been zetten,’ vertelt ze erbij.

De laatste klant is een jongen met een gele pet waar ‘Airman’ op staat. Hij schaft Waarom de wereld niet bestaat aan, van de jonge Duitse filosoof Markus Gabriel. ‘Nee, het is voor mijzelf,’ zegt de jongen als Westerik hem vraagt of het ingepakt moet worden.

2

KARBARGEBOER

Het was maar een klein berichtje in Het Vrije Volk van vrijdag 28 januari 1966, dat verder veel aandacht besteedde aan een schermutseling in de Overijsselse gemeente Staphorst. Daar had een groep ‘zedige’ jongeren geprobeerd een huwelijk te verhinderen, omdat de echtgenoot in spe verliefd zou zijn op een ander.

In de tuin van de bruid was de avond ervoor een schandboog geplaatst. Terwijl die bruid, Klaasje Huls, nog bij haar ouders woonde en toch op geen enkele wijze schuld kon dragen aan de situatie. Vervolgens viel de jeugd de zes agenten van het plaatselijke korps aan, die zich genoodzaakt voelden een paar keer in de lucht te vuren.

In het kleine berichtje op pagina twee – eronder was een reclame voor sherry van Sandeman afgedrukt (‘de beste gastheren en gastvrouwen ter wereld schenken het’) – stond dat uitgeversmaatschappij Polak & Van Gennep een boekwinkel op het Spui in Amsterdam zou gaan vestigen.

Polak & Van Gennep, vervolgde het artikeltje, baatte reeds twee filiaaltjes uit in de hoofdstad – in de Van Woustraat en de Banstraat – en een aan het Vrijthof in Maastricht, maar de zaak aan het Spui moest de grootste en belangrijkste worden. Met mooie, gebonden Nederlandse en buitenlandse bellettrie in de kasten. Met wetenschappelijke werken en zo’n beetje alles op het gebied van de klassieke taal- en letterkunde.

Een en ander zou gestalte krijgen in het leegstaande winkelpand op de hoek van het Spui en de Nieuwezijds Voorburgwal. Vanaf de jaren dertig was daar de firma Karbargeboer gevestigd geweest, die kunst verkocht voor minder koopkrachtige mensen.

Karbargeboer bood olieverfschilderijen aan die voornamelijk zonsondergangen, heidelandschappen, stierenvechters en huilende zigeunerinnetjes te zien gaven. Echte kunstenaars walgden van de zaak; een ‘karbargeboertje’ was een ander woord voor kitsch.

Oprichters waren de heer Van der Kar en zijn latere echtgenote mevrouw Bargeboer, die de firmanaam in een creatieve bui bedachten. Van oorsprong waren het joodse Hagenaars, die eerst in lijsten en spiegels hadden gehandeld.

Meneer Van der Kar stierf in 1939. Mevrouw Bargeboer dook onder in de oorlog; de winkel werd geplunderd en op de bovengelegen verdieping kwam een kleermakerijafdeling van de SS. Na de oorlog zette mevrouw Bargeboer de nering voort. Na haar overlijden in 1961 nam een neef de winkel over.

Deze neef had geprobeerd Karbargeboer wat hoogstaander te maken, door erkende kunstwerken aan de collectie toe te voegen. Veel tijd was hem niet gegund; de eigenaar van het pand – die er andere, nooit gerealiseerde plannen mee had – zegde hem in 1965 de huur op.

‘Het waren heel gemoedelijke mensen,’ zei de neef in een afscheidsinterview tegen de verslaggever van een Amsterdamse krant. ‘Oom was een man met een petje en een stenen pijpje en tante hield de boezelaar voor als ze klanten kreeg.’ Hij was het met de verslaggever eens dat zijn tante niet veel smaak had. ‘Ze kocht maar raak.’

Het pand zelf was in 1903 gereedgekomen. Architect Louis Mohrmann ontwierp het, in de voor Amsterdam ongebruikelijke jugendstil. Met hoge etalageramen en twee loodzware toegangsdeuren, die op insectenvleugels leken.

De vier woonlagen erboven waren soberder vormgegeven. Uit bewaard gebleven schetsen valt op te maken dat op de zolderetage, tussen de twee kenmerkende tuitgevels, een torentje heeft gestaan, waarmee Mohrmann de hoek Spui-Nieuwezijds Voorburgwal accentueerde. Dat torentje is in de loop van de jaren twintig van de vorige eeuw op raadselachtige wijze verdwenen.

Het eeuwenoude huisje dat tot 1903 op het perceel had gestaan, zou omstreeks 1900 na een brand onbewoonbaar zijn verklaard. Van dat middeleeuwse bouwseltje, waar een loodgieter woonde en een sigarenmagazijn was gevestigd, is in het Amsterdamse Stadsarchief een tekening te vinden.

Toen het werd gebouwd, vermoedelijk in 1562, was het Spui nog ongedempt, net als de Nieuwezijds Voorburgwal en de Nieuwezijds Achterburgwal, die tegenwoordig Spuistraat heet. Het was een kalme plek aan de rand van de stad, waar toen zo’n dertigduizend mensen woonden.

Wel kwamen er veel scheepjes langs: tuinders uit de ommelanden die hun producten op de Dam wilden verkopen. Ze voeren vanaf de Boerenwetering – het in de twaalfde eeuw gegraven kanaal richting Ouderkerk – het Singel op, dat in 1450 gereed was gekomen.

Niet ver van het huidige Koningsplein manoeuvreerden ze door een zeer krappe sluis – die daarom ’t Boeren Verdriet werd genoemd – om via het Spui en een volgende barrière, de Osjessluis (ter hoogte van sociëteit Arti et Amicitiae), de Amstel (het latere Rokin) op te kunnen varen.

Aan het begin van de zeventiende eeuw ontstond er wat meer levendigheid in het buurtje, toen het eerste Rooms Catholijcke Maagdenhuis aan het Spui werd gevestigd (dat in 1878 zou worden herbouwd in de huidige vorm). In diezelfde tijd opende de Lutherse Kerk haar deuren.

Deze kerk mocht vooral niet opvallen, want net als de katholieken werden de lutheranen op zijn best gedoogd door de protestantse stadsbestuurders. Architecten Becker en Van Daelen ontwierpen daarom een gevel die leek op een alledaagse huizenrij.

Na de demping van beide burgwallen en het Spui zelf – in de negentiende eeuw – werd het drukker. Er kwam een paardentramhalte en het al geruime tijd aanwezige proeflokaal Hoppe, waar ‘puike oude genever’ werd geschonken, trok andere kroegen aan.

Voor toeloop zorgde ook logement Het Wapen van Bern, dat op de plek stond van het huidige The American Book Center. In 1841, nog voor de dempingen, trad daar de destijds wereldberoemde Signor Bertolotto op met zijn reizend vlooiencircus, The Extraordinary Exhibition of the Industrious Fleas genaamd.

Een van de toeschouwers was Nicolaas Beets, die erover schreef in zijn Camera obscura. ‘Sommige van dezen, als harddravers ingespannen, trokken een miniatuur rijtuig; andere, tot de rol van bagno’s vernederd, een naar verhouding grooten en zwaren gouden kogel aan dito keten; andere, in aangekleefde papieren rokjes en met dito instrumenten in de vlugge pootjes, vertoonden een concert in vollen gang van strijkstokken en dwarsfluiten. Een witte krulhond onder de tafel deed den dienst van tegelijk kosthuis en kraamkamer.’

In een aantekening in zijn Max Havelaar (1860) schrijft Multatuli dat er in Het Wapen van Bern ‘boekverkopingen’ werden gehouden. In de roman zelf laat hij de personages Frits en Stern erheen gaan, waar ze Sjaalman tegenkomen, ‘die by de verkooping geëmplooieerd scheen’.

Sjaalman, die er slecht uitzag, liet een paar jaargangen van Aglaia – handwerktijdschrift voor dames – uit zijn handen vallen, waarop ‘een heer die daar het opzicht scheen te hebben, hem bekeven had’.

Omstreeks 1850 maakte Het Wapen van Bern plaats voor zalencentrum Eensgezindheid, een neoklassiek gebouw van twee verdiepingen. In Eensgezindheid kwamen uiteenlopende gezelschappen bijeen, zoals de Nederlandsche Vereeniging tot Afschaffing van Sterke Drank en de Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht, die onder leiding stond van feministe Aletta Jacobs.

In 1881 richtten een aantal auteurs, onder wie vermaarde Tachtigers als Frederik van Eeden en Willem Kloos, er literair dispuut Flanor op, waaruit het tijdschrift De Nieuwe Gids zou voortkomen.

Driftig discussieerden de heren er over de richting die literatuur en politiek wat hen betrof uit zou moeten gaan. Op 27 oktober 1885 las Van Eeden in de bovenzaal voor uit de satirische bundel Grassprietjes, die hij dat jaar onder het pseudoniem Cornelis Paradijs had gepubliceerd.

In het in 1903 opgeleverde winkelpand van architect Mohrmann was eerst de firma F. Muschter gevestigd, gespecialiseerd in ‘elektrische kracht en licht-installaties voor gelijkwissel en draaistroom’, telefonisch bereikbaar op nummer 999. Muschter werd overgenomen door Ch.G. Landré, die op 9 oktober 1909 failliet werd verklaard.

Volgende huurder van de winkel was de katholieke boek- en kunsthandel C.L. van Langenhuysen, tevens uitgever van het roomse dagblad De Tijd. Sedert 1863 was Van Langenhuysen eigendom van koopman en dichter Joseph Albert Alberdingk Thijm (1820-1889), die er zijn eigen, nogal stichtelijke geschriften liet verschijnen.

Hij was de vader van Karel Joan Lodewijk (1864-1952), die het pseudoniem Lodewijk van Deyssel voerde en uitgroeide tot een van de invloedrijkste Tachtigers. Met het geloof had Van Deyssel weinig op. Hij was, tot verdriet van zijn vader, allesbehalve catholique avant tout; bij de boek- en kunsthandel aan het Spui is hij dan ook niet betrokken geweest.

De titels die bij Van Langenhuysen verschenen en in de etalage werden uitgestald, zullen Van Deyssel, die ook in Eensgezindheid kwam en dan de winkel passeerde, een gruwel zijn geweest. Ze brachten onder meer Een pelgrimstocht naar Lourdes (1911) uit, geschreven door de Fransman Adolphe Retté, en De Groote Zondares (1912) van de Duitse bekeerlinge Anna Freiin von Krane.

Een van de firmanten, de heer F. Sterck, ging er overigens prat op dat Van Langenhuysen de eerste boekhandel was in Nederland die beschikte over een elektrische lift, al is volstrekt onduidelijk waar die lift – er is nooit een spoor van teruggevonden – zich zou hebben bevonden.

Omstreeks 1920 vond Van Langenhuysen elders onderkomen en werd een zekere M. Tokkie, die in Rotterdam al een boekhandel bezat, huurder van de winkel. Hij verkocht, zo blijkt uit advertenties die hij in dagblad Het Volk liet plaatsen, voornamelijk geschriften uit de marxistische canon, waaronder de complete werken van Karl Marx en Friedrich Engels.

Lang hield M. Tokkie het niet uit; in 1926 deed hij zijn filiaal aan het Spui over aan de Amsterdamsche Boek-Centrale, die er tevergeefs nog iets van probeerde te maken. Twee jaar later stond de winkel leeg.

De eigenaar wilde het pand afbreken, om een nieuw gebouw op te kunnen richten. Hij zette architect J. Wils aan het werk, die een kolos van zeven verdiepingen ontwierp. Op de begane grond zou een ‘groot restaurant’ komen, erboven ‘kantoorlokalen’. De gemeentelijke Schoonheidscommissie vond het een monstrueus plan en keurde het af. Alles bleef bij het oude, Karbargeboer nam bezit van de zaak.

3

OOM PAARDENKOP

Uit het onsamenhangende stukje dat de 22-jarige Johan Polak in 1950 publiceerde in de tweede editie van het experimentele blad Braak, bleek dat hij een carrière als schrijver, hoezeer hij die ook ambieerde, beter uit zijn hoofd kon zetten.

Ongetwijfeld is hem dat toen ook duidelijk gemaakt door Braakredacteur Rudy Kousbroek, bij wie hij op Het Amsterdams Lyceum in de klas had gezeten. Polak, die in de loop van die middelbareschooltijd in de ban was geraakt van vooroorlogse dichters als P.C. Boutens en J.H. Leopold, had erg opgekeken naar Kousbroek. Andersom was dat beslist niet het geval: Kousbroek vond hem een zonderlinge poseur en liet dat blijken ook.

In het stukje probeerde Polak aan te tonen dat Hendrik Marsman – bewonderd door de overige medewerkers van Braak – een antisemiet was die met zijn modernistische nieuwlichterij bovendien de rijke vaderlandse letterentraditie verkwanselde.

De Braak-redactie – Rudy Kousbroek, Remco Campert, Lucebert – stelde Polaks medewerking niet langer op prijs. Terwijl hij betalend abonnee was, kreeg hij de volgende nummers van Braak niet eens meer toegestuurd.

Polak ging op zoek naar nieuwe literaire vrienden. Die vond hij in de kring rond de behoudende literatoren Wim J. Simons en Frits Knuf, met wie hij uitgeverij De Beuk oprichtte om bijzondere, in commercieel opzicht minder interessante literaire uitgaven op de markt te kunnen brengen.

Zoals destijds te doen gebruikelijk werd er meteen ook een periodiek bij uitgegeven: het Amsterdams Tijdschrift voor Letterkunde, waarin iets wat op een beginselprogramma moest lijken uiteen werd gezet.

Polak verklaarde in het blad de liefde aan Leopold, Boutens, Bloem en Roland Holst en gaf de Vijftigers, zoals Campert en zijn trawanten intussen werden genoemd, er wraakzuchtig van langs. Hij repte van ‘letterkundig verval’ en ‘experimentele stameltaal’. Communistische smaakbedervers, dat waren het.

Kouwenaar en Kousbroek reageerden in Podium, het orgaan waarin Braak min of meer was overgegaan. Polak werd uitgemaakt voor ‘schijnheilige parasiet’ en ‘Boutens-snotteraar’. Wim J. Simons, die graag ook hedendaagse auteurs wilde publiceren, schrok hier zo van dat hij zich van Polak begon te distantiëren.

In 1959 verliet Polak uitgeverij De Beuk, die met Simons aan het roer een marginaal bestaan zou blijven leiden en ten slotte alleen nog onderdak bood aan schrijvers die zelf voor hun uitgaven betaalden; het zogenoemde vanity-publishing.

Intussen had Polak, die kortstondig psychologie had gestudeerd, middels een staatsexamen alsnog zijn gymnasiumdiploma gehaald en was hij aan de Universiteit van Amsterdam klassieke talen gaan studeren. Daarbij gaf hij aan het Amsterdamse Spinoza Lyceum les, net als zijn grote voorbeeld Leopold, die in Rotterdam leraar Grieks was geweest. Wanneer hij voordroeg uit de Ilias stroomden er tranen over zijn wangen.

Johan Bertus Wouter Polak (1928-1992) was een lange verschijning met afhangende schouders, die zich ietwat slungelig voortbewoog. Hij had een zeer groot hoofd, een lijzige oogopslag en een uitstulpende onderlip.

‘Noem mij maar Oom Paardenkop,’ zei hij weleens als hij zich aan iemand voorstelde. Anderen probeerden hem duidelijk te maken dat hij minder afstotelijk was dan hij dacht. ‘Je kop is inderdaad wat ongewoon gebakken, maar is toch eerder markant en zonderling dan lelijk,’ schreef Gerard Reve hem eens.

Polak was joods – hoewel niet-besneden – en ontdekte in de oorlog, toen hij met zijn moeder zat ondergedoken in het Gelderse dorp Voorthuizen, dat hij op jongens viel. Zijn voorkeur ging uit naar zeer knappe types, die hem in de regel niet zagen staan.

Met name de familie van moederszijde was gefortuneerd. Dat was te danken aan opa Leopold Schwarz, die in zijn keuken scheikundige proeven deed en behendigheid had gekregen in de ontwikkeling van geurstoffen. In 1889 richtte hij in Zutphen een sterk renderende essencefabriek op die na zijn dood via een broer in handen kwam van een slimme neef.

In de oorlogsjaren zette deze neef, Dolf Schwarz, het bedrijf op naam van een niet-joodse vennoot, zodat de boel niet werd onteigend. Omdat Schwarz als een van de weinigen in staat was zoetstof te produceren – Duitsland dreef geen handel meer met Cuba en kampte met een suikertekort – kwam hij in bezit van het Sonderausweis, waardoor een aantal familieleden voor deportatie behoed kon worden.

Na de oorlog kreeg Polaks moeder Sara Schwarz – haar echtgenoot was in 1939 overleden – samen met twee zussen de aandelen in handen. Toen het bedrijf in 1961 met een Amerikaanse onderneming fuseerde tot International Flavors & Fragrances (IFF) – dat nog steeds bestaat – stroomde het geld binnen en werd ook haar zoon Johan miljonair.

Van zijn geld kocht Polak een Lancia en vervolgens een Bentley, maar in de eerste plaats gaf hij het uit aan boeken. Liefst zeldzame, uiterst kostbare exemplaren van door hem bewonderde auteurs. Zo schafte hij op een veiling in Londen, voor een onbekend maar ongetwijfeld flink bedrag, een gesigneerde eerste druk aan van The Picture of Dorian Gray, de enige roman van Oscar Wilde, een schrijver die hij aanbad.

Al eerder had Polak ervoor gezorgd dat het familiegeld werd aangewend om mooie uitgaven tot stand te brengen. Hij liet zijn moeder onder meer meebetalen aan het verzameld werk van Leopold, dat bij uitgeverij Van Oorschot was verschenen. Haar kapitaal maakte tevens de verschijning van Maupertuus mogelijk, het tijdschrift dat Polak samen met de Haagse bibliofiel Anton Gerits in 1958 uitgaf.

Aan Maupertuus werkte onder meer de uit Wassenaar afkomstige Rob van Gennep mee, die politieke wetenschappen studeerde en juist van moderne literatuur was gecharmeerd. Polak was zo diep onder de indruk van de in zijn ogen onwaarschijnlijk knappe Van Gennep dat hij tijdens hun eerste ontmoeting, in het Haagse etablissement De Posthoorn, niet veel wist uit te brengen. ‘De Eros is scheppend geworden toen ik Rob zag,’ zou hij later verklaren.

Toen Maupertuus ter ziele ging, vroeg Polak aan Van Gennep of hij een volgend blad met hem zou willen beginnen. Hoewel deze uitgave, Cartons voor Letterkunde, evenmin succesvol was, en Van Gennep bovendien duidelijk blijk had gegeven van een heteroseksuele geaardheid, zouden de heren samen initiatieven blijven ontplooien.

In de zomer van 1962 maakten ze de oprichting van uitgeversmaatschappij Polak & Van Gennep bekend, waar dankzij de matigende invloed die de twee op elkaar uitoefenden, zowel eigentijdse als conventionele geschriften zouden verschijnen.

Andermaal besloot Polak tot de oprichting van een tijdschrift, Merlyn, en ditmaal werd het, dankzij de medewerkers Kees Fens, J.J. Oversteegen en H.U. Jesserun d’Oliveira, wel een groot succes. ‘Het geld is geen probleem,’ zei Polak tijdens de oprichtingsvergadering. Woorden die hij nog vaak zou herhalen.

Het eerste jaar was de uitgeverij gevestigd in de Amsterdamse Handboogsteeg, in het pand waar Rob van Gennep ook woonde. Samen kuierden Van Gennep en Polak regelmatig door de stad en liepen boekhandels binnen om te zien of hun uitgaven voldoende prominent werden gepresenteerd.

Polak was verzot op illustere ondernemingen, zoals de Algemeene Boek & Kunsthandel Allert de Lange aan het Rokin, waar vermaarde interbellum-auteurs als Joseph Roth nog hadden voorgedragen, of Lankamp & Brinkman, een specialist aan de Spiegelgracht.

In Brussel bezocht hij Librairie Muquardt, in Parijs Shakespeare and Company en Hatchard’s in Londen. Zoiets, maar dan wat deftiger, dat wilde hij ook. Een winkel vol fraaie, gebonden uitgaven. Met de nadruk, uiteraard, op het klassieke repertoire.

Eerst werd hij firmant van twee kwijnende zaakjes, die hij in een vlaag van barmhartigheid opkocht om ze van de ondergang te redden: Van Doorn en Beemsterboer in de Banstraat en Joachimsthal in de Van Woustraat. Vervolgens lijfde hij Zeghers in, aan het Vrijthof in Maastricht.

Op een dag zou Van Gennep – het zou ook Jaap Jansen kunnen zijn geweest, een studiegenoot van Polak die was aangesteld als adjunct-directeur – hem hebben verteld dat de winkel van Karbargeboer was verdwenen. Polak ging er kijken, liet zich informeren en kocht meteen het hele pand.

4

DE STAL VAN POLAK EN VAN GENNEP

Het berichtje boven de sherryreclame, over de nieuwe boekhandel van Polak en Van Gennep aan het Spui, stond in januari 1966 in de krant; het zou tot september van dat jaar duren voor de winkel openging. Athenaeum zou hij gaan heten, naar het gelijknamige onderwijsinstituut voor edele kunsten in het oude Rome, opgericht door keizer Hadrianus.

In de tussenliggende maanden werd er druk verbouwd. Onder leiding van timmerman David Heyt, die aanwijzingen kreeg van de ingehuurde architecten Wiek Röling en Jean-Patrice Girod. Zij beschouwden Gerrit Rietveld als hun voorbeeld en hielden dus van helder en overzichtelijk bouwen, wat in het geval van deze klus niet eenvoudig was.

Want zij moesten, daar kwam het op neer, zo veel mogelijk boekenkasten in een relatief krappe ruimte zien te plaatsen. In een interview met een architectenblad verklaarden Röling en Girod dat ze ervoor hadden gekozen de winkel ‘een stuk straat’ te laten zijn, waardoor er een ‘inwendige wandelroute’ zou ontstaan.

Vier niveaus met van die wandelpaden ontwierpen ze, zodat er automatisch ‘pleinen, bruggen en stegen’ kwamen. Na veel gepuzzel lukte het, tot Polaks voldoening, om niet minder dan 540 meter aan boekenplanken te realiseren.

De linoleumvloeren kwamen in een kalme blauwvariant die ‘marietta’ werd genoemd. Het donkerder, rustgevende blauw van de kasten heette ‘tabopan’. De vloeren op de hogere niveaus waren van de Aziatische houtsoort yang, op de plafonds was witte stuc aangebracht. Deze soberheid was een bewuste keuze, vanwege ‘de grote kleurigheid’ die de in de kasten te plaatsen boeken van zichzelf al zouden hebben.

De oorspronkelijke winkelruimte was niet symmetrisch, maar dat hoefde geen probleem te zijn. ‘De scheefhoekigheid van de gegeven ruimten is gerelativeerd door de brug er extra scheef in te plaatsen,’ stelden Röling en Girod in het architectenblad. Tot slot besloten ze de door ijzergieterij F. Rincker geplaatste toegangsdeuren te verwisselen. ‘Waardoor de Jugendstildecoratie, zolang in de knop gebleven, eindelijk openging.’

Op het plein voor de winkel was het intussen erg onrustig, wat te maken had met het huwelijk van prinses Beatrix en Claus von Amsberg, dat op 10 maart 1966 in het Paleis op de Dam werd voltrokken. Rond het Lieverdje, het bekende beeldje van kunstenaar Carel Kneulman, verzamelden zich anarchistisch ingestelde types die zich provo’s noemden.

Met de vreemde acties die zij daar uitvoerden – de zogenoemde happenings, waarbij onder meer krenten werden uitgedeeld – wist het gezag zich geen raad. Op last van burgemeester Gijsbert van Hall, die aan de provobeweging ten onder zou gaan, sloegen agenten met bullenpezen de boel uit elkaar.

De oproerige jongeren lazen vooruitstrevende boeken, die veelal verschenen bij Polak & Van Gennep, eerst in de zogenoemde Witte Reeks, daarna in de Kritiese Bibliotheek. Van Johan Polak, een monarchist, hoefde dergelijke boeken niet zo – veel trotser was hij op Verzamelde gedichten van J.C. Bloem dat in mei 1965 als eerste deel van de serie Nederlandse Klassieken was verschenen – maar de progressieve Van Gennep had hem zoals altijd met zijn charmes kunnen overreden.

Een van die uitgaven betrof het pamflet De prinses die kiest een man, geschreven door redacteuren van het weekblad Vrij Nederland, dat door de uitgever was aangekondigd als ‘de vastlegging van een aantal onlustgevoelens en bestemd voor het denkend deel der natie’. Zeer in trek was Boliviaans dagboek van Che Guevara, net als De kwestie Vietnam, feiten en achtergronden, samengesteld door linkse publicisten.

De autoriteiten, bevreesd voor nog meer trammelant in de hoofdstad, waren niet te spreken over dit soort publicaties. Volgens Emma van Hall-Nijhoff, echtgenote van de burgemeester en dochter van uitgever Paulus Nijhoff, was er zelfs sprake van opruiing. In een limerick getiteld ‘Zomer ’66’, aangetroffen in de nalatenschap van haar in 1977 overleden man, klaagde ze het uitgeefhuis aan:

De stal van Polak en Van Gennep

die leeft van de haat en de hennep

Al wie werkt met geweld

die helpt Gennep aan geld –

nee, geef mij dan maar liever Van Lennep.

Op donderdag 15 september werd Athenaeum Boekhandel geopend, ’s avonds om negen uur. Volgens Vrij Nederland, dat een artikeltje wijdde aan de gebeurtenis, was ‘tout Amsterdam’ van de partij. Het was ‘tjokvol’ in de winkel, die werd omschreven als een ‘gelede ruimte’ met tal van ‘verrassende doorkijkjes’.

Johan Polak hield een toespraak, die hoofdzakelijk ging over het belang van de beschikbaarheid van minder goed verkopende maar kwalitatief hoogstaande titels. Wie er allemaal waren is niet goed meer na te gaan. Afwezig was in ieder geval Charles B. Timmer, houthandelaar en vertaler uit het Russisch. Hij stuurde Polak een brief met een versje:

Boeken maken en boeken verkopen

staat meestal gelijk aan zenuwen slopen

Veel geluk bij hoogleraren en analfabeten

die een boek nodig hebben maar de titel niet weten

Nog de hele week ontving Polak bloemboeketten met felicitaties. ‘Heel veel succes van De Bezige Bijen.’ ‘Veel succes! N. v Ditmar.’ ‘Met onze beste wensen voor het slagen van uw nieuwe onderneming.’ ‘Veel sukses gewenst, Meulenhoff & Co, uitgeverij.’

Veel klanten waren er niet, de eerste maanden. Polak maakte zich daar geen zorgen over. Bas Lubberhuizen, een van de eerste employees, herinnert zich dat Polak ’s ochtends bij binnenkomst – na uit zijn overschoenen te zijn gestapt – naar de kast snelde met daarin de geliefde deeltjes uit de reeks Nederlandse Klassieken.