EEN MAN ALS DAAN

RUDIE VAN MEURS

EEN MAN ALS DAAN

UITGEVERIJ BAS LUBBERHUIZEN

Het Fonds voor Bijzondere Journalistieke Projecten
maakte mede mogelijk dat dit boek tot stand kwam.

© Rudie van Meurs 2016

Alle rechten voorbehouden

Omslag Moker Ontwerp

Foto’s © Freddy Rikken

nur 320

isbn 978 90 5937 466 9

www.lubberhuizen.nl

www.polderpers.nl

rudie@polderpers.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2016, met
isbn 978 90 5937 465 2

Voor Hanneke

‘Ook al is het leven lang, het zal altijd kort zijn Te kort om er iets aan toe te voegen.’

(Wisława Szymborska)

INHOUD

Vooraf

Inleiding

Proloog

1 De aanzegging

2 Het geheim van Wadensteijn

3 De stoklopers van de Heidemij

4 Alle leven komt van boven

5 Slaag voor de wethouder

6 Een miskraam in de steenfabriek

7 Het Gasthuis aan de rivier

8 De aardappeleters

9 De mislukte veiling voor werk

10 De vijfde plaag

11 De vijf apostelen

12 Een trekarbeider geveld door fijt

13 De staking in de steenoven

14 Het codewoord voor kapotjes

15 De Hollandse Waterlinie als pretpark

16 De witte dood

17 Hoe de macht van rechts gebroken wordt

18 De onvermijdelijke loop der dingen

19 Aannemer De Vilder bespioneert arbeiders

20 Het jaar waarin de grote kille stilte begint

21 Beter bolsjewiek dan godsdienstziek

22 De gemeentesecretaris doet alleen maar zijn plicht

23 Vernederd door de nazi’s, gekleineerd door de Heidemij

24 Geluk voor de rijken is ellende voor de armen

25 Een generatie van verzet, strijd en politiek

Tijdbalk

Verantwoording

VOORAF

Dat jaar, 1902 na het begin van de jaartelling, slaat op de Waal tussen Herwijnen en Brakel de roeiboot van veerman Van der Velde om. Bij een poging langszij de Suzanna te komen, die een lijndienst onderhoudt tussen Nijmegen en Rotterdam, raakt zijn boot vast in de kabel van een voorbijvarende sleper. Twee reizigers die klaarstaan om via een touwladder op de lijnboot over te stappen, verdrinken. Een jonge vrouw wordt gered; ze blijft drijven als haar lange wijde rok net onder het wateroppervlak opbolt tot een ballon, meldt De Gecombineerde uit Leerdam.

De winter is opmerkelijk zacht geweest. Tussen Tiel en Woudrichem worden wekelijks gemiddeld vijftien zalmen gevangen die anderhalf tot twee gulden per halve kilogram opbrengen.

In de polder overlijdt een vrouw aan bloedvergiftiging nadat ze in een roestige spijker is gestapt.

In De Leerdammer worden een melkmeid gevraagd, een dienstbode, een dagmeisje, een huishoudster, een keukenmeid, een tweede meid, een boerenmeid en een tweede melkmeid.

De melkmachine wordt uitgevonden.

De kapitale boerderij van Jan de Wit in Vijfheerenlanden brandt af. De vermoedelijke oorzaak is hooibroei.

Hooi kost twintig gulden per vijfhonderd kilogram.

De ongehuwd gebleven mejuffrouw H.J. Vervoorn, die tot de notabelen van het dorp behoort, laat een villa bouwen die gegund wordt voor 3990 gulden.

In zijn begrotingsrede die onder de titel Revolutiebouw in brochurevorm verschijnt, berekent Pieter Jelles Troelstra dat vijfzesde van de arbeiders in Nederland een inkomen heeft van minder dan dertien gulden per week.

Ferdinand Domela Nieuwenhuis voltooit zijn Geschiedenis van het Socialisme.

In de opmaat naar de grote treinstaking wordt P.J. Troelstra bedreigd door anonieme briefschrijvers: ‘Troelstraschoft, deze week wordt er een aanslag op je leven gedaan en zal je als een hond worden afgemaakt.’

Vanuit België komt een pokkenepidemie Nederland binnen.

In De Leerdammer wordt wekelijks bericht over de oorlog in Zuid-Afrika. De boeren zijn favoriet: ‘Met genoegen mogen we constateren dat de kansen van de boeren de laatste weken flink zijn vooruitgegaan en thans wederom hoopvol zijn.’

Het Herwijnse fanfarekorps Wilhelmina treedt op tijdens een Transvaalavond, alle muzikanten zijn verkleed als Transvaalse boeren.

Paul Krüger spreekt zijn vaste vertrouwen uit in Gods woord.

In Transvaal dringt een kaffer de slaapkamer binnen van een blanke mevrouw.

De Bond tot Bescherming van de Trekhond in Nederland wordt opgericht.

Op het dorp Herwijnen vergadert de Vereniging voor Drankbestrijding.

Langs de dijk worden zes processen-verbaal opgemaakt wegens het tappen van sterke drank in illegale cafés.

Op de kieslijst van Herwijnen staan de namen van 217 mannen.

Door de plotseling invallende vroege vorst raakt een paard in de wei bevroren. De aardappeloogst mislukt. Suikerbieten moeten uit de grond worden losgehakt. Een gevolg van de vroege, hevige vorst is ook dat de zalmvangst dramatisch terugloopt. De prijs stijgt tot 4,25 gulden per halve kilogram.

Bij een drijfjacht op de Heerlijkheid Mariënwaerdt in Beesd worden 55 hazen, 31 fazanten, 8 patrijzen, 11 watersnippen, 2 houtsnippen, 3 eenden en een gans geschoten.

In Nederland wonen zo’n vijf miljoen mensen. Een landarbeider in het midden van het land verdient schraal driehonderd gulden per jaar. Het platteland is vreemd en ver, met afgelegen dorpen die onderling rivaliseren en allemaal het centrum van het universum zijn.

Dat jaar wordt Daan geboren.

INLEIDING

Daan leeft in de twintigste eeuw. Hij wordt geboren aan het begin en sterft als de eeuw haar eind nadert. Die laatste avond in zijn dijkhuis, als de dood zich aankondigt, probeert hij mij nog te bellen. Het is laat, en als ik de telefoon opneem hoor ik iemand zwaar ademen en steunen. Ik word in die tijd lastiggevallen door mensen die het in alles met me oneens zijn; ze schelden, dreigen en hijgen. Geïrriteerd leg ik daarom neer. De volgende ochtend wordt Daan gevonden. Hij ligt op de vloer, geveld door een infarct. Hij kan zich niet meer bewegen en is nauwelijks tot spreken in staat. Een ambulance brengt hem naar het ziekenhuis. In het Gasthuis op het Nonnenveld in Gorinchem en later in het bejaardenhuis op het dorp krijgt hij nog enkele maanden respijt.

Het is gestolen tijd. Ingrijpender dan de lichamelijke problemen die het infarct veroorzaken, zijn de emotionele gevolgen. Hij is een heel ander mens geworden: Daan, de zachtmoedige die geloofde in de verheffing van de mens, is ineens een verbitterde man, ontevreden over hoe hij zijn leven geleefd heeft, vervuld van woede.

In zijn dijkhuis is hij nooit meer teruggekeerd. De woning staat er nog altijd, nietig weggedrukt tegen de helling. Vaak, als ik er langsga, voel ik spijt omdat ik toen niet geduldiger geluisterd heb naar zijn roep om hulp.

Daan is vijftien jaar lang mijn buurman geweest. Een magere, tengere man die overkomt zoals hij geleefd heeft: hardwerkend, voorzichtig, zuinig en bescheiden. Zijn ogen liggen weggezonken in de kassen. Ik zie hem op de schilderijen van Permeke: met grove trekken, afgebeuld, uitgeblust, altijd op de rand van lichamelijke uitputting. Zoveel gegeven, zo weinig gekregen. Op de vroegste foto’s die ik van hem zie is hij al kaal. Op hoogtijdagen draagt hij een hoed, maar nadat zijn vrouw Sjaan is overleden, gaat hij op familiebezoek in Amerika en sindsdien draagt hij een baseballpet. Als hij sterft erven zijn zusters het kleine dijkhuis en zesduizend gulden voor zijn begrafenis.

Hij is socialist, bewogen en boos over hoe heren, boeren en bazen de arbeiders behandelen. Hij loopt aan het hoofd van stakende mensen naar het gemeentehuis, richt de Landarbeidersbond en later de Fabrieksarbeidersbond op. In het dorp waar hij woont, is hij raadslid en wethouder. Het verhaal van Daan gaat over het eenvoudige, sobere leven van een arbeider in een eeuw waarin alles verandert en voorbijgaat.

Onze huizen staan enkele honderden meters van elkaar, gescheiden door een griend en een diep gegroefd landbouwpad dat omzoomd is door wilde bramen. Voordat het steil omhoog loopt tegen de dijk, is er een splitsing naar een smal weggetje waarlangs hoge populieren staan. Aan het eind woont Daan. Zijn huis is omringd door een wonderlijk samenraapsel van schuurtjes en hokken die allemaal in elkaar overlopen. Elk heeft een eigen functie: er is een schuur om de was te doen, één voor de inmaak, een kleine schuur voor het gereedschap en één om op zomerse dagen voor te zitten en na te denken. Er zijn hokken voor konijnen en kippen, en een kot voor de varkens dat op het laatst niet meer in gebruik is; het is zo laag, dat je er alleen diep gebukt doorheen kunt gaan. Daan heeft een bultige vergroeiing aan zijn hoofd, en als ik hem voor het eerst zie, denk ik dat het komt doordat hij zich veelvuldig heeft gestoten. Ik ontmoet hem meestal in de inmaakschuur, waar een houtkachel brandt en hij onbeperkt Miss Blanche kan roken. Later, als Sjaan niet meer leeft, komen we samen in zijn huis waar hij naast een klein hondje dat Danny heet, diep wegzinkt in een bank met een plastic hoes. We drinken opgewarmde koffie die hij in de ochtend gezet heeft, want de armoede heeft hem zuinig gemaakt. Als jongen van zes legde hij erwten in pootgaten op het land en verdiende zeven stuivers per dag. Als elfjarige hielp hij mee met opsnijden van stenen in de fabriek waar zijn vader werkt. En als jongeman maait hij op één dag drie morgens koren, en is de grond doorweekt van zijn zweet.

Eens gaf hij mij een dik schrift waarin hij zijn levensverhaal heeft opgeschreven. Op de kaft staat Levensloop van een arbeider. Het is een tamelijk zakelijk relaas over een bestaan van nog maar heel kortgeleden, dat toch al verre geschiedenis lijkt. Samen hebben we er avonden lang over gepraat. Hij komt, op mijn verzoek, met allerlei aanvullingen en soms emotionele herinneringen die hij in zijn geheugen begraven had. Hij vertelt over zijn tochten door de polder, spreekt schoorvoetend over liefde, leed en bedrog, verhaalt over het leven aan de dijk, de onwetendheid, de seksuele moraal en over zijn eigen grote verdriet. Ten slotte besluiten we dat ik een boek over zijn leven zal maken, hier en daar aangevuld met herinneringen van tijdgenoten die Daan hebben gekend en deel uitmaakten van zijn leven en werk. Een boek over het leven van een arbeider in de twintigste eeuw in een geïsoleerd Betuws dorp. Het bestaan is hard, aangrijpend en kortstondig, maar door mensen als Daan die durven te vechten voor recht en rechtvaardigheid wordt het draaglijk.

Herwijnen, 2015

Rudie van Meurs

PROLOOG

Homo homini lupus

Daan is de laatste die het land gezien heeft zoals het altijd moet zijn geweest: stil, verlaten, geheimzinnig en onwaarschijnlijk ver. God had gezegd dat er licht moest zijn en scheiding tussen licht en duisternis, en daar had hij het in de wereld van Daan zo ongeveer bij gelaten. Water omspoelt het land, het is er woest en leeg, angst beheerst het bestaan, de mensen leven opgesloten in afzondering en voortdurend met de doem van de dood. Alles wat aan de overkant en in de verte gebeurt, is eeuwenlang aan Daans wereld voorbijgegaan.

Het is het begin van de twintigste eeuw, en het land wordt omsloten door grillige rivieren die door een winterbedding meanderen die hier en daar een kilometer breed is, met doorwaadbare plaatsen, wandelende zandbanken en ingewikkeld manoeuvrerende stoom- en zeilschepen. Over de schaardijk die onmiddellijk aan het water grenst, zwaait soms de giek van het grootzeil van een oploevend vrachtschip. Hier en daar wordt begonnen met de aanleg van een krib die de rivier in het gareel moet dwingen en het fluisterende begin is van het bezinken van slib onder aan de dijk, wat ten slotte zal groeien tot slik en uiterwaard.

Tegen de dijk hebben zich kleine gemeenschappen gevormd, nederzettingen die de naam ‘dorp’ niet verdragen. Ze verschillen nauwelijks van elkaar. Met huisjes van drie bij vier meter en een klompenhok: niet meer dan holen, eigenlijk, opgetrokken uit misbaksels van de steenfabriek en met een dak van het goedkoopste bladriet. Dicht opeengepakt op de berm aan de binnenkant of op smalle richels klei en stenen aan de buitenkant van de dijk, alsof elk zich aan de ander vastklampt. Als het donker wordt, brandt hier en daar een olielamp, elektriciteit is onbekend. Drinkwater wordt uit de sloot gehaald, in de rivier spoelen vrouwen de was. De bewoners zijn eenkennig, er bestaat wantrouwen tegen alles wat onbekend is, en er is veel rivaliteit tussen de dorpen onderling. Het eigen dorp is het centrum van het universum. De mens is er de maat van alles, alle voorzieningen bevinden zich op loopafstand. Elke nederzetting heeft een eigen spekroker, een eigen klompenmaker, mandenmaker, handelaar in manufacturen, of brandstoffen, een kruidenier, bakker, slager en legale en illegale cafés. De wereld eindigt bij de gierpont in de Waal. Het isolement is groot en permanent; alleen als in de winter de vorst balken onder het ijs in de rivier geslagen heeft en die vloer een karos met een vierspan kan dragen, is de overkant dichtbij.

Daan groeit op in Hellouw, een vreugdeloos dorp aan de Waal waar kleine, lage donkere huisjes nederig in het gelid tegen de dijk zijn gebouwd. Aan de buitenkant van de dijk liggen brede uiterwaarden met grienden, bossen die door de natuur zijn gevormd en kleiputten. Op naargeestig donkere dagen brult de roerdomp, een rumoer dat nog het meest lijkt op het geloei van een tochtige koe. Bij café De Vossenjacht, dat groot en hoog aan het begin van het dorp staat, gaat een steile stoep over in een modderig polderpad, aangelegd als een verkorting in de wijde lus die de dijk om de bochtige rivier maakt. Waar de dijk het verst naar het water reikt, begint een ander pad dat als een rechte lijn de polder in loopt. Bij een grote herenboerderij snijden de twee wegen elkaar en daar stopt de bewoonde wereld.

Later verhuist Daan naar het aangrenzende Herwijnen dat twee keer zo groot is en even arm. Als hij de eerste keer de grenspaal op de dijk passeert, verspert een groepje jongens het pad: Daan dient van hun meiden af te blijven en kan daarom beter oprotten. Daan is met twee potige vrienden, en gezamenlijk vechten ze zich naar binnen. De dijk in Herwijnen is vijf kilometer lang met buitendijks de hoge ranke schoorsteenpijpen van twee steenfabrieken. In, op en tegen de dijk staan de huizen van de arbeiders, een lang lint van kleine, sobere, vaak zelfgebouwde onderkomens – donkere holen om in weg te vluchten.

Halverwege liggen aan weerszijden van de dijk twee grote heerlijkheden van de plaatselijke elite met daarachter, op de hoge grond in de uiterwaarden, een donker zwart bos vol eiken, iepen en zoete kers. Daar, waar de grond moeras wordt en het getij vrij spel heeft, groeit met de snelheid van de seizoenen een ondoordringbaar ooibos van zwarte populieren, schietwilg en amandelwilg, en de smalle geulen die het water van een kreek naar de rivier voeren, zijn omzoomd met dotterbloemen en lissen. En net als in Hellouw vormt een drie kilometer lange Achterweg een verkorting voor de dijk die de wijde lus van de rivier volgt. De Achterweg ligt op hoge grond. Enkele kilometers verder van de dijk verwijderd beginnen de komgronden, vaak vier tot vijf meter lagergelegen land dat de helft van het jaar onder water staat. Langs de Achterweg, de beste plaats van het dorp, heeft een aantal herenboeren hun boerderij gebouwd, groot en imponerend en hoog op een terp.

De dijk bestaat uit het Boveneind, het Kerkeneind en het Benedeneind, dat weer onderverdeeld is in de Berm en ’t Rot. De een verklaart de herkomst van dat laatste naamwoord uit de kleine, tochtige, rottige huisjes die hier zijn gebouwd, de ander meent dat ’t Rot zijn naam ontleent aan de rotmeester die mannen in rotten van tien opstelde om wacht te lopen als de dijk bedreigd werd door hoog water. Maar het meest heroïsch is de uitleg dat het stuk dijk zijn naam kreeg door het ‘samenrotten’ van het arme en opstandige volk tegen het gezag.

Heel in de verte zie je de spits van de toren van Asperen, die er altijd moet zijn geweest. Rondom is leegte en verlatenheid met hier en daar een griend met wilgen en een enkele boom. In de winter is Gorinchem, acht kilometer verder, alleen over het modderige grindpad op de dijk bereikbaar. Naar het noorden, richting de Lingedijk, ligt een kade met drie watermolens, de Voorste-, de Broekse- en de Mertsemolen. Omdat die een groot deel van het jaar het water niet op de rivier mogen en kunnen lozen, staat de polder tussen de dorpen maandenlang onder water. Als het vriest, en het vriest elke winter, is het land één grote ijsvlakte en waaien schrale winden uit het noorden en het oosten over Herwijnen.

In de lente is de polder één grote steppe. Met land zo mager en zo arm dat er alleen kamille, ratel en heermoes groeit. Als het donker wordt, zie je bewegende lichtjes in de pikzwarte nacht. Soms dansen witte wieven boven het veld en hoor je schorre geluiden van dolende zielen. In de nacht gaat de klepperman over de dijk, die met een ratelend geluid de vorst der duisternis verjaagt en om het uur met een hamerslag de mensen geruststelt dat het buiten veilig is.

Het leven is voor Daan vol van geheimen: ‘Ik weet niks en er is niemand die mij een verklaring geeft. Hoe gebrekkiger mensen de natuur en hun omgeving kennen, hoe gemakkelijker ze zich van alles inbeelden. Van een vrouw die in het zwart over de dijk loopt, wordt gezegd dat ze kan toveren: elke lente, op dezelfde tijd, gaat er een knotwilg dood en dat doet die vrouw. Dat geloof ik. Als het hevig onweert en de bliksem op de aarde neerslaat, kan het gebeuren dat ineens de wereld zal vergaan en de jongste dag is aangebroken. Dat leert de dominee ons. Tussen de zwarte, grillig gevormde wilgenstoven in de uiterwaard spookt het ’s avonds, daar komen we dus niet. We komen trouwens nooit ergens. Ik geloof dat ik al vijftien ben als ik voor het eerst met twee vrienden naar Rumpt en Gellicum loop, langs Asperen en dan terug. We hebben klompen aan met daaronder van dat ijzeren beslag om het hout te sparen, en als we over de kinderkopjes van de dorpsstraat lopen dan vuurt het als een gek.’

Daans wereld wordt geregeerd door een kleine kaste van hoge heren. De notaris heet George Kolff. In zijn kantoor in een vleugel van het hoge landhuis Frissenstein aan de dijk hangt een wandbord met de regel homo homini lupus – de mens is een wolf voor zijn medemens. Kolff is de zoon van een onderwijzer uit een naburig dorp en met niets anders dan een titel naar Herwijnen gekomen. Hij werd rijk met het opmaken van overdrachtsakten voor kleine boeren die lezen noch schrijven kunnen. Hij construeert teksten zó, dat als de nieuwe grondeigenaar voor het derde jaar in gebreke blijft met het betalen van de rente, de grond automatisch in handen van de notaris valt. Op een dag zet hij een oud echtpaar uit De Heuvel, een daggelderhuis met een rieten dak op een hogergelegen stuk grond, schuin tegenover De Kater van herenboer, advocaat, procureur en excentriekeling Cornelis Vervoorn. Het huisje is belast met een hypotheek van Kolff en is ook een stille kroeg die door de notaris in zijn functie als wethouder wordt gesloten. De eigenaren komen als gevolg daarvan in financiële problemen, kunnen niet langer rente en aflossing betalen en zo raakt De Heuvel in handen van Kolff, die het echtpaar dwingt hun boerderijtje te verlaten. De twee oude mensen binden zich aan hun stoelen vast en worden door veldwachters naar buiten gedragen. De buurt komt in opstand, een brandende olielamp gaat door de ruit van het huis, dat in vlammen opgaat. Een voerman op de kist van een wagen vol hooi getrokken door een span paarden, veegt de politie van de straat. De onrust duurt voort, dagen en dagen. In een roerige nacht, als het volk triomfeert, bouwt een legertje mannen een grote schuur in de berm van de Achterweg, als nieuwe huisvesting voor het gedupeerde echtpaar. De schuur staat gedeeltelijk op grond van de notaris, maar die heeft hem nooit durven afbreken. Kolff krijgt drie maanden lang dag en nacht bewaking van de politie. Dijkbewoner Hannes van Krieken, die een rol zou hebben gespeeld in de opstand tegen het gezag, verdwijnt voor een jaar in het gevang. En de relaties op het dorp zijn generaties lang verpest.

Tegenover de notaris, in het buiten Kerkestein, woont steenfabrikant Arie Mijnlieff, eigenaar van de steenfabrieken Bovenoven en Benedenoven; alle dijkdorpen kennen een boveneind waar het water vandaan komt, en een benedeneind waar het water heen gaat. Mijnlieff bezit ook alle uiterwaarden en zomerpolders in Hellouw en Herwijnen. Omdat hij eveneens wethouder is, ontmoet de kleiwinning voor de stenen nimmer enig oponthoud; langs de buitenkant van de dijk liggen diepe tichelgaten als littekens in het landschap. Alleen het Kerkeneind is gespaard gebleven want daar liggen de buitens van de notaris en de steenfabrikant zelf, en daar ligt dan ook het Heerenbosch, ooit aangelegd als een hommage aan de machtigen van het dorp. Mijnlieff betaalt zijn arbeiders uitsluitend als er werk is. In de winter, wanneer het vriest en de bouw stilligt, is er geen werk en geen loon en wachten de mannen thuis, soms maandenlang, op het geluid van de fluit van de oven die de stenenschepers weer naar de fabriek roept. Zo heeft Mijnlieff zijn werkzaamheden georganiseerd en zijn rijkdom gevormd. Na zijn dood laat hij zich bijzetten in het familiegraf waarop een protserige zinken obelisk naar de hemel wijst en de levenden herinnert aan het onrecht dat loont.

En dan bestaat er ook nog een familie van wie het voorgeslacht aan het eind van de achttiende eeuw de heerlijkheid Engelenburg – op een steenworp afstand van Frissenstein – koopt; inbegrepen zijn enkele honderden bunders grond en een adellijke titel. De nieuwe eigenaar kroont zich tot nieuwe leenheer en heet vanaf dat moment baron Guericke van Herwijnen. De familie domicilieert in Brussel, incasseert op het dijkdorp voornamelijk het pachtgeld, beoefent er de jacht en jaagt op stropers die pogen het voedseltekort onder de dijkbewoners te compenseren met een gestrikte haas en een verschalkte fazant. Tot op het bot feodaal, tegen verandering, tegen vernieuwing en tegen het gemene volk.

Iedereen gelooft nog in God, een enkele keer op een beredeneerde manier omdat de diaconie van de kerk haar trouwe, nederige bezoekers op een smartelijk moment nog weleens wat kleren en een levensmiddelenbon wil toeschuiven. Maar meestal omdat de mensen bang zijn voor het hiernamaals en wanhopig zoeken naar een verklaring voor de bovenzinnelijke wereld en de raadselen van het bestaan. De verlichting is ruim honderd jaar geleden begonnen, maar zelfs haar echo is volstrekt aan Daans wereld voorbijgegaan. Gebleven zijn deemoed, een dogmatisch geloof in de autoriteit en volstrekte onmondigheid: ‘het onvermogen om zich van zijn verstand te bedienen zonder de leiding van anderen’.

Soms steekt iemand de draak met de benepenheid van het bestaan. Dat is Peerjan van Noord, de grootste boer uit de omtrek, dijkgraaf, voorzitter van het schoolbestuur en president-kerkvoogd van de Hervormde Gemeente. Hij rijdt met een vierspan over de dijk, spot met God en gebod, is een verklaard atheïst en voelt zich onaantastbaar: een echte hoofdige Betuwse boer. Maar hij weet wat er van hem verwacht wordt. Als op een keer de hervormde predikant De Mol Moncourt preekt dat de arbeider zijn loon waardig is en dat zij, die de kinderen Gods ergeren, in de diepte van de zee geworpen moeten worden, vindt hij dat de dominee de verhoudingen verstoort. Hij roept de vijf andere boeren uit het kerkbestuur bij elkaar en zij besluiten De Mol Moncourt in de ban te doen. De dominee ontvangt van het kerkbestuur een uiterst klein traktement en wordt vooral in nature betaald: zo nu en dan een mud aardappelen, een kistje met groenten, een proef van de slacht of een haas na de jacht. Dat is ineens afgelopen, en na vijf maanden vertrekt de dominee van honger en ellende uit het dorp. Hij wordt later krankzinnig en sterft in een gesticht voor geesteszwakken.

Met dokter Herman van Wieringen loopt het ook slecht af. Zijn patiënten omschrijven hem liefdevol als ‘een rauwe rotzak’. Maar de arts lijdt ernstig onder zijn onvermogen ook maar enigszins van nut te zijn. Hij beschikt over niet veel meer dan een thermometer, een klisteerapparaat en een stethoscoop. Tegen pijn in de mond heeft hij kalmoes in de aanbieding. Er bestaat wel een medicijn, gemaakt uit wilgenbast, dat gebruikt wordt tegen zwellingen en pijn, maar ook dat is voor de dorpsdokter onbereikbaar. Rond 1900 komt aspirine als tablet in de handel, maar het duurt nog meer dan twintig jaar voor het in het dorp zal worden geïntroduceerd. Onderwijl staat Van Wieringen ledig aan de bedstede van de stervenden. Hij heft de handen, vloekt, voelt zich nutteloos en kan om zijn schuldgevoel af te kopen alleen nog de rekeningen verscheuren die zijn patiënten nooit meer kunnen en zullen betalen. Hij verliest zich in cynisme over de onrechtvaardigheid van het bestaan. In zijn driewieler, bestuurd door een gebochelde chauffeur, rijdt hij over de dijk en door de polder van de ene naar de andere ten dode opgeschreven patiënt. En aan het eind van de visites bezoekt hij alle kroegen die hij tegenkomt om zich ten slotte, in hopeloze woede zijn vuisten ballend, op te sluiten in het doktershuis.

In deze wereld is Daan geboren en bereikt hij de leeftijd van de zeer sterken.

1   DE AANZEGGING

Als hij zoals elke avond z’n halve jonge klare heeft opgedronken en met Danny een blokje kaas heeft gedeeld, voelt hij hoe ergens rechts in zijn hoofd een streep wordt getrokken. Hij verbeeldt zich dat hij het ook hoort: een zacht, bijna knisperend geluid alsof in zijn hersenen zenuwbanen kortsluiten. Als hij tegen Danny probeert te zeggen dat er iets mis is, hoort hij uit zijn mond een onverstaanbaar, lallend geluid komen. Naast hem ziet hij twee teckels liggen, maar als hij ze aan wil raken vindt en voelt hij niets. De muren van de kleine keuken, waarin hij avond aan avond heeft doorgebracht omdat Sjaan nou eenmaal vond dat de mooie kamer mooi moest blijven en hij haar, ook na haar dood, niet wilde afvallen, bewegen als een harmonicadeur heen en weer. Ze komen op hem af en vluchten weg, hij spert zijn ogen wijd open maar de nevel rond om hem blijft. Hij ziet dubbel, hij ziet niks, hij voelt zich duizelig worden, moet overgeven en als hij probeert op te staan, schiet zijn linkerbeen onder hem weg en valt hij op de grond tussen de bank en de kloostertafel die wegschuift onder zijn gewicht.

‘Dat is het dus, Daan,’ zegt hij tegen zichzelf.

Verbaasd is hij niet, hij heeft er zelfs rekening mee gehouden dat het zo zou kunnen gaan: in het holst van de nacht de aanzegging dat het einde aanstaande is. Bij Kobus ging het zo, zijn sterke, boomlange buurman die zeven koeien met de hand molk en daarna de volle bussen tegen de dijk op droeg. Elke ochtend kwam hij aan Daans deur morrelen om te zien of die er nog was. ‘Ik hou je in de gaten, jij bent tien jaar ouder dan ik maar ik laat je er niet zo maar tussenuit piepen,’ zei hij.

Op een ochtend werd Kobus gevonden in de kleine huiskamer van zijn dijkhuis. Niet in staat om nog maar iets te bewegen. Hij was zo ongelukkig ten val gekomen dat hij met zijn lijf de deur blokkeerde en de dokter de buren opdracht gaf een ruit in te slaan. Gedoemd tot niets doen zat hij nog een aantal maanden in een rolstoel van het verzorgingshuis. Maar hij was gerustgesteld omdat hij wist dat Daan erover waakte dat zijn laatste wens werd nagekomen.

Daan voelt niets dan een vage tinteling in zijn linkerarm die onder zijn lichaam ligt. Hij moet slikken maar kan het niet, en even slaat de paniek toe dat hij zal stikken. Met veel moeite lukt het hem de rechterarm, die schuin over zijn gezicht ligt, enkele centimeters te verplaatsen waardoor hij meer lucht krijgt. Het enige wat nog functioneert zijn mijn gedachten, realiseert hij zich cynisch. Hij moet hulp vragen bij de buren maar het is donker, waarschijnlijk nacht want de televisie is op sneeuw gegaan. De telefoon staat onbereikbaar op het plantentafeltje naast de bank. Hij denkt na waarover hij zal denken en beseft met hetzelfde cynisme, dat hij niet herkent, wat een ongelooflijke luxe dat is. Als hij zich vroeger opsloot in de schuur, naast de houtkachel met een sigaret die hij in huis niet mocht roken omdat Sjaan vond dat de gordijnen er grauw van werden, probeerde hij vaak zijn gedachten te sturen en oplossingen te bedenken voor de klassenstrijd tussen arbeiders en kapitalisten. In zijn hart koos hij natuurlijk altijd voor Domela Nieuwenhuis. Als hij hem hoorde en zag, sloegen vonken over en werd hij opgetild tot geweldige hoogten. Domela preekte de revolutie, agiteerde tegen onrecht en zag een rechtvaardige maatschappij binnen handbereik. Wat Daan voor Domela voelde heeft hij nooit voor Troelstra gevoeld.

Maar dat is zeventig jaar geleden. Hij moet aan nu denken: hoe redt hij zich uit zijn benarde toestand? Hij merkt dat hij zijn rechterarm nog verder kan bewegen, en dat er ook gevoel zit in zijn rechterbeen. Hij duwt tegen de kloostertafel die iets beweegt. Nog een geluk dat het hier gebeurt. Cor, een andere buurman voor wie hij nooit enige sympathie heeft kunnen opbrengen, werd ooit gevonden in de vlierhaag naast zijn beerput. Terwijl hij stond te pissen werd hij getroffen door een plotselinge verlamming, tuimelde voorover maar werd opgevangen door de vlierstruiken. Hij kermde de hele nacht om hulp die pas kwam toen de postbode passeerde voor de ochtendbestelling. Ook hij heeft nog een paar weken in het bejaardenhuis doorgebracht, nerveus, boos en bang voor de dood die ten slotte met veel tumult kwam. Hij heeft geschreeuwd als een kind, God aangeroepen en de dominee zijn geld beloofd als hij maar in leven mocht blijven. Toen niemand hem kon helpen, is hij vloekend en scheldend gestorven. De manier waarop iemand doodgaat zegt veel over hoe hij geleefd heeft, weet Daan.

De beelden die in hem opkomen over Sjaan, duwt hij weg, hij wil ze niet, hij merkt dat hij erdoor gekrenkt raakt; en daarover verbaast hij zich. Zo veel avonden heeft hij hier na haar dood doorgebracht, alleen op de skaileren bank, gevangen in een eindeloze reeks van gedachten over hun beider bestaan. De boosheid die hij nu voelt is hem vreemd. Zelfs tegenover Gerrit, zijn dierbaarste vriend, heeft hij altijd volgehouden dat Sjaan een beste vrouw is geweest, heel precies, heel schoon, en streng voor zichzelf en voor anderen.

Hij voelt dat iets van zijn kracht terugkeert. Hij merkt dat zijn linkerkant verlamd is, maar in de andere helft zit nog allerlei gevoel. Met oneindig veel moeite en hulp van de zwaartekracht weet hij de rechterkant van zijn lijf zo te schikken en te bewegen dat die onder komt te liggen, waardoor hij zich centimeter na centimeter kan verplaatsen in de richting van de telefoon. Met zijn goede arm duwt hij tegen de tafel, en met zijn goede been zet hij zich af tegen de bank. Sjaan had hem dit nooit kunnen nadoen. Ze was half in de zestig toen de suiker haar lichaam ruïneerde: eerst een voet eraf, toen het stuk onder de knie, toen halverwege de dij en later het andere been. Na elke operatie groeide haar bitterheid, ze lag stuurs met haar hoofd naar de wand, in zichzelf gekeerd, eenzaam met haar pijnlijke en ongewenste herinneringen. Hoop was er niet, elke ingreep betekende alleen een uitstel van de dood, die ze ten slotte verongelijkt aanvaardde.

Hoe haalde die donderse gereformeerde bonder het in zijn hoofd om haar op de begraafplaats te vergelijken met een dode rank van de wijnstok die geen vruchten draagt en die dient te worden afgesneden? Gerrit had na de begrafenis gezegd dat zo’n man niets weet van het leven na de dood en al helemáál niets van het leven daarvoor. ‘Je bent te lankmoedig, Daan, je had die man moeten verbieden te spreken,’ voegde hij er boos aan toe. ‘Dominees eigenen zich in naam van God het recht toe om andersdenkenden te beledigen, en daar worden ze nog voor betaald ook.’

Gerrit geloofde niet omdat hij alles wat als bovennatuurlijk wordt verklaard, onzin vond. Religie betekende vooral onderdrukking, mensen de moed ontnemen om zelfstandig te denken.

Daan was zijn geloof verloren toen hij ontdekte hoe diep zijn vader leed onder de angst voor zijn zielenheil, hoe bang hij was voor wat er na het aardse leven kwam en hoe hij overal in berustte omdat het bestaan hem immers zo was opgelegd; die man had een ongelooflijk zwaar leven gehad. En later zou Daan nooit meer vergeten dat Marx religie als het hart van een harteloze wereld omschreef. Opium van het volk. Maar anders dan Gerrit was hij milder over de rol van de dominee. Als zo iemand nou van dienst kan zijn als ceremoniemeester op huwelijken of begrafenissen, ach waarom dan niet? Hij kende het dorp: een humanist naar de begraafplaats halen stond gelijk aan heiligschennis en zou jarenlang gedonder geven. Maar Gerrit had gelijk: hij had het niet aan de begrafenisondernemer moeten overlaten. Mensen zoals hij die niets geloofden maar geen trammelant wilden, waren overgeleverd aan de genade van de plaatselijke Hervormde Gemeente waar al jarenlang een rabiate ruzie woedde tussen de vrijzinnigen en de gereformeerde bonders. De twee groepen hielden elkaar in evenwicht, soms waren de rekkelijken aan de winnende hand en brachten een verdraagzame dominee voort. Op het moment dat Sjaan begraven werd, lagen de bonders op winst en daarom stond aan haar graf een intolerante man die haat en kruisiging verkondigde en Sjaan vergeleek met een onvruchtbare wijnrank die in het vuur moest worden geworpen.

Terwijl hij hier ligt, machteloos in een lam lichaam, voelt hij de woede in hem groeien. Die kwaadheid kent hij helemaal niet van zichzelf, hij verbaast zich opnieuw.

Hij heeft geen benul hoelang hij hier al ligt. Hij voelt een bonkende hoofdpijn en nog steeds die tinteling in zijn linkerarm, kan moeilijk slikken en er jagen soms snerpende signalen door zijn hoofd. In de hoek van de bank herkent hij Danny, die hem vreemd aanstaart. Zijn goede rechterarm kan hij nu richting telefoon sturen. Sjaan, die alles wat nieuw en modern was verfoeide, was er altijd op tegen geweest om de telefoon aan de muur te vervangen, maar na haar dood had hij een toestel met druktoetsen aangeschaft. Weer schuift hij enkele centimeters op en weet met een uiterste krachtsinspanning de haak van het toestel te duwen.

Jaloers is het goede woord niet, maar hij heeft altijd een verlangen gevoeld naar de dood die Gerrit overkwam. Na Sjaans begrafenis zochten ze elkaar elke avond, om en om, op. Hun huizen lagen driehonderd meter uit elkaar, soms namen ze het pad door de berm tussen het fluitenkruid en de grote weegbree die Gerrit altijd plukte omdat die tegen hoofdpijn helpt. Als het slecht weer was, namen ze de route over de dijk, die minder inspanning kostte. En ze spraken over het dorp, de partij, de politiek en wie er dood was gegaan, en verder over alles waar twee mannen van in de tachtig zich druk over konden maken. Op een avond in april zei Gerrit dat hij moe was, en dat het zijn laatste bezoek was geweest. Hij groette zijn vriend met een kus en liep over de dijk terug. Daan bleef beneden en keek hem na, een gebogen schim die tegen de oplichtende achtergrond van de rivier verdween.

De dag daarna voelde Gerrit zich niet goed. Hij at nauwelijks meer, bladerde in Het Vrije Volk zonder te lezen en verloor zijn belangstelling voor de mensen om hem heen. Het leek wel of hij een andere fase was binnengegaan en terugkeerde naar het begin. Terwijl hij in zijn oude leunstoel aan de keukentafel zat, kwamen er mensen uit het verleden langs die alleen hij zag en kende, en die hij verrast en blij begroette. Ze spraken over hun tochten door de polder, over strikken en stropen, over de rivier als die dichtgevroren was, over de oorlog en over alle hoogtepunten uit het bestaan. Veertien dagen sliep en zat hij daar, en trok het leven aan hem voorbij. Toen stokte zijn adem en ging hij geruisloos over naar zijn nieuwe bestemming. Daan bedenkt hoe Gerrit is voortgekomen uit de natuur, heeft geleefd met de natuur en nu daarin is teruggekeerd. En alles in de natuur, zo heeft hij ooit van de filosoof Spinoza begrepen, gebeurt met een eeuwige noodzakelijkheid en de grootste volmaaktheid. Wat had hij graag zijn vader zo’n dood toegewenst; stervensgenade noemde die het. Zijn vader had erom gebeden en gesmeekt, maar die vrede was nooit gekomen, hij stierf in het vooruitzicht van geween en knarsing der tanden.

Daan is nu zover opgeschoven dat hij de toetsen kan vinden en hijgend tilt hij de rechterhand omhoog om de vier cijfers van het nummer van de buren in te drukken. Het is hem gelukt en hij hoort de toon overgaan. Hij luistert gespannen, het duurt lang maar dan wordt er opgenomen en herkent hij de naam. Hij zegt dat hij gevallen is en hulp nodig heeft, maar hij hoort een vreemde stem die onsamenhangende kreten uitstoot. Aan de andere kant wordt geirriteerd gereageerd. Hij probeert het opnieuw, roept ‘ik ben Daan kom me helpen’, maar klinkt als een dronkenman die niet uit z’n woorden kan komen. Hij roept wacht, wacht, maar aan de andere kant wordt de hoorn neergelegd.

Hij probeert het opnieuw maar het toestel glipt weg, hij tuimelt opzij, valt op zijn buik en kan geen kant meer op. Hij merkt weer hoe die onberedeneerbare kwaadheid in hem opkomt. Terwijl zijn verlamde lijf onhandelbaar is en afhankelijk van hulp, tolt in zijn hoofd het ongeduld rond naast een razende woede die er nooit eerder was.

Lankmoedig, zo noemde Gerrit hem. En hij denkt, wat een tragiek om met de dood voor ogen te beseffen dat ik altijd veel te meegaand, te geduldig en te verdraagzaam ben geweest.

Slapend en wakend brengt hij op de grond de nacht door tot de ochtend komt.