In het land van de eeuwige zomer

Joseph Roth

In het land van de eeuwige zomer

Reportages uit Frankrijk

Vertaling Els Snick
Voorwoord Bart Van Loo
Tekeningen Joep Bertrams
Nawoord Ilse Josepha Lazaroms

Uitgeverij Bas Lubberhuizen

Inhoud

Nergens nog een vreemde – Bart Van Loo

I   De witte steden (1925)

II  In het Frankrijk van Le midi

III  Reportages

Nawoord – Ilse Josepha Lazaroms

Nergens nog een vreemde

Natuurlijk kende ik Joseph Roth als de schrijver van het magistrale Radetzkymars (1932). Niet alleen vertelt deze roman hoe de Oostenrijks-Hongaarse dubbelmonarchie begin twintigste eeuw in elkaar stuikte, het is tegelijk een van de meest aangrijpende vader-zoonromans die ik las, het menselijk tekort uitgekristalliseerd tot een papieren meesterwerk. Op sublieme wijze bedrijft hij wat Balzac ‘la grande petite histoire’ noemt en slaagt hij erin het kleinmenselijke met het universele te verweven. Als u deze zinnen per toeval in een boekhandel leest, koop dan niet alleen het boek dat u in handen hebt, maar ook Roths Radetzkymars. Dan hebt u in één klap de twee dimensies van zijn schrijverschap beet: Roth als romancier én als journalist. Dat hij in die tweede hoedanigheid boeiende teksten over la douce France had geschreven, wist ik niet, maar dat was buiten vertaalster Els Snick gerekend. Met haar onverzettelijke bevlogenheid sloot ze mij thuis op, posteerde zich aan de voordeur en bezwoer me niet naar buiten te komen vooraleer ik In het land van de eeuwige zomer. Reportages uit Frankrijk had gelezen. Dat een zelfverklaard francofiel en literatuurminnaar deze teksten niet kende, kon er bij Snick niet in. Haar stelling dat deze journalistieke teksten lezenswaardig zijn, bleek een pittig understatement. Nu eens is Roth ontroerend enthousiast, dan weer observeert hij messcherp. Het naoorlogse Frankrijk lijkt hem hoopvol te stemmen over de toekomst van de mensheid, al is die hoop onmiskenbaar door droefheid gekleurd. Tussen de regels lijken het patina van de nostalgie en de doem van de ondergang elkaar zachtjes te verteren.

Ondanks de ‘eeuwige zomer’ uit de titel schijnt de zon niet altijd in dit boek. Als Roth de trein neemt naar Saint-Quentin en Péronne reist hij in feite terug naar de Groote Oorlog die er acht jaar eerder afgepeigerd het bijltje bij neergooide. Zelf had Roth de wereldbrand als oorlogsverslaggever van redelijk dichtbij meegemaakt, zij het gelukkig voor hem op ‘tien kilometer buiten het schootsveld’. De afstand die hem eertijds van een wisse dood redde, overbrugt hij dit keer wel. Dat doet hij niet in zijn geboortestreek Galicië, maar in Frankrijk, op het terrein van de ‘vijand’. Saint-Quentin is een donkere stad vol schaduwen van ‘huizenlijken’ en Péronne wijst de weg naar eindeloze kerkhoven zonder kruisen waar ‘lijken de bodem voeden’. Als je op het slagveld van de Somme tussen veertigduizend dode soldaten struint, ‘word je makkelijk pacifist’.

Verkoolde en onthoofde bomen vormen in Roths ogen de akeligste oorlogsmonumenten, ‘elk voor zich een vernielde wereld, elke boomstronk het tegendeel van een boom, elk als zijn eigen galg (…) toevluchtsoord voor wormen en lood, nog steeds riekend naar brand en gas’. Toch schieten hier en daar alweer frisse twijgjes uit de versplinterde bomen. Ondanks het prille groen dat de oorlog allang vergeten lijkt te zijn, hoort Roth de bomen ‘kreunen als stervenden’ en de ‘takken kraken als geweergrendels’. De bomen veranderen onder Roths pen in een soort van wonderlijk vertakt archief dat uitgeput zijn wonden likt, voorzichtig het leven weer toelaat, maar beseft dat het de dood nooit te slim af zal zijn. We lezen hier niet zomaar het relaas van een slimme reporter die de juiste woorden vindt, hier is een literair journalist aan het woord die zich als ziener openbaart. In de kapotgeschoten Noord-Franse bossen beseft hij dat ellende en hoop, verleden en toekomst, dood en leven onlosmakelijk met elkaar zijn vervlochten.

De welhaast pantheïstische blik waarmee hij een ziel vermoedt waar anderen schouderophalend voorbijlopen, komt pas helemaal tot leven als de schrijver koers zet naar het land van de eeuwige zomer. ‘Hadden die stenen geen ziel,’ roept hij uit alsof hij zich net nog aan de poëzie van Victor Hugo heeft gelaafd, die grote Franse dichter die in de zwartste periodes van zijn bestaan eveneens bomen, wolken en stenen leven inblies. Het geheim van het azuren zuiden zit hem in het licht. Met haast dezelfde woorden waarmee de Zuid-Franse schrijver Alphonse Daudet in het wereldberoemde Tartarin de Tarascon (1872) zijn moederland beschreef, legt de in (het vandaag Oekraïense) Brody geboren Roth de vinger op de essentie van de Midi: ‘De zon doet de details groeien en toenemen.’ Huizen, monumenten, wegen en stenen ‘hebben al honderden jaren zon opgeslorpt en weerkaatst’, en zijn door al die overvloed gebleekt tot het stralende wit waar de auteur ‘als kind van had gedroomd’.

Van het duister tuimelt Roth in het licht, een openbaring voor de man die ‘een grauwe kindertijd in grauwe steden’ sleet en enkel noordelijke nevel en mist heeft gekend. Als een betoverde enthousiasteling reist de schrijver-journalist steeds verder zuidwaarts, zonder dat die bevlogenheid zijn pen vertroebelt. Dat zowel de ernst van Hugo als de luim van Daudet door Roths pen stroomt, vervult ondergetekende met frisse vreugde en katapulteert hem terug naar zijn eigen verleden. Hij is weer vijftien jaar jonger en reist net als Roth door de Midi, een rugzak vol boeken, de literatuur als bril en kompas. Maar Roths blik reikt verder dan literair en autobiografisch gespin.

Lyon, de ‘stad uit het midden’ die werkt én lacht, incarneert volgens Roth de overgang tussen de aangeboren discipline van het noorden en de natuurlijke spontaniteit van het zuiden, maar hij beschrijft de stad vooral als een historische kijkdoos waar je moeiteloos door de eeuwen heen kan gluren en in één oogopslag in de oudheid belandt. ‘Ziedaar,’ roept hij uit, wijzend naar een inwoner van Lyon, ‘een Romein’. Verwonderd stelt hij vast hoe eeuwenoude stenen het moderne Lyon mee vorm hebben gegeven. Meer zelfs, hij benijdt de studenten die op weg naar school de grammatica van de klassieken dankzij inscripties kunnen toepassen.

Roth zoekt en vindt de bevestiging van waar hij zo’n grote behoefte aan heeft: de zekerheid dat de klassieke cultuur van de Romeinen en de christelijke erfenis van de Middeleeuwen niet helemaal aan flarden geschoten zijn, meer zelfs, nog steeds vergroeid zijn met de materiële werkelijkheid van het naoorlogse Frankrijk. Terwijl de schrijver met droeve ernst naar oeroude sporen zoekt, moet hij grinniken als hij in menig inwoner van Tarascon de oude Tartarin van Daudet herkent, het personage dat als geen ander de Provençaalse snoeverij incarneert. Deze aan Don Quichot schatplichtige tragikomische dimensie van het land van de eeuwige zomer is ‘de keerzijde van de van geschiedenis vervulde wereld’, de guitige sproet op Roths overwegend ernstige Midi.

In Avignon, de ‘witste stad ter wereld’, ontwaart de schrijver tegelijkertijd ‘Rome en Jeruzalem, Oudheid en Middeleeuwen’. De oude pausenstad vertoont volgens Roth trekken van de ideale smeltkroes. De gedachte aan een universele melting pot wordt sterker naarmate hij verder de Provence binnendringt. Van de Feniciërs via Romeinen over Germanen tot de Fransen, de verstrengeling van rassen schijnt hem in deze streken zo evident dat hij verzucht dat ‘elke persoon vijf rassen in zijn bloed heeft, oude en nieuwe’. In Marseille heeft hij het over ‘de grote, onophoudelijke bloedvermenging van volkeren en rassen’ en vermoedt hij een diepere betekenis in de chaos van de migratie die zich ‘zichtbaar, lichamelijk en vlakbij voltrekt’. Het zijn woorden die galmen door de tijd, geschreven acht jaar voor Hitler de macht grijpt in Duitsland, een kleine eeuw voor de eenentwintigste eeuw het oude mechanisme van de volksverhuizing nieuw leven inblaast. Roth, die behoort tot een generatie die nog verwonderd ‘naar een rouwstoet keek’ en ‘plots zelf in een massagraf lag’, schrijft na zijn Franse omzwervingen: ‘Ik voel me nergens nog een “vreemde”, sinds ik vijandelijke landen heb bezocht. Ik ga nooit meer “in den vreemde”.’ Hoe hoopvol zijn optimisme ook klinkt, het heeft iets onweerlegbaar desperaats. De werkelijkheid volstaat niet meer voor Roth, die obsessief zoekt naar tekenen dat het toch weer goed komt met de wereld. Enkel als hij door de bril van geschiedenis en literatuur kijkt, slaagt hij erin het povere heden weer aan te kleden met de gewaden van het oude Avondland.

Als Hitler aan de macht komt, gaat het steil bergafwaarts met Roths carrière. De voormalige sterreporter raakt aan lager wal en de man met de scherpe blik en warme empathie gaat ten onder aan drank. Amper drie maanden voor de Duitsers op 1 september 1939 Polen binnenvallen en de tweede wereldbrand ontvlamt, bezwijkt hij in het door hem zo aanbeden Parijs aan de gevolgen van een delirium tremens -- een triest symbool van een instortende wereld. We zullen nooit weten hoe zijn pen de nieuwe gruwelen zou hebben geschetst, maar misschien kunnen we teruggrijpen naar een flits van luciditeit uit zijn Franse reportages. Alsof hij het geluid van de laarzen waarmee het onheil komt aangemarcheerd al hoort weerklinken, noteert hij dat de oude Barbaren na hun aankomst in het zuiden niet lang barbaars zijn gebleven: ‘Wie dit land binnenkwam met de bedoeling het in te nemen, werd zelf ingenomen.’ Het zijn woorden die verankerd zijn in de woelige geschiedenis van Galliërs en Germanen die hun taal, voorkomen en gastronomische voorkeuren te week legden in een bad vol Latijnse kruiden. Woorden die een groot vertrouwen in oude cultuur uitademen. Woorden die ook reizende lezers de weg wijzen: kom hierheen, laat u beroeren door de versmelting van heden en verleden, laat uw duistere kant bleken in het zuiderse zonlicht, alle hoop is nog niet verloren.

Bart Van Loo

I  De witte steden (1925)

Ik werd op een dag journalist uit wanhoop over het volslagen onvermogen van alle beroepen mij te bevredigen. Ik behoorde niet tot de generatie van mensen die hun puberteit beginnen en eindigen met het schrijven van poëzie. Ik behoorde ook nog niet tot de nieuwe generatie die volwassen wordt met voetbal, skiën en bokswedstrijden. Ik kon alleen een eenvoudige fiets zonder terugtraprem berijden en mijn dichterlijke talent bleef beperkt tot precieze formuleringen in een dagboek.

Nooit vatte ik liefde voor iets op. Sinds ik kan denken, denk ik harteloos. Als kind voederde ik spinnen met vliegen. Spinnen zijn altijd mijn lievelingsdieren geweest. Ze hebben van alle insecten, op de luizen na, het meeste verstand. Ze zitten stil in het midden van zelfgemaakte cirkels en vertrouwen erop dat het toeval hun eten brengt. Andere dieren gaan op jacht. Van de spin kun je zeggen dat ze verstandig is, dat ze zo veel wijsheid bezit dat ze het wanhopige jagen van andere schepsels als nutteloos en alleen het wachten als winstgevend beschouwt.

Ik heb altijd erg gehouden van verhalen over spinnen en over gevangenen die in de sombere eenzaamheid van hun cel met spinnen praten. Dat prikkelde mijn fantasie, waaraan ik trouwens geen tekort heb. Ik heb me altijd met volle overtuiging, maar nuchter aan mijn verbeelding overgegeven. Ik verwarde mijn fantasie nooit met de werkelijkheid. En toch kan ik zo opgaan in mijn fantasie, dat ik in een tweede, in een andere werkelijkheid terechtkom.

Op mijn dertigste kreeg ik eindelijk de witte steden te zien waarvan ik als kind had gedroomd. Ik had een grauwe kindertijd, die ik doorbracht in grauwe steden. Mijn jeugd verliep in de grijze en rode kleuren van het leger, van de kazerne, de loopgraaf en het veldhospitaal. Ik maakte reizen naar vreemde landen – maar het waren vijandelijke landen. Nooit had ik tevoren gedacht dat ik zo razendsnel, zo meedogenloos en zo gewelddadig een stuk van de wereld zou bereizen om alleen maar te schieten, en niet om iets te zien. Voor ik was beginnen te leven, stond de hele wereld voor me open. Maar toen ik aan mijn leven begon, was die open wereld verwoest. Ik had haar zelf met mijn leeftijdsgenoten verwoest. Kinderen uit andere, uit oudere of jongere generaties, kunnen een zekere samenhang vinden tussen hun kindertijd, hun volwassen jaren en hun oude dag. Ook zij maken verrassingen mee. Maar geen verrassingen die niet enigszins in het kader van hun verwachtingen liggen. Geen verrassingen die niet voorspeld hadden kunnen worden. Alleen wij, alleen onze generatie maakte de aardverschuiving mee, hoewel we sinds onze geboorte van een ongeschokte wereld waren uitgegaan. We voelden ons als iemand die de trein neemt om met het spoorboekje in de hand een grote reis te gaan maken. Maar een wervelwind blies onze trein de wijde wereld in en we stonden ineens op het punt waar we na tien kalme en opgewekte, leerrijke en schitterende jaren terecht hadden willen komen. We maakten alles al mee voor we nog maar iets konden meemaken. We waren toegerust voor het leven, maar het was de dood die ons in de armen sloot. We keken nog verwonderd naar een rouwstoet en plots lagen we zelf in een massagraf. We wisten meer dan de bejaarden, we waren de ongelukkige kleinzoons die hun grootvaders op schoot namen om verhalen te vertellen.

Sindsdien geloof ik niet langer dat we met een spoorboekje in de hand in een trein kunnen stappen. Ik geloof niet dat we met de zekerheid van een op alles voorbereide toerist op reis mogen vertrekken. Het spoorboekje klopt niet, de informatie in de gids is verkeerd. De reisboeken zijn gedicteerd door een stomkop die denkt dat de wereld niet kan veranderen. Maar binnen één seconde is elk ding door duizend verschijnselen veranderd, verminkt, onherkenbaar geworden. Er wordt over het heden geschreven alsof alles door het verleden bepaald is. Men spreekt over vreemde volkeren alsof ze al uitgestorven zijn sinds de steentijd. Ik heb reisreportages gelezen met zo veel foute gegevens van zogenaamd betrouwbare waarnemers over landen waar ik gewoond heb (en die ik ken als mijn vaderland en die, wie weet, misschien zelfs mijn vaderland zijn). De ‘betrouwbare waarnemer’ is de slechtst denkbare verslaggever. Hij bekijkt alles met open maar starre ogen. Hij luistert niet naar zijn innerlijke stem. Dat zou hij beter wel kunnen doen. Dan kon hij tenminste schrijven over wat zijn eigen stemmen horen. Hij registreert de stem van dat ene moment waarop hij zich bevindt. Hij moet toch weten dat andere stemmen weerklinken zodra hij zijn post als luisteraar verlaat. En voordat hij het op papier krijgt, is zijn vertrouwde wereld al niet meer dezelfde.

En een woord verandert al van betekenis zodra we het opschrijven. Onze begrippen vallen niet langer samen met de dingen. De dingen zijn uit de strakke kleren gegroeid die we ze hebben aangemeten. Zo voel ik me nergens nog een ‘vreemde’, sinds ik vijandelijke landen heb bezocht. Ik ga nooit meer ‘in den vreemde’. Dat is een uitdrukking uit de tijd van de postkoetsen. Ik bezoek hooguit iets ‘nieuws’. En stel ter plekke vast dat ik er al iets van afwist. Maar ik kan er geen ‘verslag’ van uitbrengen. Ik kan alleen vertellen hoe ik het heb ervaren en wat het met me deed.

Ik was nieuwsgierig om te weten te komen hoe het eruitziet achter onze schutting. Want we zijn omgeven door een schutting, wij die schrijven voor een Duits publiek. In Duitsland zijn begrippen heilig en onveranderlijk. We geloven aan vaste nomenclatuur. In Duitsland verschijnen de ‘betrouwbaarste’ reisgidsen, de ‘degelijkste’ reportages en studies. Wat geschreven staat is wet. Men gelooft wat er staat in een boek uit 1880. Terwijl je niet eens een boek uit 1925 kunt geloven. In Duitsland denkt men dat de woorden nog steeds hun oude betekenis van voor de oorlog hebben.

Aan de andere kant, achter de schutting, geloofde men nooit zo streng in de nomenclatuur. De dingen waren nooit zo vast afgebakend, hun kleren mochten losser zitten. Niet alles hoefde eens en voor altijd vast te liggen. Achter de schutting is iedereen voortdurend in verandering. Wij noemen dat altijd ‘ontrouw’, en aanpassing is half ‘verraad’.

Achter de schutting heb ik mezelf terugveroverd. Ik won de vrijheid om met mijn handen in mijn zakken, de garderobepenning op mijn hoed en een kapotte paraplu in de hand, tussen dames en heren, straatzangers en bedelaars te lopen. In het openbaar en in gezelschap zie ik er hetzelfde uit als thuis. Ik ben ook thuis. Ik proef de vrijheid me niet als een ander voor te hoeven doen. Ik speel geen rol, ik stel me niet aan, ik houd me niet van den domme. En toch val ik niet uit de toon. In Duitsland kan je niet anders dan uit de toon vallen als je geen rol speelt, je niet van den domme houdt en je niet aanstelt. Doen of je neus bloedt of je aanstellen, dat is de treurige keus die ik heb, ook als ik geen deel uitmaak van een bepaald type, soort, geslacht, volk, stam of ras. We zijn gedwongen ‘kleur te bekennen’, en dan niet onze lievelingskleur, maar eentje van de officiële kleurenkaart. Anders zijn we ‘onbetrouwbaar’. Het is typisch voor een benauwde samenleving dat ze het ondefinieerbare verdacht vindt. Het is typisch voor een open samenleving dat ze me laat zijn wie ik ben. Die samenleving heeft mij nog niet van een etiket voorzien. En al noemt ze me zus of zo, er is altijd nog speelruimte tussen het etiket en de lading die het dekt, want niet alles wordt letterlijk genomen. Wij nemen de wereld ‘bij haar woord’ en niet ‘bij de zaak’, omdat wij etiketten en ladingen door elkaar halen.

Daarom begrijpen wij de samenleving niet, daarom begrijpt zij ons niet. Aan de andere kant van de schutting is het vakantie. Heerlijk lange zomervakantie. Wat ik zeg, nemen de mensen niet letterlijk. Wat ik verzwijg, hebben ze gehoord. Mijn woord is nog lang geen bekentenis. Mijn leugen nog lang geen karakterloosheid. Mijn zwijgen heeft niets raadselachtigs. Iedereen begrijpt het. Niemand lijkt mijn stiptheid in twijfel te trekken, ook al loopt mijn horloge verkeerd. Niemand baseert zijn oordeel over mij op wat ik bij me heb. Niemand controleert hoe ik mijn dagen doorbreng. Als ik een dag vermors, is dat mijn zaak.

Ik heb de witte steden teruggevonden zoals ik ze mij had ingebeeld. Je hoeft je dromen uit je kinderjaren maar terug te vinden om weer kind te zijn.

Het ging mijn verwachtingen te boven. Want mijn jeugd ligt zo onherroepelijk ver achter mij, er ligt een wereldbrand tussen, een brandende wereld. Mijn jeugd is niet meer dan een schim, weggevaagd uit het leven; jaren die gestorven en begraven waren, niet voorbijgegaan. Wat daarna kwam, leek op een zomer zonder lente.

Ik kwam naar dit land met de argwaan die het gevolg is van een leven zonder jeugd. Mijn hele generatie is in dat opzicht ‘argwanend’. En terwijl de ouderen ons elke dag ‘wederopbouw’ en ‘positiviteit’ op het hart drukken, lachen wij de superieure lach van hen die oorzaak, middel en slachtoffer van een vreselijke verwoesting zijn geweest. Als die ons maar niet zo stom had gemaakt, dan zouden wij wel vertellen wat ‘wederopbouw’ betekent! We geloven zo weinig in wederopbouw dat we zelfs niet in staat zijn uit te leggen waarom het onmogelijk is. De vader die zijn zoon verloren heeft, weet minder van de verwoesting dan zijn dode zoon. Wie in het hinterland zat, heeft de wereldondergang alleen vanuit historisch perspectief beleefd, de Grote Oorlog van onze jaren, zoals je vroeger oorlogen tussen Rome en Carthago had. Zo iemand bleef op de hoogte van de huidige oorlog door het lezen van de krant, zoals hij over vroegere oorlogen gelezen had in schoolboeken. Het maakt nog steeds uit of iemand iets zelf dan wel via zijn zonen aan den lijve ondervonden heeft.

Wij zijn de zonen. Wij hebben de relativiteit van de nomenclatuur en zelfs van de dingen leren kennen. In dat ene halfuur dat aan een bestorming voorafging, denderden we over de kromme en belachelijke wegen die de cultuur van onze voorouders heeft afgelegd. In die ene minuut die ons scheidde van de dood, maakten wij korte metten met onze hele traditie, onze taal, onze wetenschap, literatuur en kunst; met ons hele culturele verleden. In één minuut wisten we meer van de waarheid dan alle waarheidszoekers ter wereld. Wij zijn de opgestane doden. Met de kennis van de andere wereld op zak keren wij terug naar de onwetende bewoners op aarde. We bezitten de argwaan van de bovenaardse kennis.

Al wat we sinds onze opstanding hebben meegemaakt, zowel in het Noorden als in het Oosten, heeft onze argwaan alleen maar groter gemaakt. We vervreemdden telkens weer van onze jeugd. Het was alsof we teruggekeerd waren om de hele verwoesting opnieuw te beleven. En wij, die bijna rechtstreeks van de studie van de Dertigjarige Oorlog naar de wereldoorlog moesten trekken, hebben het gevoel dat de Dertigjarige Oorlog in Duitsland nog volop woedt. Het lijkt ons onvoorstelbaar dat ergens de witte steden uit de dromen van onze kinderjaren zijn blijven schitteren.

Het lijkt ons onvoorstelbaar dat de continuïteit van de vrede nog ergens bestaat en de grote en rijke cultuur van het antieke en middeleeuwse Europa overeind is gebleven. Sinds onze wederopstanding maken we het ontstaan van een heel nieuwe cultuur mee, we beleven een revolutie in het Nabije Oosten, een lichte aardverschuiving in het Verre Oosten en tegelijk de technische wonderen uit Amerika. Opgesloten in een land waar men een kinderlijk heimwee voelt naar vroeger en tegelijk mensen van vlees en bloed wil veranderen in wezens van ijzer en staal, in een eigenaardig land waar de halve bevolking gelijktijdig twee zo uiteenlopende en onverzoenlijke verschijnselen kan bewonderen als een militaire parade en een luchtballon, in een land dat even fijnbesnaard als technisch onderlegd is – maken we voortdurend de kleine botsingen en grote oorlogen mee tussen het verleden en de toekomst, overgeleverd als we zijn aan de klassieke, katholieke, Europese invloed van het Westen, aan die van het revolutionaire Oosten en aan die van het kapitalistische Amerika. Deze oorlog zal meer dan dertig jaar duren.

Want het is oorlog, dat weten wij, beëdigde experts van de slagvelden. We begrepen meteen dat we van een klein op een groot slagveld waren thuisgekomen. Als we Duitsland verlaten, is het alsof we op vakantie gaan. Hoe vreedzaam en naïef is alles daar nog! Hoe weinig beseft de wereld dat er lawines op ons afkomen! Zullen ze niet tot hier komen? Zullen ze hier al in hun kracht gebroken zijn? Zal de nieuwe cultuur, waaraan verwoesting voorafgaat, hier net als vroeger halt houden uit respect voor de levende monumenten van oude culturen en het op een akkoordje gooien?

Gelukkig land van mijn kinderjaren, dat zo ver en veilig ligt dat er geen stormen woeden, waar tijd is voor redelijkheid en vredesconferenties, terwijl wij hier boven overgeleverd zijn aan het eerste, onberedeneerde en nog niet tot onderhandelingen geneigde geraas van de elementen. Gelukkig land waar je weer kunt dromen en leert geloven in de machten van het verleden, waarvan we dachten dat ze, zoals zoveel dingen, een vergissing en een verzinsel uit de boeken waren!

De zon is jong en krachtig, de hemel hoog en diepblauw, de bomen donkergroen, dromerig en oeroud. En brede witte straten die al honderden jaren zon hebben opgeslorpt en weerkaatst, leiden ons naar de witte steden met hun platte daken, die lijken te willen bewijzen dat je hier helemaal geen gevaar van boven te duchten hebt en nooit ofte nimmer in een donkere afgrond kunt storten.

Lyon

Ik kwam op een zondagmiddag aan in Lyon.

Deze stad ligt op de grens van Noord- en Zuid-Europa. Het is een stad van het midden. Even toegewijd aan de ernst en de efficiency van het noorden als aan de ongedwongenheid van het zuiden, verricht ze haar werk met een glimlach. De doordeweekse dagen zijn hard en de zondagen één groot feest. Alle mensen doen dan ijverig hun best om niets te doen. Ze feesten met onvermoeibare vlijt.

In deze stad produceert men zijde. In de winkelstraten zie je niets anders. Alle uithangborden hebben iets met zijde te maken. In alle etalages zie je zijde liggen. Alle vrouwen dragen zijde, ook de vrouwen die moeten werken en niet veel geld hebben.

Zijn arme mensen die zijde weven, tien uur en meer per dag, gelukkiger dan hun kameraden die gewone linnen zakken maken? Ze verdienen even weinig. Zijde kan je niet eten. In de sociale wetenschappen wordt geen rekening gehouden met de waarde van een product als factor voor het welbevinden van de arbeiders.

En toch denk ik dat het een verschil maakt of je zijden kleren of linnen zakken produceert. Iets van de feestelijke glans van de waar gaat over op de mensen die er hun brood mee verdienen. En zoals de mijnwerkers de somberste arbeiders ter wereld zijn, zo lijken de zijdewevers me de opgewektste, op de banketbakkers na. Iemand die twintig jaar prachtige, glimmende, kleurige regenboogdraden knoopt, heeft een vrolijk gemoed, zachte handen en een hoofd vol troostrijke gedachten.

Ook hij woont weliswaar in een huurkazerne aan de overkant van de Rhône, in een van die troosteloze, lange en brede straten die gisteren nog gloednieuw, goedkoop en netjes waren en vandaag alleen nog goedkoop zijn. Het valt op dat moderne arbeiderswijken in steden snel verouderen. Men ontdekt steeds nieuwe materialen, aan stoepranden worden gezonde groene bomen geplant, rioleringen, waterleidingen en afvoerbuizen gelegd, wasbakken van porselein en roosters van roestvrij staal. Twee jaar later is het porselein al gebarsten en met een smerige gele pasta hersteld, de bomen zien grijs en kunnen niet ademen onder de dikke laag stof, de riolen zijn verstopt, de afvoerbuizen springen, het water druppelt van de plafonds naar beneden en de roosters kunnen niet roesten om de eenvoudige reden dat ze allang verdwenen zijn. De muren worden zwart, de kalk komt naar beneden en de huizen zien eruit alsof ze een vreselijke ziekte hebben die de huid doet vervellen. Dit is niet waardig ouder worden, maar snel verslijten.

De zijdefabrieken zijn even kaal, massief en troosteloos als alle andere fabrieken ter wereld, maar de arbeiders zijn vrolijk. ’s Avonds kijken ze door hun ramen als mensen die nog een paar dagen vrij hebben en tijd om zich met rare gevallen bezig te houden. De jonge arbeidsters zijn slanke bruine prinsessen die uit balorigheid in de donkere kazernes wonen, niet omdat ze arm zijn. Om de haverklap komt er een kleine koningin uit de donkere poort naar buiten. De mannen drinken graag en zijn zelden dronken. Je hoort nooit ruzie in de cafés. De vrouwen zitten in groepjes aan de oever van de Rhône. Mannen zitten te vissen of bij het afnemende licht een krant te lezen. Je kijkt uit over de mooie, brede rivier die voor de Romeinen een van de belangrijkste handelswegen was. Zo zaten hier bijna tweeduizend jaar geleden de Romeinen, de mannen met hun vrouwen, de soldaten met hun vrouwen en hun liefjes.

Hier breng ik graag de avond door. Je vindt er kleine winkeltjes met smoezelige ruiten en aandoenlijke spulletjes die alleen door arme mensen worden gekocht: tabakszakken, zware horlogekettingen, grote olifantstanden, groene porseleinen hondjes en katjes, koffiekopjes met slechts één barst, houten servetringen, glazen parels in alle mogelijke kleuren en een nikkelen houdertje voor tandenstokers. Je vindt er kleine delicatessenzaakjes met bestofte en al wat beurs geworden vruchten, uien, aardappelen, krantenpapier voor zakjes, katten die op de etenswaar zitten en spelende kinderen op de stoep. Alles gaat langzaam en zonder commotie. De uren verlopen stiller en rustiger. Verrassingen kondigen zichzelf aan. De vreugden zijn intenser en zachter. De dood wordt als een geschenk aanvaard. Het leven heeft geen bovenmatig hoge waarde. Het leven is zoveel waard als een eenvoudig weekloon, goedkope wijn of een kaartje voor de bioscoop op zondag. In dit gedeelte van de stad voel ik me ook het meest met de geschiedenis verbonden, hoewel hier geen monumenten of historische gebouwen staan. Ik heb de indruk dat arme mensen zich nauwer verbonden voelen met het verleden, zij krijgen als laatsten te maken met de oppervlakkige nieuwigheden van de moderne tijd, ze hebben veel respect voor tradities – zij zijn ‘het volk’, en in hun gezichten zie ik de gelaatsuitdrukking van de Romeinen die hier achttienhonderd jaar geleden voor het eerst zijn opgedoken en nooit meer weggegaan zijn. Arme mensen kunnen niet reizen, ze blijven waar ze zijn, hun horizon is begrensd, ze trouwen met vrouwen uit omliggende straatjes en ook al houden ze geen stamboom bij, ook zonder bewijs van afstamming is het voor al wie gezichten kan lezen duidelijk dat ze Romeinse wortels hebben en dat er historisch bloed door hun aderen stroomt. Eenvoudige mannen zitten te praten bij de rivier, terwijl het avondlicht en het roze schijnsel van de ondergaande zon hun profiel scherp aftekenen en hen boven het alledaagse tot iets symbolisch laten uitstijgen: in deze of gene zie ik een Romeins bevelhebber, ik zet de arme kerel een fonkelende helm met een gebogen koperen punt op het hoofd, ik trek hem een rood hemd en een geschubd ijzeren pantser over de borst en in zijn nietsvermoedende, eerlijke, vredelievende vuist steek ik een kort zwaard, in het midden geknikt en aan de beide scherpe kanten afgetopt, glad, spits en likkend als een tong, en ziedaar: een Romein.

Ik hou ook van de wasvrouwen bij de Rhône. Ook zij zijn arm en hebben hun eerste en tweede jeugd al achter zich, maar ze zijn vrolijk als kleine meisjes. Ze zijn er van zes uur ’s morgens tot ’s avonds laat, ze willen zelfs het allerlaatste restje zonneschijn nog benutten, en ze lijken de kostbare zon zo zuinig te gebruiken dat ze één dag wel over drie dagen kunnen uitwalsen. Het water stroomt achter hen weer weg, voortdurend nieuw zilveren water. Miljoenen golven zien ze op een dag, en in elke golf soppen ze wasgoed, met gebaren als van priesteressen wassen ze het vuil weg, en het profane wordt heilig. Ze zijn even bont en vrolijk als het water, onafgebroken hoor je ze zingen en elkaar groeten toeroepen, aan weerskanten van de rivier klinken hun stemmen, door het lawaai van het klaterende water heen, versterkt door de galm van de hellingen; stemmen als zilveren bruggen die voor begroetingen worden opgetrokken, onzichtbaar en alleen voor het oor waarneembaar. De was van de hele stad wordt in de Rhône schoongespoeld. Het lijkt alsof al het menselijk vuil hier verdwijnt, alsof deze vrouwen de hele dag bezig zijn om de zielen van de inwoners van Lyon schoon te houden. En ik denk dat een stad die aan twee rivieren gelegen is heel fatsoenlijke inwoners heeft. Want water is een heilig element.

Morgenvroeg zal ik de brede Wilsonbrug oversteken naar het centrum van de stad, waar de zijde aan de man gebracht wordt. Dat stadsdeel is op z’n best om elf uur in de ochtend. Dan stromen de jonge meisjes uit de grote, oude, statige kantoorgebouwen en haasten zich voor hun middagpauze als voor hun groot geluk. Een halfuur lang haasten alle inwoners van Lyon zich naar hun geluk, en het is een drukte van jewelste op straat en een getoeter van rijtuigen die rijke kooplieden en fabrikanten vervoeren, en de hele stad lijkt één groot feestgedruis, de restaurants stromen vol en in alle hoeken en gaten stellen muzikanten zich op om viool, accordeon of hakkebord te spelen, en de meisjes kopen de muziek en gaan met eeuwige, onvervreemdbare en zwart op wit vastgelegde blaadjes muziek de middagpauze in. Je hoort ook het getoeter van auto’s, het kletteren van servies en het neerlaten van rolluiken voor de winkels, en een uur lang bereidt men zich voor op het grote, prachtige feest dat in de witte steden van het zuiden van Frankrijk ‘eten’ heet.

En dan is het zover: het is middagpauze. Buiten op straat kun je de klokken in de huizen horen tikken, de zachte stemmen van de keuvelende mensen, en de stilte is enorm en wit, een en al zon, licht zonder schaduw, een schitterende pauze. Ik kan in de kantoren de dichtgeklapte inktpotten zien staan en de typemachines die onder hun hoezen van zwarte oliedoek staan te rusten, en ik stel me de groene, smalle registers in de lades voor, waar de rijkdom verzameld wordt, en ook de zijden draden, miljoenen zijden draden in grote machines, wachtend op hun afwerking tot een glanzende stof.

Vanavond wil ik de gezegende Fourvière bezoeken. Ik heb lang staan kijken naar deze prachtige heuvel, als een onderdanige, onwetende oermens die omhoogkijkt naar een symbool van bovenzinnelijke macht. Want dat is hoe de basiliek daar staat, met haar brede front naar de stad gericht, vier zuilen, drie poorten onder een fronton, en helemaal bovenop een kruis als een bloeiende bloem, geflankeerd door twee ronde torens die de wacht lijken te houden, en beneden is er een trap met vele brede effen treden, een trap die je niet beklimt maar waarop je neerknielt. Hier, precies op dezelfde plek, bevond zich ooit het Romeinse forum, symbool van een andere macht. Het schonk zijn plein en zelfs een deel van zijn stenen voor de bouw van een kleine kapel van hetzelfde – stenen – vlees en bloed. Het ene symbool kwam in de plaats van het andere, dezelfde steen diende even trouw de nieuwe macht als hij de oude had gediend en maakte er een even stevige basis van uit. Uit heel West-Europa komen pelgrims eenmaal per jaar op bezoek bij deze stenen.

De eerste kapel verrees in de negende eeuw. Ze werd machtiger en belangrijker en kreeg kostbare geschenken van Louis xi, Louis xii en Louis xiii. Maar pas toen de stad in 1642 door de pest gruwelijk dreigde te vergaan, bewees de kapel op de heuvel haar wonderbaarlijke kracht. Boven waren de mensen veilig en sindsdien trekt elk jaar op 8 september een processie door de Fourvière, en dan zegent de aartsbisschop de stad. De nieuwe basiliek staat er pas sinds 1896. Ze heeft vijftien miljoen francs gekost – het geld van de arme gelovigen.

De basiliek is gebouwd als symbool voor Lyon en om de stad te representeren. En ik heb nog nooit een modern monument gezien dat tegelijk zo groots en zo elegant is, waarvan de kracht verscholen gaat achter zulke fijne details. Heiligen dragen het fronton, ze ondersteunen het met hun hoofd. Ze staan als pijlers tussen de booggewelven en ook al oefenen de menselijke figuren een technische functie uit, ze lijken zo echt dat elke steen begint te ademen, zo dichtbij is het leven, en dat het enorme en al voltooide gebouw nog steeds lijkt te groeien. En hoewel deze beelden altijd onder deze stenen zullen blijven staan, lijkt het alsof ze gewoon hun bezigheden even hebben gestaakt. Alsof ze zo meteen in beweging komen en de kerk naar voren zal schuiven, ze staat al aan de rand, ze komt naar de pelgrims toe, telkens op 8 september, de heilige dag.

De heuvel is één grote stenen trap, elke steeg bestaat uit kleinere traptreden en wordt geflankeerd door oude huizen uit grote stenen van de vesting, met bonte leien daken die glanzen als paarlemoer, het ene steekt telkens een kop boven het andere uit, allemaal zijn ze gesloten, allemaal stil, alsof ze voor het hele jaar de gelofte van stilte hebben afgelegd, tot de komst van de pelgrims. Dan gaan de deuren open, er worden kruiken water en wijn naar de aankomende gelovigen gebracht, op elke trede wordt iemands dorst gelest. De gasten staan tot op het smalste drempeltje. Vandaag hoor je alleen bonte distelvinken en gele kanarievogels die voor de deuren kwinkeleren in idyllisch groene kooien, naast keurige brievenbussen, waarvan elk huis er vier of vijf heeft, om de postbode de steile tocht naar de huizen boven te besparen.

Achter de basiliek begint Rome – een Rome dat leeft. Alle opgegraven voorwerpen heeft men laten staan in plaats van ze in een museum onder te brengen. Elke bezoeker heeft het heerlijke gevoel de eerste te zijn die dit ontdekt. Er staat een Romeinse vaas midden in een bloeiend bloemenbed, precies als achttienhonderd jaar geleden, de tuinier bedient zich levendig van een antieke stenen gieter en bij het tuinpoortje staat een Romeinse hond met het opschrift: Cave Canem! Het is een primitieve hond uit zandsteen, iets tussen een leeuw, een wolf en een beer in, een afschuwelijke mengeling van wrede dieren en toch net zo speels en onschuldig als mijn herinnering aan de lessen Latijn. Wat hebben de gymnasiasten in Lyon het getroffen! Zelfs Latijnse grammatica is hier niet abstract. Elke regel kunnen ze met hun handen grijpen. Alle uitzonderingen komen ze wandelend, langs de kant van de weg tegen. De stenen lichten het verleden toe. Er loopt een weg rechtstreeks naar Rome, recht naar de klassieke oudheid toe, langs die weg zijn de Romeinen hiernaartoe gekomen, hier staken ze de Saône over, ze bestegen deze heuvel om over het landschap te kunnen kijken, aan de overkant van de rivier begonnen ze stenen op elkaar te stapelen en hesen ze een vesting zoals men vandaag de vlag hijst.

Van hieraf kan ik mijn eerste witte stad in haar volle uitgestrektheid zien liggen. Ze is precies zoals ik me haar had voorgesteld. Alles is er: flakkerende huizen, witte muren die baden in het zonlicht, platte daken in iriserende kleuren, trillende schoorstenen die kleine blauwe wolkjes uitstoten als zacht bouwmateriaal voor het blauw van de hemel. Krijtwitte wegen, brede strepen die wegvluchten en uitlopen in het groen van de velden, zich haastend naar de donkergroene bossen en de blauwe rotsen aan de horizon, waarachter Rome ligt, de erfgename van Griekenland en onze eerste leermeesteres. Rome leeft nog, het leeft nog. Daar luiden al de zware klokken van de middeleeuwse torens, daar rijden al de stemmen van de kathedraal van Saint-Jean te paard naar binnen in de bloeiende stenen van het oude Rome, daar verrijzen al de fijne, spitse torens van de kerk van Saint-Nizier, de ranke daken bewapend met puntige bulten en stekels en bovenaan gesierd met het kruis der verzoening.

De schaduwen van de avond spreiden zich uit over de wereld, het stemgeluid van de straten verzacht, het geruis van de Rhône is harder. Ik kan nog steeds het stadhuis onderscheiden, de stadsbibliotheek en de kerk van Saint-Martin die muren heeft als een burcht. De maan verschijnt achter de rotsen en de witte stad wordt nog witter, de stenen proberen harder te schijnen dan de maan en in lieflijke eendracht stromen Rhône en Saône, de een haastig en de ander bedachtzaam, op hetzelfde doel af, de langverwachte vereniging, en ze houden de witte stad omkneld als een kostbaar bezit dat ze nooit meer willen loslaten.

Colofon

Deze uitgave werd mede mogelijk gemaakt door het
Joseph Roth Genootschap.

Tekst © 2017 vertaling Els Snick /

Uitgeverij Bas Lubberhuizen

Voorwoord © 2017 Bart Van Loo

Tekeningen © 2017 Joep Bertrams

Nawoord © 2017 Ilse Josepha Lazaroms

Omslagontwerp Piet Gerards Ontwerpers

Tekstredactie Marcel van den Boogert

Correctie Jeroen Teitler

NUR 508

eboek ISBN 978 90 5937 476 8

lubberhuizen.nl

josephrothgenootschap.org

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2017, met
ISBN 978 90 593 7475 1