Raymond van den Boogaard

De religieuze
rebellen van de
Vrije Gemeente

DE VERGETEN OORSPRONG VAN PARADISO

Uitgeverij Bas Lubberhuizen

Tekst © 2018 Raymond van den Boogaard

Afbeeldingen © 2018 De rechten op de afzonderlijke illustraties berusten bij de in de verantwoording genoemde instellingen en fotografen of hun rechtsopvolgers. De uitgever heeft ernaar gestreefd de rechten volgens de wettelijke bepalingen te regelen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden.

Alle rechten voorbehouden

Omslag Karin van der Meer

Foto omslag: het gebouw van de Vrije Gemeente omstreeks 1880, Stadsarchief Amsterdam

E-BOOK ISBN 978 90 5937 515 4

Deze digitale editie is gemaakt op basis van de eerste druk, 2018 met ISBN 978 90 5937 5130

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 5937 5130 (1e druk 2018)

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.lubberhuizen.nl

Inhoud

De religieuze voorgeschiedenis van een concertzaal

Vooruitgang met een ‘klein kuddeke’

‘Wij kunnen niet anders’

‘Gemengde aandoeningen’

Een eigen gebouw

Het lijden van Mohrmann

Een eigenaardig individu

Predikant in een rustige wereld

Goudzoekers in Amsterdam

‘Apenboekje’

‘Ariërs’ en ‘Semieten’

Godsdienst in de tijd

Niet voor arbeiders

Religieuze feministen

Godsdienst, literatuur en onzedelijkheid

Vergruisd geloof

De wijde wereld

Het filiaal in Grand Rapids, Michigan

De voorganger trekt erop uit

Balans in een nieuwe wereld

Altijd in de minderheid

Hoe het verderging

Afscheid van domineesland

Verantwoording en noten

Bibliografie en bronnen

De religieuze voorgeschiedenis van een concertzaal

Iedere keer als ik in Paradiso een concert bijwoon of een feestje vier, kijk ik even naar die plek boven het podium. ‘Soli Deo gloria’ staat daar in steen gebeiteld – God alleen de eer. De gouden verf waarmee de letters in 1907 waren ingekleurd, heeft de tand des tijds niet doorstaan. Op een dag in 1941 hebben mijn ouders onder die inscriptie gestaan om hun huwelijk religieus te vieren – zij in het wit, hij in jacquet.

Niet dat ze gelovig waren. Maar dat hoefde ook niet in de Vrije Gemeente, de godsdienstige vereniging die het huidige Paradiso heeft laten bouwen als ‘gebouw voor samenkomsten’. Het woord ‘kerk’ was taboe, zo vrijzinnig en open wilde de Vrije Gemeente zijn. Ik vermoed dat mijn ouders, wier burgerlijk huwelijk eerder die dag was voltrokken op het Amsterdamse stadhuis aan de Oudezijds Voorburgwal, hier voornamelijk stonden om de vader van de bruid een plezier te doen. Deze Johannes Gaukstert was van eenvoudige komaf en had het tot bankdirecteur gebracht. Waarschijnlijk was hij bezorgd dat zijn moeizaam verworven maatschappelijk prestige eronder zou lijden, wanneer het huwelijk van zijn enige kind werd voltrokken zonder religieus ritueel. In godsdienstig opzicht ‘niets’ zijn werd tot in de jaren zestig van de vorige eeuw in sommige kringen met argwaan bezien.

In zo’n geval was de Vrije Gemeente een veilige keus: de enige verplichting voor de gemeenteleden was het betalen van contributie. Vanaf het begin in 1877 was de vereniging een godsdienstige vrijhaven, zonder leerdwang en zonder belijdenis. Een non-kerk die de gedachten vrij liet. Zodat je, wanneer je gevraagd werd naar je geloof, niet ‘niets’ hoefde te antwoorden.

De spreuk boven het podium van Paradiso is niet de enige zichtbare herinnering aan de oorspronkelijke functie van het gebouw. Achter de mengtafels van de geluidstechnici in de grote zaal is in de muur een gedenksteen aangebracht voor P.H. Hugenholtz jr. (1834-1911), voorganger tijdens de eerste decennia. Achter de bar bevindt zich een soortgelijke plaquette ter ere van zijn collega H.G. van Wijngaarden, die na de Eerste Wereldoorlog de in het slop geraakte vereniging nieuw leven wist in te blazen.

Wie het gebouw betreedt, ziet boven de hoofdingang nog altijd ‘De Vrije Gemeente’ gebeiteld in het natuurstenen portaal. De ruimten die ooit lokalen voor godsdienstles waren, links en rechts van de hoofdingang, zijn nu in gebruik als garderobe en receptie. De grote zaal is verrassend goed bewaard gebleven, met zijn gietijzeren pilaren en die grappige houten balustrade van het eerste balkon. Op het uitbouwtje in het midden stond ooit de koordirigent met zijn stokje te zwaaien. Bij het bekijken van negentiende-eeuwse foto’s van de zaal herken je onmiddellijk Paradiso. Alleen waren toen de hoge ramen nog niet verduisterd, zodat de zaal overdag baadde in licht.

We mogen de rebelse jongeren van de jaren zestig wel dankbaar zijn dat het gebouw er nog staat. Met hun kraakacties en bezettingen dwongen ze bij de gemeente Amsterdam een ‘beat-sociëteit’ af. Zonder hun gedram zou het gebouw in 1965 zijn afgebroken, om plaats te maken voor een hotel.

Vele bezoekers van Paradiso hebben nog wel een vaag vermoeden van de vroegere functie van het gebouw. Het was een kerk, zeggen ze dan – de oprichters van de Vrije Gemeente zouden zich in hun graf omdraaien, als ze het hoorden. Hun streven was niets meer of minder dan een algehele vernieuwing van het religieuze leven. De godsdienst moest worden bevrijd van knellende historische conventies en van het geloof aan wonderen, zij moest in overeenstemming worden gebracht met de laatste stand van zaken in de wetenschap, zoals de evolutieleer van Darwin. Hoewel het christelijk geloof in zijn protestantse vorm de basis bleef, was er ook aandacht voor andere wereldgodsdiensten, zoals het boeddhisme. Die openheid kwam voort uit een groot liberaal vertrouwen in de vooruitgang van de mensheid, materieel en geestelijk.

Zo’n programma doet anderhalve eeuw later wat naïef en zelfs zonderling aan, omdat de godsdienst niet langer wordt ervaren als vanzelfsprekende hoeksteen van het maatschappelijke leven. De oprichters van de Vrije Gemeente meenden in 1877 echter dat er bij alle stormachtige economische, technische en maatschappelijke veranderingen van hun tijd een risico bestond dat de mens vervreemd zou raken van moreel of spiritueel besef, en dat een leven dat geheel in de greep was van materiële overwegingen, de menselijke natuur tekortdeed. Ook naar hedendaagse maatstaven is dat geen vreemde gedachte.

Het eerste hoofdstuk van dit boek behandelt de stichting van de Vrije Gemeente en het verenigingsleven in de eerste decennia van haar bestaan. Deze afsplitsing van de Nederlandse Hervormde Kerk is een zeldzaam voorbeeld van een kerkscheuring die niet is uitgegaan van recht-, maar van vrijzinnigen. Ik probeer de conflicten en meningsverschillen te beschrijven die tot de afsplitsing leidden en de wijze waarop het streven naar een alternatief vorm kreeg.

In het tweede hoofdstuk ga ik in op het leven en denken van de eerste voorganger, P.H. Hugenholtz jr. Hij wordt hier gemeenzaam aangeduid als ‘Herman’ Hugenholtz, om hem te onderscheiden van de vele andere telgen uit het predikantengeslacht die in dit verhaal een rol spelen. Herman Hugenholtz was de drijvende en bindende kracht van de vereniging, nadat zijn broer Reinhard zich kort na de oprichting gedesillusioneerd had teruggetrokken. Herman was een dominerende persoonlijkheid, zowel in de interne gedachtewisseling als in het beeld dat de buitenwereld van de Vrije Gemeente had.

In hoofdstuk drie probeer ik na te gaan welke positie de Vrije Gemeente innam in enkele grote vraagstukken uit het laatste kwart van de negentiende eeuw: de ‘sociale kwestie’, de plaats van de vrouw in de samenleving, de literatuur en de ontwikkeling van het religieuze leven in Nederland. Dat lijken gerechtvaardigde vragen aan een vereniging die pretendeerde de moderniteit in pacht te hebben en meende dat godsdienstigheid onmisbaar was in de moderne samenleving.

Het vierde hoofdstuk beschrijft het enige filiaal van de Vrije Gemeente, afgezien van een paar plaatselijke studiegroepen her en der in Nederland. Het stond in de Amerikaanse stad Grand Rapids, in Michigan. We volgen Herman Hugenholtz in zijn internationale contacten en zien hoe in deze tijd de vrijzinnigheid een mondiale dimensie kreeg.

Hoofdstuk vijf gaat over de balans die de stichters van de Vrije Gemeente rond 1900 opmaakten van hun streven en schetst beknopt het reilen en zeilen van de vereniging na het overlijden van Herman Hugenholtz in 1911.

Dit boek kent een aantal beperkingen. Essentieel in de Vrije Gemeente was het ontbreken van geloofsdwang en dogma, en in sommige verslagen van bijeenkomsten komen inderdaad grote verschillen in inzicht naar voren. In de meeste gevallen echter komt in de archieven, en in de voornaamste bron van dit boek, het blad Stemmen uit de Vrije Gemeente, vooral voorganger Herman Hugenholtz aan het woord. Zijn inzichten en opinies kregen de leden niet als een doctrine opgelegd, maar wel eindigde menige debatavond met zijn conclusies. Zijn persoon domineert daardoor ook in dit boek.

De dood van Herman Hugenholtz in 1911 betekende niet het einde van de Vrije Gemeente – ze bestaat nog steeds, al beschikt ze niet langer over een eigen gebouw. Wel is het godsdienstige avontuur dat in 1877 begon in de twintigste eeuw van karakter veranderd. De ondogmatische hemelbestormers hadden in godsdienstig en politiek opzicht de wind minder mee dan ze hadden gehoopt en verwacht. De vereniging ontwikkelde zich tot een vrijzinnig-protestantse organisatie, zoals er meer waren en zijn.

De geschiedenis van het vrijzinnig protestantisme laat ik aan anderen over, want ik ben geen kerkhistoricus. Evenmin pretendeer ik een bredere beschrijving te geven van de zogeheten ‘moderne’ stroming onder Nederlandse theologen en predikanten in de negentiende eeuw, de intellectuele bedding waarin de Vrije Gemeente is ontstaan. Wel is me bij het lezen van al die gepassioneerde discussies in lang vergeten bladen en brochures opgevallen hoe weinig historisch onderzoek er op dit gebied is gedaan. Veel drukwerk uit de negentiende eeuw is bovendien verloren gegaan of uiterst moeilijk te vinden.

De vrijzinnigen lijken minder ijverig te zijn geweest dan rechtzinnige protestanten met het bijhouden van hun archieven en het documenteren van hun geschiedenis. Anders dan gereformeerden (na de Doleantie van 1886) en katholieken bouwden ze geen imposante kerkgebouwen en stichtten ze geen politieke partijen en universiteiten. De Vrije Gemeente, met haar archief dat doorloopt tot 1965 en haar voormalige gebouw, is in dat opzicht een uitzondering. Gelukkig neemt de belangstelling voor deze richting toe, zoals vorig jaar bleek bij het verschijnen van de baanbrekende dissertatie van T.E.M. Krijger over de in 1870 opgerichte Nederlandse Protestantenbond (NPB), waaraan de Vrije Gemeente verwant was.

Die toegenomen aandacht lijkt me een verlate historische rechtvaardigheid. Lang is voetstoots aangenomen dat vrijzinnigen – met inbegrip van oudere groeperingen als remonstranten en doopsgezinden – marginale verschijnselen waren binnen het godsdienstig bestel van Nederland. Maar wie Nederland anno 2018 beziet, kan zich afvragen met welke negentiende-eeuwse religieuze stroming ons land meer overeenkomst vertoont. Met die van de op ‘soevereiniteit in eigen kring’ gerichte, machtige systeembouwers in gereformeerde of katholieke kring? Of met die van tastende vrijzinnigen als die aan de Amsterdamse Weteringschans?

Ook de twijfelaars, weifelaars, onzekeren en mislukkelingen hebben recht op de beschrijving van hun geschiedenis. Meer dan de geschiedenis van een gebouw is dit boek een bescheiden poging om een mentaliteit te beschrijven. Het is een verhaal over mannen en vrouwen die in een tijd van grote veranderingen alles uit de kast haalden om ook het geestelijk leven op een nieuwe leest te schoeien. Zij deden dat omdat ze het van groot belang achtten. In hoeverre ze daarin slaagden is natuurlijk een andere zaak. Sommige van de in de Vrije Gemeente verkondigde ideeën vormen voor de hedendaagse lezer zelfs pijnlijke lectuur, met name die over de verhouding tussen het ‘semitische’ en het ‘arische’ element in de godsdienst.

De Vrije Gemeente was oorspronkelijk bedoeld als een modern, landelijk alternatief voor de Nederlandse Hervormde Kerk. Tot grote teleurstelling van de initiatiefnemers is zij echter altijd klein gebleven. Niet voor niets werd al in de eerste zondagse bijeenkomst nadrukkelijk verwezen naar Lucas 12:31. Daarin spreekt Jezus zijn volgelingen aan als een ‘klein kuddeke’ en roept hij hen op niet bevreesd te zijn, ondanks hun geringe aantal. Dat ‘klein kuddeke’ zou door de jaren heen terugkeren in elke jubileumtoespraak. Maar ‘klein’ is nog niet irrelevant, zelfs niet in de eenentwintigste eeuw. De mens moet in elk tijdperk tenslotte steeds opnieuw zijn positie bepalen tegenover de grote vraagstukken van zijn tijd.

Raymond van den Boogaard

VOORUITGANG MET EEN ‘KLEIN KUDDEKE’

Twee broers stichten een kerk ‘van de toekomst’, die echter geen kerk mag heten. Het aantal volgelingen valt bitter tegen. Er verrijst een gebouw dat ook al geen kerk mag worden genoemd. Daar komen op zondagmorgen de leden bijeen om zich te laten stichten. Geregeld worden er ook niet-godsdienstige bijeenkomsten gehouden, die veel publiek trekken. Het ledental blijft een bron van zorg. Het hemelbestormende elan van de eerste jaren slijt op den duur en ten slotte ziet een eerzame godsdienstonderwijzer door de Vrije Gemeente zijn bestaan gebroken.

‘Wij kunnen niet anders’

De bijeenkomst in hotel De Keizerskroon aan de Kalverstraat zal op 9 november 1877 om acht uur ’s avonds beginnen en de toegang is tien cents, zo meldt de advertentie die het initiatiefcomité in de dagbladen heeft laten zetten. Maar om zeven uur is de zaal al zo overvol dat de verslaggever van het Algemeen Handelsblad niet meer weet waar hij zijn opschrijfboekje moet laten. Zelfs enkele organisatoren slagen er niet meer in zich door de menigte heen een weg te banen in de richting van het spreekgestoelte.

Twee broers spelen op deze avond de hoofdrol en te midden van het gedrang weten zij het woord te nemen. De predikanten Philip Reinhard en Petrus Hermannus Hugenholtz jr. maken bekend dat ze hun ambt van predikant in de Nederlandse Hervormde Kerk van Amsterdam neerleggen. Zij zoeken medestanders bij de oprichting van een nieuwe godsdienstige organisatie, die meer dan de bestaande protestantse kerken aan de eisen des tijds beantwoordt.

Op 7 november 1877 worden ‘moderne leden van de Nederlandsche Hervormde Kerk’ in het Algemeen Handelsblad opgeroepen om bijeen te komen in De Keizerskroon om ‘stappen te beramen (…) die Kerk te verlaten’. (Delpher)

In het Amsterdam van 1877 is dat groot nieuws. Het liberale Handelsblad – niet direct het orgaan van kerkelijk geïnteresseerden – zal de volgende dag op de voorpagina ruim plaats inruimen voor het artikel van de benarde verslaggever in De Keizerskroon. Het rommelt al jaren in de Nederlandse Hervormde Kerk van Amsterdam, de kerkelijke richting met de meeste gemeenteleden en de meeste kerkgebouwen, waaronder de Oude en de Nieuwe Kerk. Het rommelt trouwens overal in Nederland binnen de Hervormde Kerk, tussen ‘moderne’, vrijzinnige dominees die de Schrift minder letterlijk opvatten, en meer orthodoxe predikanten die, veelal gesteund door een meerderheid van hun gemeenteleden, menen dat aan het geloof der vaderen en aan Gods woord niet mag worden getornd.

Gebouw De Keizerskroon, Kalverstraat 71, getekend door J.M.A. Rieke in 1886. Hier vindt op 9 november 1877 de roerige meeting plaats, waar de oprichting van de Vrije Gemeente bekend wordt gemaakt. (Stadsarchief Amsterdam)

In Amsterdam lijkt deze tegenstelling uit de hand te lopen, zeker sinds de onstuimige Abraham Kuyper in 1870 zijn intrede heeft gedaan onder de plaatselijke dominees. Dezelfde Kuyper zal in 1886 verantwoordelijk zijn voor de Doleantie, de grootste scheuring in de geschiedenis van het Nederlandse protestantisme en de aanleiding tot de oprichting van de landelijke Gereformeerde Kerken. Kuyper is enorm populair onder de eenvoudigen van geest, die het gros van de gelovigen uitmaken. In deze tijd van grote economische en sociale veranderingen haken de ‘kleine luyden’ naar duidelijkheid bij de uitleg van de Schrift en naar eerbiediging van het traditionele geloof. Kuyper voorziet in die behoefte.

Scheiding der geesten

Dat het geloof der vaderen het zwaar te verduren heeft en zijn relevantie in het dagelijks leven dreigt te verliezen, daarover zijn vrij- en rechtzinnigen het roerend eens. De remedie die de twee facties voorstaan is echter diametraal verschillend. De orthodoxen willen een strikte naleving van de Bijbel en eisen dat de gelovige Gods Woord boven alles stelt.

De gebroeders Hugenholtz daarentegen zijn zogeheten ‘moderne’ predikanten, die de godsdienst willen aanpassen aan eigentijdse inzichten. Dat betekent onder meer het opgeven van wetenschappelijk onhoudbare geloofsartikelen als een schepping in zes dagen en Christus’ lichamelijke opstanding uit de dood. Wat verkondigd wordt als goddelijke openbaring is veeleer het product van omstandigheden en tradities uit een ver of meer recent verleden, menen de modernen. Zij willen de dogmatische ballast overboord zetten om een gezuiverde ethiek en een innig gevoelsleven te kunnen behouden. De orthodoxen ontwaren daarin een heilloos hellend vlak: wat blijft er van het geloof over, als het wordt voorgesteld als iets relatiefs en tijdelijks?

De Vrijheid, weekblad van de Vereeniging tot handhaving en voortplanting van het liberale beginsel in de Ned. Herv. Gemeente te Amsterdam, het orgaan van de ‘moderne’ hervormden in Amsterdam. (Delpher)

Achter het conflict gaan allerlei andere spanningen schuil. Predikanten hebben op de universiteit veelal kennisgemaakt met de moderne wetenschap, die weinig boodschap heeft aan goddelijke openbaringen. Zij vormen in de samenleving een intellectuele kaste – opiniemakers, zou je tegenwoordig zeggen – en spelen ook een toonaangevende rol, bijvoorbeeld in de literatuur en de politiek. Voor een groot deel der gelovigen daarentegen is het geloof een houvast in een leven van rechteloosheid en armoede. Als op zondag vanaf de kansel de waarde van ‘Jezus’ bloedoffer’ in twijfel wordt getrokken, sta je helemaal met lege handen – niks geen hemelse zaligheid na een ellendig leven op het ondermaanse.

De Nederlandse Hervormde Kerk is in het Koninkrijk der Nederlanden nooit officieel de staatskerk geweest, maar kon zichzelf dankzij de kerkpolitiek van koning Willem I wel beschouwen als de nationale of ‘publieke’ kerk. Als overkoepelend kerkelijk genootschap, waarbinnen verschillende religieuze nuances bestonden, belichaamde zij min of meer de Nederlandse natie. Bij de Afscheiding van 1834 zette Willem I de marechaussee in tegen andersdenkenden, maar zulke repressie behoort in 1877 tot het verleden. De Grondwet van 1849 geeft iedereen de vrijheid om te geloven of niet te geloven, geestelijken aan te stellen en kerken te bouwen. Hervormde predikanten hebben in zoverre een geprivilegieerde positie dat ze – evenals sommige pastoors – hun traktement deels van de staat ontvangen.

De roemrijke historie van de Nederlandse Hervormde Kerk gaat terug tot de Reformatie en de Opstand tegen Spanje, maar zij is niet immuun tegen veranderingen die de geest der eeuw met zich meebrengt. De formele gelijkberechtiging van burgers, vastgelegd in de Grondwet, wordt ook in het kerkelijke leven doorgevoerd. Daarvan profiteren echter in eerste instantie niet de modernen, maar juist de rechtzinnigen, die in Kuyper hun leidsman zien. In 1867 doet in de Nederlandse Hervormde Kerk het principe van one man, one vote zijn intrede bij de verkiezing van kerkenraden, regionale classisbesturen en de landelijke synode. Man moet hier begrepen worden in letterlijke zin: het kiesrecht gold alleen voor mannen, niet voor vrouwen. De meerderheid van rechtzinnige gelovigen krijgt voortaan invloed op de predikanten die worden aangesteld.

In Amsterdam heeft die democratisering de intocht van orthodoxe predikanten als Kuyper ten gevolge, die zich keren tegen het ‘leven en laten leven’ dat binnen de hervormde gemeente gebruikelijk is. Vanouds zorgde een stedelijke elite ervoor dat de samenstelling van de kerkenraad en het predikantenkorps de verschillende nuances van het Nederlandse calvinisme weerspiegelde, maar die tijd is voorbij.

In onze tijd associëren we de grote stad misschien eerder met secularisatie en vrijzinnigheid, maar in het Amsterdam van de jaren 1870 is dat heel anders: een meerderheid van de gelovigen is geporteerd voor religieuze duidelijkheid en orthodoxie – de tijden zijn al woelig genoeg buiten de kerk. Tegen die achtergrond werpen Kuyper en zijn medestanders zich op voor het ware geloof en binden zij in de eerste plaats de strijd aan met de moderne predikanten.

Reinhard Hugenholtz. (Stadsarchief Amsterdam)

De modernen geven zich in Amsterdam echter niet direct gewonnen. Zij verenigen zich, bijvoorbeeld in de ‘Vereeniging tot handhaving en voortplanting van het liberale beginsel in de Ned. Herv. Gemeente te Amsterdam’, die het weekblad De Vrijheid uitgeeft. Uit de weinige bewaard gebleven nummers van dit krantje spreekt een zekere benauwenis: terwijl het liberale beginsel overal ter wereld terrein wint, in aansluiting bij de ontwikkelingsgang van de mensheid, is binnen de hervormde gemeente van Amsterdam het tegendeel het geval.

Abraham Kuyper blijkt bovendien een buitengewoon dynamische figuur. Hij gebruikt Amsterdam als springplank en ontpopt zich als een orthodoxe leider van landelijke allure. Zijn theologische en politieke invloed neemt toe dankzij het in 1872 opgerichte dagblad De Standaard. Vanaf 1874 zit hij in de Tweede Kamer en in 1879 richt hij de Anti-Revolutionaire Partij (ARP) op, de eerste politieke partij van Nederland. Een jaar later is hij de drijvende kracht achter de stichting van de Vrije Universiteit in Amsterdam.

Oorlog

Kuypers strijdmethoden doen aan oorlog denken en de gebroeders Hugenholtz hebben er in de jaren voor 1877 ruimschoots mee te maken gehad. ‘Ik ga heen, niet omdat de moeilijkheden, de kibbelarijen en de plagerijen mij verdrieten […], maar omdat ik vast geloof dat de moderne richting geen toekomst meer heeft […] in de benauwde atmosfeer van onze kerk,’ schrijft Herman Hugenholtz in een brochure die het heengaan van de broers uit de Hervormde Kerk moet verklaren.

Herman Hugenholtz. Portret door Ferdinand Hart Nibbrig, De Amsterdammer, 5 april 1896. (Bijzondere Collecties Universiteit van Amsterdam)

Een voorbeeld van zulke ‘kibbelarij’ vindt plaats op 31 oktober 1876, als Herman in de Nieuwe Kerk een dienst wil leiden ter herdenking van het feit dat Luther in 1517 op die dag zijn stellingen aan de deur van de slotkapel te Wittenberg spijkerde. Predikant en kerkkoor zien zich de weg versperd door een stel politieagenten, opgetrommeld door de ouderling Snel, die deze dag optreedt als kerkmeester. De rechtzinnige Snel, in het dagelijks leven apotheker, vreest een schending van de openbare orde door ‘komedie-achtig vertoon’ in de kerk. Zo zou het koor van plan zijn geweest liederen ten gehore te brengen die niet voorkomen in de synodaal goedgekeurde liedbundel. Hugenholtz en de zijnen weten de politiemacht te overtuigen dat kerkelijke disputen buiten haar competentie vallen, zodat de dienst alsnog doorgang kan vinden. Maar ouderling Snel geeft zich niet gewonnen: hij verspert de koorleden de toegang tot de voor hen bestemde tribune en verbiedt de kerkknechts, op straffe van ontslag, de gedrukte teksten van de te zingen liederen rond te delen.

Orthodoxen klagen regelmatig moderne predikanten aan bij de kerkenraad, omdat ze tegen een voorschrift of voorgeschreven formule hebben gezondigd. Bij een doop pleegt Herman Hugenholtz niet te zeggen, zoals voorgeschreven, ‘ik doop u in de naam des Vaders’, maar ‘tot de naam des Vaders’ – evenals andere moderne predikanten heeft hij een broertje dood aan formules die de dominee een bovennatuurlijke pretentie verlenen. Een klacht van deze strekking komt in april 1877 voor bij de kerkenraad van Amsterdam, die hem met 54 stemmen voor en slechts vijf tegen doorstuurt naar de classis, het regionale bestuursniveau. Theoretisch kan die stap tot schorsing van de predikant aanleiding geven, maar het classicale bestuur ziet kennelijk op tegen een confrontatie en redt zich eruit met de uitspraak dat de reglementaire termijn voor klagen is verstreken.

Een ‘oorlog à outrance’ voerden de orthodoxen onder Kuyper tegen de moderne predikanten van hun gemeente, schrijft Herman Hugenholtz in zijn in 1904 verschenen autobiografie. Een ander voorbeeld: in 1871 stuurde de kerkenraad, op aandringen van de net in Amsterdam benoemde collega-predikant Abraham Kuyper, een klacht tegen Herman Hugenholtz naar de classis, omdat Hugenholtz vanaf de kansel de lichamelijke opstanding van Christus zou hebben geloochend. Dat was waar: de ontkenning van Christus’ lichamelijke opstanding, zijnde in strijd met de meest fundamentele wetenschappelijke inzichten, gold in deze jaren als de lakmoesproef voor moderne predikanten. Kuyper hoopte dat een veroordeling van Hugenholtz door de classis de weg zou openen om alle moderne predikanten van de Amsterdamse Hervormde gemeente aan te pakken.

Nadat de classis Hugenholtz echter had vrijgesproken, lieten zeventien rechtzinnige ouderlingen dat niet op zich zitten. Zij kondigden aan ‘zich voortaan zoveel het ambt toelaat, [te] zullen onthouden van godsdienstige verrichtingen door moderne predikanten’ en hun preken niet meer aan te willen horen. Ze riepen de andere gemeenteleden op hetzelfde te doen. Antipathie tegen bepaalde predikanten was geenszins hun drijfveer, schreef Abraham Kuyper in een ophitsende brochure. Kuyper toonde alle begrip voor ouderlingen die vanwege gewetensbezwaren niet wilden assisteren bij de bediening der sacramenten, ‘wanneer daarbij predikanten voorgaan, die een andere godsdienst belijden’.

Herman Hugenholtz maakte zich er erg boos over. Het optreden van de zeventien was ‘niet mannelijk, noch waardig, noch edel’, meende hij en riep de ouderlingen in kwestie vergeefs op de Hervormde Kerk te verlaten. Er kwam steun voor de modernen: 1077 mannelijke gemeenteleden, plus nog eens 245 vrouwen, tekenden een bij boekhandels liggend protest tegen de boycot der ouderlingen. Deze zaak liep met een sisser af, maar oproepen tot een boycot van de moderne dominees had in later jaren vaak succes. Deze preekten dan voor vrijwel lege kerken. Ook kwam het voor dat ouderlingen, indien hun in een moderne preek iets niet zinde, de predikant het woord ontnamen en verder spreken onmogelijk maakten.

Abraham Kuyper, Het vergrijp van de zeventien ouderlingen, 1872. Kuyper verdedigt hierin de boycot van moderne dominees. (Bijzondere Collecties Universiteit van Amsterdam)

Schouwburg en sjoel uit den boze

De strijd tussen moderne predikanten en rechtzinnige gelovigen dateerde in de Amsterdamse gemeente niet van vandaag of gisteren, al werd hij na de komst van Abraham Kuyper wel veel heviger. Een cause célèbre was de benoeming in 1853 van Louis Suson Pedro Meijboom, die zich op zijn eerdere post in Groningen had doen kennen als een twijfelaar aan ‘de onfeilbaarheid der apostelen, de Godheid van Jezus en de schulddelging door het bloed van Golgotha’. Nadat talloze bezwaarprocedures van orthodoxe gelovigen door het hogere kerkgezag – toen nog vast in handen van notabelen – waren verworpen, moest de ‘ketterse’ predikant bij zijn eerste optreden in Amsterdam door de politie naar de kansel begeleid worden. Niet iedere predikant kon er op den duur tegen in zo’n sfeer te werken: in 1875 gaf Gerrit van Gorkom, sinds zeven jaar een vrijzinnige voorman in de Amsterdamse gemeente, er de brui aan en vertrok naar de Remonstrantse Broederschap.

Herman Hugenholtz lijkt in de confrontatie stiekem weleens schik te hebben gehad. Zo roept hij in januari 1877 in een ingezonden brief de lezers van het Algemeen Handelsblad op in de Stadsschouwburg de Italiaanse acteur Ernesto Rossi in diens vertolking van Shakespeares Macbeth te gaan zien. ‘Een zo verheven kunstgenot kan in onze stad zelden gesmaakt worden.’ Het is een schande, schrijft hij, dat deze internationaal befaamde acteur in Amsterdam voor zulke slecht gevulde zalen heeft gespeeld.Het antwoord op deze provocatie laat niet lang op zich wachten – toneel werkt op orthodoxen al sinds de dagen van Vondel als een rode lap op een stier. Bij de volgende vergadering van de kerkenraad wordt er schande van gesproken ‘dat een dienaar van Gods heilig woord de mensen opwekt om naar dat Satanshuis op het Leidseplein te gaan’.

Reinhard Hugenholtz, de oudste van de twee predikanten-broers, is minder geneigd de confrontatie te zoeken dan de polemisch ingestelde Herman, maar in 1875 wordt de verstikkende atmosfeer ook hem te machtig. De Portugees-Joodse gemeente van Amsterdam heeft vertegenwoordigers van andere kerken uitgenodigd voor een feestelijke bijeenkomst – geen godsdienstoefening – ter gelegenheid van haar tweehonderdjarige bestaan. De hervormde kerkenraad slaat de uitnodiging af met een brief: ‘Het is [de christen] onmogelijk deel te nemen aan een feestviering die, van het standpunt zijner belijdenis, veeleer een oorzaak van smart dan van vreugde geacht moet worden te zijn.’