J.P. VAN DER LAAN-BOELENS

Lieve Eberhard,
in antwoord op je vragen

Terugblik van een vrouw op de bezettingstijd

Uitgeverij Bas Lubberhuizen

Eerste druk 1987

Tweede herziene druk 2018

Tekst en foto’s © 2018 Erven J.P. van der Laan-Boelens

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Sander Pinkse

Omslag Persoonsbewijs J.P. van der Laan-Boelens

Foto pagina 2 Portret J.P. van der Laan-Boelens, 4 oktober 1938, de verjaardag van haar man.

NUR 686

ISBN 978 90 5937 523 9

eboek ISBN 978 90 5937 524 6

lubberhuizen.nl

Voor mijn kleinkinderen:

                                                  Jobien, Edzard, Liesbeth, Claartje

                                                  Annekee, Lieselotte

                                                  Rover, Aike, Anne Hilde

                                                  Edze, Sicco

                                                  Lotte, Sebas, Lieve, Eline en Edze

Inhoud

Mama’s boek – Anneke Koksma-van der Laan

Woord vooraf

Proloog

1. Woede

2. Wat staat ons te wachten?

3. Het net trekt dicht

4. Gewetensvragen

5. Rampzalige dingen gebeuren

6. Van huis verdreven

7. Weer thuis in de zorgvolle winter van ’44-’45

Slotwoorden

Bijlage

Lijst van namen die in het boek voorkomen

Noten

Mama’s boek

Voorwoord bij de tweede druk

Na de uitzending van Zomergasten in 2017 hebben verschillende uitgevers Eberhard benaderd met het verzoek om een heruitgave van het boek van onze moeder te mogen verzorgen. Eberhard was zijn hele leven geïnteresseerd in geschiedenis en door de belevenissen van onze ouders had de Tweede Wereldoorlog zijn speciale belangstelling. Hij was van plan een inleidend hoofdstuk te schrijven bij deze heruitgave, maar helaas is dit hem niet gegund.

Mama sprak bij het verschijnen van haar boek in april 1987 de volgende woorden: ‘In gedachten zie ik mij weer zitten op 17 augustus 1983 met jou, Gert en jou, Eberhard op een terras in Amsterdam. Daar werd me niet gevraagd door jullie of ik doen wilde wat ik heb gedaan. Het werd me opgedragen en Eberhard, jij zei streng dat ik binnen de kortste keren een aantal vragen van je kon verwachten. Op 7 september, toen papa en ik je – voor de laatste keer – samen bezochten in Amsterdam, overhandigde je me die vragen. Bij herhaling heb ik je gezegd hoe je me met die vragen hebt geholpen om los te komen van wat mij zoveel jaren heeft bezwaard. Nogmaals, dank je wel. In september 1985 was het geschrift klaar en het was fijn Gert, dat jij je grondig en langdurig met de correctie hebt beziggehouden. Ook zeer bedankt. Kortom groot en klein stonden me bij, bedachten titels en gaven goede raad.’

In mei 1940 woonden onze ouders net een jaar in Rijnsburg, waar ze pasgetrouwd vanuit Groningen naartoe verhuisd waren om daar een dokterspraktijk over te nemen. Papa was 29, mama was 25 jaar en Joke was een baby van drie maanden.

Als kind ben je geneigd het leven te nemen zoals het komt, maar nu ik ouder ben, besef ik hoe moedig mijn ouders waren. Ook vind ik het bijzonder dat zulke jonge mensen zo’n belangrijke rol hadden in het Rijnsburgse verzet tegen de Duitse bezetters.

Anneke Koksma-van der Laan

Woord vooraf

Na de Tweede Wereldoorlog verstreken bijna veertig jaren waarin ik geen behoefte had te beschrijven wat er gebeurd was in mijn naaste omgeving in de jaren 1940-1945.

In september 1983 overhandigde mijn zoon Eberhard mij vragen over de oorlogs- en bezettingstijd die losmaakten wat in mijn herinnering lag opgeslagen aan persoonlijke ervaringen.

Plotseling was ik mij ervan bewust dat het van belang kon zijn om die ervaringen aan de volgende generaties door te geven.

Ik heb getracht mijn verhaal te schrijven aan de hand van deze vragen, die in het boek in een bijlage zijn opgenomen.

Er zijn weinig boeken over de Tweede Wereldoorlog door vrouwen geschreven. Ook dat is een reden voor publicatie.

Aankondiging van de vestiging als arts in Rijnsburg, 1938.

Aankondiging van het huwelijk van Edzard van der Laan en Jobien Boelens in 1939.

Trouwfoto 4 april 1939.

Proloog

Rijnsburg, september 1983

Lieve Eberhard,

‘De tijd vertekent’

Met deze woorden dek ik mij bij voorbaat in tegen wat ik waarschijnlijk historisch gezien niet altijd helemaal correct zal schrijven, over wat er gebeurd is, zolang geleden.

Ik vind het fijn dat jij zoveel belangstelling hebt voor onze ervaringen tijdens de Tweede Wereldoorlog en voor het verband tussen onze ervaring en de officiële geschiedschrijving.

Mijn geschrift zal wel rommelig van opzet worden: eerst beschrijf ik onze belevenissen tijdens de oorlogsdagen, vervolgens hoe het leven geleefd werd in bezettingstijd; ik zal informatie geven over de zaken waarnaar je vraagt en over gebeurtenissen schrijven die we van dichtbij meemaakten. Je vragen zal ik zoveel mogelijk in chronologische volgorde beantwoorden. Ik begin mijn verhaal in september 1939.

1

Woede

In mijn herinnering zie ik me staan onder de beuk in de tuin, op een mooie middag eind augustus, even weg uit het geroezemoes in de apotheek waar ik heel druk bezig was die middag. Het was warm in de tuin en doodstil, er bloeide veel en plotseling trof me de tegenstelling tussen het kleine paradijsje op het Rapenburg, waarin ik leefde, en de ellende die de mensen honderden kilometers oostwaarts in Europa meemaakten, zoals wij vernamen uit de kranten en via de radio. Op dat ogenblik bewoog zich de baby in mijn buik en ik zei hardop en heel zeker: ‘Nou, koest maar Eberhardje, wij houden het hier wel rustig.’

Na de Duitse inval in Polen was er mobilisatie in Nederland en het gesprek van de dag ging vaak over de vraag: zou er hier ook oorlog komen? Velen (ik ook) dachten, en ieder hoopte, dat die ellende onze deur voorbij zou gaan. Stel je voor, die Duitsers waren niet gek, en ze wisten heel goed hoe keurig neutraal Nederland was geweest in de oorlog van 1914-1918. ’t Was jammer, die narigheid voor zovelen in Midden-Europa, maar dat zou wel geregeld kunnen worden zonder verder bloedvergieten. Min of meer in deze trant denkend leefden we toe naar het moment waarop ons inderdaad overkwam wat we nauwelijks of niet voor mogelijk hadden gehouden. Achteraf bezien komt me deze gemoedsgesteldheid bijna onbegrijpelijk voor.

Na de mooie herfst kregen we een hele strenge winter en het werd druk in praktijk en huis. Mijn zusje Ina kwam begin december om me te helpen in de apotheek, en Edzard lag vele nachten weinig in zijn bed. We werden volledig in beslag genomen door de beslommeringen in onze ‘microwereld’, en we hadden veel plezier met nieuwe vrienden en kennissen. In plaats van Eberhardje maakte Joke haar entree.

De gemobiliseerde militairen die in onze contreien waren gelegerd, amuseerden zich opperbest en ook dat gaf de burgers moed. In de week vóór de 10e mei kwamen vader en moeder Boelens logeren. Vader ging na de zondag naar huis, moeder zou een weekje blijven.

In de nacht van de 10e mei hoorde ik een hevig gerommel in de lucht. Ik maakte Edzard wakker, we draaien aan de knop van de radio en hoorden zeer ontdaan dat de Duitsers Nederland waren binnengerukt. Het gerommel in de lucht werd heviger, we keken naar buiten en zagen, laag over ons, grote vliegtuigen met een hakenkruis erop richting Valkenburg vliegen. O God, dat waren Duitse vliegtuigen! Bijna lam van schrik draaiden we weer aan de knop van de radio en hoorden dat grote golven (zoals men zei) vliegtuigen overal bezig waren parachutisten neer te laten en dat de toestand op het vliegveld Valkenburg heel ernstig was. We keken elkaar aan en de een zei tegen de ander: Niet veilig achter de waterlinie, maar in de vuurlinie zitten we! Hoe was het mogelijk dat ze, hemelsbreed gezien, minder dan 2 kilometer bij ons vandaan aanwezig waren? Waarom had de regering ons niet voorbereid op deze mogelijkheid? Iets moest ze wel hebben vermoed; later hoorden wij dat er in de avond van de 9e mei bevel was gegeven om de in het vliegveld Valkenburg gelegen drainagebuizen vol water te laten lopen. Daardoor was het vliegveld drassig geworden en de gelande toestellen zouden niet meer kunnen opstijgen. Ik rende naar de opkamer waar moeder sliep, om haar te zeggen dat er oorlog was uitgebroken en dat ze helaas niet naar huis kon gaan. Ze zei alleen: ‘Dat is wel jammer, en hoe laat is het kind?’ ‘Bijna vijf uur,’ meldde ik. Moeder liet weten dat ze voorlopig nog slapen wilde. Dat ging ze doen. ‘Ze blijft eerst nog slapen, hoe bestaat het?’ zei ik tegen Edzard, die me vertelde dat hij een noodhospitaal ging inrichten in de Openbare School in de Kerkstraat, en dat hij meteen naar de burgemeester ging om overleg te plegen.

Rookwolken stegen op uit Valkenburg en er werd geschoten. In ons dorp was een onderdeel van de bereden artillerie ondergebracht en een kleine groep rekruten onder leiding van kapitein Tonnet. Hij was een beroemd ruiter die deelgenomen had aan de Olympische Spelen. Vóór half zeven werd Edzard zijn eerste gewonde toevertrouwd: een luitenant die met kapitein Tonnet bij de Sandtlaanbrug poolshoogte ging nemen, kreeg van één van de aan de Katwijkse kant van de brug gearriveerde Duitsers een kogel door z’n helm in het hoofd. De kogel kwam er weer uit en de man had, door beschadiging in z’n hoofd, spraakstoornissen. Infanteristen kwamen in het dorp en legerden zich voornamelijk in de Hofstraat en de daaraan grenzende tuinen. Ze schoten met hun geweer op de laagvliegende Duitse vliegtuigen, ook vanuit onze tuin, en het was een wonder dat er toen geen doden vielen. Edzard liet via een ijlbode weten dat er geen spreekuur zou zijn, ik moest maar regelen wat ik kon. Het noodhospitaaltje lag in de vuurlinie, het moest verplaatst worden naar een school aan de noordkant van de Vliet. Wilde ik, om het goede voorbeeld te geven, zo gauw ik tijd had, lakens en slopen naar die school laten brengen? Gelukkig had Edzard in de winter van ’39-’40 een EHBO-vereniging opgericht. De leden ervan werden meteen naar het hospitaaltje ontboden en ze hebben daar gedurende de oorlogsdagen geholpen met verzorgen en verplegen.

Al gauw die eerste dag kwamen er meerdere gewonden, zowel militairen als burgers. Ik voorzag de soldaten in onze achtertuin van koffie en ze vertelden optimistisch (toen nog) dat die moffen een lelijke pijp zouden roken. Engeland en Frankrijk namen vast en zeker al spoedmaatregelen om ons te helpen. Moeder was beneden gekomen en had – kalm als altijd – gezegd: ‘Het treft goed dat ik hier ben, nu kan ik mooi op Joke passen, want je zult je handen vol krijgen. Zet dat kind in haar kinderwagen en zet die in het korte gangetje.’ ‘Waarom daar?’ vroeg ik verbluft. ‘Omdat daar geen ramen zijn,’ antwoordde moeder op een toon van ‘gebruik je verstand’: ‘Ze kan dan geen glasscherven in haar snoetje krijgen als de ramen worden kapotgeschoten.’ Daar had ik niet aan gedacht, ’t kind lag in de wieg voor het opengeschoven slaapkamerraam.

Steeds grotere rookwolken stegen op uit Valkenburg. Ontzet en bang stond ik ernaar te staren en plotseling zag ik een paar Nederlandse vliegtuigen boven ons richting Valkenburg vliegen. Ik vond het hartverwarmend en moedgevend en ik dacht, bij wijze van gebed: help ze, help ze. Plotseling stortte een van onze vliegtuigen brandend naar beneden. Ik kreeg een raar, dik gevoel van bodemloze haat en machteloze woede in m’n keel. Witheet van nijd hoopte en wenste ik grof dat die Duitse krengen naar beneden zouden storten – allemaal. Tóén en dáár veranderde ik in één moment van een redelijk vredelievend mens in een moordzuchtig wezen. Ik liep terug naar huis, regelde in de praktijk een en ander, hield me bezig met het werk in de apotheek, beluisterde zoveel mogelijk de radio tussendoor en werd haast dol van al de berichten en geruchten die ik hoorde. Toen het even rustig was in de apotheek sjouwde ik het grootste deel van m’n mooie lakens en slopen achter op de fiets naar de school aan de Vliet, waar Edzard druk bezig was met het verzorgen van gewonde militairen en burgers. In Valkenburg waren veel gewonden. Voor zover ze daartoe in staat waren, probeerden ze over de Rijn naar Rijnsburg te ontsnappen. Ze vertelden dat er veel doden waren in Valkenburg en dat de toestand hachelijk was.

In de vooravond werd thuis aangebeld door een gewonde militair, die erg van streek was en niet goed uit z’n woorden kon komen. Ik besloot hem zelf even naar het hospitaaltje te brengen. Dan zag ik Edzard ook nog! Moeder paste wel op kind, telefoon en huis. Edzard had juist 23 hechtingen gelegd in een Amsterdammer die in Valkenburg gevochten had. Hij was een grote stevige vent. Edzard zei, opgelucht vanwege het klaren van deze moeilijke klus: ‘Da’s gebeurd.’ Meteen probeerde de gewonde z’n tors te verheffen van de tafel waarop hij geholpen was en hij zei heel beslist: ‘Nou ga ik weer op die vuile rotzakken af.’ Dat ging niet door. Edzard ging zich bezighouden met ‘mijn’ militair en ik liep naar huis waar moeder mij vermanend zei, dat ik niet zo onvoorzichtig met zo’n vreemde man mee had moeten gaan: ‘Hij keek naar je of hij je wilde opeten.’ Moe en snauwerig vertelde ik haar dat haar fantasie nog groter was dan haar moed. In die tijd hadden moeders nog wel eens het laatste woord en met een ‘Nou, die niet horen wil, die moet maar voelen. Welterusten,’ ging ze statig richting opkamer. Licht beschaamd ging ik haar na, bedankte haar voor al de steun en zei dat ik blij was dat ze me bijstond, ook omdat Edzard ’s nachts niet thuis zou komen.

Vooral ’s nachts probeerden gewonden, met of zonder familie, in een bootje over de Rijn naar Rijnsburg te komen. Een kleine stevige sergeant ging elke nacht de Valkenburgse weg langs om gewonden te zoeken. Als ze niet lopen konden, bracht hij hen op z’n rug naar ’t noodhospitaal.

Er kwam weinig van slapen ’s nachts; woede en onzekerheid beheersten me. De tweede dag begon het Nederlandse leger met zwaar geschut vanuit de buurt van Noordwijk op het bezette Valkenburgse vliegveld te schieten. Dat schieten ging met grote regelmaat over ons heen en bij elke enorme plof schokte de baby in haar kinderwagen. ’t Was een sneu gezicht en ik dacht benauwd: misschien houdt ze er wel iets aan over. Een mens kan meer verdragen dan hij denkt te kunnen: het schieten duurde tot de capitulatie en na twee dagen drong het gebulder nog nauwelijks tot ons door. Dit tot grote verbazing van twee militaire collega’s van Edzard, die hem op de vierde dag kwamen helpen in het hospitaal , en die elke plof opmerkten, zoals wij dat de tweede dag hadden gedaan. De gewonden uit Valkensburg, die ’s nachts met grote regelmaat in het noodhospitaal werden gebracht, vertelden dat er nauwelijks nog iets te eten was. Wij vonden dat afschuwelijk maar we konden aan die situatie niets veranderen.

De stroom van geruchten en berichten hield aan: de Duitsers zouden zich – verkleed als geestelijken (nonnen e.d.) onder de burgerbevolking mengen; de regering zou naar Zeeland uitwijken; Juliana was met de kleintjes naar Engeland gebracht; de Koningin wilde zich bij het leger voegen (waar?) enz. enz. Groot was de ontsteltenis en verslagenheid, toen ons officieel via de radio werd meegedeeld in de ochtend van de 14e mei dat ‘in het stadium waarin de strijd thans is getreden, de regering het noodzakelijk heeft geacht, in het belang van het land en zijn overzeese gebiedsdelen en ter bewaring onder alle omstandigheden van haar volledige (sic) vrijheid van handelen, de zetel van het bewind te verplaatsen. H.M. de Koningin en haar ministers hebben zich daarom naar elders begeven.’ Wij voelden ons zeer verlaten. Hoe moest dat nu gaan met ‘God, Nederland en Oranje?’ Erger kon de toestand nauwelijks worden, dachten wij. Fout gedacht. Later op die vreselijke 14e mei zagen wij in de verte zwarte wolken en hoorden we via de radio over het afschuwelijke bombardement van Rotterdam. Hoeveel doden en gewonden er waren, wisten we niet. Later hoorden we dat 80.000 Rotterdammers hun hebben en houden verloren door dat bombardement. Nogmaals, hoevelen die hen lief waren, omgekomen, zwaar gewond of voor altijd invalide waren, was niet bekend. In de vroege avond van de 14e mei hoorden wij, vol onbegrip, via de radio dat generaal Winkelman bevel had gegeven de hopeloze strijd te staken. Na de bekendmaking klonk het Wilhelmus door de radio, en nooit daarvoor of daarna heb ik zo van harte gehouden van het lied van mijn land. In de vredige dagen van voorheen vond ik het soms mal om, zoveel honderd jaren na dato, namens ‘Vader Willem’, met nadruk te melden dat ik de Koning van Hispanje altijd trouw had geëerd en dat ik ook nog van Duitsen bloed was. Na de bekendmaking van de capitulatie was het ineens mijn lied. Het drong met moeite tot ons door dat de capitulatie een feit was; we voelden hete haat en machteloze woede. Wat konden we toch doen? Op die vraag kregen we geen antwoord. Wel werd door de radio, namens het Algemeen Hoofdkwartier een bevel omgeroepen: tot nader order was de verkoop van alcohol en ook van zwak alcoholische dranken verboden. Dat verbod en de herinneringen aan de griezelige verhalen over wat in vroegere tijden overwinnaars uithaalden met overwonnen slachtoffers, waren de oorzaken dat talloze Nederlanders hun alcohol door de wc spoelden. Wij hadden niet veel alcohol in huis – in die dagen – en we dachten er niet aan het kostbare vocht weg te spoelen, hoe mijn bezorgde bange vader ons telefonisch daartoe ook aanspoorde. Mijn onverstoorbare moeder vond de order waanzin. Wij verstopten de flessen onder de grond, achter een oude perenboom.

In de volgende dagen hervatten we min of meer het dagelijkse leven, met het bittere besef dat de veilige tijden van vroeger voorbij waren. Niet dat we toen dachten dat de oorlog lang zou duren. Dat zou een kwestie van maanden zijn, hoopten we, en we waren bang voor wat ons nog te wachten stond. Waar zou het volgende slagveld zijn? De geallieerden zouden ons stellig te hulp komen. Nederland was, ook strategisch, een belangrijk plekje grond.

De treinenloop kwam weer op gang en m’n moeder ging terug naar huis.

2

Wat staat ons te wachten?

Later in mei, de juiste datum is me ontschoten, werd er aangebeld. Eén van de meisjes riep me uit de apotheek en zei met schrik in haar stem: ‘Er is een Duitse soldaat voor u.’ Meteen werd mijn keel weer dik van woede en ik liep naar de voordeur. Een jonge officier vroeg me op bescheiden toon of er in huis misschien plaats was voor inkwartiering van zijn commandant. Ik rechtte mijn rug, hief het hoofd en snauwde dat wij helaas bezet gebied waren, en dat zijn vraag een formaliteit was, omdat bezetters vorderen en dat ik dus noch ja, noch nee hoefde te zeggen. Hij zei geschrokken ‘o’, salueerde, klikte met z’n hakken en meldde buigend dat hij m’n antwoord aan z’n commandant zou overbrengen. Ik wist toen niet dat ik tegen de verkeerde snauwde. Deze jongeman is na de oorlog met een meisje uit het dorp getrouwd en in Hamburg gaan wonen. Toen hij vele jaren later op z’n sterfbed lag, verzocht hij begraven te mogen worden in het dorp waar hij z’n vrouw had gevonden. Dat is gebeurd.

Edzard kwam thuis en gaf me een compliment vanwege het afpoeieren van de mof. Een uur later verscheen de commandant en zei dat hij het verschrikkelijk vond om van onze slaapgelegenheid gebruik te moeten maken. Hadden we een achterdeur, waardoor hij zachtjes kon binnenkomen? Wij hoefden hem nooit te zien of te horen. Hij verdween in de opkamer van ons zo oude grote huis. ’s Avonds haalde Edzard, die bijkans barstte van nieuwsgierigheid, hem in de huiskamer. Na enige voorzichtige, verontschuldigende opmerkingen van de kant van de commandant, trok Edzard duchtig van leer over alles wat ons vaderland was overkomen, voor zover wij dat wisten. Toen durfde hij ook. Hij vertelde dat hij leraar in de klassieke talen was aan een gymnasium in het oosten van Duitsland; hij zei dat hij zich doodschaamde voor wat er gebeurd was. Een dag of zes vóór de 10e mei was hij met spoed opgeroepen; hem was meegedeeld dat hij moest meedoen aan een oefening met parachutespringers in de buurt van Hamburg. Tot zijn ontzetting werd hij met zijn manschappen in Nederland gedropt bij de Grebbeberg met het bevel de aanval te beginnen, want zijn land was in oorlog met Nederland. Bijna iedereen had het verschrikkelijk gevonden. Maar Befehl war Befehl, hoezeer hij Hitler en zijn kliek ook haatte. Het klinkt vreemd: wederzijds kregen wij een gevoel van vriendschap voor elkaar. Hij is ongeveer een week bij ons in huis geweest en we hebben hem nooit vergeten. De dag na aankomst was hij al vroeg naar het veilinggebouw Flora verdwenen. Flora was door de Duitsers gevorderd en daar verbleef hij met z’n staf. Als hij laat in de middag thuis kwam, trok hij in de garage tennisschoenen aan; z’n laarzen liet hij in de garage staan. Het geluid van die laarzen op de grond moest voor ons onverdraaglijk zijn, meende hij. Op één van de dagen die hij ’s avonds en ’s nachts in ons huis doorbracht, kwam hij bij me en vroeg me een beetje schutterig te spreken. Met een van mij afgewend hoofd zei hij dat hij één van zijn officieren de volgende dag naar Groningen moest sturen per Wehrmachtsauto, en dat hij mij niet wou beledigen door te veronderstellen dat ik met die auto mee zou willen rijden, om in Groningen mijn ouders te bezoeken. Plaats was er, in die auto. Ik zei alleen dat ik hem bedankte voor het aanbod; hij boog als een knipmes en verdween in de opkamer. ’s Avonds vertelde hij ons veel over z’n landgenoten, wij hadden hem aan tafel genodigd en na veel plichtplegingen had hij de uitnodiging graag aangenomen. Hij liet ons weten dat in het leger naast veel ‘schuim’ een groot aantal fatsoenlijke mensen zat. Maar o, wat moesten we voorzichtig zijn met, en uitkijken voor SS en SD, het zootje dat beslist nog over ons heen zou vallen. Het waren moordenaars die we nooit zouden kunnen vertrouwen, hoe eerlijk ze zich ook zouden voordoen.

Op een avond, toen we aan de soep zaten, werd er op de deur geklopt en een ordonnans kwam saluerend en met die rothakken klappend de kamer binnen. Onder z’n linkerarm droeg hij een rol met kaarten. Edzard zat het dichtst bij de deur. Hij sprong op, greep de rol met kaarten van onder de arm van de Duitser met een ‘Danke vielmals’ en opende die rol tot ontzetting van commandant en ordonnans. De ordonnans werd haastig het huis uit gecommandeerd en na een ‘Lasz mal sehen Du’ van Edzard bogen gast en gastheer zich samen, hoe ongelooflijk het ook klinkt, over de kaarten! Stafkaarten van België en Noord-Frankrijk waren het, zoals Edzard me ’s avonds in bed vertelde toen ik zei: ‘Hoe durfde je zeg, die rol was niet voor jou.’ De volgende ochtend lag er een briefje voor onze slaapkamerdeur, waarin stond dat hij ’s nachts om drie uur had moeten vertrekken, waarheen kon hij ons, begrijpelijkerwijs, niet laten weten. Hij dankte voor de vriendschap en hoopte op hernieuwde contacten in betere tijden. Ongeveer twee maanden later kregen wij een foto uit Noord-Frankrijk, waarop hij stond in vol ornaat. Achter op die foto had hij geschreven dat hij zich ons altijd zou herinneren, omdat wij in de meidagen zo goed voor hem waren geweest. Later hebben we in een penibele situatie plezier gehad van die foto! Over of van hem hebben we nadien niets meer gehoord.

De eerste weken van de bezetting gingen de Duitsers voorzichtig te werk met het nemen van maatregelen waardoor zij de Nederlandse bevolking tegen zich in het harnas zouden kunnen jagen. In eerste instantie wilde men meer greep krijgen op elke burger. Ieder kreeg een zgn. distributiestamkaart; degene die ouder was dan veertien jaar moest daarop een foto hebben van zichzelf met een gemeente- of datumstempel. Die kaart was een voorloper van het persoonsbewijs, waarmee we later in het jaar werden opgescheept. Wij hadden toen weinig benul van het gevaar, dat via een persoonsbewijs ons zou kunnen bedreigen. Die distributiestamkaart zou helpen, dachten ook wij, om in tijden van mogelijke schaarste voor een eerlijke verdeling te zorgen van wat nog beschikbaar was.