Sofia Express

Boulevard Vitosja met zicht op de berg Vitosja.

Sofia Express

Jan Paul Hinrichs

UITGEVERIJ BAS LUBBERHUIZEN

Het Oog in ’t Zeil Stedenreeks

De mythe van Odessa

Ah Triëst…

O Lissabon, mijn huis

Wenen, de sfinx

De façades van Sint-Petersburg

Oxbridge blues

Gent, de dubbelzinnige

Passage Istanbul Napoli!

Ongenaakbaar Madrid

Nice, muze van azuur

Dublin

Tübingen, Heidelberg, Freiburg

Lemberg – Lwów – Lviv

Ascona, bezield paradijs

Paramaribo brasa!

Dushi Willemstad

Illes Balears

Trefpunt Riga

Dit boek werd deels mogelijk gemaakt door een verblijf in Sofia Literature and Translation House, een initiatief van Next Page Foundation en de Gemeente Sofia.

Tekst © 2019 Jan Paul Hinrichs en Uitgeverij Bas Lubberhuizen

Afbeeldingen © 2019 De rechten op sommige illustraties berusten bij de genoemde instanties of personen. De uitgever heeft getracht alle rechthebbenden te achterhalen. Mocht u desondanks menen aanspraak te kunnen maken op enig recht, dan kunt u contact opnemen met Uitgeverij Bas Lubberhuizen.

Omslag Marjan Gerritse BNO

Omslagfoto © Travel and Destinations Blog / Mike Clegg

ISBN 978 90 5937 527 7

NUR 508/321

www.lubberhuizen.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2019, met ISBN 978 90 5937 526 0

Inhoud

Woord vooraf

We zijn er niet voor zaken als de uwe

Koude Oorlog: student in Sofia

Niettemin bleek het lot voor mij uitermate genereus

Ivan Boenin drie weken in transit in Sofia

Misschien ben ik zondig en arglistig

Elisaveta Bagrjana: de eeuw van een dichteres

De stroomversnelling van de jaren spoelt alles weg

Atanas Daltsjev, poet’s poet uit de Soloenskastraat

Alsof alleen de dood een halte is

Aleksandar Voetimski, dichter van donker Sofia

smetteloos en strakgespannen als haarlem op zondag

Lucebert en zijn ‘reisje door bulgarije’

Alles om me heen kwam me vreemd en onbeschrijflijk mooi voor

Georgi Markov en zijn reportages over Bulgarije

Wij dachten dat we het einde van het totalitarisme nooit zouden meemaken

Nikolaj Kuntsjev en Stunde Null in Sofia

Sofia schijnt zoiets te zijn als Assen

Cees Nooteboom en de clichés van de Balkan

U bent hier een vreemde, mijnheer Foster

Op missie in Sofia: Romain Gary, Eric Ambler en Robert D. Kaplan

Het leven lijkt veel op een verblijf in een vreemde, onbekende stad

Een wandeling door Sofia

Noten

Verantwoording

Namenregister

Woord vooraf

‘Mag ik zo onbescheiden zijn om te vragen waar u heen gaat?’

‘Ik ga naar Sofia.’

‘Zo, Sofia? Een schitterende stad – werkelijk schitterend.

Ik reis door naar Boekarest. Ik hoop dat we samen een aangename reis zullen hebben.’

– Eric Ambler, Het masker van Dimitrios¹

Steden veranderen en wat we er erover beweren, verandert mee. Bijna twintig jaar geleden kwam ik tot een karakteristiek van Sofia waarin ik de hoofdstad van Bulgarije vergeleek met Den Haag: dominerende ministeries in een rustig centrum dat kampt met de afwezigheid van een rivier zoals die door veel hoofdsteden stroomt. De communistische tijd, waaruit ik de stad vooral kende, was toen voorgoed voorbij: ‘De afgelopen jaren is de binnenstad, ondanks het vertrek van Georgi Dimitrov uit zijn mausoleum en de komst van ING Barings en KFC op strategische punten, niet wezenlijk veranderd: daarvoor zijn de kantoorkolossen, de parken en de Alexander Nevski-kathedraal te dominerend. Verdwenen zijn wel de meeste boekwinkels: in de communistische tijd was Sofia dé plaats om Russische boeken te kopen die in de Sovjet-Unie zelf in één dag uitverkocht raakten. Boekenstalletjes zijn ervoor in de plaats gekomen.’² Het was me bekend dat het gebalsemde lijk van Georgi Dimitrov (1882-1949), die na de oorlog communistisch partijleider en premier van Bulgarije was, kort na de val van de Muur in een gewoon graf was herbegraven, maar kennelijk niet dat het stalinistische mausoleum, dat net als het gigantische monument voor het Rode Leger uitsluitend nog als doelwit van graffitikunstenaars functioneerde, reeds was opgeblazen.

Inmiddels, na een verblijf in 2018, laat de stad zich weer anders beschrijven. Het centrum is bruisender, zelfs her en der enigszins hip geworden in aanbod van restaurants, bars en designwinkels. Russische boekhandels keerden binnen het nieuwe tijdsgewricht voorspelbaar niet terug. Maar ook ing Barings zie ik niet meer op die oude strategische plaats naast het Nationale Theater. Over de afwezigheid van een rivier laat zich nu niet anders schrijven: de niet erg brede rivier Iskar passeert vanuit de bergen de stad aan de zijkant, ten westen van de luchthaven, en maakte nooit deel uit van het stadsbeeld. Riviertjes als de Perlovska en Vladajska stromen wel in het centrum, maar hebben het karakter van afvoerkanaaltjes van de riolering. Bruggen zijn onherkenbaar geworden en beloopbare kades ontbreken vrijwel.

Sofia, in het centrum ruim vijfhonderd meter boven zeeniveau gelegen, blijft aanvoelen, zoals Lucebert in een verrassend gedicht uit de jaren vijftig dichtte, als een ‘stad op de vlakte’, door Bulgaren aangeduid als ‘het Sofioter veld’. Eigenlijk hebben we het dan over de drooggevallen bodem van een bergmeer uit verre tijden. Het langwerpige veld strekt zich tussen heuvels en bergen uit. Het op de toppen vaak besneeuwde, tot 2300 meter hoge massief van de Vitosja kijkt dominant over de stad uit en is niet meer dan een kilometer of zeven verwijderd van het hart van de stad. Behoefte aan water was ooit de achtergrond van het nooit gerealiseerde communistische plan om bij Sofia een meer aan te leggen. Georgi Markov, gedood bij de Londense paraplumoord van 1978, wijdt hieraan een van zijn fameuze Reportages over Bulgarije in absentia.

Ook Balkanavonturier A. den Doolaard constateert in de jaren dertig het gebrek aan water in de stad: ‘Maar Sofia, Bulgarije’s hoofdstad, heeft geen water’.³ Het blijft een paradoxale situatie: water is tegenwoordig nagenoeg onzichtbaar, door kanalisatie grondig weggewerkt, maar moet ooit juist wel de oorsprong zijn geweest van het ontstaan van een nederzetting op deze plaats. Grafvondsten geven aan dat al in prehistorische tijden mensen in en rond Sofia woonden. Riviertjes stroomden toen vrij vanaf de Vitosja de vlakte in. Er is nog iets anders dat menselijke bewoning aantrok: warm- en koudwaterbronnen, niet alleen in wat nu het centrum van de stad is, maar ook in de omgeving, in de huidige buitenwijken Gorna banja, Ovtsja koepel, Pantsjarevo en Knjazjevo. Water waarborgt rond Sofia een continuïteit die duizenden jaren overspant: nog altijd komen mensen, tegenwoordig voorzien van enorme plastic jerrycans, warm water tappen bij de dampende kranen. Dankzij stenen uit de bergen en van de rivierbodems en het hout van de beboste omgeving was in deze vlakte nooit gebrek aan bouwmateriaal, ook niet aan haardhout in de winter, wanneer Sofia vaak aandoet als een uitgesproken mistige stad. De bergen zorgen verder voor beschutting tegen de wind. Kortom, we hebben te maken met een uiterst geschikte plaats voor menselijke bewoning.

Boulevard Maria Luiza, circa 1930.

In de eerste eeuw van onze jaartelling werd de nederzetting Romeins onder de naam Serdica. Romeinse resten liggen als een archeologische tentoonstelling open rond ondergrondse passages aan het begin van de Boulevard Knjaginja Maria Luiza. Uit de Romeinse tijd is geen enkel gebouw bewaard gebleven. Serdica bleef vervolgens nog lang een Byzantijnse grensvesting. In het begin van de negende eeuw kwam de stad bij een Bulgaars rijk onder de naam Sredets. In de elfde eeuw werd de stad voor enige tijd weer Byzantijns als Triaditsa. De naam Sofia is voor het eerst vastgelegd in een document uit de veertiende eeuw. In 1382 veroverden Osmaanse troepen de stad. Hun heerschappij duurde bijna vijf eeuwen. De Russische veldtochten op de Balkan in 1877 en 1878 leidden tot het herstel van een Bulgaarse staat die Sofia in 1879 tot hoofdstad maakte. Die status kreeg de stad voor het eerst, want in de middeleeuwen waren Pliska, Preslav en Tarnovgrad – nu Veliko Tarnovo – de hoofdsteden van verschillende Bulgaarse rijken geweest.

De stad Sofia leek ten tijde van de bevrijding in niets op de huidige stad. De Russische veroveraars vonden uitgesproken lage huizen met kleine venstertjes. De aardbevingen van 1818 en 1858 lagen, net als uitbraken van pest en grote stadsbranden, de bewoners nog vers in het geheugen. De bevolking leefde in dorps verband, in machali, wijken die volgens etnische principes waren verdeeld, en waarin eerder sprake was van smalle stegen dan van straten met namen. De machali waren op z’n Turks genoemd naar een nabije moskee, bron, café of badhuis. Plaveisel bestond nauwelijks, afgezien van wat rivierstenen in het midden van de grotere doorgaande wegen. De stegen werden modderig bij regen en stoffig als de zon scheen; waaide het, dan vlogen stofwolken over de stad. Bulgaren die zich veelal met fruitteelt en tuinbouw bezighielden, Turken, Roma en Joden die de winkeltjes beheersten, leefden ieder in hun eigen machali.

Elders in het land was het niet anders. We denken aan de veel geciteerde woorden van de Sefardische Jood Elias Canetti over zijn jeugd aan het begin van de twintigste eeuw in Roese, de stad aan de Donau in het noorden van het huidige Bulgarije, die hij nog Roestsjoek noemde: ‘Behalve de Bulgaren, die dikwijls van het platteland kwamen, waren er nog vele Turken, die in een eigen wijk woonden en aangrenzend lag de wijk der Spanjolen, de onze. Er waren Grieken, Albanezen, Armeniërs en zigeuners. Van de overzijde van de Donau kwamen Roemenen; mijn baker, die ik mij echter niet herinner, was een Roemeense. Er waren, sporadisch, ook Russen.’⁴ Het was een wereld die schijnbaar ver weg stond van Midden- of West-Europa: ‘Alles wat ik later heb beleefd, was in Roestsjoek al eens gebeurd. De overige wereld heette daar Europa, en wanneer iemand de Donau stroomopwaarts naar Wenen reisde, zei men dat hij naar Europa ging. Europa begon op de plaats waar het Turkse rijk eens had geëindigd. Van de Spanjolen waren de meeste nog Turkse staatsburgers. Het was hun onder de Turken altijd goed gegaan, beter dan de christelijke Balkanslaven.’⁵ Niettemin was deze wereld, althans bij de gegoede burgerij, internationaler dan men zou verwachten: ‘Niet alleen waren mijn beide ouders in Wenen schoolgegaan, niet alleen spraken zij onder elkaar Duits: mijn vader las dagelijks de Neue Freie Presse, het was een groots ogenblik wanneer hij die langzaam openvouwde.’⁶

Sofia was vlak na de bevrijding zeker niet zo internationaal getint als Roese in Canetti’s jeugd. In 1888 werd de hoofdstad aangesloten op de spoorlijn van Constantinopel naar Belgrado en verkreeg zo een directe verbinding met Midden- en West-Europa. In twintig jaar tijd zag Bulgarije, een land waarvan ten tijde van de bevrijding nog nauwelijks betrouwbare kaarten bestonden, kans van een groot dorp een stad te maken die aandeed als een solide provincieplaats in Oostenrijk of Hongarije. Vermoedelijk had geen hoofdstad in Europa zich ooit in korte tijd zo snel veranderd. De bevolking groeide. Straten waren ineens niet meer krom, maar recht. Ministeries, een academie van wetenschappen, universiteit, ambassades, gerechtsgebouwen – de instituties van elke hoofdstad – verschenen in rap tempo waar voorheen niets was geweest. Vanaf 1900 heeft de stad elektriciteit. Trams gingen rijden, waar tot voor kort nog ezels liepen.

Bulgarije was na 1878 een soeverein vorstendom dat Turkije schatplichtig bleef. Pas in 1908 riep vorst Ferdinand Bulgarije uit tot een onafhankelijk koninkrijk met hemzelf als tsaar. Troebele tijden volgden: de Balkanoorlogen van 1912-1913 en de Eerste Wereldoorlog waarin Bulgarije bondgenoot van Duitsland was. Deze periode werd besloten met de komst van geallieerde bezettingstroepen en het vredesverdrag van Neuillysur-Seine. Hiermee verloor Bulgarije grondgebied, zoals het juist veroverde deel van Thracië met strategische toegang tot de Egeïsche Zee. Een periode van politieke chaos begon, compleet met guerrilla aan de grenzen van Macedonië, een staatsgreep in 1923 en mislukte communistische opstanden, waarna Bulgarije een steeds autoritairder regime kreeg.

De jaren twintig zagen een instroom van vluchtelingen uit gebieden die Bulgarije aan Griekenland en Joegoslavië had moeten afstaan, maar ook van duizenden Russische emigranten die via Constantinopel uit Odessa en de Krim arriveerden. Ivan Boenin, gevlucht uit Odessa, kwam in 1920 uit noodzaak in Sofia: de stad lag strategisch aan de enige weg, de oude Heerstrasse naar Belgrado, die op een vlucht vanuit Constantinopel naar West-Europa open lag. Andere Russen bleven hangen, maar voor iemand met talent was Parijs bereikbaar. Het was een tijd van veel politiek geweld, waaraan Ivan Boenin naar eigen zeggen ontsnapte: door toeval was hij niet aanwezig in een theater toen daar een bom ontplofte. Bomaanslagen in Sofia en de bloedige val van de regering van premier Aleksandar Stambolijski in 1923 vonden hun weerslag in het befaamde detectiveboek Het masker van Dimitrios (1939) van Eric Ambler. Ook onze A. den Doolaard verkeert in deze sferen: ‘De nationale hartstochten der Bulgaren, in de stad tenminste, zijn politiek en trictac. Het eerste geluid dat je hoort wanneer je een café binnengaat is het geratel der trictac-schijven, dat uit de verte verdacht veel op de echo van revolverschoten lijkt; en de politieke hartstochten zorgen er voor, dat soms het eene geluid met een echt modern toonfilmeffect in het andere overgaat. Vooral de partij, die voor de onafhankelijkheid van Macedonië strijdt, en die in twee kampen is verdeeld, verlevendigt de rustige hoofdstad af en toe met een kleine schietoefening.’⁷ Den Doolaard meent zelfs dat ‘het geschiet in Chicago tegenwoordig kinderspel’ is vergeleken bij de ‘revolverterreur in Sofia’.⁸

Vlas spinnende vrouwen in Sofia, 1918.

Omslag van Eric Amblers The Mask of Dimitrios.

Een aardige beschrijving van Bulgarije aan het einde van de rustigere, maar ook minder democratische jaren dertig geeft Angelika Schrobsdorff in haar ook in het Nederlands vertaalde succesroman Du bist nicht so wie andre Mütter (1992). Het is het verhaal van een Joodse moeder uit een welgesteld Berlijns milieu die na een schijnhuwelijk met een Bulgaar in 1939 in Sofia aankomt en haar kinderen laat overkomen. Schrobsdorff levert ons in retrospectief een verzameling van zo ongeveer alle Bulgaarse clichés die men bij elkaar kan rapen: ‘Er was daar veel knoflook, dat klopt, en een voortreffelijke yoghurt uit schapenmelk, die zo vet was, dat men die met het mes moest snijden. Maar er was ook het gebergte van de Rodopen en Rila met een wonderschoon klooster uit de tiende eeuw, je had de Zwarte Zee met eindeloze goudgele stranden, er waren bossen en rivieren, weiden, waarop grote schapenkuddes weidden, en vlaktes vol met het heerlijkste fruit en groente; er waren wijnbergen met de beste druiven die ik ooit heb gegeten, en de rozenvelden die mijn vader noemde; er waren ook tabak-, mais- en zonnebloemenvelden, bekoorlijke kleine stadjes en dorpjes van een oorspronkelijkheid die men primitief noemt; er was de hoofdstad, Sofia, een aardige, levendige stad aan de voet van het Vitosjagebergte, waarin een beetje Oriënt, iets Midden-Europa en zeer veel Balkan zich mengden en die een aantal statige gebouwen, zoals de universiteit, academie van wetenschappen, nationaal museum, staatsbibliotheek, opera en theater, te bieden had, los van het paleis en de Alexander Nevski-cathedraal. Het was een mooi, vruchtbaar landbouwland, een boerenvolk met veel hartelijkheid en gastvrijheid – Slavische zielen, die door de vijfhonderdjarige Turkse heerschappij een islamitisch stempeltje hadden gekregen, mensen met plezier in eten en drinken, zingen en dansen; aardige, vitale vrouwen met sterke lange haren, zeer mannelijke mannen met een opvallend gevoel voor eer en waarde. […] Dat was voor mij Bulgarije in de tijdspanne 1939 tot 1944.’⁹

Eenmaal ingekwartierd in Grand Hotel Bulgaria maakt de jonge Angelika Schrobsdorff met Bulgaren zelf kennis. Ze komt met een beschrijving van een nogal onbehouwen, boers volk waarmee ze als verfijnd Berlijns meisje letterlijk in aanraking komt: ‘De Bulgaren die naar ons in de salon kwamen […] bevielen me niet. Ze hadden zware botten, ronde of vierkant-brede gezichten en gewoon te veel haar: op hun hoofd, op armen, op benen, en als het om mannen ging, op hun wangen, die, hoewel gladgeschoren, altijd zwart beslagen waren. Daar kwam bij dat ze geen manieren hadden. Ze vielen over me heen, omarmden, liefkoosden, kusten me, en ik die met wildvreemde mensen hoogstens een handdruk gewisseld had, was zo ontdaan, dat ik me zelfs niet kon verweren maar me gewoon als een kever dood hield.’¹⁰ Aanduidingen van een zeer fysieke sfeer waarin contact met Bulgaren plaatsvindt, vinden we ook bij andere auteurs, zoals bij Robert D. Kaplan in zijn herinneringen aan een Bulgaarse journalistenclub in de vroege jaren tachtig.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog was Bulgarije een bondgenoot van nazi-Duitsland, maar weigerde de Joodse bevolking uit te leveren, voor zover die binnen de eigen grenzen leefde: Joodse inwoners van door Bulgarije bezette gebieden in Griekenland en Joegoslavië ontkwamen niet aan deportatie naar de vernietigingskampen. Tsaar Boris III overleed in 1943 na een bezoek aan Berlijn, volgens velen vergiftigd op bevel van Hitler vanwege zijn weigering naar Duitse tevredenheid aan de Endlösung mee te werken. De communistische machtsovername op 9 september 1944, die volgde op de inval van Sovjettroepen in het land, leverde Sofia enkele jaren later een onvervalst stalinistisch gebouwenensemble op. Het partijgebouw, het presidentskantoor en het kantoor van de ministerraad zijn in loodzware, neoclassicistische stijl opgetrokken in het centrum dat tijdens de oorlog hevig was gebombardeerd door Amerikaanse en Britse vliegtuigen. Dimitri Verhulst komt in zijn in Sofia gesitueerde roman Het leven gezien van beneden (2016) tot de conclusie dat de bombardementen het nieuwe regime wel uitkwamen: ‘Tot groot genoegen van het nakende communistische regime dat het opeens een heel stuk makkelijker werd gemaakt in zijn ideologische taak weldra de stad vol te ploffen met deprimerende, betonnen gedrochten.’¹¹

Na september 1944 kwam Bulgarije al gauw in de greep van repressie en politieke terreur: op 1 februari 1945 werd op Bloedige Donderdag de gehele tsaristische elite gefusilleerd. Tsarina Joanna en de jeugdige troonopvolger Simeon, wiens bevoegdheden door een regentschapsraad werden waargenomen en die het in de eenentwintigste eeuw nog tot premier van Bulgarije bracht, bleven tot de afschaffing van de monarchie in 1946 min of meer onder huisarrest in hun paleis. Stalinistische showprocessen volgden, waarvan die tegen de communist Trajtsjo Kostov en de pro-westerse leider van de Agrarische Partij Nikola Petkov het bekendste zijn. Het proces tegen de laatste vormde ook de inspiratie voor de bekende thriller van Eric Ambler Het vonnis over Deltsjev (1951).

Nikola Petkov blijkt een belangrijke persoon in de biografie van Romain Gary, de Franse diplomaat en schrijver die als de Russische onderdaan Roman Kacew in Vilnius was geboren. Gary was in de jaren 1946-1948 geposteerd in Sofia: vermoedelijk is hij de enige buitenlandse schrijver van enig formaat die geruime tijd in de stad heeft gewoond, een episode waarover hij uitvoerig spreekt in het interviewboek La nuit sera calme (1974). Hij kreeg met iets te maken waarvoor Bulgarije een zekere reputatie kreeg: de complotten, intriges en trucs van de Koude Oorlog die Claudio Magris in zijn welbekende boek over de Donau zelfs zijn eerste associaties met het land geven, hoe ‘onbewijsbaar’ ze ook zijn.¹² In La nuit sera calme vertelt Gary dat hij zich als diplomaat in Sofia door een vrouw liet verleiden, waarbij hij, ongeïnspireerd omdat zij alleen maar ‘het genre koud vlees’¹³ te bieden had, van top tot teen naakt werd gefotografeerd: de zogenaamde honey trap. Kort daarop confronteerden agenten hem met de foto’s: ‘Ik was vernederd. Ik was dertig jaar, het was mijn eerste diplomatieke post, ik vertegenwoordigde Frankrijk… En dat!’¹⁴ Maar hij ging naar eigen zeggen niet op de chantagepoging in en hoorde er kennelijk ook niets meer van. Gary’s biograaf houdt het erop dat overspel wel vast stond, maar dat het verhaal over chantage een romantisch verzinsel is: westerse fantasie maakte het onderwerp wellicht vaak belangrijker dan het was.¹⁵

Tijdens de jaren vijftig kwamen heel weinig westerlingen in Bulgarije. Niets zagen ze, hoorden ze of wilden ze horen van de beruchte strafkampwereld van Belene, Lovetsj en talloze andere plaatsen. Dimitri Verhulst memoreert in zijn roman dat de legendarische jazzviolist Sasjo Sladoera nog in 1961 in Lovetsj is doodgeslagen.¹⁶ Vergaande onbekendheid met het land speelde in 1955 bij het bezoek van Lucebert met een Nederlandse schrijversdelegatie dat zonder inbreng van de cpn niet mogelijk geweest. Daar stond, voorspelbaar, tegenover dat vanaf de jaren vijftig talloze Sovjetauteurs een reisje gingen maken naar Bulgarije, een land dat met zon, wijn en goede maaltijden iets te bieden had dat thuis minder vanzelfsprekend voorhanden was. Sommige dichters die er niet heen gingen, vertaalden Bulgaarse poëzie, omdat staatsuitgeverijen de poëzie van bevriende socialistische landen planmatig uitgaven. Daar zaten eersteklas dichters bij. Zo vertaalde Anna Achmatova gedichten van Elisaveta Bagrjana, hoewel ze waarschijnlijk het idee had dat ze iemand vertaalde die door haarzelf was beïnvloed.

‘December 1959, Jalta’ dateert Konstantin Paustovski zijn reisbericht ‘Schilderachtig Bulgarije’. Hij zag het land in het najaar: ‘Daarom zag ik het land – verbluffend schilderachtig en afwisselend in zijn landschappen – in zo’n helderheid van de herfstlucht waarin vanuit de verte elk gedroogd druivenblaadje zichtbaar was’.¹⁷ Plichtmatig staat hij open voor de opbouw van een socialistische staat: ‘Men bouwt fabrieken, wegen, waterbassins, steden, vakantiecomplexen, en men bouwt stevig, werkelijk voor eeuwen.’¹⁸ Maar Paustovski lijkt meer gefascineerd door het patriarchale Bulgarije van ezeltjes die een arbeidsmoraal hebben waarvan socialistische arbeiders niet konden dromen: ‘In de bergen van de Balkan kwamen we rijen ezels tegen, beladen met hout. Ze liepen helemaal alleen, zonder drijvers, de voorste ezel volgend, zonder te stoppen zonder noodzaak en zelfs zonder te proberen gras te plukken. Ze waren “aan het werk” en gedroegen zich heel gewetensvol tegenover hun werk.’¹⁹ Paustovski bezoekt de fresco’s van de Thracïers bij Kazanlak, Romeinse resten bij Nikopol en de Sjipkapas, plaats van een slag tussen Russen en Turken in 1878. Hij laat niet na een vergelijking met de Tweede Wereldoorlog te trekken: ‘Alleen hier, in de somberheid van een ijzige winteravond, kan men zich voorstellen, wat voor grote vreugde in dit soort plaatsen een overwinning was en ondanks de afstand in tijd de oorzaken begrijpen van onze overwinning bij Stalingrad.’²⁰

Aan de Zwarte Zee bezoekt Paustovski de zojuist ten noorden van de havenstad Boergas gebouwde vakantieplaats Slantsjev brjag, Zonnekust. Het was naseizoen: ‘afgezien van ons waren er in het kuuroord alleen een paar gasten die toevallig waren blijven hangen, onder wie negers uit Guinea’.²¹ Paustovski schildert een bourgeoissfeer die eerder op prille Oostblokpioniers uit West-Duitsland lijkt berekend dan op gasten uit socialistische broederlanden. De muziek komt ‘uit een vernikkeld Amerikaans rock ’n roll-apparaat’, kennelijk een jukebox, en ‘beleefde kelners in rok’ serveren geen zoete Moldavische wijnen zoals in de Sovjet-Unie maar ‘verbazingwekkend witte Moezelwijn’.²² De meeste aandacht heeft Paustovski voor het ‘stenen kleine eiland’ Nesebar dat bij Slantsjev brjag in zee ligt en door een dam met het vasteland is verbonden. Alleen al door het woord ‘schilderachtig’ in zijn titel te zetten, maakt Paustovski duidelijk dat hij kiest voor het oude Bulgarije, niet voor de in opbouw zijnde volksrepubliek. Over Sofia schrijft hij nauwelijks iets: ‘een stad die zich voortdurend bevindt in de beweging van de cultuur en het progressieve denken, stad van opgewonden jeugd en geconcentreerd werk.’²³

Lucebert blijft een buitenbeentje: veel westerse kunstenaars en schrijvers met enige naam bezochten Bulgarije niet. Een amusant prozastuk, inspelend op de eeuwige vrouwelijke verleiding achter het IJzeren Gordijn die we al bij Romain Gary tegenkwamen, levert nog een bezoek van John Updike aan Sofia in 1965 op: het reisverhaal ‘The Bulgarian Poetess’. Het draait hierbij ongetwijfeld om Blaga Dimitrova (1922-2003), de dichteres en latere vicepresident van de republiek.

Bulgarije kwam aan het einde van de communistische tijd voortdurend in het nieuws door berichtgeving over vermeende betrokkenheid van haar geheime dienst bij de moord op Georgi Markov en de aanslag op paus Johannes Paulus II. Georgi Gospodinov, de meest vertaalde Bulgaarse auteur van dit moment, haakt in zijn roman De wetten van de melancholie (2012) hierop in: ‘ik schreef dat het jaar 1968 aan deze contreien ongemerkt voorbij was gegaan. En dat wij Bulgaren er dus niet zijn, en dat we er zozeer niet zijn dat we echt iets ongehoords moeten doen, zodat ze ons opmerken, dat we iemand op een brug in Londen met een paraplu met een giftige kogel dood moeten prikken. Dat we ons bemoeien met onduidelijke toestanden met Turkse terroristen, wat later, bewezen of niet, “de Bulgaarse affaire” zal worden genoemd.’²⁴ Markov was een politieke vluchteling, maar Bulgaren die legaal in het Westen verbleven, stonden vaak onder grote druk om als informant van de autoriteiten te opereren. Dat bewijst het geval van het modieuze boegbeeld van het postmodernisme, psychoanalyse en semiotiek Julia Kristeva (1941) die in de jaren zestig in Frankrijk ging wonen. In 2018 maakte ComDos, een Bulgaarse commissie die de banden van publieke figuren met het voormalige regime onderzoekt, bekend dat Kristeva jarenlang onder de codenaam ‘Sabina’ een agent van de ds, de staatsveiligheidsdienst, is geweest. Kristeva ontkende.

Sofia bleef in de communistische tijd een uiterst rustige stad. Lucebert merkte het gebrek aan verkeer al op in 1955. Een kwart eeuw later is het niet anders als journalist Willem Oltmans de stad aandoet. Hij komt op 1 februari 1981 aan op een zaterdagavond: ‘Een totaal “dode” hoofdstad van Bulgarije. Ongelooflijk. Ook bijna geen auto’s en slechts een enkele wandelaar. […] Wat een hoofdstad! De binnenstad heeft iets charmants maar er gebeurde absoluut niets.’²⁵ Het hotel biedt de gebruikelijke Oostblokellende: ‘Zoals de mensen er uit zien, zoals ze uit hun ogen kijken, de atmosfeer, het begon al meteen in de ontbijtzaal. De ober was geshockeerd dat ik om een tweede kop koffie vroeg. Maar ze hebben melk, in tegenstelling tot Moskou.’²⁶ Oltmans wil verder kennelijk geen tijd vrijmaken om zich in plaatselijke omstandigheden te verdiepen: ‘Eigenlijk is Bulgarije maar voor een aspect belangrijk, namelijk omdat het een satellietstaat van de USSR is. Wat stelt het hier verder voor? Beangstigend zijn de hordes toeristen, de meesten uit de Sovjet-Unie, die door het mausoleum van Dimitroff schuifelen in ontzag en eerbied. Waanzin.’²⁷ De prioriteiten van een Oltmans lagen, als bij zoveel westerse journalisten in het Oostblok, vermoedelijk vooral in de avontuurlijke, seksuele sfeer die zich veelal, al dan niet openlijk, afspeelde onder het spiedend oog van gezagsdragers: ‘Ik volgde een journalist uit Soedan van een urinoir in het ene park naar een urinoir in een ander. Maar op het moment dat ik tegen de man wilde praten, keek ik in een kamer waar een gordijn opzij was geschoven en waar vier of vijf politiemannen ons aanstaarden. Ik gaf hem het nummer van mijn kamer in het Grand Hotel en wandelde verder.’²⁸

Eind 1989 viel het communistische regime. Bijltjesdag kwam er niet: daarvoor wisten te veel communisten of hun verwanten sleutelposities te behouden. Oud-partijleider Todor Zjivkov kreeg een proces, waarop de roman Het stekelvarken (1992) van Julian Barnes is gebaseerd die in een niet-genoemd communistisch land speelt waarin Bulgarije gemakkelijk is te herkennen. Het toont ons Sofia in de prille postcommunistische tijd. Het oude partijgebouw vertoont sporen van brandstichting en elektriciteit is gerantsoeneerd: ‘Er was een probleem. Elke vier uur – behalve wanneer het elke drie was – was er een uur geen elektriciteit – behalve wanneer het twee uur duurde. De stops roteerden per wijk.’²⁹ Sofia lijkt nog veel leger dan in de tijd van Willem Oltmans: verwaarloosd en met lege plekken van de vele mensen die vertrokken waren. Georgi Gospodinov beschrijft iets van die verlatenheid en postsocialistische sociale onthechting in zijn roman De wetten van de melancholie: ‘Ik voelde me de laatste jaren steeds meer een vreemde in die stad. Ik begon enkel ’s nachts naar buiten te gaan. Alsof in de nacht de stad wat van haar stijl terugkreeg, van haar legende. ’s Avonds laat was er een kans dat de schaduwen van de mensen die hier gewoond hadden in de jaren 1910, ’20, ’30, ’40 naar buiten kwamen. Ze zwierven rond in hun oude verblijfsplaats, vlogen als een toevallig binnengevlogen musje tegen de wanden van de nieuw gebouwde glazen kantoorgebouwen, zochten rust in het park voor de Sveti Sedmotsjislenitsi-kerk, liepen met een boog om de geëxplodeerde kerk Sveta Nedelja heen, wandelden langzaam door de “Pépinière”, of liepen de Boulevard Tsar Osvoboditel af waar ze andere schaduwen tegenkwamen. […] Uiteindelijk vertrokken ook de schaduwen uit deze stad. Dit is een verlaten stad, een stad zonder legende. En hoe meer mensen er overdag binnenkomen, hoe verlatener het eruitziet. De eigen doden hebben de stad verlaten. En dat is niet meer te herstellen.’³⁰

In 2007 werd Bulgarije lid van de Europese Unie, een ontwikkeling die nog maar enkele jaren eerder utopisch had geleken. Nederland kreeg ineens duizenden Bulgaarse ingezetenen erbij. Op onze televisie kwamen surrealistische beelden van Bulgaarse schijninwoners die zich massaal in Rotterdam registreerden en hun toelage, kinderbijslag en woonsubsidie met ING-pasjes in verre Bulgaarse provinciesteden uit de geldautomaat haalden: ‘de Bulgarenfraude’, een begrip dat misschien al in Van Dale staat.

De Sveta Nedelja-kerk na de bomaanslag van 16 april 1925.

De stad Sofia heeft de neiging na elke historische ommezwaai de voorgaande periode van zich af te schudden. Na 1878 deden de stadvaders er alles aan om de Osmaanse cultuur te vernietigen: vrijwel alle moskeeën verdwenen, op die bij de mineraalbronnen in het centrum na. Na 1944 verdrongen communistische retoriek en architectuur de bourgeoiscultuur. Na 1989 brak een periode van wild kapitalisme aan. Maar met Bratislava, Belgrado en Tirana behoort Sofia nog altijd tot de minst bekende hoofdsteden van Europa. In het aanbod van toeristische ‘stedenreizen’ komt de stad nauwelijks voor. Sofia is ook al geen bestemming voor virtuele reizen vanuit de leesstoel: per saldo zijn er weinig reportages, verhalen, romans of gedichten van internationaal enigermate bekende schrijvers die met Sofia te maken hebben. Toch is de Nederlandse letterkunde met Bulgaars getint werk van Lucebert, Cees Nooteboom en Dimitri Verhulst verrassend ruim vertegenwoordigd. Sofia figureert in gidsen die over Bulgarije in het algemeen gaan, maar afgezien van enkele lokaal uitgegeven werkjes zoekt men vergeefs naar Engelstalige, Duitstalige of Nederlandstalige gidsen die exclusief over de stad gaan.

Sofia is de afgelopen jaren veel dichter bij ons komen liggen. In plaats van de twee wekelijkse vluchten van Balkan Air met slaapverwekkende tussenstop in Wenen uit de communistische tijd zijn er nu vele gekomen, vooral bezet met Bulgaarse passagiers. Toeristen richten zich als vanouds vooral op de Zwarte Zee en de stranden. Sofia blijft, als we de kust vergeten, niettemin de poort naar een verre van middelmatig, zij het nogal verborgen Hinterland: Plovdiv, de magische stad op de heuvels in de Thracische vlakte en de middeleeuwse hoofdstad Veliko Tarnovo met haar duizelingwekkende ligging in de bergen blijven wat mij betreft de mooiste steden van de Balkan. Met de hoge bergmassieven van Pirin en Rila heeft Bulgarije ook uiterst imposante natuur binnen haar grenzen.

Veel inwoners van Sofia zullen hun stad ondertussen vooral blijven zien via lokaal perspectief: leegloop door voortdurende emigratie, lage lonen, hoge prijzen, corruptie, misdaad, politieke intriges en door excommunisten en oligarchen gedomineerde, niet bijzonder vrije media. Maar wie in de stad komt, belandt, vanaf de buitenkant bezien, in een schijnbaar bedaard bestaan, vol stijlvolle eettentjes en cafés. Ook een zekere expat-sfeer hoort hierbij, zoals de Amerikaan Garth Greenwell beschrijft in What belongs to (2016), een cultroman over gay life in Sofia. Hier openbaart zich een wereld waarvoor Willem Oltmans decennia te vroeg kwam.

In de lente en zomer kent Sofia een weldadig parkleven en aangename temperatuur. In de stad ontbreekt ogenschijnlijk onze joligheid: alleen dat al zorgt voor verademing. De stad behoudt iets van de rust en discipline die we, toch weer, van het ministeriële Den Haag kennen: een plaats geknipt om alle ontwikkelingen in de wereld eens even te vergeten en jezelf een verblijf op een zijspoor te gunnen. Een reiziger hoeft ook niet verder het land in te gaan: in de bergen en heuvels in de omgeving laten zich talloze kerken en kloosters verkennen, die met verwijzing naar Athos tegenwoordig aangeduid worden als de Heilige Berg van Sofia. Hier zijn prachtige bossen, vergezichten, watervallen en paden. Zo komt men bij de ommuurde kerk van Bojana vlak achter de flatwijk Gotse Delstjev, het klooster Dragalevtsi achter de studentenwijk Darvenitsa, het klooster Lozen onder de berg Polovrak, het klooster Kokaljane met zijn slingerende muilezelpad vanaf de bedding van de Iskar, en talloze andere bestemmingen die soms enig doorzettingsvermogen en bijzondere interesse van de wandelaar vragen.

Deze nabije verborgen wereld, getolereerd door de Osmaanse bezetters, biedt een continuïteit aan oude tradities, die Sofia, de stad in de vlakte, in haar drift zich steeds onder veranderende historische omstandigheden te resetten, wel eens dreigt te verliezen. Sofia, de Vitosja en andere omliggende bergen blijven uiteindelijk onafscheidelijk met elkaar verbonden: de inwoners, ooit gedwongen moskeeën te accepteren waar eerder kerken stonden, koesteren deze traditionele ring rond hun stad. In de winter zijn de plekken, waar in de zomer picknicks plaatsvinden, ondergesneeuwd en ontstaat bij Sofia langs de hellingen van de Vitosja een verrassende wereld voor langlaufen en skiën: geen hoofdstad in Europa waar pistes zo nabij zijn.

We zijn er niet voor zaken als de uwe

Koude Oorlog: student in Sofia

Eind september 1979. In Hoek van Holland nam ik de trein naar München. In Rotterdam werkte zich een meisje van mijn leeftijd zenuwachtig de trein in, met meer koffers dan ze leek te kunnen dragen. Haar begeleiders vroegen me haar wat te helpen. Zij reisde naar Athene, ik naar Sofia. In Belgrado scheidden onze wegen. Ik herinner me haar, omdat zij net als ik op weg was naar een onzeker lot. Haar sprong in het onbekende was dieper, omdat mijn vertrekdatum uit Sofia ambtelijk vast stond en zij nauwelijks wist wat ze ging doen, behalve dat ze werd opgehaald door Griekse vrienden en daarna werk wilde zoeken. Onlangs, bijna veertig jaar later, toen ik haar naam in een dagboek terugvond, stelde ik via internet vast dat ze nog altijd in Griekenland woont en boeken vertaalt uit het Grieks. Ze had kennelijk gevonden wat ze zocht. Ging dat ook voor mij gelden?

De stationshal in Sofia.

Op het rommelige station van Belgrado, waar perrons niet genummerd leken, stapte ik over op de trein naar Sofia. Ik kwam met vertraging ruim na middernacht aan. Ik verwachtte niemand en nam plaats in de stationshal. Bulgaren die tegenover me zaten en er geen rekening mee hielden dat ik Bulgaars verstond, kwamen na enig beraad tot de voorlopige conclusie dat ik een Tsjech moest zijn. Het kwam niet in hen op dat iemand uit een niet-socialistisch land daar vrijwillig kon zitten. Ik gaf mijn bagage af en begaf me na achten te voet naar het centrum over Boulevard Georgi Dimitrov vol met nog gesloten staatswinkels en morsige pensions. De gammele oranje trammetjes haalden me op dat traject pas na de moskee en de markthal in. Geld voor een kaartje had ik niet, want de wisselkantoren waren nog dicht. Invoer van Bulgaars geld was verboden, hoewel er altijd verhalen gingen dat het GWK-filiaal op Amsterdam cs tegen een astronomisch voordelige koers wisselde.

In een reisbrief die ik in het Leidse universiteitsblad Mare publiceerde, deed ik verslag van de eerste dag in mijn nieuwe woonplaats: ‘Even over negen meldde ik me op de Nederlandse ambassade. De receptioniste wilde me meteen weer wegsturen (“We zijn er niet voor zaken als de uwe. We kunnen u alleen inschrijven.”), maar gelukkig kreeg ik ook de kanselier te spreken die allereerst op een huiselijke manier wat Bulgaarse ervaringen aan me wilde spuien. “Sofia,” zo zei hij bijvoorbeeld, “is echt maar een provinciestadje. Na drie dagen heb je alles gezien. Ze hebben hier werkelijk niets. Daarom is er veel verkeer tussen de buitenlanders onderling. Het gaat er daarbij echt zeer gezellig aan toe. Het komt beslist voor dat een ambassadeur met een portier moppen tapt. Je bent blij als je een avond alleen bent.” De koffie en het koekje smaakten voortreffelijk. Tenslotte stuurde hij me met de chauffeur Mitko, een Bulgaar in Nederlandse dienst, in een oranje dienstbusje op weg. Deze Mitko bleek in de morgen van twee tot zes op het station naar me uitgekeken te hebben. Men wist dat ik er aankwam, alleen niet met welke trein! Er werden die dag zoveel instanties aangedaan dat ik al meteen een aardige kijk op het Bulgaarse ambtenarendom kreeg. Opvallend is het hoeveel mensen op ministeries rondlopen die de indruk maken niets omhanden te hebben. Maar wie weet is dat slechts schijn. Aan het einde van de middag kreeg ik een kamer toegewezen op de studentencampus. Ik viel binnen bij een jongeman, promovendus in de geologie, die aan een tafel zat te studeren en allerlei tabellen en een rekenmachientje voor zich had. Het is gebruikelijk dat je de kamer met een Bulgaar deelt. Normaal zitten Bulgaren met z’n drieën op een kamer, een lot dat overigens ook zwarten en sommige Arabieren moeten ondergaan, omdat die niet aan Bulgaren gekoppeld worden. Na het uitpakken ging ik in een restaurant in het centrum eten, belde tevergeefs bij kennissen aan en keerde tegen negenen weer naar de campus terug. Tussen al die flats voelde ik me plotseling verloren. Maar een heerlijke douche, het schrijven van een zestal kaartjes en het luisteren naar muziek die ik op eigen cassettes heb meegenomen, hielpen me al gauw van wat vervelende gedachten af, ook van mijn ergste vermoeidheid. Het was een uitzonderlijk lange dag vandaag. Het is haast niet voor te stellen dat het vanmorgen was dat ik in de trein zat met die Bulgaar die zo op zigeuners en Turken schold en flessen zo achteloos uit het raam wierp. Het is elf uur geweest. Met genoegen heb ik vastgesteld dat het bed op mijn lengte berekend is en dat het spiraal niet zo slap is dat je in een hangmat terechtkomt. Mijn kamergenoot, een rustige jongen die een hekel aan discomuziek heeft – iets wat bijzonder is in dit land – zit nog boven zijn tabellen gebogen. Maar ik wil nu slapen en groet iedereen.’

Als ik dit teruglees, geloof ik niet dat de chauffeur Mitko mij op het station gemist had, gesteld dat hij er überhaupt was geweest. Er kwam maar één trein uit Belgrado aan en een westerse student moet, ook al leek hij voor sommigen een Tsjech, herkenbaar zijn geweest voor iemand die door zijn werk aan Nederlanders was gewend. Chauffeurs als Mitko, die voor westerse ambassades werkten, waren zonder enige twijfel tevens in dienst van de Bulgaarse veiligheidsdienst. Zijn gedrag tegen mij zal met zijn superieuren vooraf zijn doorgesproken. Het was opvallend dat hij moeite deed mij geld te lenen, wetende dat ik weinig gelegenheid had te wisselen: hij deed het ook niet als een menselijk gebaar, maar koel en afgemeten, volgens een ingestudeerd script. Ook is het denkbaar dat de nogal intimiderende dagtocht die hij met mij langs allerlei ministeries en studentenhuizen maakte, was geënsceneerd. Mitko of zijn chefs hadden kunnen weten dat alle westerse studenten werden ondergebracht in het in Sofia alom bekende Tiende Blok in het studentenkwartier van de wijk Darvenitsa: daarvoor hoefde hij me niet allereerst naar een huis met uitsluitend zwarten te brengen, waar ik vervolgens als bewoner werd geweigerd.

Later hoorde ik verhalen van westerse studenten die vanaf de eerste dag door autoriteiten op alle mogelijke manieren werden geïntimideerd, zelfs openlijk van universitaire bureaucraten te horen kregen dat ze helemaal niet blij waren met hun komst. Enige bedoeling had dat waarschijnlijk niet: zo werkte het gewoon, vooral vanuit de angst van Bulgaarse functionarissen enige verantwoordelijkheid te nemen, waarvoor men later op het matje geroepen kon worden. Tijdens mijn tocht langs instanties bleef Mitko ook tergend correct een paar keer voor een rood voetgangerslicht bij een zebra staan, terwijl alle andere voetgangers dat volledig negeerden. Hij maakte de indruk bang te zijn dat wij werden gevolgd. Maar bureaucratieën werken overal hetzelfde: Paula, de steenkolen-Bulgaars pratende secretaresse van de Nederlandse ambassade, die later in het jaar steeds vriendelijker werd en naar ik begreep ook een beetje van toneelspelen hield, was ook met een soort intimideren begonnen.

De studentenflats in Darvenitsa lagen aan de voet van de Vitosja. Het Tiende Blok was het dichtst bij de bushalte naar het centrum. Een politiekantoor zat aan het gebouw van vijf verdiepingen vast. Dat was waarschijnlijk geen toeval, omdat juist hier de westerse en andere buitenlandse studenten en promovendi zaten: Italiaanse studentes die traditioneel minstens met z’n vieren tegelijk kwamen, een enkele Fransman, Schot, Belg, Noor, Duitser en Nederlander. Het westerse contingent was nooit groter dan tien studenten. Promovendi en studenten uit de strenge socialistische broederlanden Sovjet-Unie, ddr en Tsjecho-Slowakije zaten in de regel niet in het Tiende Blok: zo werd ideologische besmetting voorkomen. Opvallend was dat Hongaren en een enkele Pool er wel zaten: in de ogen van het communistische management golden die dus al als westerlingen die men ter voorkoming van het verspreiden van het liberale virus niet bij Russen of Oost-Duitsers wilde plaatsen.

Straatbeeld in Sofia, 1980 (foto auteur).

Het meubilair in de kamer bestond uit een bed van 1,90 meter, korter dan ik, met een dun matras, een slap spiraal dat deels naar beneden hing (in mijn verslag had ik ook dit aspect wat positiever voorgesteld dan het in werkelijkheid was), een bureau, een klerenkast en een stoel. Gemeenschappelijk waren een salontafel die ook als ontbijttafel diende en een lage kast waar ik mijn studieboeken in propte. Mijn kamergenoot had privé een koelkast. Er was een gemeenschappelijke badkamer en boven de deur zat een soort luidsprekertje: de portier kon je naar beneden roepen. Of er tegelijkertijd een afluisterapparaat in zat? Een bureaulamp was er niet: die kocht ik zo gauw ik kon zelf in het stalinistische warenhuis TSOEM.

Ik kwam aan op een vrijdag en op dinsdag had ik al een stipendium. Ook een soort identiteitskaart had ik vrij snel in handen. Ik ging op de universiteit naar een les Bulgaars, waar alleen Cubanen zaten en veel antiwesterse propaganda klonk. Ik kreeg een briefje waarmee ik een toegangskaart voor de Nationale Bibliotheek kon aanvragen. Maar op de manuscriptenafdeling, waar ik voor mijn scriptie moest zijn, hoorde ik dat ik voor inzage van handschriftelijk materiaal toestemming moest hebben van het ministerie van Buitenlandse Zaken. Ik had als niet-afgestudeerde die aan een scriptie werkte een speciale status, omdat ik spetsializant was, hoger dan student, bijna iets als promovendus. Maar dat betekende niet dat ik beter geholpen werd. Ik had een aanbevelingsbrief van een studiementor nodig, maar hoe kwam ik aan zo iemand? Ik kreeg op het decanaat voor buitenlandse studenten steeds verwijzingen naar deuren die gesloten waren. Ik lees mijn dagboek uit die tijd: ‘Het vervelende bij dit alles is, dat de mensen gewoon vriendelijk blijven, al schuiven ze alles door naar een collega, die je ook weer doorverwijst, zodat je geen stap verder komt.’ Op de ambassade zei de kanselier het zo: ‘Ik zit hier al tweeënhalf jaar en ik begrijp nog steeds niet waar de neck van dit alles zit. Dat zit in de algemene lamlendigheid. Niemand heeft er belang bij je te helpen. Van laag naar hoog lukt niets. Maar een briefje van hoge autoriteiten brengt de lagere in galop.’ In Bulgarije, zo merkte ik, was vrijwel nooit iemand alleen te spreken. Een ambtenaar viel zo nooit te zeggen hoe volgens mij de vork in de steel zat, want dan hoorden de collega’s het en durfde hij niet te reageren. Op kanselarijen typte vrijwel nooit iemand: het leek of er helemaal niets werd gedaan en functionarissen alleen kamers vulden.

De eerste dag was nog zonnig geweest, maar daarna werd het gauw koud. In de kamer hield ik mijn jas aan. Pas op 15 oktober ging volgens plan de stadsverwarming aan. Mijn stemming werd bepaald door het kille vochtige weer dat een weinig uitnodigende sfeer schiep. Pas na een dag of tien klaarde het op, trok de mist weg, zodat ik het gebergte van de Vitosja terugzag. Gaandeweg trad de winter in en werd Sofia grauw, met rokende straatputten, moeizaam afslaande trolleybussen die ik meed, gevaarlijk hard rijdende zwarte dienstauto’s van partijbonzen, uitgestorven parken, stampvolle boekhandels, piepende trams. Fascinerend vond ik de complete duisternis en stilte in zijstraten waardoor het avondlijke Sofia een volkomen uitgestorven wereld leek.

Een student in het buitenland denkt dat hij naar colleges moet, maar later ontdekte je dat dat helemaal niet nodig was. Wel kwam ik er snel achter dat op de universiteit niemand zich voor een westerse student interesseerde. Negen maanden later, tegen de tijd dat ik weer vertrok, maakte ik in Mare de balans op: ‘Het maakt de Bulgaren ook weinig uit wat ik doe. Er is een cultureel verdrag met Nederland en daarom is het Bulgaarse ministerie blij dat eindelijk eens een Nederlander naar Sofia is gekomen: aardig voor de statistiek. Maar op de universiteit is men in het geheel niet in je geïnteresseerd, sterker: ben je een blok aan het been van de bureaucraten. Het is ook niet gebruikelijk dat mensen die speciaal voor contact met buitenlanders zijn aangesteld je ergens mee helpen. Colleges heb ik maar kort gevolgd, omdat de dames die Bulgaars aan buitenlanders geven vaak óf een half uur te laat kwamen óf in het geheel niet verschenen. Bovendien waren die colleges volstrekt nutteloos.’

Uiteindelijk kreeg ik via de decaan voor buitenlandse studenten toestemming manuscripten in te zien: zo iemand was hoog genoeg om wel een briefje voor het ministerie te tekenen. Een studiementor kreeg ik ook. In de bibliotheek zei iemand heel formeel ‘Goedendag!’ achter me. Ik dacht dat de aanroep niet voor mij was bestemd en keek niet om. ‘Goedendag!’ klonk er nogmaals. ‘Ik ben benoemd tot uw studiementor!’ Daar stond een kleine dikke man, met een grote bril, haviksneus en een aktetas, het prototype van de onhandige Bulgaarse filoloog. Hij moest me op grond van een foto of een beschrijving hebben herkend. Het gaf aan hoe weinig buitenlanders er waren: ik was als Nederlander voor hem te herkennen. Ik sprak af voor een kennismakingsgesprek, maar onze contacten bleven daartoe ook meteen beperkt.

De catalogus van de Nationale Bibliotheek in 2018 (foto auteur).

Buiten de universiteit ging ik om met een wat oudere Schotse musicoloog die in het studentenhuis de luxe van een kamer zonder kamergenoot genoot. Na een paar weken maakte ik met hem in zijn auto mijn eerste reis: een week naar Plovdiv en de bergen van de Rodopen. Hij sprak geen Bulgaars en ik was zijn tolk. We gingen langs folkloregezelschappen die hij met zijn bandrecorder opnam. De meest wervelende dans- en muziekshows werden voor ons tweeën opgevoerd en in dorpen kwamen we bij oude vrouwen die enorm hard konden zingen en ons thuis aan tafel uitnodigden. We stuitten in de bergen op de merkwaardigheden van de socialistische economie: hotels die open waren, maar geen verwarming of water hadden – wel emmers water in de badkamer – of op een verlaten restaurant waar een Poolse popgroep alleen voor ons speelde. Het was een welkome afwisseling van het bibliotheekwerk in Sofia. Het sterkst herinner ik me van deze reis de grandioze vergezichten en zonnige herfstkleuren op het traject van Smoljan naar Ardino in de Rodopen: men keek de diepte in, naar Griekenland, de beruchte grens die zoveel jonge DDR-studenten en anderen uit het Oostblok het leven heeft gekost bij vluchtpogingen waarbij met scherp werd geschoten.

In het studentenhuis dronk ik wel eens thee met een Japanner die nauwelijks Bulgaars en nauwelijks Engels sprak. Het was merkwaardig om in de rij voor het ophalen van het stipendium achter Afrikaans sprekende studenten uit Namibië en Zuid-Afrika komen te staan die mij op een of andere manier meteen als Nederlander herkenden. In het studentenhuis zat Ted uit Soweto: hij was geen student maar promovendus en daarom mocht hij in het Tiende Blok, als zwarte die normaal in een apart ‘zwart’ studentenhuis zat. Al vanaf zijn negentiende was hij weg uit Zuid-Afrika. In Rhodesië was hij actief geweest als guerrillastrijder. Op een of andere manier – via een pril socialistisch land als Angola? – was hij in Bulgarije terechtgekomen om rechten te studeren. Soms moest hij wel jaren op een brief van zijn moeder wachten. Zijn vader had hij nooit gekend. Bulgarije was geen gemakkelijk land voor hem, liet hij doorschemeren, maar onderdak had hij wel. Voor zijn promotie moest hij twee artikelen geaccepteerd krijgen in een juridisch tijdschrift en dat zat hem dwars. Wat er van hem is geworden? In het studentenhuis maakte ik ook een Sinterklaasfeest mee in de kamer van de Nederlands sprekende Franse student Bernard, jaren later paranimf op mijn Bulgaars getinte promotie: banden uit die tijd hielden vaak lang stand.

Zo nu en dan ging ik naar de Nederlandse ambassade om kranten te lezen. Ik ontmoette daar een jonge diplomaat die me uitnodigde voor een uitstapje naar Roese. Ik heb die reis beschreven in een brief in de Mare: ‘Om acht uur in de morgen stond ik voor de ingang van een hotel in Sofia. Weldra reed een gloednieuwe zwarte Mercedes voor. De chauffeur stapte uit en vroeg in gebroken Nederlands: “U bent voor meneer V.?” Ja, dat was ik. Het portier werd geopend. Vervolgens werd meneer V. (“Mark”), een jonge diplomaat die door afwezigheid van de ambassadeur tijdelijk zaakgelastigde was, afgehaald en kon koers gezet worden naar Roese, een noordelijke aan de Donau gelegen stad, waar op uitnodiging van de Bulgaarse minister van Buitenlandse Zaken alle chefs de mission zich eens een weekendje gingen amuseren. Tegen het middaguur werd Roese bereikt. Ook ik nam mijn intrek in het luxueuze hotel Riga, van waaruit men een eind Roemenië in kan zien. In de middag en avond bekeek ik de stad. Zoals in alle Donau-steden is er in de architectuur veel Oostenrijkse invloed waar te nemen. Fascinerend vond ik de Turkse wijk. Alles is daar erg op elkaar gedrongen. Je moet je niet verbazen als een bij elkaar horend huis en tuintje ook dienstdoen als moskee, kerkhof, moestuin en kippenren. De volgende dag nam ik de bus naar het dertig kilometer zuidelijker gelegen dorp Tsjerven dat overal als middeleeuwse stad wordt aangeprezen. Helaas was er behalve wat stenen op een heuvel (van een muur was niet eens sprake) niets middeleeuws te zien. Tegen het vallen van de avond keerde ik in Roese terug. Ik ging ergens een orthodoxe kerk in. De pope hing juist aan het klokkentouw. De kerk was nog geheel leeg. Weldra sprak de pope me aan en voordat ik het wist had hij me uitgenodigd de avond bij hem door te brengen. De twee gelovigen die nog op kwamen dagen verwees hij naar de dienst op zondag. Een gezellig avondje volgde te midden van de familie van de pope. De dochter kon nauwelijks geloven dat er in Spanje geen hongersnood heerst en de schoonzoon, een operazanger, kon, nadat de pope de eerlijkheid en werklust van het Bulgaarse volk geprezen had, de verleiding niet weerstaan enige bittere woorden aan het adres van de Turken te richten. Maar iedereen die Bulgarije kent weet dat het zichzelf prijzen en heftig op andere bevolkingsgroepen afgeven evengoed bij zo’n avond horen als het eindeloos serveren van in huis gemaakte wijn. Toen ik tegen twaalven in het hotel terugkeerde keken de receptionistes me wat wantrouwend aan. Het leek niet gebruikelijk dat een chef de mission een landgenoot zonder diplomatiek paspoort meenam. Op de terugweg kwam de zaakgelastigde op het idee om met het oog op Kerstmis in een dorp twee ganzen te kopen. Voor dertig leva (vijftig gulden) werden ze meteen onthoofd. Thuis hoorde ik van een Vlaamse vriend dat er in de vorige nacht vlak voor het studentenhuis massale vechtpartijen waren geweest tussen communistische en niet-communistische Irakese studenten, waarbij een dode was gevallen. De volgende dag, maandag, werd er bij de bushalte voor het studentenhuis een tweede Irakees vermoord. Toen ik laat in de avond een taxichauffeur daarvan vertelde zei deze: “Arabieren zijn voor mij geen mensen. Dat zijn zigeuners.” Ik wist op dat moment nog niet dat er inmiddels een derde Irakees uit een raam gegooid was. Deze gruwelen werden door de Bulgaarse en buitenlandse media niet gemeld. Maar toen ik de volgende dag op de ambassade kwam om kranten te lezen, had men er daar al iets over gehoord. Ik had geluk dat er juist vier kloeke Haagse timmerlieden voor werkzaamheden in het gebouw waren. Hoe hartverwarmend klonk dat platte Haags in het hartje van Sofia! Hun verhalen draaiden om drank, rumoerige hotelkamerscènes en het maken van obscene foto’s. Dezelfde dag verscheen er voor het studentenhuis een bus waarmee een flink aantal Irakezen afgevoerd werd.’