Benjamin Balint

Kafka’s
laatste proces

De strijd om een literaire nalatenschap

UITGEVERIJ BAS LUBBERHUIZEN

Oorspronkelijke titel Kafka’s Last Trial. The Case of a Literary Legacy

© 2018 Benjamin Balint

W.W. Norton & Company, New York

© 2019 Nederlandse vertaling Frank Lekens / Uitgeverij Bas Lubberhuizen

Tekstredactie Marianne Tieleman

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Bart van den Tooren

Omslagtekening ‘Franz Kafka in de golven’, ets van Jiří Slíva, 2013

Foto pagina 36 Wikimedia Commons

Foto pagina 188 Israel Government Press Office

NUR 320

ISBN 9789059375291

Deze digitale editie is gemaakt naar de 1e druk 2017 met ISBN 9789059375284

www.lubberhuizen.nl

Voor Karina

Inhoud

1. Het laatste appel

2. ‘Fanatieke verering’: de eerste man in de ban van Kafka

3. Het eerste proces

4. Flirten met het Beloofde Land

5. Eerste en tweede vonnis

6. Laatste zoon van de diaspora: Kafka’s joodse Nachleben

7. De laatste samenkomst: Kafka in Israël

8. Kafka’s laatste wens, Brods eerste verraad

9. Kafka’s schepper

10. De laatste trein: van Praag naar Palestina

11. De laatste koorddanser: Kafka in Duitsland

12. Laurel & Hardy

13. Brods laatste liefde

14. De laatste erfgename: Kafka in de verkoop

15. Het laatste oordeel

Epiloog

Dankwoord

Noten

Bibliografie

1

Het laatste appel

Israëlisch hooggerechtshof,
Shaarei Mishpatstraat 1, Jeruzalem

27 juni 2016

Het woord ‘zijn’ betekent beide: er-zijn en hem-toebehoren

Franz Kafka, Aphorismen aus dem Nachlass 46

Die ochtend in de zomer van 2016 zat Eva Hoffe (82) met gevouwen handen op een glimmende houten bank in een nis in de hoge hal van het Israëlische hooggerechtshof. Een vriendin die was meegekomen om morele steun te bieden bladerde in de krant Maariv. Eva las liever geen kranten meer. Ze was verbolgen over alle onware verhalen van journalisten die haar afschilderen als een excentriek kattenvrouwtje, een opportunist die een slaatje wilde slaan uit cultuurschatten die veel te belangrijk waren om in particulier bezit te blijven. Haar oog viel op de grote rode letters van een kop op de voorpagina. ‘Nu wordt er zelfs een haarlok van David Bowie geveild,’ zei ze licht verontwaardigd. ‘Ja, alsof het een heilige relikwie is,’ zei de vriendin.

Die ochtend zou er een eindoordeel worden geveld over het lot van een andere relikwie. Drie maanden eerder, op 30 maart 2016, had Eva te horen gekregen dat het hooggerechtshof het door haar aangetekende beroep ‘gezien het grote publieke belang’ in behandeling wilde nemen. De zitting waarop ze nu wachtte, stond vreemd genoeg niet vermeld op de openbare agenda voor die dag. Op een digitaal scherm bij de ingang van het gerechtsgebouw stond haar zaak aangekondigd als ‘Anoniem vs. Anoniem’.

Eva was bijna een uur te vroeg. Misschien had ze het scherm bij de ingang niet gezien. In ieder geval kon ze haar anonimiteit die dag wel vergeten, hoezeer ze er ook naar snakte. Acht jaar juridisch getouwtrek zou zijn ontknoping krijgen. Van eerdere fases van deze rechtsgang vol ethische, juridische en politieke dilemma’s, eerst bij de familierechtbank (van september 2007 tot oktober 2012) en daarna bij de districtsrechtbank van Tel Aviv (van november 2012 tot juni 2015), was uitgebreid verslag gedaan in de Israëlische en internationale pers. Het was van meet af aan een strijd geweest tussen particulier eigendomsrecht en het algemeen belang van twee landen: behoorde de nalatenschap van de Duitstalige, van oorsprong Praagse schrijver Max Brod (1884-1968) aan Eva Hoffe toe? Of aan de Nationale Bibliotheek van Israël? Of kon alles beter worden ondergebracht in het Duitse Literatuurarchief in Marbach? Daarbij stond meer op het spel dan alleen de nalatenschap van Max Brod, in zijn tijd een grote naam in het Midden-Europese culturele leven. Brod was de vriend, redacteur én beheerder van de literaire nalatenschap van een andere Praagse schrijver, een auteur wiens naam synoniem is geworden met de moderne literatuur: Franz Kafka.

Brods nalatenschap omvatte derhalve niet alleen zijn eigen manuscripten, maar ook stapels dichtbeschreven vellen papier van Kafka, broos als herfstbladeren. Tweeënnegentig jaar na Kafka’s dood beloofden die manuscripten eindelijk nieuw licht te werpen op de unheimische wereld van deze schepper van een onnavolgbaar en onmiddellijk herkenbaar soort surreëel realisme, auteur van onvergetelijke twintigste-eeuwse fabels vol desoriëntatie, absurditeit en bureaucratische tirannie – een van die zeldzame schrijvers wier naam tot bijvoeglijk naamwoord is gepromoveerd. Het onwaarschijnlijke verhaal van de manier waarop Kafka’s manuscripten in handen zijn gekomen van de familie Hoffe begint met een dan nog niet erkende maar geniale schrijver en zijn beste vriend, die geen gehoor gaf aan diens laatste wens, gevolgd door een nipte ontsnapping aan het net van de nazi’s dat zich rond Europa sluit, een romance tussen ballingen in Tel Aviv, en een strijd tussen twee landen die obsessief proberen de trauma’s uit het verleden te overwinnen – culminerend in deze zitting bij het hooggerechtshof. Bovenal deed deze rechtszaak een andere, uiterst beladen vraag rijzen: van wie is Kafka?

Eva, het middelpunt van deze controverse, werd op 30 april 1934 geboren in Praag, tien jaar nadat Kafka op de joodse begraafplaats van die stad was begraven. Op haar vijfde was ze met haar ouders Esther (toen nog Ilse) en Otto Hoffe en haar oudere zus Ruth de door de nazi’s bezette stad ontvlucht. Ze heeft me ooit foto’s laten zien van haar moeder Esther als jonge Praagse schone met haar hond, een Deense dog die Tasso heette – naar de Italiaanse dichter die vooral bekendstaat om zijn epische gedicht La Gerusalemme liberata uit 1581. ‘Een van mijn katten heet ook Tasso,’ zei Eva.

In Palestina zat Eva op school in Gan Shmuel, een kibboets bij de noordelijke stad Hadera, en daarna tot haar vijftiende op de landbouwkundige kostschool in Jeugddorp Ben Shemen in midden-Israël. Daar kwam ze onder de hoede van de kunstenares Naomi Smilansky (1916-2016) , die haar lievelingsdocente werd. Toch was haar tijd op die kostschool getekend door eenzaamheid. ‘Ik had vreselijke heimwee en lag bijna elke avond te huilen,’ zei ze. Toen in 1948 de Israëlische Onafhankelijkheidsoorlog uitbrak en het Arabisch Legioen oprukte, werden de leerlingen in gepantserde bussen uit Ben Shemen geëvacueerd. Ze voltooide haar middelbareschoolopleiding vervolgens aan de elitaire en progressieve Tichon Hadash-school in Tel Aviv, waar ze opbloeide onder de goede zorgen van de uit Duitsland afkomstige rector Toni Halle (1890-1964), die al vanaf zijn studententijd goed bevriend was met de later beroemde letterkundige en kabbalageleerde Gershom Scholem.

Na de oorlog diende Eva in een Nahal-eenheid van het Israëlische leger. (Deze eenheden ontplooien een mix van activiteiten op het gebied van maatschappelijke dienstverlening, publieke organisaties, landbouw en militaire dienst.) Na haar diensttijd studeerde ze musicologie in Zürich, maar nog voor ze die studie had afgerond keerde ze in 1966 naar Israël terug, deels om haar vader gerust te stellen, die vreesde voor een gewapende strijd tussen Israël en zijn Arabische buurlanden. ‘Hij was verschrikkelijk bang voor oorlog,’ zei ze. ‘Hij was bang dat ze ons zouden afslachten.’

In de zomer van 1967 brak de Zesdaagse Oorlog uit. Zes dagen lang dronk Eva in Tel Aviv elke dag espresso aan een van de kleine tafeltjes op het terras van Café Kassit in de Dizengoffstraat, waar Yosl Bergners schilderingen van marionetachtige muzikanten en harlekijns op de buitenmuur prijken. Deze verzamelplaats voor langharige artistieke types, sjofele intellectuelen en reclamejongens trok ook veel hoge militairen, zoals Moshe Dayan. Toen de latere premier Ariel Sharon nog majoor in het leger was, veegde hij een van zijn ondergeschikten daar de mantel over uit: ‘Jij zit de hele tijd in Kassit met journalisten van Haolam Hazeh over onze operaties te kletsen.’1 Volgens Uri Avnery, eigenaar van dat weekblad en zelf een vaste klant van Kassit, zat je daar schouder aan schouder met iedereen die wat voorstelde, ‘en alleen die nabijheid is al inspirerend’. Eva kwam iedere dag thuis met wat ze daar over de oorlogsvorderingen had opgevangen. Haar vader hoorde haar berichten over de Israëlische triomfen vol ongeloof aan.

Na de Zesdaagse Oorlog begon Eva muziekles te geven aan schoolkinderen, ze was dol op hun improvisatievermogen. Maar het jaar daarop kreeg ze te maken met een dubbel verlies: binnen vijf maanden overleed zowel haar vader als de schrijver Max Brod, eveneens uit Praag afkomstig en een vaderfiguur voor haar. Ze merkte dat ze het moeilijk vond om nog plezier te scheppen in musiceren en het geven van muziekles.

De Israëlische dichter en liedschrijver Haim Hefer, ook een vaste klant van Café Kassit, hielp haar aan een baan bij de luchtvaartmaatschappij El Al. Daar heeft ze vervolgens dertig jaar als grondstewardess gewerkt. ‘Luchtstewardess wilde ik niet worden,’ zei ze, ‘want ik wilde bij mijn moeder in de buurt blijven.’ Wel putte ze een bijna kinderlijk genoegen uit het gebulder van de straalmotoren en het tafereel van de marshallers die met hun reflecterende veiligheidsvesten, grote oorbeschermers en lichtgevende sticks de gelande vliegtuigen naar hun gate loodsten. In 1999 ging ze op haar vijfenzestigste met pensioen.

Al die jaren dat ze bij El Al werkte, had Eva nooit zin om naar Duitsland te vliegen. ‘Ik kon geen vergeving opbrengen,’ zei ze. En ze is in al die jaren ook nooit getrouwd. ‘Als ik hoorde hoe laatdunkend Felix Weltsch over zijn vrouw Irma kon praten, wist ik dat ik nooit wilde trouwen.’ (Weltsch was een vriend van Kafka die samen met Max Brod van Praag naar Palestina was gevlucht.) Ze legde zich erbij neer dat ze geen kinderen zou krijgen en leefde liever in een soort symbiose met haar moeder Esther – en hun katten – in hun kleine flatje in de Spinozastraat in Tel Aviv.

Eva Hoffe verkeerde in Tel Aviv weliswaar in intellectuele kringen (ze rekende de dichter Natan Zach en de beeldhouwer en schilder Menashe Kadishman tot haar vrienden), maar ze pretendeerde niet zelf een intellectueel te zijn. Ze biechtte mij op dat ze veel van Brods boeken nooit had gelezen. Kinderen had ze niet, maar ze leunde op een kring trouwe vrienden die dol op haar waren. Drie van hen zaten hier in een hoekje van de hal van het hooggerechtshof te wachten op de rechtszitting. ‘Wat er ook gebeurt,’ zei de vriendin met de krant, ‘houd je mond. Geen uitbarstingen.’ Eva knikte en uitte haar frustratie via de woorden van een ander. ‘Als Max Brod nog zou leven, was hij naar de rechtbank gestapt,’ zei ze, en ze zette zijn stem op, ‘en dan had hij gezegd: jetzt Schluss damit.’

Een Israëlische romanschrijfster vertrouwde me ooit toe dat zij Eva Hoffe als ‘de weduwe van Kafka’s geestverschijning’ beschouwde. Bang als ze was om haar erfenis te verliezen had ze, geconfronteerd met de ondoorgrondelijkheid van het gerecht, inmiddels ook iets van de radeloosheid van die ‘geestverschijning’. In Der Prozess, Kafka’s onvoltooide en door Max Brod geredigeerde en postuum uitgegeven roman, krijgt Josef K. van zijn oom te horen: ‘Als ik jou aankijk, zou ik haast geloof hechten aan de zegswijze: “Wie een dergelijk proces heeft, die heeft het al verloren.”’ Hier in de rechtbank was aan Eva te merken dat ze onder een vergelijkbare wanhoop gebukt ging. ‘Als dit een touwtrekwedstrijd was, maakte ik geen schijn van kans,’ zei ze. ‘Mijn tegenstanders zijn immens sterk, immens.’ Ze doelde op de staat Israël, die van mening was dat de door haar moeder van Kafka’s boezemvriend geërfde manuscripten niet Eva toebehoorden, maar de Nationale Bibliotheek in Jeruzalem.

Het rumoer van de voorgaande rechtszitting begon te bedaren. Tijd voor Eva, wit weggetrokken maar alert, om de rechtszaal te betreden. ‘Wat mij betreft,’ zei ze toen ze de zware deuren openduwde, ‘zijn de woorden rechtvaardigheid en gerechtigheid uit het woordenboek geschrapt.’

In Der Prozess zijn gerechtsgebouwen slecht verlicht. De rechtszaal in Jeruzalem oogt als een hoge kapel, met lege witte wanden waarop het daglicht valt. Hier geen glamour of klatergoud. Het hoekige, door de Londense filantroop Dorothy de Rothschild gefinancierde gebouw is opgetrokken uit Israëlische kalksteen en bekroond met een koperen piramide, geënt op het graf van de profeet Zacharia, dat in het Kidrondal ten oosten van Jeruzalem, aan de voet van de Olijfberg, uit de rotsen is gehouwen.

Negen advocaten in zwarte toga’s zaten om een halfronde tafel. Zij moesten de stem vertolken van de drie niet per se gelijkwaardige partijen in dit geschil: de Nationale Bibliotheek van Israël (die als het ware een thuiswedstrijd speelde, aangezien de rechtszaak op Israëlische bodem plaatsvond), het Duitse Literatuurarchief in Marbach (dat over veel ruimere financiële middelen beschikte dan de andere twee partijen) en Eva Hoffe (die vooralsnog in bezit was van de buit waarop de anderen aasden). Alle partijen voerden de strijd met juridische middelen en alle partijen (inclusief de raadsheren van het hof) bedienden zich daarbij van twee retorische registers: juridisch en symbolisch. De rechtszaak moest licht werpen op kwesties van blijvend belang voor Israël, Duitsland en de nog immer beladen band tussen beide landen. Het Literatuurarchief van Marbach en de Nationale Bibliotheek stonden beide in de rechtszaal met een besef van hun nationale verleden (hoe verschillend in beide gevallen ook). Voor beide was Kafka een trofee waarmee ze dat verleden wilden eren, alsof de schrijver louter een instrument was om het nationale prestige te dienen.

De advocaten zaten met hun rug naar het publiek, tegenover de drie op een podium gezeten raadsheren van het hof: Yoram Danziger (een voormalig advocaat), Elyakim Rubinstein (voormalig procureur-generaal) en Zvi Zylbertal (voormalig rechter bij de districtsrechtbank van Jeruzalem). Deze mannen moesten bepalen hoe de aanspraken van de verschillende partijen op de betwiste nalatenschap zich tot elkaar verhielden.

Eva zat in haar eentje op de eerste rij. Maanden tevoren had ik haar toevallig zien lopen in de Ibn Gvirolstraat in Tel Aviv, niet ver van waar ze woonde. Toen had ze een dolende, eenzame, verloren indruk gemaakt. Nu straalde haar gezicht vol ouderdomsvlekken een en al aandacht en helderheid uit. Ze zat vlak achter haar advocaat, Eli Zohar, een bekend strafpleiter. Hij was raadsman geweest van directeuren, hoge militairen en grote spelers in Israëls militair-industrieel complex en de Shin Bet (de binnenlandse veiligheidsdienst). Ook had hij – met iets minder succes – oud-premier Ehud Olmert bijgestaan, die na twee veroordelingen (wegens vriendjespolitiek in 2012 en wegens omkoping in 2014) sinds februari 2016 een celstraf van negentien maanden uitzat. Eva was de afgelopen acht jaar al verschillende malen van advocaat gewisseld: voordat ze Zohars hulp inschakelde, had ze zich achtereenvolgens laten bijstaan door Yeshayahu Etgar, Oded Cohen en Uri Zfat. Ze had mij verteld dat ze Zohar een pandrecht op haar appartement had gegeven, zodat hij in ieder geval zijn geld zou krijgen als ze voor het einde van de rechtsgang overleed.

Zohar, zijn dunne haar in een scheiding gekamd, zijn zwarte toga kaarsrecht afhangend tot de glanzende vloer, schraapte zijn keel en begon gereserveerd maar wellevend te spreken – recht op de man af, zonder omhaal van woorden. Met zijn krachtige bariton stelde hij om te beginnen dat het hof hier geen uitspraak over hoefde te doen. Het vonnis was in feite veertig jaar geleden al geveld. Toen Kafka in 1924 een maand voor zijn eenenveertigste verjaardag aan tbc overleed, deinsde zijn goede vriend en voorvechter Max Brod – zelf een productief en bejubeld auteur – terug voor diens laatste opdracht om alle resterende manuscripten, brieven en dagboeken van Kafka ongelezen te verbranden. Brod bewaarde juist alles en wijdde de rest van zijn leven aan het canoniseren van Kafka, als schepper van het meest profetische en verontrustende oeuvre van de twintigste eeuw. Toen Brod in 1968 in Tel Aviv overleed, liet hij die manuscripten na aan zijn secretaresse en vertrouweling Esther Hoffe, de moeder van Eva.

In 1973, vervolgde Zohar, vijf jaar na de dood van Brod, was Esther Hoffe door de staat Israël voor de rechter gedaagd om haar het recht op de van Brod geërfde manuscripten te betwisten. De zaak was behandeld door rechter Yitzhak Shilo van de districtsrechtbank in Tel Aviv, die in januari 1974 had geoordeeld dat Brods testament ‘mevrouw Hoffe het recht schenkt om zolang ze leeft naar goeddunken over zijn nalatenschap te beschikken’.

Met een beroep op die uitspraak bepleitte Zohar dat, met alle respect, de onderhavige rechtszaak volstrekt overbodig was: het was totaal onnodig om opnieuw te procederen over een recht dat Esther reeds was toegekend.

Aan dat argument had rechter Rubinstein geen boodschap. Op een schoolmeesterstoon en met een air van almacht kapte hij Zohars betoog af. ‘Vat u de koe alstublieft bij de horens. We kunnen hier niet uitgebreid stilstaan bij het vonnis van rechter Shilo, dat we al gelezen hebben. Gaat u verder.’

Onverstoorbaar gooide Zohar het over een andere boeg: waarom zou de nalatenschap van Kafka en Brod moeten worden overgedragen aan de Nationale Bibliotheek van Israël, vroeg hij: een instelling die duidelijk niet beschikt over deskundigen met de benodigde expertise op het gebied van de Duitse letterkunde?

De vraag is niet zozeer of de bibliotheek beschikt over de juiste deskundigen, kwam rechter Zylbertal vanaf de rechterkant van het podium tussenbeide, maar over de faciliteiten om het materiaal te archiveren en te ontsluiten voor wetenschappers die het willen raadplegen.

Vervolgens stond Yossi Ashkenazi op, de door de rechtbank aangewezen mede-executeur van de nalatenschap van Max Brod. Jonger en minder gepolijst dan Zohar, maar ook minder omslachtig in zijn manier van spreken. Brod had Esther Hoffe het recht gegeven om te bepalen aan wie ze de manuscripten zou geven, voerde hij aan, maar niet het recht om die keuze aan haar erfgenamen te laten. Brod ‘wilde niet dat haar dochters daarover zouden beslissen’.

Eva sloeg haar blauwe ogen neer en schudde haar hoofd, haar lange haar bewoog een beetje mee. Maar verder onderdrukte ze haar wrevel.

Daarop verrees in de rechterhoek het glanzende hoofd, zo kaal als een biljartbal, van Meir Heller. Al acht jaar behartigde hij in deze zaak de belangen van de Nationale Bibliotheek en hij ging er met gestrekt been in. Hij verweet Esther Hoffe dat ze wetenschappers geen toegang bood tot de manuscripten die ze al decennia achter slot en grendel hield en vroeg het hof een eind te maken aan die onhoudbare situatie. De duizenden persoonlijke archieven van joodse schrijvers in de Nationale Bibliotheek werden jaarlijks door honderden onderzoekers geraadpleegd, zei hij, en hij hoopte dat de door Brod geredde manuscripten van Kafka daar snel hun gerechte plaats zouden innemen. De ondertoon van zijn betoog was onmiskenbaar: Kafka, schrijver van joodse literatuur in een niet-joodse taal, hoort thuis in de joodse staat.

‘Dat streven om Kafka als joodse schrijver af te schilderen is bespottelijk,’ vertelde Eva me een keer. ‘Hij had niets met zijn joods-zijn. Wat hij schreef kwam uit zijn hart, zijn binnenste. Hij voerde geen dialoog met God.’ Maar zelfs al beschouw je hem als joodse schrijver, zo zei ze, dan nog kun je op grond daarvan niet bepalen waar zijn literaire nalatenschap ‘eigenlijk’ thuishoort. ‘De archieven van Natan Alterman bevinden zich in Londen, die van Yehuda Amichai in New Haven,’ zei ze, verwijzend naar twee van de populairste Israëlische dichters. ‘Welke wet zegt dat het archief van een joodse schrijver per se in Israël moet blijven?’*

Amichai had natuurlijk de luxe dat hij nog bij leven kon beslissen waar zijn geschriften naartoe moesten. Brod kan ons niet meer vertellen wat hij zou willen. Daarin verschilt de postume omgang met literaire nalatenschappen (Nachlässe) van schenkingen door levende auteurs (Vorlässe). Maar er zijn meer mensen geweest die er zo over dachten als Hoffe. Zo zei de romanschrijver Kingsley Amis (1922-1995) ooit dat hij het maar onzin vond dat manuscripten van Britse auteurs in Groot-Brittannië moesten blijven. Hij had er ook geen enkel bezwaar tegen dat zijn eigen handschriften Engeland verlieten, schreef hij:

Ik verkoop al mijn manuscripten aan de hoogste bieder, als het een fatsoenlijke koper is, en uit welk land die komt zal mij een zorg zijn. Dat de Tate Gallery bijvoorbeeld over een grote verzameling Monets beschikt, lijkt mij niet minder vreemd dan dat Buffalo University bijvoorbeeld zou beschikken over een verzameling manuscripten van Robert Graves.

In 1969 verkocht Amis anderhalve doos met manuscripten aan het Harry Ransom Humanities Center in Texas.** Vijftien jaar later verkocht hij de rest van zijn manuscripten en de rechten op alles wat hij nog zou produceren aan de Huntington Library in het Californische San Marino (die toevallig ook kan bogen op een van ’s werelds beste collecties vroege uitgaven van een andere Engelse auteur: William Shakespeare).

Vier dagen voor de zitting van het hooggerechtshof in Jeruzalem had het Duitse parlement toevallig net laten zien hoe Europese landen de uitvoer van cultuurgoed proberen te voorkomen. Op 23 juni 2016 had de Bondsdag een omstreden Wet op de bescherming van cultureel erfgoed aangenomen, die erop gericht was werk dat wordt aangemerkt als ‘nationale cultuurschat’ (omschreven als ‘nationaal cultuurgoed van uitzonderlijke betekenis voor de natie’ waarvan het verdwijnen ‘een groot verlies’ zou betekenen) voor Duitsland te behouden. ‘Duitsland heeft als cultuurland de plicht zijn cultuurgoed te verzamelen en te behouden,’ zei minister van Cultuur Monika Grütters daarover. Kritiek dat de wet gebruikt zou worden om Duitse kunst in particulier bezit te ‘nationaliseren’ wees ze van de hand: ‘Bescherming is in mijn ogen geen onteigening.’

Terwijl de advocaten in de Israëlische rechtszaal debatteerden over waar bescherming ophoudt en onteigening begint, werd duidelijk dat de Israëlische aanspraak op Kafka niet alleen steunde op een opvatting over wat Kafka is – namelijk een bij uitstek joodse schrijver – maar ook over wat hij volgens Israël niet is: een Duitse nationale cultuurschat.

Meir Heller ging weer zitten en Sa’ar Plinner nam het woord. In strak afgemeten zinnen zette hij het standpunt uiteen van zijn cliënt, het Duitse Literatuurarchief in Marbach. Directeur Ulrich Raulff wilde zijn topcollectie literaire nalatenschappen graag uitbreiden met de manuscripten van Kafka en Brod. Maar Plinner vertelde me later dat Raulff hem beperkingen had opgelegd over wat hij wel en niet mocht zeggen ter verdediging van Hoffe’s recht om de manuscripten aan de Duitsers te verkopen. Het Duitse Literatuurarchief heeft van meet af aan laten doorschemeren dat Kafka in Duitsland met een meer universele blik zou worden gelezen (vanuit een objectief ‘perspectief zonder standpunt’, alsof zoiets kan bestaan), terwijl Kafka’s werk in Israël, waar sommigen hem vooral als joodse auteur wensen te zien, op een meer provinciale en idiosyncratische wijze zou worden gelezen.

Maar omdat ze wisten dat ze in het begin van deze zaak wat tactloos te werk waren gegaan, wilde de leiding van het Duitse Literatuurarchief zich in deze cruciale fase gedeisd houden en niet te hoog van de toren blazen. Plinner beperkte zich dus (zoals hem naar zijn zeggen was opgedragen) tot de opmerking dat de nalatenschap van Max Brod zo veel materiaal omvatte dat die nog nooit volledig was geïnventariseerd. ‘Ik geloof dat niemand momenteel precies weet wat er allemaal is,’ zei hij.

Binnen een uur schorste rechter Rubinstein de zitting. Hij trok zich met zijn twee ambtgenoten terug om te beraadslagen. Eva en haar vrienden ijsbeerden ongedurig door de hal. ‘Wanneer komt de uitspraak?’ vroeg iemand. Waarop een van Zohars assistenten de uitleg citeerde van de middeleeuwse bijbelgeleerde Rasji bij Exodus 13:14 (‘Wanneer het geschieden zal, dat uw zoon u morgen zal vragen...’): ‘Er is een morgen dat morgen betekent, zei Rasji, en er is een morgen dat in het hiernamaals betekent.’

Eva, nooit geplaagd door een overmaat aan respect, dacht dat Eli Zohar verkouden was. ‘Hij was niet in topvorm,’ zei ze. Maar ze leek ook duidelijk te willen maken dat ze wel bestand was tegen de druk, dat ze voor heter vuren had gestaan. Ze liep naar buiten, naar de voetbrug die het gerechtsgebouw verbindt met een protserig winkelcentrum aan de overkant van de straat, en zei: ‘Ik blijf hopen, tegen de klippen op. Mijn naam is niet voor niets Hoffe.’

En terwijl ze wegliep, moest ik denken aan Kafka’s omkering van de oude Latijnse wijsheid dum spiro spero, ‘zolang er leven is, is er hoop’. In zijn biografie van Kafka schrijft Max Brod over een gesprek waarin zijn vriend opperde dat mensen niets anders zijn dan nihilistische gedachten in het hoofd van God. ‘Is er dan nog wel enige hoop?’ vroeg Brod. ‘Veel hoop,’ antwoordde Kafka, ‘oneindig veel hoop – alleen niet voor ons.’ En terwijl de tengere gestalte van Eva in de verte verdween, vroeg ik me af of Kafka – met zijn ‘passie om zichzelf onbeduidend te maken’, zoals de Duitstalige joodse schrijver Elias Canetti het noemde – zou huiveren bij de bezitsdrang die deze rechtszaak heeft blootgelegd. Zou hij ons erop wijzen dat we niet alleen in de greep kunnen raken van wat we bezitten, maar nog veel meer in de greep van wat we niet bezitten?

Noten

* Na de dood van Yehuda Amichai in 2000 stak er een storm van protest op toen zijn archieven al in 1998 met goedkeuring van de Israëlische staatsarchivaris Evyatar Friesel bleken te zijn aangekocht door de Beinecke Rare Book and Manuscript Library van Yale. ‘Wie geeft er nu zo’n culturele schat zomaar uit handen?’ zei de dichter Natan Yonatan. En Rafi Weiser, destijds hoofd van de manuscriptenafdeling van de Nationale Bibliotheek, legde uit: ‘We hadden de deal waarschijnlijk kunnen torpederen door Amichai’s plannen te lekken naar de media. Dan was het onder publieke druk vast en zeker afgeblazen. Maar we hebben besloten zijn wens te respecteren en de zaak stil te houden.’

** In 2014 verwierf het Ransom Center van de University of Texas in Austin – dat manuscripten bezit van Doris Lessing en Graham Greene – voor twee miljoen dollar de archieven van Booker Prize-winnaar Ian McEwan.

2

‘Fanatieke verering’:
de eerste man in de ban van Kafka

Karelsuniversiteit, Praag

23 oktober 1902

Een boek moet de bijl zijn voor de bevroren zee in ons binnenste.

Franz Kafka, 1904

Waar geen geloof is, lijkt alles kil en kaal.

Max Brod, 1920

De ambitieuze, achttienjarige Max Brod, eerstejaarsstudent rechten aan de Karelsuniversiteit in Praag, had op de tweede verdieping van het gebouw van de Duitse studentenvereniging in de Ferdinandstrasse net een lezing over Schopenhauer gehouden. Tegen de zware gordijnen stond een tafel vol schalen met dik besmeerde boterhammen en kranten uit heel Europa. Brod werd al twee jaar door het werk van Schopenhauer geobsedeerd. Hij kende hele passages uit zijn hoofd. ‘Toen ik deel zes uit had,’ schreef hij later over het verzameld werk van de Duitse filosoof, ‘begon ik meteen weer aan deel één.’

Wat boven de lessenaar uitstak, was een bovenmatig groot hoofd op een gedrongen torso. Het was niet meer te zien, maar op zijn vierde was bij Brod een vergroeiing van de wervelkolom vastgesteld (kyfose), waardoor hij als kind een hele tijd met een ijzeren korset en halskraag had rondgelopen.

Max Brod was in 1884 geboren als de oudste van drie kinderen van joodse middenstanders van wie de familie al sinds de zeventiende eeuw in Praag woonde. Als klein kind kreeg hij de mazelen, roodvonk en – wat hem bijna fataal werd – difterie. Zijn vader Adolf, onderdirecteur van de Böhmische Union-Bank, was een gemoedelijke, onbekommerde, wellevende man. Zijn moeder Fanny (meisjesnaam Rosenfeld) was een vulkaan van tomeloze emoties. In zijn wijdlopige autobiografie Streitbares Leben schrijft Brod: ‘In mijn broer en mijn zus heeft de energie van mijn moeder in combinatie met de waardigheid en zachtmoedigheid van mijn vader geleid tot een evenwichtig karakter, maar het mijne is altijd wisselvallig gebleven en ik heb altijd moeten worstelen om de schijn van innerlijk evenwicht op te houden.’

Brod had meer présence dan je op grond van zijn lengte zou verwachten, en zodra hij het woord voerde vergat je zijn aparte postuur. Zijn vriend Stefan Zweig, de Oostenrijks-joodse schrijver, omschreef de jonge Brod zo: ‘Ik zie hem nog voor me zoals ik hem voor de eerste keer zag, een kleine twintiger, tenger en van een mateloze bescheidenheid. (...) Zo was hij toen, die jonge schrijver vol enthousiasme voor alles wat hem groots scheen, voor het vreemde, het verhevene, het wonderbaarlijke in welke vorm of gedaante ook.’

Terwijl het publiek de zaal uit druppelde, liep een slungelige, piekfijn geklede ouderejaars van één meter tachtig met soepele passen op de lessenaar af. Stropdas keurig in de knoop, puntige oren. Brod had hem nog nooit gezien. Franz Kafka stelde zich aan hem voor en stelde voor om samen naar huis te lopen. ‘Zijn elegante, meestal donkerblauwe pakken waren al net zo onopvallend en gereserveerd als hijzelf,’ herinnerde Brod zich later. ‘Maar iets in mij scheen hem toen aan te trekken; hij was openhartiger dan normaal en besteedde die eindeloze wandeling naar huis aan scherpe kritiek op mijn al te ongenuanceerde formuleringen.’ Toen ze aankwamen bij de Schallengasse 1, waar Brod bij zijn ouders woonde, was het gesprek nog in volle gang. Ze liepen door naar de Zeltnergasse, waar Franz Kafka met zijn ouders en zijn zusters woonde, en weer terug. Brod had moeite om de lange Kafka bij te beze nen terwijl spraken over Nietzsches kritiek op Schopenhauer, Schopenhauers ideeën over zelfverloochening en diens definitie van genialiteit: ‘Genialiteit,’ zo schreef de filosoof, is ‘het vermogen om de eigen belangen, het eigen willen, de eigen doelstellingen geheel uit het oog te verliezen en de eigen persoonlijkheid op te schorten, om alleen nog maar als zuiver subject van het kennen, als helder oog van de wereld te blijven bestaan.’ Brod zag de kleur van Kafka’s ogen, ‘een vurig, fonkelend grijs’ noemde hij het. Aangezien Kafka interesse noch aanleg had voor abstract gefilosofeer, nam het gesprek al snel een literaire wending. Met ontwapenende eenvoud erkende Kafka liever te praten over de tien jaar oudere Oostenrijkse schrijver Hugo von Hofmannsthal. (Een van de eerste cadeaus die Brod van Kafka kreeg, was een luxe uitgave van diens drama Das Kleine Welttheater uit 1897.)

Vanaf dat moment spraken ze elkaar dagelijks, soms meerdere keren op een dag. Brod voelde zich aangetrokken tot de zachtaardige kalmte die Kafka uitstraalde, het ‘zoete aura van zekerheid’, zoals hij het noemde, en ‘het ongewone aura van macht’ dat hem omgaf. Brod vond hem zowel wijs als kinderlijk. In zijn memoires beschreef hij hun ‘botsing der zielen’ toen ze samen Plato’s Protagoras in het Grieks lazen, en L’Éducation sentimentale en La Tentation de saint Antoine van Flaubert in het Frans. (Een van de vele geschenken die Brod van Kafka zou krijgen was een boek over Flaubert van René Dumesnil.) ‘Wij vulden elkaar aan,’ schrijft Brod, ‘en hadden elkaar zoveel te geven.’ Prozaïscher was de hulp die Kafka van Brod kreeg bij de voorbereiding op een mondeling tentamen voor zijn rechtenstudie. ‘Zonder jouw aantekeningen had ik het niet gehaald,’ zei hij tegen Brod.

Soms gingen de twee ’s avonds naar de film of het café chantant Chat Noir. Met elkaar spraken ze uitsluitend Duits, maar soms moesten ze grinniken om typisch Tsjechische uitdrukkingen als člobrdo (‘arme sloeber’). Ze bespraken de nieuwe stereoscopische beeldenshows van het zogenaamde Kaiserpanorama. Op zondag maakten ze vaak lange wandelingen, naar slot Karlstein bijvoorbeeld, het gotische kasteel ten zuidwesten van Praag waar de Tsjechische kroonjuwelen, heilige relieken en de belangrijkste documenten van het staatsarchief lagen opgeslagen. Ze kuierden over de lommerrijke paden van de Baumgarten, ‘het Prater van Praag’, en keuvelden over het verschil tussen roman- en toneelkunst. Kafka vermaakte Brod door na te doen hoe andere mensen in het park hun wandelstok vasthielden. Ze zwommen samen in de Moldau en lagen samen onder de kastanjes na een duik in het Praagse openluchtzwembad. ‘Kafka en ik huldigden de vreemde overtuiging dat je pas bezit neemt van een landschap als je er een fysieke band mee smeedt door in zijn wateren te zwemmen.’

Toen Kafka en Brod twee dagen bij het Lago Maggiore verbleven, zijn ze daar volgens Kafka’s biograaf Reiner Stach meteen in gaan zwemmen en hebben ‘elkaar staand in het water omhelsd – wat alleen al door hun lengteverschil een vreemd gezicht moet zijn geweest’. Ze vierden vakantie in Riva aan het Gardameer, bij de Oostenrijks-Italiaanse grens, brachten een bezoek aan het huis van Goethe in Weimar en logeerden in het Hotel Belvédère aan het Zwitserse meer van Lugano.* In 1909 gingen ze naar de vliegshow op het vliegveld van Montichiari in Noord-Italië, bij Brescia. Ze lazen elkaars reisdagboek. Tweemaal gingen ze samen naar Parijs: in oktober 1910 en nog een keer ter afsluiting van een lange zomervakantie in 1911. Op die laatste reis vatten ze het plan op voor een nieuw soort reisgids. ‘Die zou Billig gaan heten,’ zei Brod, Betaalbaar dus. ‘Onvermoeibaar en met kinderlijk genoegen bleef Franz tot in de kleinste details de principes uiteenzetten voor dit nieuwe type reisgids waarmee wij miljonair moesten worden.’ Hun motto voor de reeks: durf!

Hoewel hij zo zorgzaam kon zijn als een echtgenote, werd Brod ook wel eens moe van wat hij betitelde als ‘Kafka’s hopeloosheid’. ‘Het lijkt me vrij duidelijk,’ schreef hij in 1911 in zijn dagboek, ‘dat Kafka aan een dwangneurose lijdt.’ Maar zulke bedenkingen stonden zijn groeiende bewondering niet in de weg. ‘Mijn hele leven ben ik nooit zo onafgebroken goedgeluimd geweest als in de weken dat ik met Kafka op vakantie was. Al mijn zorgen, al mijn chagrijn liet ik achter me in Praag. We werden vrolijke kinderen, bedachten de meest zonderlinge grollen en grappen – het was een voorrecht om aan de zijde van Kafka te leven en de bruisende stroom van gedachten die in hem opborrelden uit de eerste hand te mogen horen (zelfs in zijn hypochondrie was hij nog vindingrijk en amusant).’

Ook als ze niet samen op pad waren, zei Brod, ‘wist ik precies wat hij in die of die situatie zou zeggen’. Als Brod alleen op vakantie ging, stuurde hij Kafka vaak prentbriefkaarten. Zo stuurde hij hem uit Venetië eens een ansicht met Bellini’s schilderij van Venus, godin van de liefde. ‘Kafka heeft zelfs even met de gedachte gespeeld,’ schrijft Reiner Stach, ‘om een nieuw, geheim dagboek te beginnen uitsluitend gewijd aan zijn verhouding tot Brod.’

Toch sprongen de verschillen tussen de twee jonge mannen – de een even uitbundig en extravert als de ander ingetogen was – onmiddellijk in het oog. Met zijn tomeloze energie en joie de vivre straalde Brod een flair, vitaliteit en levenslust uit waaraan het Kafka ten enenmale ontbrak. Brod had een zonniger natuur, lag minder met zichzelf overhoop, leek vrij van de knagende onzekerheid die Kafka’s genadeloze zelfanalyse met zich meebracht. Kafka gaf weinig om maatschappelijk succes, terwijl Brod door Arthur Schnitzler werd omschreven als ‘verteerd door eerzucht en bij iedere gelegenheid meteen overlopend van enthousiasme’.

Kafka richtte zijn energie vooral naar binnen. Zijn obsessie met schrijven stelde hem in staat tot een ascese die Brod volledig vreemd was. ‘Toen in mijn organisme eenmaal duidelijk werd dat schrijven de vruchtbaarste richting voor mijn wezen was,’ schreef Kafka in 1912 in zijn dagboek, ‘dromde alles daar ook heen en liet alle andere vermogens leeg staan, die vooral gericht zijn op het genot van de seksualiteit, van eten, van drinken, van filosofisch denken en vooral muziek.’ In 1914 formuleerde hij het in zijn dagboek weer anders: ‘De aanleg voor het uitbeelden van mijn droomachtige innerlijke wereld heeft al het andere naar de achtergrond gedrongen, waar het vreselijk is verkommerd en verkommeren blijft.’ In 1913 schreef hij Felice Bauer: ‘Ik besta uit literatuur, ik ben niets anders en kan niets anders zijn.’

* Over hun vakantie in Lugano begin september 1911 schreef Brod een gedicht dat hij bij publicatie later opdroeg ‘aan mijn vriend Franz Kafka’.