Charleston op de vulkaan

Joseph Roth

Charleston op de vulkaan

Reportages uit Albanië en Italië

Vertaling en nawoord Els Snick
Voorwoord Piet de Moor
Tekeningen Koenraad Tinel

Uitgeverij Bas Lubberhuizen

Inhoud

Een goede politie is beter dan gastvrijheid

– Piet de Moor

REIS NAAR ALBANIË

Bij president Ahmed Zogu

Zuid-Slavië en Albanië – binnenlandse problemen

Intocht in Albanië

De hoofdstad Tirana

Het Albanese volk

Knooppunt in de ochtend

Het Albanese leger

Waar de wereldoorlog begon

Beschaafden in het land der barbaren

Wat een incident op de Balkan betekent

Blik op Zuid-Slavië

Artikel over Albanië

HET VIERDE ITALIË

Eerste ontmoeting met de dictatuur

Dictatuur in de etalage

De almachtige politie

De vakbond der pennenvoerders

Geschenk voor mijn oom

Nawoord – Els Snick

Een goede politie is beter dan gastvrijheid

Piet de Moor

‘Gelukkig België: het heeft een koning,’ schrijft Joseph Roth in een column die halverwege 1937 in Der Österreicher verschijnt.¹ Aan de hand van de koninkrijken België, Nederland en Engeland, die hij als navolgenswaardige modellen presenteert, probeert Roth zijn lezers te overtuigen dat alleen de monarch een bolwerk vormt tegen demagogen en usurpatoren. ‘In de republiek moet noodgedwongen de demagogie op den duur sterker worden dan de democratie,’ meent Roth. Hij verwijst naar de Degrelles, de Musserts en de Mosley’s die weliswaar in de republieken triomfen vieren, maar in de monarchieën in het zand bijten. Dat is een gedachte die Roth in andere opiniestukken, zoals zijn eveneens in Parijse ballingschap geschreven ‘Brief aus Belgien’, verder uitspint.² Of er een kern van waarheid in zijn analyse zit, doet minder ter zake dan de constatering dat Roth tot vlak voor zijn dood op zoek is naar maatschappelijke concepten die een alternatief kunnen bieden voor de reactionaire bewegingen en totalitaire onrechtsstaten die zich sinds het einde van de Grote Oorlog in Europa hebben gevestigd of er in opmars zijn.

De monarchie is voor Roth een scherm waarop hij zijn humane verzuchtingen projecteert in een tijdperk dat, na de Grote Oorlog, nog maar eens op het punt staat al zijn waarden overboord te gooien. Uitgerekend in de chaos van het Interbellum droomt de schrijver van een staatsbestel waarin de Europese volkeren onder het duurzame goud van de kroon vrijer en veiliger gedijen dan onder het vergankelijke vilt van presidentiële hoedjes, waaronder volgens Roth de volksmennerij schuilgaat. Daarom is het geen verrassing dat Roth zijn ‘Brief uit België’ afsluit met de wanhoopskreet: ‘Gelukkig België: het heeft een koning!’ ‘Arm Oostenrijk: het wacht nog op zijn keizer!’ Maar in plaats van de keizer zijn Mussolini, Hitler, Horthy en het austro-fascisme gekomen.

Roth houdt niet op de gemiste kansen van de Dubbelmonarchie (en haar kroonlanden) te betreuren. Nog jaren na haar implosie blijven die verkeken mogelijkheden hem als burger, schrijver en reporter obsederen, uiterlijk en innerlijk. Hij zoekt remedies voor de fantoompijn die hem door hun verdwijning kwelt. Die kommer wordt verhevigd door het gevoel dat het afbrokkelen van de rechtsstaatsnormen in Europa niet te stuiten is. En natuurlijk is het Roth niet ontgaan dat het noodlot met een aan cynisme grenzende ironie in het voordeel van Belgrado heeft gespeeld. Servië, dat door Oostenrijk gestraft had moeten worden voor de moord op aartshertog Franz-Ferdinand, de troonopvolger, constateert vol leedvermaak dat in de nasleep van de Grote Oorlog de imperia van zijn twee aartsvijanden als kaartenhuisjes in elkaar zijn gestort. Roth: ‘Want Belgrado leeft nog steeds van het weliswaar gedeeltelijk verdiende, maar toch onverwachte wonder dat dit land te beurt viel door de uitkomst van de oorlog. Het maakte de vernietiging mee van zijn twee grootste vijanden: Oostenrijk-Hongarije en Turkije. Het denkt ook zwakkere vijanden klein te kunnen krijgen.’³

De ondergang van de Dubbelmonarchie noopt Roth ertoe om zelfs in kleding en gebaar een even koppig als onmachtig getuigenis af te blijven leggen van zijn vergane wereld: ‘Met zijn voorkomen van een Oostenrijkse officier, dat hij zich had aangemeten, de snor die hij destijds liet groeien, de nauwe broekspijpen, de obligatoire wandelstok, de fladderende jas met de hoog opgeslagen kraag, de uitdrukkelijk kaarsrechte houding en de onberispelijk Oostenrijkse manieren leefde Roth overduidelijk in de vervlogen wereld van het Habsburgse keizerrijk.’⁴ Meer dan een nostalgische eigenaardigheid is die uitdossing van Joseph Roth een hulpeloze reflectie van een afgebrand wereldbeeld, alsof hij houvast zoekt aan een van de rookpluimpjes waarin het is opgegaan.

Tot zijn leedwezen heeft Roth de Oostenrijkers in de Dubbelmonarchie almaar Duitser, en bijgevolg bekrompener en agressiever zien worden. De kern van Roths door ervaring en intuïtie gesmede overtuiging is immers dat het Duits niet de essentie vormde van de Midden-Europese cultuur. De kwintessens is dat het Duitse element zich in de smeltkroes van volkeren slechts had kunnen handhaven en emanciperen als het de ontplooiing van de andere talen en culturen onder de monarchale koepel niet in de weg had gestaan. Daarom hekelt Roth de Oostenrijkers die in het keizerrijk meer belang hechtten aan hun nationale verbondenheid met Duitsland dan aan hun solidariteit met de Polen, Slovenen en Roethenen uit de kroonlanden.

Ook de romanpersonages van wie Roth de spreekbuis is, blijven daarop hameren. Volgens graaf Josef Chojnicki uit De Kapucijner Crypte (1938), Roths laatste roman, is de Dubbelmonarchie te gronde gegaan aan de domheid van het Duitse nationalisme. Chojnicki schreeuwt het uit: ‘Niet onze Tsjechen, niet onze Serven, niet onze Polen, niet onze Roethenen hebben de monarchie verraden, maar alleen onze Duitsers, het staatsvolk…’⁵ Door het nationalistische gebrul is de pluriforme Midden-Europese wereld uit zijn voegen geraakt. Al vlak na de Grote Oorlog gebruikt Roth het Weense krankzinnigengesticht Am Steinhof als metafoor voor de conditie waarin het dooreengeschudde Europa verkeert. ‘Is de wereld niet een dolhuis? En is het niet praktisch je tijdig te verzekeren van een warm plaatsje in Steinhof?’ vraagt Roth zich af in een reportage (1919) die de dimensie van haar onderwerp overstijgt.⁶ Bijna twintig jaar later laat hij dat beeld weer opdoemen in De Kapucijner Crypte. Graaf Chojnicki, die onvermoeibaar breit aan een kous die hij ‘de monarchie’ noemt, promoveert Steinhof tot ‘de hoofdstad’ van het rijk: ‘Vanaf nu, sinds ik hier woon, is dit de hoofd- en residentiestad van Oostenrijk. Ik bewaar hier de kroon.’⁷

~

Zijn misnoegen over de ontwikkelingen in Europa vrat weliswaar aan Roths energie, maar legde hem niet lam. Zijn reizen door Polen, Rusland, Frankrijk, de West-Balkan (Albanië en Joegoslavië, dat Roth Zuid-Slavië noemt) en Italië, die hij in het Interbellum als vrije medewerker vooral in opdracht van de burgerlijke, liberale Frankfurter Zeitung maakte, geven ons de kans om hem als reporter van nabij aan het werk te zien.

In de lente van 1927 zwierf Roth door Albanië. Het toeval wilde dat de vijfendertigjarige Duits-joodse reporter Cheskel Zwi Klötzel toen eveneens, als verslaggever van het Berliner Tageblatt, Albanië doorkruiste. Klötzel ontmoette Roth, die hij vervolgens naar Tirana zou vergezellen, in Shkodër, een Noord-Albanese stad die de toenmalige buitenlanders Skutari noemden, in navolging van de Italianen. In 1951, vijfentwintig jaar na de feiten, pakte Klötzel uit met een boeiend relaas van die kennismaking.⁸ Zijn verslag levert een portret op van een Roth die zich in al zijn tegenstrijdige facetten openbaart: zelfbewust, wispelturig, eigenwijs, gewiekst, lichtgeraakt, charmant, bevlogen en opvliegend, arrogant als hij onterechte aanvallen moet pareren, geniaal in zijn talent om vriendschappen aan te knopen, en in alles mateloos.

Klötzel: ‘De stad Skutari in Albanië speelt in mijn leven een rol die ik nooit zal vergeten: daar heb ik Joseph Roth leren kennen. Albanië had juist met Italië het “Alliantieverdrag” afgesloten, dat in de loop van de tijd logischerwijs zou uitlopen op de aanhechting van het kleinere land door het grotere.⁹ En Joegoslavië dreigde met een preventieve oorlog. Aangezien er voor de rest niets aan de hand was in de wereld, stuurden de grote kranten hun reporters naar Tirana. Zo gebeurde het dat ik destijds als verslaggever van het Berliner Tageblatt in Albanië Joseph Roth tegen het lijf liep, die voor de Frankfurter Zeitung schreef.

We reisden samen van Skutari naar Tirana. Ik was nog maar een paar dagen in Albanië aangekomen, maar wist dat Roth al een paar weken op de Balkan rondtoerde.¹⁰ “Hoeveel stukken heb je al geschreven, Roth?” –“Geen enkel!” – “Maar u bent toch al weken onderweg?” – “Ja.” – “En wat denken uw lezers daarvan?”

Roth zette dat ronduit arrogante gezicht op dat typisch voor hem was als hij iemand ervan langs wilde geven, en zei: “Mag ik u er attent op maken, Klötzel: bij de Frankfurter Zeitung schrijf je niet voor de lezers, maar voor de komende generaties!”

Ik zweeg eerbiedig; na die paar uren dat we met elkaar kennis hadden gemaakt, kende ik hem nog niet goed genoeg om te weten wat hij daarmee bedoelde. We arriveerden in Tirana en gingen samen naar het postkantoor, waar onze correspondentie op ons lag te wachten. Boven op Roths stapeltje lag een telegram. Hij scheurde het open, wond zich tijdens het lezen op, verfrommelde het en wierp het op de grond.

“Een aansporing van de komende generaties?” vroeg ik niet zonder enige boosaardigheid. Roth raapte het papier op, streek het glad en overhandigde het me. Het was inderdaad een telegram van de redactie, die Roths zwijgen “onbegrijpelijk” vond.

“Die domkoppen!” riep hij. “Ik ben toch geen reporter! Maar u zult het zien, ik zal me op hen wreken.”

Inderdaad, ik zag hoe hij zich “wreekte”. Hij ging zitten in het kleine tuintje voor de herberg waarin hij zijn intrek had genomen en met wiens waard hij op een raadselachtige manier communiceerde. Het was tegen vier uur in de namiddag dat Roth begon te schrijven en raki te drinken. Hij schreef in een onooglijk klein, maar haarscherp handschrift op bladen van bijzonder goed papier dat hij op een ongewoon formaat liet snijden. Toen de zon opging, stopte hij met drinken en schrijven. De waard keek met een haast bijgelovige verering hoe hij zo recht als een kaars, zonder ook maar een beetje te wankelen, naar zijn kamer en naar bed ging; gedurende die nacht had hij een gigantische kruik raki uitgedronken. Met dezelfde verering las ik de drie prachtig geciseleerde feuilletons die hij in één ruk had geschreven om zich op zijn krant te “wreken”. Dan bracht ik ze voor hem naar het postkantoor.

Laat in de nacht kwam zijn waard naar mij in het hotel, sleurde me uit mijn bed en maakte me duidelijk dat ik direct met hem mee moest komen. Roth had koorts, een aanval van malaria. Ik gaf hem kinine en verzorgde hem zo goed als ik kon, terwijl de waard de hele nacht op zijn knieën lag en bad voor die vreemdeling, die nog maar een paar dagen onder zijn dak woonde. De volgende ochtend trok ik in onder hetzelfde dak. Zo begon mijn vriendschap met Joseph Roth.’¹¹

~

Als Joseph Roth in de lente van 1927 Albanië en een jaar later, in de herfst van 1928, Italië doorkruist, is hij vooraan in de dertig. In de reportages over de Sovjet-Unie, die hij in 1926 in de Frankfurter Zeitung publiceerde, heeft hij zijn scepsis omtrent Lenins nieuwe communistische staatsbestel niet verheeld. Als model voor een nieuwe Europese schikking komt de orde van de Sovjet-Unie niet in aanmerking: ‘Het licht mag dan uit het Oosten komen, daglicht vind je alleen in het Westen.’¹² Maar ook Albanië en Italië zijn obscure dictaturen, zij het totalitaire regimes van rechtse signatuur. In Tirana regeert Ahmed Zogu, de president die in 1925 met de hulp van Joegoslavië de macht in Albanië heeft veroverd. Zogu is een nietsontziende, corrupte dictator, die moordt om niet zelf vermoord te worden: ‘Hij heeft dode tegenstanders op zijn geweten en levende in zijn land.’¹³ De jonge despoot van het armlastige Albanië probeert zich te handhaven door Belgrado en Rome tegen elkaar uit te spelen. Maar al snel ziet president Zogu in dat hij zelf de speelbal is van de sterkste partij: Mussolini’s fascistische Italië.

Roth is niet bijzonder gesteld op Albanië. Als land der Skipetaren mag het dan dankzij Karl May tot de verbeelding spreken, Roth leert het kennen als een achterlijke, door hebzuchtige clans en particularistische belangen verscheurde, op oriëntaalse leest geschoeide, mislukte staat die, net als Zogu zelf, bij het bloeddorstige Ottomaanse rijk in de leer is geweest. Roth kapittelt de Albanese endogamie en paranoia, de religieuze onverdraagzaamheid, het conservatieve nationalisme. Over de legendarische Albanese gastvrijheid maakt hij zich geen illusies. Die hospitaliteit is op het eerste gezicht een mooi gebruik, maar wie dieper graaft ontdekt dat die traditie ook te maken heeft met eigenbelang. De gastvrijheid is immers het onderpand voor het onderdak dat de gastheer wil krijgen als hijzelf het mikpunt van de bloedwraak wordt. Roths nuchtere slotsom over die uitgekookte wederkerigheid: ‘Als je consequent sceptisch denkt, kom je tot de overtuiging dat goede politie beter is dan gastvrijheid.’¹⁴ In die ene zin is Roths geloof in de rechtsstaat gebeiteld, de enige staatsvorm waarin het geweldsmonopolie van de politie gerechtvaardigd is. Met een anticlimax die tot het repertorium van zijn stijlmiddelen behoort – het sauter pour mieux reculer – vestigt hij de aandacht van de lezer op de dreigende mediocriteit van de Albanese politiestaat, waarin willekeur de norm is: ‘Hij [de Albanees] ziet in iedereen een spion, maar hij heeft slechts ten dele gelijk; want slechts één op twee is een spion.’¹⁵ Maar Roth remt zijn sarcasme af door langs zijn neus weg ook beschaafder geachte landen en mogendheden een veeg uit de pan te geven. Frankrijk kende zijn Dreyfus-affaire, in Beieren zaten schrijvers jarenlang in de nor en ‘in Amerika wordt Chaplin geboycot omdat hij zijn vrouw niet alleen op de mond heeft gekust’.¹⁶

Roths portret van de blonde, onschuldig ogende president Ahmed Zogu (die zich in 1928 laat zalven tot koning Zog I) is een meesterwerk van bijtende beschrijvingskunst. Het Albanese staatshoofd is verstrikt in binnen- en buitenlandse complotten en intriges. Van alle Europese regimes is Albanië het meest Aziatische, ‘want in de Albanese en überhaupt in de oriëntaalse politiek is persoonlijke noodweer een zeer ruim begrip, dat bijna een even grote rol speelt als het staatsbelang in de West-Europese politiek’.¹⁷ Gewapend met zijn kennis van het terrein en de schrandere blik waarmee hij het inspecteert, komt de reporter van de Frankfurter Zeitung snel tot de conclusie dat de akkoorden die Zogu met Rome afsluit, neerkomen op de declassering van Albanië tot Italiaans protectoraat.

Om Mussolini’s intenties te onthullen wordt Roth concreet: ‘Zijn de wegen die Italië van plan is in Albanië aan te leggen geen zuiver strategische heerbanen die allemaal tegen Zuid-Slavië gericht zijn?’¹⁸ Alleen al deze retorische vraag getuigt van een inzicht dat behalve op een gedegen kennis van actualiteit en lokale politiek ook steunt op een gevoel voor machtsverhoudingen en ontwikkelingen die minder scherpzinnige waarnemers dan Roth pas later door zouden hebben.¹⁹ Dat de Italiaanse verovering van Albanië de opmaat zou vormen van Mussolini’s Balkan-fiasco kan op dat moment niemand voorzien. In april 1939 (een maand voor Roths overlijden) wordt Albanië door Italië opgeslokt en neemt koning Zog I de benen, in zijn bagage de resterende reserves van de Nationale Bank²⁰ die hem wellicht tot de rijkste landloper van het continent maken: een zwerver met een gouden bedelstaf.²¹ Voor Roths stelling echter dat monarchen de meest solide waarborg bieden voor de consolidatie van de democratie, is Zog I warempel niet het beste voorbeeld. Allicht zou Roth zich tegen die kritiek verdedigd hebben met het argument dat échte monarchen, anders dan criminele parvenu’s van het type koning Zog, kunnen bogen op een beproefde dynastieke lijn.

~

Tirannen hebben altijd iets van wrede, bloeddorstige en paranoïde clowns. Dat hebben ze met elkaar gemeen, links of rechts. Hun infantiliteit maakt ze niet ongevaarlijk. In zijn datsja voert Stalin zijn volkscommissarissen dronken om hen dingen te laten zeggen die ze nuchter voor zichzelf zouden houden. Voor hij in 1938 trouwt met de Hongaarse hertogin Géraldine Apponyi de Nagy-Appony, gaat Zog I in Tirana nooit zonder begeleiding van een vrouw de deur uit, een rol die hij een tijdlang zijn moeder toebedeelt: volgens de bloedwraakcodex van de Albanese Kanun is het immers verboden een ten dode opgeschreven man te vermoorden als hij in het openbaar met een vrouw verschijnt.²² Voor zijn veiligheid buitenshuis verbergt Zog zich onder de vleugels van de moederkloek.

Met een lach die hem (en ons) in de keel blijft steken maakt Roth zich in Italië vrolijk over de Duce en zijn paladijnen. Maar hij onderschat ze niet. Je spitst de oren als je Roth hoort zinspelen op de methodes die Mussolini’s zwarthemden hanteren. Zo alludeert hij op een specifiek martelinstrument dat ze gebruiken om hun politieke tegenstanders te vernederen: ‘In Italië drinken ze wonderolie op een gezonde maag.’²³ Agenten in burger, spionnen en verklikkers die ‘zelf een kinderlijke vreugde’ aan hun opzichtige optreden lijken te beleven,²⁴ ventileren op straat hun criminele energie. Van verre kun je ze herkennen aan hun lange, smalle manchetten en hun schrille dassen. De opzichtigheid waarmee ze hun politieke opponenten intimideren, is een kenmerk waarin later ook de in lange leren jassen uitgedoste, zogenaamde Geheime Staatspolizei (Gestapo) in Hitler-Duitsland zal uitblinken.²⁵ De bloedige Italiaanse komedie waarover Roth in 1928 verslag uitbrengt is inderdaad een voorafspiegeling van de tragedie die zich vijf jaar later in nazi-Duitsland zal herhalen. Daar zal de ‘gelijkschakeling’ (Gleichschaltung) van het intellectuele, politieke en maatschappelijke leven nog sneller en bruter verlopen dan in Mussolini’s fascistische staat.

Ondanks de bombast waarin ze vergelijkbaar zijn, verschillen de troebele bronnen waaruit beide asmogendheden putten. ‘Hitlers expansie- en veroveringsplannen in het Oosten kwamen voort uit een ongebreideld racisme en een geperverteerde sociaal-darwinistische ideologie. Het Italiaanse rijk kwam voort uit stompzinnige ijdelheid,’ zo vat de Britse reporter, auteur en historicus Misha Glenny de essentie van beide regimes samen in zijn grote Balkanstudie.²⁶ Roth geeft een afschrikwekkend beeld van die stupiditeit, die zich als een olievlek over heel Italië en ’s lands media verspreidt. Je hoort hem zijn bitterheid over de verloedering van zijn vak verbijten als hij in ‘De vakbond der pennenvoerders’²⁷ het treurige bestaan van de Italiaanse journalist beschrijft: ‘Hij is geen criticus, maar een echo. Zoals Mussolini zingt, zo piepen de kranten.’²⁸ Saaiheid, obligaat optimisme, een wettelijk voorgeschreven exhibitionisme van de gestroomlijnde politieke overtuiging, een pers waarin (hopelijk) alleen het weerbericht geen leugen is, dát is het voer dat de Italiaanse krantenlezer voorgeschoteld krijgt. Het Italiaanse fascisme en militarisme associeert Roth met variété en dressuur, al haast hij zich om de begoocheling van een onschuldig circus door te prikken: ‘Ik weiger te geloven dat deze pistooltjes kunnen schieten. Maar schieten kunnen ze.’²⁹

Roth is verbolgen als hij verneemt dat de burgerlijkliberale Frankfurter Zeitung de publicatie van zijn Italiaanse reportages beperkt tot vier artikelen. Bovendien blijkt dat de politieke redactie er de schaar in zet, zogezegd om de veiligheid te behartigen van haar vaste correspondent in Rome.³⁰ Maar de castratie van zijn stukken ervaart Roth terecht als een intellectuele en morele knieval voor het fascisme. In een brief aan Benno Reifenberg, de chef van de culturele bijlage van de Frankfurter Zeitung, maakt Roth brandhout van alle voorwendsels die de krant in stelling brengt om haar ingrepen te legitimeren: ‘Nu is het toch wel zo dat Mussolini het ideaal van de internationale burgerij is en dat het gevaarlijk is om hem in een krant die een burgerlijke reputatie heeft aan te vallen of te ironiseren.’³¹ Dat is de spijker op de kop. Hoe snel is de stemming omgeslagen in de republiek van Weimar! Nog in de lente van hetzelfde jaar heeft Roth op de vraag van Die Literarische Welt ‘Wat moeten reporters verzwijgen?’ luchthartig geantwoord: ‘Ik kan helaas niets belangwekkends meedelen. Gelukkig heb ik alles mogen schrijven wat ik ervaren heb.’³² Maar na de desillusie die hij met zijn Italiaanse reportages heeft opgelopen, stort hij bij zijn Nederlandse collega Nico Rost zijn hart uit. Zijn bittere slotsom luidt dat er zelfs in de Frankfurter Zeitung ‘geen ruimte meer voor de waarheid’ is.³³

Genereus als hij is, lijdt Roth aan chronisch geldgebrek. Hij is – om Oscar Wilde te parafraseren – een man die van niets de prijs, maar van alles de waarde kent. Hij drinkt. Hij is ongedisciplineerd. Maar zodra hij naar de pen grijpt, is hij als ‘precisiefanaticus’³⁴ en radicale waarheidszoeker onkreukbaar. ‘Waar Joseph Roth schrijft, wordt het radicaal, op de plee of in het parlement, net zoals het overal koel wordt waar de wind blaast. Maar de Frankfurter Zeitung verandert zodra ze de glans van mijn regels ontbeert,’ zo portretteert Roth zichzelf zelfbewust in een brief van 3 juli 1929 aan Bruno Reifenberg.³⁵

~

Roth lijdt aan zijn luciditeit. Zijn mensenkennis ervaart hij als een last. Hij gaat gebukt onder de extreme gevoelens die hem verscheuren en waarmee hij uitpakt in zijn brieven. Maar zonder die eigenschappen zou hij niet de schrijver zijn geweest die we zo waarderen. Hij klaagt over zijn onverschilligheid, over de toedracht dat hij niets voelt, ook geen pijn, ‘omdat niets me treurig maakt, geen ontgoocheling, omdat ik niets hoop, geen weemoed, omdat ik onverschillig ben en koud’. Hij laat zijn emoties de vrije loop en jammert over zijn eenzaamheid ‘in de duizend kleine dingen van het leven; in kwesties van smaak, eten, kleding, restaurant en genoegens nog eenzamer dan in de principiële wereldbeschouwelijke… Zelfs mijn vrouw neemt afstand van me, ondanks haar liefde. Zij is normaal en ik ben wat je wel gek moet noemen. […] Ik geloof in helemaal niets meer. Ik kijk door vergrootglazen. Ik schil de huid van de dingen en de mensen, onthul hun geheimen – dan kun je natuurlijk niet meer in iets geloven. Sneller dan het object dat ik observeer, weet ik welke vorm het zal aannemen, hoe het zal veranderen en wat het zal doen. Misschien had het ook anders kunnen worden. Maar ik ken het zo goed dat het zich precies zo gedraagt als ik had gedacht. Als me plots invalt dat iemand op het punt staat iets slechts te doen, doet hij het al. Voor fatsoenlijke mensen word ik gevaarlijk, gewoon omdat ik ze doorheb.’³⁶

Joseph Roth: een zwervende observator tussen de brokstukken van een pluriforme en multi-etnische wereld die in het vuur van de Grote Oorlog is verzengd; een door innerlijke onrust gedreven intellectueel die de nieuwe, naoorlogse realiteit meet aan de normen van de wereld van gisteren om te constateren dat er geen rem staat op de ontbinding; een gedrevene, een roepende in de woestijn, een visionair, begiftigd met een scherp, analytisch verstand dat voortdurend overhoopligt met zijn hang naar romantiek en soms zelfs sentiment. In weerwil van het gebrek aan betrokkenheid waarvan hij zichzelf beschuldigt, leeft hij met het passionele hart van een Stendhal en schrijft hij met het zakelijke verstand van een Flaubert, twee auteurs die hij onvoorwaardelijk bewondert. Die combinatie resulteert in een door concentratie afgedwongen afstandelijkheid³⁷ die niemand onberoerd kan laten, getuige Roths onmacht om zijn ‘helden’ – overtollige helden, zoals de gedesillusioneerde Franz Tunda aan het slot van de roman Vlucht zonder einde (1927) er een is – van de ondergang te redden: ‘Het was op 27 augustus 1926, ’s middags om vier uur, de winkels waren vol, in de warenhuizen verdrongen zich de vrouwen, in de modesalons draaiden de mannequins, in de tearooms babbelden de leeglopers, in de fabrieken suisden de raderen, aan de oevers van de Seine huisden de bedelaars, in het Bois de Boulogne zoenden de verliefde paartjes, in de tuinen zaten de kinderen in de carrousel. Rond dat uur stond mijn vriend Tunda, tweeëndertig jaar oud, gezond en fris, een jonge, sterke man met vele talenten, op het plein voor de Madeleine, midden in de hoofdstad van de wereld, en hij wist niet wat hij moest doen. Hij had geen beroep, geen liefde, geen begeerte, geen hoop, geen eerzucht en zelfs geen egoïsme. Niemand op de wereld was zo overbodig als hij.’³⁸

Roth is een vat vol tegenstrijdigheden. Hij voelt zich thuis op plaatsen waar anderen van wegrennen. Hij weet dat hij het thuisgevoel (in het hotel bijvoorbeeld)³⁹ moet ontvluchten om de hunkering ernaar niet te verliezen. Het is onmogelijk en misschien niet eens gewenst om greep te krijgen op Joseph Roth, die wellicht een van de schranderste reporters van het Interbellum is geweest. Zijn parate kennis is enorm. Hij is altijd goed ingelicht. Hij versmaadt geen enkele bron, maar luistert liever naar de portier dan naar de president (die hij dan ook niet interviewt: hij wil geen vragen stellen die hij zelf kan beantwoorden, en bovendien: ‘Interviews zijn de gemakzuchtige toeverlaat voor journalistieke verlegenheid’).⁴⁰ Roth weet alle ervaringen die hem raken en alle gevoelens die hem verscheuren in woorden onderdak te geven. De verschillende werelden die hij belichaamt zet hij op hun kop door van zogenaamde figuranten helden te maken en vermeende helden tot hun ware proporties terug te brengen. Zijn animistisch getinte empathie strekt zich uit tot de voorwerpen die hem omringen. De oude kranten in een gesloten kiosk kunnen op zijn deernis rekenen: ‘De kranten van gisteren bieden zich aan, zonder te weten dat het al vandaag is.’⁴¹ Een lap textiel ontpopt zich tot iets wat fladdert, zodat de uitstaande broekspijpen van de Italiaanse fascist het beeld oproepen van mottenvleugels: ‘Als de fascist liep, leek het alsof hij fladderde.’⁴²

Indien Roth nog onder ons was geweest, zou het hem wellicht niet hebben verbaasd dat verschillende takken van de menswetenschappen het inlevingsvermogen inmiddels als een maatschappelijk relevant onderwerp bestuderen. Als representant van een op tradities terugblikkende, emancipatorische moderniteit weet hij intuitief dat het cultiveren van verschillende identiteiten in één individu een remedie is tegen het bekrompen ‘identitaire’, tegen elke vorm van fanatisme die vroeg of laat moet leiden tot ideologische radicalisering en vandaar tot een systeem waarin de sterkte van het recht moet buigen voor het recht van de sterkste.⁴³ Veelzijdigheid en wisseling van perspectief behoren tot de instrumenten die garant staan voor de kosmopolitische helderheid waarmee Roth de wereld benadert en analyseert. ‘Ik ben een Fransman uit het Oosten, een aanhanger van het humanisme, een rationalist die gelooft, een katholiek met joodse hersenen, een echte revolutionair…,’ beklemtoont de conservatieve, kritische minnaar van de monarchie in een brief uit Odessa aan Bruno Reifenberg.⁴⁴ Dat pluralisme in één mens lijkt sterk op wat Vladimir Nabokov zal definiëren als ‘mijn eigen veelvoudig bewustzijn’ en zijn alter ego dat hij ‘de afgezant van mezelf’ noemt.⁴⁵ En we horen er het veelzijdige levensgevoel in echoën waarmee Gustave Flaubert de bekrompenheid van het nationalisme verwerpt: ‘Ik ben de broeder in God van al wat leeft, van de giraf, de krokodil én van de mens, en de medeburger van al wat het grotere logement van het universum bewoont.’⁴⁶

Wie Roth leest, beseft dat hij, in elk genre, de werkelijkheid krachtens zijn taal erotiseert. Hoe vurig zijn temperament ook is, zijn toon is doorgaans zakelijk, ironisch en koel, in zijn romans niet minder dan in zijn reportages. De woorden in zijn onopgesmukte zinnen staan onder spanning en elektriseren elkaar. Zijn vondsten zijn haast nooit het resultaat van effectbejag. Onder de invalshoek waarin hij het toont, zien we het vertrouwde als iets nieuws. Hem kenmerkt de scherpe blik van de schrijvers over wie de Russische auteur Konstantin Paustovski eens heeft gezegd dat ze de gave hebben ‘datgene te zien waar anderen aan voorbijgaan’.⁴⁷

De ondertitel (‘Een verslag’) van Roths al genoemde Vlucht zonder einde heeft voor enige verwarring gezorgd omdat sommigen het beknopte voorwoord dat voorafgaat aan die roman als een beginselverklaring of zelfs als een instemming met het lidmaatschap van een school interpreteren: ‘Ich habe nichts erfunden, nichts komponiert. Es handelt sich nicht mehr darum, zu “dichten”. Das wichtigste ist das Beobachtete.’⁴⁸ Over dat ‘programma’ is veel inkt gevloeid. Maar voor wie met Roth vertrouwd is, is de vraag of hij zich daarmee aansluit bij een of andere groep of strekking obsoleet. Het is bijna een obscene gedachte om zich Joseph Roth voor te stellen als een auteur die zich schikt naar literaire conventies of het uniform aantrekt van een discipel in een letterenschool. Elk genre dat hij beoefent, is geaard in de werkelijkheid die hij met zijn verbeelding verhevigt. Als die realiteit naar zijn gevoel leemten vertoont, vult hij die immers op met wat de Servische schrijver Danilo Kiš eens ‘de solide stof van de verbeelding’ heeft genoemd. Van die mortel hebben de goede schrijvers zich altijd bediend.

~

‘Vandaag, dertien jaar na dat eerste schot, zie ik Sarajevo. Onschuldige maar vervloekte stad! Ze is er nog! Droevig omhulsel van de gruwelijkste catastrofes. Ze staat onbeweeglijk stil! Er is geen vuurregen neergedaald, de huizen zijn ongeschonden…’ en een paar regels verder luidt het in ‘Waar de wereldoorlog begon’: ‘Daar op de hoek begon de wereldoorlog.’⁴⁹ Op die hoek, terzijde van het Mlade Bosne-museum, waren in de stoep de voetafdrukken uitgespaard van Gavrilo Princip, wiens dodelijke kogels op de Oostenrijkse troonopvolger en zijn echtgenote de ouverture van de Grote Oorlog waren. Elke bezoeker van Sarajevo kon met zijn voeten in die uitsparingen gaan staan, zich verbeelden dat hij Princip was die met een geladen FN-Model 1910, pistool van Belgische makelij, op de uitkijk stond, de blik gericht op de Latinska ćuprija, de Latijnse brug over de Miljacka en het aanpalende Franz Joseph I-plein vanwaar de inzittenden in de open Phaeton op 28 juni 1914 hun noodlot en dat van Europa tegemoet reden.

Het museum staat er nog, maar de afdruk van Princips voeten is uitgewist door de burgeroorlog die eind vorige eeuw de lange doodsstrijd van Joegoslavië definitief bezegelde; een krijg die volgens de grote Servische schrijver Aleksandar Tišma in werkelijkheid een bandietenoorlog was, aangesticht en aangewakkerd door schurken die de bestaande etnische spanningen slechts als voorwendsel gebruikten om hun rijkdom en hun macht, die door de val van het communisme in het gedrang waren gebracht, te handhaven of uit te breiden.

‘De huizen zijn ongeschonden,’⁵⁰ noteert Roth in de zomer van 1927. In Sarajevo zoekt hij tevergeefs naar de bloedsporen die de ouverture waren van de grote Europese slachtpartij. Maar het is alsof hij al een voorgevoel heeft van de catastrofes en vuurregens die de stad nog zullen treffen en die hij probeert te bezweren met de woorden: ‘Ik wens niet dat deze stad ten onder gaat, hoe zou ik! Er wonen goede en aardige mensen, mooie vrouwen, heerlijk onschuldige kinderen, dieren die een goed leven hebben, vlinders op de stenen van de Turkse begraafplaats. En toch is hier de oorlog begonnen, de wereld is vernietigd en Sarajevo is er nog. Het zou geen stad mogen zijn, het zou een monument moeten zijn, een gruwelijk aandenken voor iedereen.’⁵¹

Berlijn,

31 december 2018

Noten

1 Joseph Roth, ‘Kronen und Diktaturen’, Der Österreicher, 11 juni 1937. Alle citaten uit de Frankfurter Zeitung zijn in de vertaling van Els Snick terug te vinden in dit boek. Indien niet anders vermeld, heb ik de resterende Duitse citaten zelf vertaald.

2 Joseph Roth, ‘Monarchie und Parteien. Brief aus Belgien’, Der Österreicher, 16 juli 1937. Deze en voorgaande brief zijn als ‘ongepubliceerde manuscripten’ opgenomen in Joseph Roth. Berliner Saisonbericht. Reportagen und journalistische Arbeiten 1920-1939, Kiepenheuer & Witsch, Keulen, 1984, p. 405 en 408.

3 Joseph Roth, ‘Südslawien und Albanien. Innere Probleme’, Frankfurter Zeitung, 8 juni 1927.

4 David Bronsen, Joseph Roth. Eine Biographie, ungekürzte Ausgabe, DTV, München 1981, p. 302.

5 Joseph Roth, De Kapucijner Crypte, Atlas, Amsterdam/Antwerpen, 2001, p. 131.

6 ‘Die Insel der Unseligen. Ein Besuch in “Steinhof”’, Der Neue Tag, 20 april 1919. In dat gesticht belandde Roths vrouw Friedl (Friederike) Reichler in 1933. Op 15 juli 1940 werd ze in Schloss Hartheim in het kader van het nazi-‘euthanasieprogramma’ vergast. Zie ook ‘Kein sanfter Tod für eine Schüchterne’ in de Neue Zürcher Zeitung, 7 maart 2011.

7 Joseph Roth, De Kapucijner Crypte, Atlas, Amsterdam/Antwerpen, 2001, p. 164.

8 C.Z. Klötzel, ‘Erinnerungen an Joseph Roth’ in Mitteilungsblatt, Tel Aviv, nr. 20 van 18 mei 1951, p. 6, geciteerd door David Bronsen, p. 308-309.

9 Er waren twee verdragen met Italië. Met het Eerste Pact van Tirana van november 1926 stond Albanië feitelijk zijn rechten op een soeverein buitenlands beleid af aan Rome. Precies een jaar later volgde het Tweede Pact, waardoor het Albanese leger feitelijk onder Italiaans commando viel en Ahmed Zogu als tegenprestatie de titel van koning Zog I verwierf.

10 In werkelijkheid was Klötzel een week voor Roth in Albanië gearriveerd. Zie Heinz Lunzer, ‘Joseph Roths Reise nach “Südslawien” und Albanien im Jahr 1927’ in Joseph Roth – Städtebilder. Zur Poetik, Philologie und Interpretation von Stadtdarstellungen aus den 1920er und 1930er Jahren, [Stéphane Pesnel / Erika Tunner / Heinz Lunzer / Victoria Lunzer-Talos Hg.], Frank & Timme, Berlijn, 2016, p. 162, voetnoot 24.

11 Volgens Roths latere levensgezellin Andrea Manga Bell begon die vriendschap anders. Volgens haar zou Klötzel vóór Roth zijn aangekomen in Albanië. Beiden zouden ze, voor ze elkaar in Shkodër leerden kennen, dezelfde hotels hebben gefrequenteerd: ‘Roth was samen met Klötzel, een communist die kinderboeken schreef, in Albanië. Beiden als journalist. Roth kende hem niet, maar het was een zonderlinge situatie, in alle gastenboeken las Roth: “Leck mich am Arsch.” Uiteindelijk haalde Roth Klötzel in en maakte kennis met hem.’ (Interview van Roth-biograaf David Bronsen met Andrea Manga Bell in 1961, geciteerd in Heinz Lunzer, Joseph Roth – Städtebilder. Zur Poetik, Philologie und Interpretation von Stadtdarstellungen aus den 1920er und 1930er Jahren, p. 163, voetnoot 25.)

12 Joseph Roth, Spoken in Moskou. Reportages en brieven uit Rusland, Bas Lubberhuizen, Amsterdam, 2018, p. 189.

13 Joseph Roth, ‘Beim Präsidenten Achmed Zogu’, Frankfurter Zeitung, 29 mei 1927.

14 Joseph Roth, ‘Artikel über Albanien’ (Geschrieben an einem heißen Tag), Frankfurter Zeitung, 30 juli 1927.

15 Joseph Roth, ‘Artikel über Albanien’ (Geschrieben an einem heißen Tag), Frankfurter Zeitung, 30 juli 1927.

16 Joseph Roth, ‘Die Zivilisierten im Barbarenland’, Frankfurter Zeitung, 7 juli 1927.

17 Joseph Roth, ‘Beim Präsidenten Achmed Zogu’, Frankfurter Zeitung, 29 mei 1927, p. 713.

18 Joseph Roth, ‘Südslawien und Albanien. Innere Probleme’, Frankfurter Zeitung, 8 juni 1927.

19 ‘Op het eerste gezicht leek het alsof de Italianen met deze projecten goed werk deden met hun geld, maar nader onderzoek wees uit dat er nauwelijks aandacht werd gegeven aan Albanese prioriteiten. De wegen werden niet aangelegd naar Albanese transport- en verkeersbehoeften. Net als de bruggen werden ze in de eerste plaats gebouwd ten behoeve van Italiaanse militaire doelen en voerden ze vooral naar de grens met Griekenland en Joegoslavië,’ aldus Bernd Jürgen Fischer in King Zog and the Struggle for Stability in Albania, New York, 1984, geciteerd in Misha Glenny, De Balkan 1804–1999. Nationalisme, oorlog en de grote mogendheden, Kosmos, Utrecht/Antwerpen, 1999, p. 420.

20 Het leeuwendeel van de Albanese goudreserves was in 1924 overgebracht naar de Società per lo Sviluppo Economico dell’Albania in Rome, toen Italië de feitelijke fiscale controle over Albanië verwierf.

21 Koning Zog I vluchtte naar Griekenland en leefde achtereenvolgens in Engeland, Egypte en Frankrijk in ballingschap. Hij overleed in 1961 in Parijs en werd – voor zijn stoffelijk overschot op 16 november 2012 naar Albanië werd overgebracht – begraven op het kerkhof Thiais, uitgerekend dezelfde begraafplaats waar Joseph Roth op 29 mei 1939 ter aarde was besteld.

22 Zogu zou het doelwit van niet minder dan vijfenvijftig moordaanslagen zijn geweest. Een preventiemaatregel was dat alleen zijn moeder zijn warme maaltijden mocht bereiden die in een afgesloten doos en onder escorte naar de residentie van haar zoon werden gebracht. Zie Misha Glenny, De Balkan, p. 412 e.v.

23 Een toespeling om de opgepakte tegenstanders van Mussolini te vernederen met een soort waterboarding, met dien verstande dat geen water maar grote hoeveelheden wonderolie als laxeermiddel werden toegediend. Die praktijk met vaak dodelijke afloop werd later ook toegepast door de beulen van Franco en Hitler. Zie Joseph Roth, ‘Artikel über Albanien’ (Geschrieben an einem heißen Tag), Frankfurter Zeitung, 30 juli 1927.

24 Joseph Roth, ‘Erste Begegnung mit der Diktatur’, Frankfurter Zeitung, 28 oktober 1928.

25 In tegenstelling tot wat haar naam impliceerde, was er niets geheims aan het optreden van de Gestapo. Integendeel, haar intimiderende alomtegenwoordigheid stond in dienst van een methode die Roth al in de late jaren twintig kon bestuderen aan het voorbeeld van de Italiaanse OVRA, de Organizzazione per la Vigilanza e la Repressione dell’Antifascismo.

26 Misha Glenny, De Balkan, p. 416.

27 Joseph Roth, ‘Die Gewerkschaft der Schreibenden’, Frankfurter Zeitung, 22 december 1928.

28 Joseph Roth, ‘Die Gewerkschaft der Schreibenden’, Frankfurter Zeitung, 22 december 1928.

29 Joseph Roth, ‘Erste Begegnung mit der Diktatur’, Frankfurter Zeitung, 28 oktober 1928.

30 Allicht om ook Roth zelf te beschermen, had de Frankfurter Zeitung beslist om diens Italiaanse reportages anoniem te publiceren. Beter dan wie ook wist Roth welk risico hij zou nemen als hij later naar Joegoslavië zou terugkeren. Dat blijkt uit zijn brief van 26 maart 1936 aan zijn vriend Stefan Zweig: ‘Het is een wreedaardig land (…) Het is een politiestaat. Ik word er verplicht onderworpen aan “verblijfsvergunningen” en allerhande controles. Ze kennen mij daar. Ik ben daar verslaggever geweest voor de Frankfurter Zeitung. Politiestaten zijn in mijn geval onmogelijk.’ (Zie Elke vriendschap met mij is verderfelijk. Brieven 1927-1938, Privé-domein, De Arbeiderspers, Amsterdam/Antwerpen, 2018, p. 279).

31 David Bronsen, Joseph Roth. Eine Biographie, ungekürzte Ausgabe, DTV, München, 1981, p. 312. De ongedateerde brief met het citaat bevindt zich in het bezit van Bronsen, zie zijn eindnoot 47, p. 636.

32 Wilhelm von Sternburg, Joseph Roth. Eine Biographie, Kiepenheuer & Witsch, Keulen, 2009, p. 350.

33 Nico Rost, ‘Mijn grote vriend Joseph Roth’, De Vooruit, 16 juni 1960.

34 Géza von Cziffra, ‘Der heilige Trinker’, in Im Wartesaal des Ruhms, Bastei-Lübbe, Bergisch-Gladbach, 1985, p. 168.

35 Wilhelm von Sternburg, Joseph Roth. Eine Biographie, Kiepenheuer & Witsch, Keulen, 2009, p. 353.

36 David Bronsen, Joseph Roth. Eine Biographie, ungekürzte Ausgabe, DTV, München, 1981, p. 300.

37 Een afstandelijkheid die typisch is voor tal van grote auteurs. Anton Tsjechov bijvoorbeeld schreef aan Ivan Boenin dat een schrijver alleen mag schrijven als hij zich ‘koud als ijs’ voelt. (Natalia Ginzburg in Anton Čechov. Ein Leben, Wagenbach, Berlijn, 1990, p. 84).

38 Joseph Roth, Vlucht zonder einde. Een verslag, L.J. Veen Klassiek, Amsterdam/Antwerpen, 2014, p. 159.

39 Joseph Roth, ‘Afscheid van het hotel’, in Hotelmens. Reportages en brieven, Bas Lubberhuizen, Amsterdam, p. 73: ‘Lang genoeg ben ik ditmaal hier geweest. Mij zou het grote geluk een vreemde te zijn niet meer te beurt vallen mocht ik nog langer blijven. Ik zou het hotel tot een thuis degraderen als ik het niet meer zou verlaten. Ik wil me hier thuis voelen, maar niet thuis zijn. Ik zou willen komen en gaan, komen en gaan. Het is mooier te weten dat hier een hotel op mij wacht.’

40 Joseph Roth, ‘Beim Präsidenten Achmed Zogu’, Frankfurter Zeitung, 29 mei 1927.

41 Joseph Roth, ‘Knotenpunt am Morgen’, Frankfurter Zeitung, 24 juni 1927.

42 Joseph Roth, ‘Erste Begegnung mit der Diktatur’, Frankfurter Zeitung, 28 oktober 1928.

43 In zijn boeiende essay Tribalization. Why War is Coming (ASP, Brussel, 2018) verwijst Koert Debeuf naar het werk van Nobelprijswinnaar Amartya Sen, die in Identity and Violence het verband legt tussen exclusieve identiteit en gewelddadig gedrag: ‘Radicalization means focusing on one single identity to the exclusion of your multiple identities’, p. 26. Het thema van metamorfose, proteïsme en empathie is uiteraard een rode draad in de wereldliteratuur. Alle grote schrijvers deden er hun voordeel mee. Goethe hield niet op Schiller te prijzen voor zijn proteïsche talent: ‘Om de acht dagen was hij iemand anders’; over Tsjechov schreef Boenin: ‘Tsjechovs gezicht was elk jaar een ander’ en Flaubert meende: ‘Mijn huidige ik is de som van mijn voorbije persoonlijkheden.’ Over het doorgronden van de goede schrijver meende F. Scott Fitzgerald: ‘There never was a good biography of a good writer. There couldn’t be. He is too many people if he’s any good.’ De reeks is eindeloos, te beginnen met de Metamorfosen van Ovidius tot Arthur Rimbauds ‘Je est un autre’ en eensluidend Imre Kertész’ Ik, de ander. Oscar Wilde echter wees op de consequenties: ‘For he who lives more lives than one more deaths than one must die.’ (The Ballad of Reading Gaol and Other Poems).

44 Joseph Roth, ‘Aan Bruno Reifenberg, Odessa, 1 oktober 1926’, in Spoken in Moskou. Reportages en brieven uit Rusland, Bas Lubberhuizen, Amsterdam, 2018, p. 58.

45 Vladimir Nabokov, achtereenvolgens in Geheugen, spreek, (2001, p. 230) en De gave (De Russische romans, deel 2, 2007, p. 740), beide bij De Bezige Bij, Amsterdam.

46 Gustave Flaubert, ‘Brief van 26 augustus 1846 aan Louise Colet’, in Haat is een deugd, Privé-domein, De Arbeiderspers, Amsterdam/Antwerpen, 2005, p. 44-45.

47 Konstantin Paustovski, Sprong naar het zuiden, in Verhaal van een leven, deel 3, Van Oorschot, Amsterdam, 2018, p. 131.

48 Joseph Roth, Romane, Die Flucht ohne Ende. Ein Bericht. Kiepenheuer & Witsch, 1975, p. 205-207. In de Nederlandse editie vertaalt Elly Schippers ‘das Beobachtete’ door ‘observatie’, wat natuurlijk correct, maar nogal vlak is. Zelf geef ik de voorkeur aan ‘het geobserveerde’, omdat ik vind dat het aandeel van datgene wat wordt waargenomen er concreter en actiever door wordt. (Voor de Nederlandse vertaling: zie Vlucht zonder einde. Een verslag, L.J. Veen Klassiek, Amsterdam/Antwerpen, 2014, p. 15).

49 Joseph Roth, ‘Wo der Weltkrieg begann’, Frankfurter Zeitung, 3 juli 1927.

50 Joseph Roth, ‘Wo der Weltkrieg begann’, Frankfurter Zeitung, 3 juli 1927.

51 Joseph Roth, ‘Wo der Weltkrieg begann’, Frankfurter Zeitung, 3 juli 1927.