Voor Dünya

De bekentenissen van Petrus

Een literaire thriller

Jeroen Windmeijer

primavera pers, leiden

© Jeroen Windmeijer, 2015

Naar de derde druk september 2015

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

isbn 978-90-5997-243-8

De afbeelding op het omslag is een bewerking van een pelgrimsinsigne uit de collectie van de Familie Van Beuningen, Langbroek (cat. 304, inv. 1827): Petrussleutels, tiara, Vera Icon / Rome, vindplaats: Nieuwlande, afmeting: h 46 mm x br 35 mm, materiaal: lood-tin, datering 1425-1475.

Ontwerp omslag: Daydream Productions, Leiden

Beeldbewerking omslag: M. van Kouterik

Redactie: Theo Veenhof

Druk en afwerking: Ten Brink, Meppel

Daarop riep hij zijn twaalf leerlingen bij zich en gaf

hun de macht om onreine geesten uit te drijven

en iedere ziekte en elke kwaal te genezen. [...]

Deze twaalf zond Jezus uit, en hij gaf hun

de volgende instructies: ‘Sla niet de weg naar

de heidenen in en bezoek geen Samaritaanse stad.

Ga liever op zoek naar de verloren schapen

van het volk van Israël.’ – Matteüs 10: 1, 5-6

Proloog

Lugdunum, 72 A.D.

De oude man staarde in de verte, over de oneindige watervlakte voor zich, terwijl de wind met zijn baard speelde. In rustige golfjes spoelde het water over zijn blote voeten, de zomen van zijn wollen gewaad natmakend. Hij stond er alsof hij verwachtte dat de zee zich voor hem openen zou, zoals de Eeuwige ooit de Rietzee had doen splijten voor Mozes, toen die op de hielen werd gezeten door de farao en zijn manschappen. Niemand zat hem achterna nu, ze hadden op tijd kunnen ontkomen aan de verschrikkelijke verwoesting van de stad des Heren. Jesjoea had het voorzien. Had Hij niet voorzegd dat geen enkele steen op de andere zou blijven, dat alles zou worden afgebroken? Wie had kunnen denken dat zijn woorden zo snel bewaarheid zouden worden?

Waar bleef Hij dan toch? Zou niet deze generatie nog getuige zijn van zijn glorieuze wederkomst? ‘Och Heer, kom mijn ongeloof te hulp...’ prevelde hij voor zich uit. Had Judas het dan toch bij het rechte eind gehad? Tegen zijn borst aan geklemd hield hij het ivoren kistje waarvan hij het niet over zijn hart had kunnen verkrijgen om het weg te gooien.

Het einde was nabij. Hadden ze niet, ternauwernood ontkomen aan de slachtpartijen in de stad, vanaf een heuvel de Tempel in vlammen op zien gaan, waren er geen berichten geweest over oorlog en oorlogsdreiging, trok het ene volk niet op tegen het andere en bond het ene koninkrijk niet de strijd aan met het andere? Er waren aardbevingen, hongersnoden – het begin van de weeën zoals voorzegd. Waren niet vele volgers van de Weg voor het gerecht gesleept, in synagogen gegeseld, voor gouverneurs en koningen verschenen om van Hem te getuigen?

Hij hoorde zijn paard achter zich briesen; wolkjes stoom ontsnapten uit zijn neusgaten. Archippus, zijn metgezel, hield de teugels in de handen – alsof het dier het ooit in zijn hoofd zou halen weg te lopen van zijn meester. Hij keek om, ontroerd. Nee, dit dier was hem altijd trouw geweest en zou hem altijd trouw blijven. Een dier zal je nooit verloochenen...

Archippus wenkte hem. Hij had gelijk, het was volbracht. Na de Ramp was het de bedoeling zo ver mogelijk van de plek des onheils te vluchten. Taddeüs en Bartolomeüs naar Armenia, Matteüs naar Etiopia, Lazarus, Marta en Maria met Jesjoea’s kinderen naar Gallia, Jozef van Arimatea naar Britannia... Paulus was al vele jaren eerder, na zijn vrijspraak in het proces in Roma, naar Hispania vertrokken en daar gestorven.

Misschien maakte dit allemaal deel uit van een goddelijk plan om het goede nieuws in alle uithoeken van de wereld te verkondigen. De reis van hem en zijn Archippus eindigde dan mogelijk hier bij Brittenburg, een van de verste uithoeken van het Romeinse Rijk. Wat een verschrikkingen hadden ze meegemaakt onderweg! De ontberingen die ze hadden geleden, de Alpen over, vaker te voet dan te paard... En altijd de angst voor de ontdekking. Ze zongen samen om de moed erin te houden: ‘Mij omsloten de banden van de dood, de kolkende afgrond joeg mij angst aan, de banden van het dodenrijk omklemden mij, op mijn weg lagen de valstrikken van de dood.’ Maar de Heer was goed en bewaarde hen.

Ook hier was het onrustig geweest: een grote opstand van de Bataven en Cananefaten tegen de Romeinse onderdrukker. Een hevig maar tot mislukken gedoemd verzet, een kort oplaaiend vuur, geblust met het bloed van vele jonge mannen. De herstelwerkzaamheden waren in volle gang en over enige tijd zou alles weer zijn zoals voorheen.

‘Kefas!’

Hij werd geroepen. Nog altijd reageerde hij niet altijd direct op deze naam, hoewel hij hem al meer dan veertig jaar geleden van de Meester gekregen had. Jong was hij geweest, iets ouder dan twintig, in de kracht van zijn jaren. Zijn spieren lagen als kabels op zijn armen, van ’s morgens vroeg tot ’s avonds laat was hij in de weer met zijn netten... Simon was de naam hem door zijn ouders gegeven; Kefas was een prachtige naam, een naam met een belofte. ‘Op jou zal ik mijn gemeenschap bouwen,’ had Hij gezegd. Maar wat was ervan terechtgekomen dacht hij, staand op dit strand.

In de vloedlijn lagen net als thuis enkele bootjes, wachtend op een nieuwe morgen met de belofte van een goede vangst. Hij keek om en gebaarde dat hij eraan kwam.

Hij liep terug, af en toe wegzakkend in het rulle zand. Met enige moeite besteeg hij het paard en klopte het dier geruststellend op de hals. Zoals afgesproken zouden ze terugrijden naar de nederzetting nabij Matilo en daar onderdak vragen. Hij voelde dat zijn einde naderde en wist niet goed wat ervan te denken. Had hij hopeloos gefaald of juist een belangrijke stap gezet om de nagedachtenis aan de Meester levend te houden? Aan zijn trouwe reisgenoot had hij nauwkeurige instructies gegeven voor het geval hij zou overlijden. Deze zou de rites rond de begrafenis in ere houden, zoals de vaderen het voorgeschreven hadden. Maar niet zijn tijdelijke omhulsel baarde hem op dit moment de meeste zorgen en ook niet zozeer zijn zielenheil, daar hij van Hem zelf de sleutels tot het hemelrijk ontvangen had; nee, waar hij zich zorgen over maakte, waren de brieven die hij bij zich droeg en die Archippus in het net had overgeschreven en in het Grieks omgezet.

De ingenieuze constructie van het ivoren kistje zou ervoor zorgen dat water noch wind, aarde noch vuur de kostbare inhoud ooit aan zouden kunnen tasten. Zijn andere geschrift, de Bron genaamd, had hij in Jeruzalem achtergelaten opdat anderen hun versie van de Goede Boodschap erop zouden kunnen baseren. Maar dit was iets anders, niet bestemd voor iedereen. Hij zou het aan de Eeuwige overlaten of dit ooit gevonden zou worden. Dan zouden de mensen kunnen oordelen of hij de juiste beslissing genomen had.

Terwijl de zon achter de reizigers langzaam in de zee zakte, sjokten de paarden moeizaam door het rulle zand de duinen over. Voor hen lag het geelgroene landschap van laag struikgewas en in de verte zagen ze de schitterende weerspiegeling van vele meren. Alsof ze het afgesproken hadden, zetten beiden zachtjes hetzelfde lied in: ‘Naar u, Heer, gaat mijn verlangen uit, mijn God, op u vertrouw ik, maak mij niet te schande, laat mijn vijanden niet triomferen. Maak mij, Heer, met uw wegen vertrouwd, leer mij uw paden te gaan.’

1

Leiden, 1996

Dit was zijn favoriete moment van de dag. Gezeten op de bank in zijn werkkamer, met zijn voeten rustend op de keurig opgeruimde salontafel, stak Peter de Haan de brand in een cigarillo. Hij keek uit op het water van de Witte Singel met daarachter de Universiteitsbibliotheek. Het was half zes, de Faculteit der Archeologie was zo goed als verlaten. Hoewel het niet verboden was te roken op de kamer zette hij toch het raam op een kier om de ergste rooklucht te verdrijven. Niet iedereen kon de geur van een sigaartje, die hij zelf altijd als rustgevend ervaren had, waarderen. Nu kon het raam nog open, vanaf zes uur zou het inbraakalarm automatisch ingeschakeld worden.

Veel van zijn studenten en waarschijnlijk ook enkele collega’s zouden op dit moment zitten te eten aan de lange tafels van het universiteitsrestaurant dat deel uitmaakte van het lak-gebouw naast de Faculteit. Maar Peter koesterde ogenblikken als deze waarop hij alleen, in totale stilte, de dag aan zijn geestesoog voorbij kon laten trekken, starend naar de rook die naar het plafond omhoogkringelde en soms opeens uiteen waaide door een tochtvlaag.

Het was een rustige dag geweest. Twee colleges, ’s ochtends Inleiding in de Archeologie voor eerstejaarsstudenten en aan het einde van de middag de werkgroep voor ouderejaars geschiedenisstudenten over de geschiedenis van Leiden. Als historicus van huis uit was hij een wat vreemde eend in de bijt binnen de Faculteit, maar als auteur van verschillende boeken over de geschiedenis van de sleutelstad was hij meer en meer betrokken geraakt bij archeologische opgravingen die in de regio plaatsvonden. Toen hij als buitenstaander de vacature Regionale Archeologie had mogen vervullen, waren er scheve gezichten geweest binnen de vakgroep en de weerstand was bij sommigen nog altijd niet verdwenen. Nu pendelde hij heen en weer tussen dit gebouw en de vakgroep Geschiedenis, waar hij ook weer niet helemaal bij hoorde. Hij was nooit een man van conflicten geweest en vond het moeilijk te laveren tussen de klippen van het universitaire leven met al zijn verschillende groepen, belangentegenstellingen en vakgenoten die jaloers waren op elkaars succes.

Peter keek zijn kamer rond. De wand werd geheel in beslag genomen door volle boekenkasten. Ervoor bevonden zich de geordende stapels nog ongelezen vakliteratuur, en daar weer op had hij een stapeltje papers gelegd die hij nog moest beoordelen. Aan de muur naast zijn bureau waren met punaises grote stukken behangpapier vastgeprikt, waarop hij zijn ideeën, invallen en associaties opschreef. Veel gepriegel, grote pijlen in verschillende kleuren, schema’s en overzichtjes kriskras door elkaar heen. Voor hem was het een manier om orde in de chaos te scheppen.

Boven de bank waar hij op zat hingen drie ingelijste posters. Links een geschilderde reproductie van het beroemde schilderij van Gustaaf Wappers van burgemeester Pieter van der Werff, die tijdens het Spaanse beleg van Leiden enkele weken voor de bevrijding van de stad zijn lichaam aan de hongerende bevolking aangeboden zou hebben. Peter had de reproductie gekregen van de gemeente Leiden als dank voor zijn verdiensten voor de stad. Eronder stonden de voor echte Leidenaren bekende woorden: ‘Eten heb ik niet, maar ik weet dat ik eens moet sterven. Als gij dan door mijn dood geholpen zijt, slaat de handen aan dit lichaam, snijdt het in stukken en deel het uit zover als mogelijk is. Ik ben dan getroost.’ In het midden een poster van Het Laatste Avondmaal van Leonardo da Vinci, met het dramatische moment waarop Jezus en Judas, laatstgenoemde met de geldbuidel in de handen, samen het brood vasthouden. Zelf gekocht in Milaan in 1978, in de zomer na zijn eindexamen op zijn eerste reis zonder ouders, vlak voor begonnen werd met de restauratie van het fresco. En rechts een grote zwart-witfoto van de paus tijdens zijn eerste rondrit in de pausmobiel met het kogelwerende glas.

Er klonken voetstappen op de gang; aan het geklikklak te horen was het een dame op hakken. Om de zoveel seconden stopte het even, waarschijnlijk omdat ze bij iedere deur stilstond om het naambordje te lezen. Ze was niet bekend hier dus. De voetstappen kwamen dichterbij en door het melkachtige glas van zijn deur zag hij dat de vrouw stil had gehouden. Ze leek even te aarzelen en klopte toen op de deur, zachtjes alsof ze het al opgegeven had op dit uur nog iemand aan te treffen.

‘Binnen!’ riep hij.

De deur ging open en in de opening verscheen een jonge vrouw met halflang donkerblond krullend haar en een lichte blos op haar wangen, gekleed in een keurige, wat tuttige blouse met een strik, een strakke spijkerbroek en op pumps met – inderdaad – hakjes. In haar hand hield ze een flink formaat schoudertas, meer praktisch dan elegant, waar met gemak een multomap in zou passen. Hij kende haar: ze volgde bij hem de werkgroep Geschiedenis van Leiden. Tijdens de werkgroep zat ze altijd ijverig aantekeningen te maken, maar zei niet veel. Dat gold overigens voor de meeste studenten: te verlegen om iets te zeggen of te slecht voorbereid om iets zinnigs te melden. Hoe heette ze ook alweer... O ja, Judith. Judith Cherev.

‘Kom verder, Judith,’ nodigde hij haar uit. ‘Wat kan ik voor je doen?’ Hij ging rechtop zitten en wapperde wat met zijn hand om de rook te verdrijven, als een schooljongen die in het fietsenhok betrapt was.

‘Sorry dat ik u lastigval, zo zonder afspraak. Ik had u nog aan willen schieten, maar u was zo snel weg. Ik heb u vorige week een elektronisch bericht gestuurd. Kunt u zich dat nog herinneren? U zult vast wel meer berichten krijgen. Het ging over mijn eindscriptie, ik had een eerste opzet ervoor gemaakt.’ Ze was in de deuropening blijven staan, bescheiden, maar tegelijkertijd met een zekere vastberadenheid.

Sinds kort maakten ze aan de universiteit gebruik van elektronische post, de zogeheten ‘e-mail’. Volgens Peter was dat een overbodige vernieuwing, maar de tijd zou het leren.

‘Ik heb je bericht wel voorbij zien komen,’ loog hij. ‘Waar ging het ook alweer over?’

Hij nodigde haar uit de kamer in te komen en te gaan zitten.

‘Ik ben laatstejaars geschiedenis en ik wil mijn eindscriptie schrijven over de geschiedenis van het jodendom in Leiden. Ik wilde me vooral richten op een bepaalde joodse koopman die in de ban raakte van rabbi Zwi.’

‘Ah, Sjabtai Tsvi, de Messias.’

‘Nee, dat was hij niet,’ zei ze, blijkbaar feller dan ze gewild had, want ze verontschuldigde zich direct. ‘Maar veel mensen dachten dat inderdaad. Ik wil een beeld schetsen van het vroege jodendom in Nederland en dan dus inzoomen op Leiden en daarbinnen weer op die koopman.’

‘Je bent zelf joods?’

‘Ja, inderdaad. Judith, tamelijk joodse naam.’ Ze glimlachte even.

‘Onthoofdde zij niet iemand? Gevaarlijke vrouw. Komt Judith niet voor in dat verhaal over...’

Zijn zin werd onderbroken door de telefoon.

Peter gebaarde Judith nog even te blijven zitten. Toen hij haar passeerde om de telefoon op te nemen ving hij een vleugje parfum op, en even stokte zijn adem. De geur kwam hem bekend voor, maar hij kon hem niet direct plaatsen.

‘Hé Peter, je moet snel komen,’ klonk de opgewonden stem van Thomas Konijnenberg. ‘Het is ongelooflijk wat we gevonden hebben.’

Thomas had de dagelijkse leiding bij de opgraving van het Romeinse fort Matilo, op de grens van Leiden en Zoeterwoude. Voordat de nieuwe wijk Roomburg gebouwd zou worden, hadden de stadsarcheologen van Leiden tijd gekregen om het gebied te onderzoeken. Omdat dit gebied deel had uitgemaakt van de noordgrens van het Romeinse Rijk, werden er regelmatig overblijfselen uit die tijd gevonden. De nu gevonden resten van een Romeins castellum, die overeenkwamen met de opgravingen van een vroeg-Romeins legerkamp in Nijmegen, waren uniek voor de regio. Maar zo opgewonden als Thomas nu klonk had Peter hem nog niet gehoord.

‘Ik vlieg al,’ grapte Peter. ‘Maar kun je vast een tipje van de sluiter oplichten?’

‘Een masker! Brons, een viziermasker, en dan in heel goede staat, waarschijnlijk het mooiste dat ooit in Germania Inferior gevonden is. Het is verbluffend, alsof een Romeinse soldaat uit die tijd je rechtstreeks aankijkt. Oog in oog met de geschiedenis. Je moet het echt zelf zien. We hebben hem Gordon gedoopt, hahaha!’

‘Gordon? Die Amsterdamse krullenbol?’ Peter begon theatraal te zingen: ‘Kon ik maar ééééven bij je zijn.’

‘Precies. Als twee druppels water. Ik bel Hogers ook even, hij zal dit leuk vinden, zo vlak voor zijn pensioen. Maar kom nu maar, dan kun je het zelf zien! Ik ben nog alleen hier, de rest is al naar huis. Morgen is iedereen vrij voor 3 oktober. Als je snel komt, wacht ik nog even op je. En er is meer, Peter, er is meer. Daarom bel ik je. Ik heb hem gevonden en jij bent de eerste die het weet.’

‘Dat is goed, ik... Wat bedoel je, er is meer? Wie heb je gevonden? Bedoel je...’ Maar Thomas had alweer opgehangen.

Luttele seconden later hoorde hij de telefoon overgaan in de kamer ernaast. Thomas liet er geen gras over groeien.

Peter stond nog even met de hoorn in zijn hand en voelde een steek van jaloezie door zich heen gaan. Maar hij moest niet zeuren, hij stond niet met zijn voeten in de klei, dus zou hij ook nooit dergelijke vondsten doen. Rond het beroep van archeoloog bleef voor hem toch altijd nog die romantiek uit zijn jeugd hangen. De Indiana Jones-achtige avonturen... Elk moment kon je stuiten op een bijzondere schat uit het verleden die na honderden jaren verborgen te zijn geweest weer tevoorschijn kwam.

Judith kuchte. Hij was haar aanwezigheid even vergeten. Zoals ze daar zat op het puntje van de bank alsof ze elk moment op kon staan, het licht dat een mooie glans op haar haren legde... Ineens wist hij weer aan wie ze hem deed denken. Israël, 1978; na zijn middelbareschooltijd was hij een paar maanden op een kibboets gaan werken. Sabrina. God, wat was hij verliefd geweest...

‘Magie Noire?’ vroeg hij.

Ze keek hem vragend aan.

‘Magie Noire, je parfum. Lancôme. Je hebt het nu op, toch?’

Ze lachte, een heerlijke lach. ‘Ja, inderdaad. Knap hoor, niet veel mannen zouden dat weten. U bent een kenner?’

‘Doet me denken aan iemand, lang geleden. Maar goed, ik krijg daarnet een telefoontje. Die opgraving bij Roomburg, ze hebben er iets gevonden. Ze willen dat ik kom kijken.’

Ze keek teleurgesteld.

‘Ga anders mee,’ stelde hij voor. ‘Kun je me onderweg vertellen wat je precies wilt doen. Het duurt niet lang, denk ik. Dan zet ik je daarna wel weer in de stad af.’

Ze aarzelde even, keek hem met een schuin hoofd aan, alsof ze zijn bedoelingen wilde peilen. ‘Dat is goed,’ zei ze. ‘Ik heb toch niets omhanden verder. Als u me wat aanwijzingen geeft kan ik vanavond misschien mijn opzet verder uitwerken.’

Peter pakte zijn autosleutels en deed zijn jas aan. Zijn computer sloot hij niet af omdat hij die avond nog verder wilde werken. Terwijl ze op de gang liepen, zag hij dat er nog licht brandde bij Pieter Hogers, zijn oude leermeester. Normaal was hij rond deze tijd al naar huis, maar nu zette hij vast nog de laatste puntjes op de i van zijn afscheidsrede. Overmorgen, vrijdag 4 oktober, ging hij met emeritaat.

Peter klopte op de deur en deed zonder op antwoord te wachten open. Verstoord keek Hogers om; hij hield de hoorn van de telefoon tegen zijn borst geklemd.

‘Ik ga naar Matilo,’ zei hij. ‘Thomas Konijnenberg belde. Viziermasker gevonden, in prachtige staat. Schijnt op Gordon te lijken, die zanger uit Amsterdam.’

‘Ja, ja, hij belde me net... is goed, is goed,’ antwoordde Pieter verstrooid. ‘Ik hoor het later wel. Ik zit midden in een gesprek. Kom straks maar even verslag doen als je er geweest bent... Ik neem aan dat je nog terugkomt.’ Hij keek even langs Peter heen om een blik te werpen op Judith en knikte kort ter begroeting. Toen draaide hij zich om om aan te geven dat het gesprek afgelopen was.

‘Hij leek wat geïrriteerd,’ merkte Judith op nadat Peter zachtjes de deur gesloten had.

‘Ik had niet zomaar binnen moeten vallen, misschien. Beetje onbeleefd. Maar goed, de opwinding zullen we maar zeggen.’

Ze staken de Witte Singel over naar de parkeergarage onder het gebouw waar de moderne vreemde talen gehuisvest waren, naast de Universiteitsbibliotheek.

‘Is die Thomas een goede vriend van u?’

‘Thomas? Nou, niet direct een vriend nee, meer een soort collega, ook al is hij niet aan de universiteit verbonden. Een paar keer zijn we iets gaan drinken, maar ons contact is wel goed. Ik heb vroeger enkele colleges met hem gevolgd. Goede netwerker ook; we maken deel uit van elkaars netwerk, zo moet je het meer zien.’

Via het trappenhuis daalden ze af naar de parkeergarage.

In de intimiteit van de auto viel Judiths parfum nog sterker op. Peter sloot even zijn ogen.

‘Gaat het goed?’ vroeg ze lachend.

‘Jawel, jawel.’ Hij startte de auto. ‘Maar vertel, je scriptie. Jodendom in Leiden, daar is nog niet zoveel over geschreven. Dat kan een probleem zijn.’

‘Ik weet het, maar in het stadsarchief kwam ik een aantal brieven tegen en een paar oude rekeningen van die koopman op wie ik me wil richten. Die zijn nog niet eerder gebruikt, dus dat leek me op zich al interessant.’

‘Over welke tijd hebben we het dan?’ Hij draaide de auto de Witte Singel op, een brede gracht die zich met veel bochten om het oude stadscentrum heen slingerde. Ze reden langs de sterrenwacht met zijn karakteristieke koepel. Het zou een ritje van nog geen tien minuten zijn.

‘Ik heb een paar documenten gevonden van een koopman Moshe Levi. De vroegste dateert uit 1660 en de laatste uit 1666. Op zich is dat al bijzonder, omdat je in de Leidse archieven vanaf de zestiende eeuw bijna geen vermeldingen van joden tegenkomt. Pas vanaf het begin van de achttiende eeuw begint er zoiets als een joodse gemeenschap te ontstaan in Leiden.’

‘En waarom ben je zo geïnteresseerd in deze man? Het wordt misschien een wat magere eindscriptie als je je moet baseren op alleen maar een paar documenten.’

‘Ik wil niet alleen over hem schrijven. Maar er is gewoon nog weinig geschreven over het jodendom in Leiden. Eigenlijk wil ik in mijn scriptie een overzicht geven van de ontwikkeling van de joodse gemeenschap in Leiden, vanaf het allereerste begin in de zestiende eeuw dus tot aan het heden.’

‘Woon je ook in dat joodse studentenhuis aan het Levendaal?’

‘Nee, dat niet,’ lachte ze. ‘Ik woon in een hofje, wel heel tof, het Groot Sionshofje. Toen ik via een studiegenoot hoorde dat daar een plek vrijkwam ben ik er direct op afgegaan, ik vond het zo grappig om juist in dat hofje met die naam te wonen. En het is me gelukt dus. Lekker centraal ook.’

‘Maar goed, je scriptie...’

‘Ja, de geschiedenis van het jodendom in Leiden dus, met speciale aandacht voor Moshe Levi. Maar misschien is dat te groot voor een eindscriptie,’ zei ze aarzelend. ‘Wat denkt u?’

‘Ik – zeg maar jij trouwens, hoor – ik denk inderdaad dat het wat groot is. Je moet je afvragen wat je wilt. Eerder zei je dat die Moshe, die koopman, in de ban raakte van rabbi Zwi, toch?’

‘Ja. Daarom houdt zijn correspondentie na 1666 ook op. Ik denk dat hij alles verkocht heeft en naar Turkije vertrokken is omdat hij ervan overtuigd was dat Zwi de Messias was.’

‘Dan zou ik me daarop concentreren. Je begint je werkstuk met een verhaal over de komst van joden naar Nederland en uiteindelijk naar Leiden. En dan vertel je over die koopman. Zo kun je laten zien welke positie joden toen in de samenleving innamen. De handel, de contacten met niet-joden, dat soort zaken. Dan wijd je een hoofdstuk aan rabbi Zwi en daarna vertel je over jouw koopman die have en goed verkoopt om deze figuur te volgen, net zoals veel Europese joden in die tijd. Dan heb je volgens mij een mooi afgebakend onderwerp, origineel en goed te behappen voor een laatstejaars geschiedenis. En heel mooi: je gebruikt documenten die nog niet eerder gebruikt zijn. Je kunt proberen er een of twee artikelen over gepubliceerd te krijgen. En als je nog meer wilt, kun je gaan nadenken over een promotieonderzoek.’

Peter keek even opzij. Judith leek blosjes op haar wangen gekregen te hebben, maar echt goed kon hij dat niet zien omdat de duisternis inviel.

Het was druk op de weg. Het verkeer stond vast op het Levendaal en de Hoge Rijndijk. Normaal was het hier al erg druk rond dit uur, maar nu was de binnenstad ook nog eens afgesloten in verband met Leidens Ontzet, de jaarlijkse viering van de bevrijding van de Spanjaarden in 1574.

Na een minuut of twintig van stilstaan en langzaam rijden kwamen ze eindelijk aan bij het bouwterrein van de wijk Roomburg. Het was al half zeven geweest en alles zag er verlaten uit. Alleen in een grote tent waarvan Peter wist dat de dagvondsten er gewassen, gerubriceerd en in kisten verpakt werden, brandde nog licht. Omdat het terrein erg drassig leek, parkeerde hij de auto aan de zijkant. Samen liepen ze naar de tent, af en toe wat wegzakkend in het natte gras. Ongeschikter schoeisel dan Judith droeg was er niet waarschijnlijk, maar ze sloeg zelf geen acht op de modder die haar pumps bevuilde.

Plotseling ging een van de twee voorflappen van de tent open en kwam een gestalte naar buiten. Peter kon hem niet goed onderscheiden door het tegenlicht uit de tent. Peter zwaaide en riep de naam van Thomas, ervan uitgaand dat hij het wel zou zijn. De man leek te schrikken, bevroor even en rende toen weg, in tegenovergestelde richting.

Ook Peter zette het op een rennen.

2

Peter kwam als eerste bij de tent aan en sloeg de voorflap open. Op de grond lag Thomas, met een zo te zien ernstige hoofdwond. Een plasje bloed had zich naast zijn hoofd gevormd. De veldtelefoon zat onder de bloedspetters; blijkbaar was hij als slagwapen gebruikt. De draad was eruit getrokken, waardoor het ding onbruikbaar was geworden om mee om hulp te bellen.

Hij knielde naast Thomas neer, op de stoffige houten vlonders die de vloer vormden. Thomas ademde zwaar en leed duidelijk hevige pijn.

‘Wat is er gebeurd? Thomas, kun je praten?’

Judith was de tent ook binnengekomen en sloeg van schrik een hand voor de mond.

Thomas probeerde iets te zeggen, maar bracht niet veel meer voort dan een onduidelijk gemurmel. Op zijn wang zat speeksel vermengd met bloed en in zijn haar een plakkerige bloederige plek. Ze konden hem niet gaan vervoeren; wie weet welke andere, inwendige verwondingen hij nog had.

‘Kun jij autorijden, Judith? Rijd dan naar het dichtstbijzijnde huis en laat die mensen de ambulance bellen. En de politie.’

‘Sorry, nee, ik heb geen rijbewijs.’

‘Goed, blijf jij hier dan, pas op Thomas. Ik ben maar even weg. Lukt je dat?’

‘Maar als die man nou terugkomt?’ vroeg ze paniekerig. ‘Wat moet ik dan doen? Je kunt me niet hier alleen laten.’

‘Ik geloof niet dat... Ik denk dat de persoon die dit gedaan heeft al klaar was. Hij kwam naar buiten net toen wij aankwamen. Ik ben maar even weg, we hebben geen andere keus.’

Judith knikte. Van de blos op haar wangen van zo-even was niets meer over. Al het bloed leek uit haar wangen weggetrokken.

‘Goed dan,’ zei ze, ‘maar schiet alsjeblieft op.’

Peter wilde naar buiten lopen toen zijn oog viel op het bronzen masker dat op de grond lag. Dat moest het masker zijn waar Thomas over gebeld had; inderdaad leek het als twee druppels water op het hoofd van die Amsterdamse volkszanger. Maar eigenaardig... Toen hij Thomas op de grond had zien liggen, was hij er onbewust direct van uitgegaan dat dit een overval was die te maken had met de spectaculaire vondst van het masker. Maar dat lag nog op de grond, achteloos neergegooid, als een waardeloos geval dat je op de kermis winnen kon.

Peter pakte het masker op, dat verrassend zwaar in de hand lag. Het licht verleende er een vreemde schittering aan, met twee donkere plekken op de plekken van de ogen. Apart om te bedenken dat dit tweeduizend jaar geleden misschien voor iemand op maat gemaakt was. Dat iemand van vlees en bloed dit gedragen had.

‘Peter!’ riep Judith. ‘Wat doe je? Deze man is ernstig gewond, je moet opschieten. Kom op nou!’

Even staarde hij Judith aan zonder dat hij haar echt leek te zien. Toen legde hij het masker voorzichtig op een van de tafels in de tent en ging naar buiten. Doordat hij binnen in het volle licht had gestaan, leek de duisternis buiten nog dieper en even zag hij geen hand voor ogen. Hij knipperde een paar keer met zijn ogen en begon te rennen, dwars door het drassige gras. Af en toe stapte hij in een plas en het modderige water drong zijn schoenen binnen.

Peter zocht in zijn zakken naar de autosleutel, maar besefte dat hij deze in het contact had laten zitten. Hij liep naar zijn auto, deed het portier open en vloekte: de hanger met de sleutel eraan was verdwenen. Wat moest hij doen? Heel in de verte zag hij de lichtjes van de huizen die nu nog de uiterste rand van Leiden vormden. Peter besloot erheen te rennen, in een rechte lijn op de lichten af. ‘Uw woord is een lamp voor mijn voeten, uw woord is een licht op mijn weg,’ zei hij hardop. Psalm 119, de langste psalm die er was; hij kende alle 176 verzen ervan uit zijn hoofd. Maar het was lang geleden dat hij ze uitgesproken had – het was alsof ze hem nu aangereikt werden.

Het was donker; soms verstapte hij zich op het oneffen terrein. Zijn overhemd plakte inmiddels aan zijn bezwete rug en al rennend probeerde hij zijn stropdas los te knopen. De panden van zijn colbertje fladderden achter hem aan.

Inmiddels was hij de verlaten weg waaraan enkele huizen stonden dicht genaderd, maar tot zijn grote schrik lag er een slootje tussen het bouwterrein en de weg. Waarschijnlijk was het net te breed om overheen te springen, maar omlopen zou nu te veel tijd kosten. Peter nam halfhartig een aanloop en waagde de sprong. Bijna haalde hij het, maar slechts één voet belandde op de kant, waardoor hij zijn evenwicht verloor, opzij viel en tot zijn middel in het water terechtkwam. Hij voelde dat hij zijn scheenbeen openhaalde aan iets scherps. Hij klauterde aan de kant en stroopte even zijn broekspijp op, om te constateren dat hij een flinke jaap had; het bloed vermengde zich met de waterige modder en kleurde de bovenkant van zijn sok roodbruin.

Bij het eerste huis brandde weliswaar licht, maar er werd niet opengedaan toen hij aanbelde. Bij de volgende deur belde hij niet alleen hard en langdurig aan, hij bonsde ook op de deur en toen het hem te lang duurde ook op het raam. Op de gang ging een licht aan en een mannenstem vroeg wie daar was.

‘Ik ben... we moeten de politie bellen...’ bracht hij uit, hijgend en buiten adem. ‘Een ambulance... Er is een ongeluk gebeurd... Er is iemand gewond, snel...’ Hij leunde voorover, met zijn handen steunend op zijn bovenbenen.

De deur ging open op een kier. Peter probeerde hem verder open te duwen, maar een kettinkje verhinderde dat. Van schrik sloeg de bewoner de deur weer helemaal dicht. Peter besefte dat zijn uiterlijk op dit moment niet bepaald vertrouwenwekkend moest zijn.

‘Meneer,’ herhaalde hij, wanhopig bijna nu, ‘er is een ongeluk gebeurd. Ik ben over het veld hierheen komen rennen en in de sloot beland. Er is iemand neergeslagen op het bouwterrein, hij heeft dringend medische hulp nodig.’

Nu ging de deur opnieuw open, helemaal deze keer. De man, een gezette vijftiger met een hangsnor, had zijn jas aan en droeg om zijn nek een rood-witte das van de 3 October Vereeniging. Hij nam Peter van top tot teen op en leek te beseffen dat het ernst was.

‘Eh... komt u binnen. U mag wel even bellen. Wat ziet u eruit trouwens!’

De man wees hem de telefoon die in de gang op een bijzettafeltje stond. Peter liet vieze, natte sporen na op de houten vloer.

Hij draaide het alarmnummer 06-11 en wachtte.

Thomas en hij hadden het er laatst nog over gehad. Thomas had hoog opgegeven van het gemak van de veldtelefoon waar hij op het opgravingsterrein over beschikte. Stiekem gebruikte hij hem ook om af en toe eens naar huis te bellen, bijvoorbeeld om te melden dat hij iets later thuis zou komen. Hij voorspelde dat binnen tien à vijftien jaar iedereen zo’n veldtelefoon zou hebben. De grote batterij in het kastje dat je mee moest dragen zou vast verkleind kunnen worden, en dan zou hij ook voor het grote publiek beschikbaar zijn. Peter had hem uitgelachen en gezegd dat hij zich niet kon voorstellen dat een gesprek zo dringend kon zijn dat je het op straat, waar iedereen mee kon luisteren, zou moeten voeren. En overal op straat waren toch telefooncellen? Maar nu moest hij Thomas gelijk geven. Een eigen telefoon zou in dit geval een uitkomst geweest zijn. Misschien wel levensreddend.

Een telefoniste vroeg of hij de politie, de brandweer of een ambulance nodig had.

‘Een ambulance,’ schreeuwde Peter in de telefoon. ‘En politie. Er is iemand neergeslagen, misschien gaat hij wel dood. Komt u snel alstublieft!’

‘Wat is het adres?’

‘Het adres?’ Peter bedacht zich met schrik dat er natuurlijk helemaal geen adres was. ‘Het is in Leiden, op het bouwterrein waar ze die nieuwe wijk gaan aanleggen. Roomburg.’

‘Kunt u een iets nauwkeuriger aanduiding geven? Welk bouwterrein is het?’ vroeg de dame met een professioneel rustige stem, alsof het een rollenspel was dat ze moest spelen tijdens een sollicitatie.

‘Zeg maar Spaarnestraat,’ zei de man achter hem.

‘De Spaarnestraat in Leiden, bij de Hoge Rijndijk. Ik zal op de weg gaan staan om de weg te wijzen.’

‘Uitstekend, meneer. De politie en de ambulance zijn gewaarschuwd en onderweg. Is het slachtoffer ernstig gewond?’

‘Ik weet het niet, het ziet er wel ernstig uit. Maar ik ga ophangen, sorry,’ zei Peter, en hij gooide de hoorn op de haak. Op de plek waar hij had gestaan had zich een plasje water gevormd. De bewoner staarde er even naar en keek hem toen weer aan.

‘Geeft niks, hoor. Ga maar naar buiten om op de ambulance te wachten. Ik stond op het punt weg te gaan, naar de kermis. Maar goed, daar zal uw hoofd wel niet naar staan.’

Peter keek hem aan, probeerde vriendelijk te glimlachen.

‘Wel jammer,’ begon de man weer.

‘Wat bedoelt u?’

‘Dat ze daar gaan bouwen. Ik vond het altijd wel fijn, zo’n grote open ruimte voor de deur. Maar ja, wat doe je ertegen?’

‘Ik ga naar buiten, bedankt voor uw hulp.’

De man knikte en liet hem uit. Peter hoorde dat het kettinkje direct weer terug op zijn plaats gedaan werd nadat de deur gesloten was.

Het was fris buiten, vooral omdat Peter tot zijn middel doorweekt was en zijn overhemd ook nat was van het inmiddels koude zweet. Hij trok zijn colbertje wat dichter om zich heen, maar dat hielp nauwelijks.

In de verte hoorde hij sirenes. Dat was snel! De drietonige hoorn van de ambulance leek boven de tweetonige van de politiewagen of politiewagens uit te komen.

Nu pas besefte Peter dat hij geen seconde aan Judith gedacht had. Hij moest zich ervan weerhouden de sloot weer over te springen en naar haar toe te rennen. Wat als de man inderdaad teruggekomen was? Hij was immers niet direct weggegaan maar had de moeite genomen om de contactsleutel uit zijn auto te halen. Gek eigenlijk dat hij dan ook niet direct de auto gestolen had.

‘Geef haar kracht, God van Israël,’ mompelde hij voor zich uit.

De ambulance was nu de straat in gedraaid. Hij ging midden op de weg staan en begon wild met zijn armen te zwaaien totdat de wagen vlak voor hem tot stilstand was gekomen. Ook twee politiewagens waren gearriveerd. Voordat een broeder de deur open had kunnen doen, was Peter al naar de kant van de bijrijder gelopen die zijn raampje omlaag deed.

‘Het is niet hier!’ riep hij. ‘Het is op het bouwterrein, ik zal u de weg wijzen.’

De broeder keek hem even bevreemd aan, maar stapte toen snel uit. ‘Gaat u maar op mijn plek zitten en wijst u mijn collega de weg. Ik ga wel achterin zitten.’

Hij schoof de zijdeur van de ambulance open en stapte in, zodat Peter zijn plek kon innemen. De chauffeur zette het zwaailicht weer aan. Peter deed haastig verslag van de situatie die hij en Judith aangetroffen hadden.

Ze vorderden gelukkig snel. Aan de rand van het bouwterrein stopte de chauffeur even om in te schatten of hij over het veld kon rijden; hij besliste vlot dat dit kennelijk kon. De politiewagens volgden hen.

Nog voordat de ambulance helemaal tot stilstand gekomen was, had Peter de deur al geopend en was hij eruit gesprongen. Een pijnscheut vanuit zijn gewonde scheenbeen schoot door zijn lichaam.

Hij rende naar de tent en opende de voorflap, op het ergste voorbereid. Gelukkig was Judith er nog, en zo te zien ongedeerd. Ze zat op de grond met haar benen voor zich uit. Het hoofd van Thomas rustte op haar schoot. Een moderne piëta. Een fotograaf zou de belichting niet dramatischer voor elkaar hebben kunnen krijgen. Ze streek zachtjes met een hand over zijn haren. Een korte steek van jaloezie ging door Peter heen – belachelijk natuurlijk.

Ze keek naar hem op, hulpeloos en met betraande ogen.

‘Zijn ademhaling is heel zwak. Ik weet niet of hij het gaat redden.’

Nu kwamen de ambulancebroeders binnen en namen het over. Voorzichtig tilden ze het hoofd van Thomas op zodat Judith op kon staan. Hij werd vluchtig door een broeder onderzocht, terwijl zijn collega wegging en even later terugkwam met een brancard. Uiterst behoedzaam legden ze Thomas, die zacht kreunde, erop.

Judith viel in Peters armen en hij omhelsde haar stevig.

Zo stonden ze even. Hij snoof de geur van haar haren op en rook weer het parfum dat hem ondanks de situatie terugvoerde naar Sabrina. In de vertrekhal van het Ben Goerion-vliegveld hadden ze misschien wel een uur omstrengeld gestaan, totdat hij echt vertrekken moest. De laatste boarding call was al geweest. Een laatste kus, die achteraf ook echt de laatste zou blijken te zijn geweest.

Twee politieagenten kwamen binnen, vergezeld door een oudere man met een wat vermoeide oogopslag. Opvallend genoeg had ook hij de rood-witte 3 Oktober-sjaal om zijn nek. Achter hen volgde een jonger iemand, gretig alsof hij een spannende televisieaflevering binnenstapte.

Peter en Judith deden kort verslag van de situatie. Ze konden geen signalement geven van de man die ze weg hadden zien rennen. En nu de oudere agent doorvroeg, begonnen ze er zelfs bijna aan te twijfelen of het wel een man was geweest.

Peter vertelde dat zijn autosleutels uit het contact gehaald waren en Judith keek hem verschrikt van opzij aan.

‘Hoe komen we dan...?’ vroeg ze.

‘Maakt u zich geen zorgen,’ stelde de oudere agent haar gerust. ‘Wij brengen u wel thuis. We zullen eerst contact opnemen met ons forensisch team dat hier sporenonderzoek zal moeten doen. Al ben ik bang dat ze niet erg veel aan zullen treffen, er hebben hier vandaag waarschijnlijk al te veel mensen rond lopen stampen. Hopelijk treffen ze iets aan op de telefoon.’

Hij klapte zijn opschrijfboekje dicht en borg het op. Zijn collega was naar buiten gegaan.

De agent wipte op en neer op zijn voeten. Toen viel zijn oog op het bronzen masker.

‘Dat lijkt Gordon wel!’ riep hij lachend. Hij nam het masker in zijn handen, maar besefte toen dat daarop ook vingerafdrukken konden zitten en legde het snel weer neer. ‘Wat een prachtig ding. Dat de indringer dit niet meegenomen heeft!’

Zijn collega kwam terug om te vertellen dat het team onderweg was. De agent vertelde dat Peter en Judith de collega’s in de andere auto konden vragen hen naar huis te brengen. Zij zouden zelf de komst van het team afwachten.

Judith en Peter liepen naar buiten en gingen naar een politiewagen waarbij twee agenten stonden te wachten die blijkbaar al geïnstrueerd waren.

‘Zegt u maar waar u heen wilt,’ zei de een.

‘Ik woon in het Groot Sionshof,’ zei Judith, ‘maar dat is lastig bereikbaar nu met de kermis.’ Ze dacht even na en wees naar Peter. ‘Ik ga wel met hem mee.’

‘Op dit moment wil ik liever ook niet alleen zijn,’ zei ze zachtjes, alleen voor hem verstaanbaar.

Hij knikte.

‘Ik woon op de Boerhaavelaan,’ zei Peter, ‘bij de Leidse Hout. Dat is gemakkelijk te bereiken denk ik.’

Ze stapten achter in de auto.

Terwijl ze wegreden, keek Peter nog eens achterom. In wat voor absurde film was hij terechtgekomen?

Hobbelend reden ze over het terrein. Op de radio klonk een lokale radiozender. Wie anders zou het lied Drie Oktober van de Leidse band Rubberen Robbie draaien?

Judith zakte wat onderuit op de bank en leunde een beetje naar hem toe. Peter ging ervan uit dat ze dit uit vermoeidheid deed, maar ze stak haar hand in haar tas en haalde er iets uit tevoorschijn.

‘Bovendien wil ik je dit laten zien,’ fluisterde ze tegen hem. De rode blos was weer terug op haar wangen.

Op haar schoot lag een ivoorkleurig kistje.

3

Fragmenten uit het dagboek van Thomas Konijnenberg

Maandag 1 juli

Het is goed weer terug te zijn op de plek die me zo vertrouwd geworden is. Net als vorig jaar weer drie maanden vrijgesteld van alle bureaucratische rompslomp op het bureau om helemaal te kunnen doen waar ik archeoloog voor ben geworden: met m’n poten in de zompige klei staan. Laagje voor laagje de bodem afgraven... Aan een buitenstaander is het gevoel moeilijk uit te leggen: de bijna zen-achtige concentratie die als vanzelf ontstaat bij het zorgvuldig verwijderen van de aarde of het zand, voortdurend de stille hoop dat iets spectaculairs tevoorschijn zal komen – en de reële mogelijkheid dat dit ook echt gebeurt. Het idee dat je stukje bij beetje meer inzicht krijgt in de levens van echte mensen, mensen van vlees en bloed die nu lang tot stof vergaan zijn, maar die hier eens hun levens geleefd hebben, met hun hoop en verlangens, hun tegenslagen en verdriet. Zullen over tweeduizend jaar anderen zich zo buigen over onze levens, zich afvragend wat er in óns omging?

Die romantiek is wat mij betreft nooit helemaal verdwenen hoor, al weet ik dat de spanning soms ver te zoeken is als je aan het eind van de dag met verkleumde handen de dagvondsten staat te zeven en te spoelen in een tochtige tent... En je in het beste geval wat grotere fragmenten van een amfoor of een bord gevonden hebt. Maar het gaat niet alleen daarom natuurlijk; het gaat ook om het vaststellen van de omtrek van het castellum, het ontrafelen van de functies van de verschillende ruimtes, al die dingen.

Straks komt het team van dit jaar voor het eerst in zijn geheel samen. Enkele mensen die er vorig jaar ook bij waren, maar ook een aantal nieuwe gezichten, vooral studenten archeologie die zo graafervaring opdoen en een aardig zakcentje bijverdienen.

We hebben tot en met de eerste week van oktober, vrijdag 4 oktober om precies te zijn. Al denk ik dat ik die laatste week niet op te veel mensen moet rekenen. De studenten hebben dan inmiddels alweer college en veel collega’s zullen liever de stad in gaan om Leidens Ontzet te vieren. (Stel dat er over zoveel tijd delen van het reuzenrad gevonden worden door mensen die dat niet kennen. Wat zouden ze denken dat het was? Een grote machine die gebruikt werd bij rituelen waarbij geïnitieerden in stoeltjes plaatsnamen om de kringloop van het leven te ervaren?)

Vrijdag 5 juli

De eerste week zit er alweer op. Overal spierpijn natuurlijk, dat was te verwachten. Straks lekker op de fiets naar huis en douchen, al lukt het nooit helemaal om alle stof uit de poriën te krijgen... De rouwrandnagels horen er de komende maanden helemaal bij, Suus plaagt me er altijd mee.

Goed team weer, net als vorig jaar. Serieus, maar niet té. Geconcentreerd, gedreven. Kunnen het ook onderling goed vinden volgens mij. Het stelletje dat vorig jaar elkaar hier heeft leren kennen viert deze zomer dat ze een jaar verkering hebben. Leuk! Eén wat aparte figuur, Herman, staat een beetje los van de groep. Woont op een kamertje bij een hospita, op een steenworp afstand vanhier. Hij is van oorsprong een Duitser, dat hoor je duidelijk aan zijn accent. Hij doet wel mee, praat met iedereen, maar lijkt de echte aansluiting te missen. Hij deed wat triomfantelijk vanwege het winnen van de EK-finale afgelopen zondag, maar ook dat leek niet helemaal gemeend.

Vrijdag 12 juli

Zojuist het zakelijke verslag over deze week afgerond; nu heb ik tijd voor een paar persoonlijke notities voordat we de vrijdagmiddagborrel hebben en ik naar huis ga. Omdat we ons dit jaar, net als vorig jaar, in de eerste plaats richten op het dorp dat naast het legerkamp lag vinden we ook alledaagse gebruiksvoorwerpen van de niet-Romeinen die er woonden. Het moet een bont gezelschap van handelaren en ambachtslieden geweest zijn; we vinden ook spullen die duidelijk hun oorsprong niet in deze streek hebben, zoals glas, haarspelden en kralen.

Vrijdag 19 juli

Ik ben een beetje gaan letten op Herman en ik ben er toch niet zo gelukkig mee dat ik hem in het team opgenomen heb. Ik kan het niet precies omschrijven, maar het is alsof hij een rol speelt en niet is wie hij zegt te zijn. Vandaag ‘betrapte’ ik hem in mijn tent, waar hij feitelijk niets te zoeken heeft. Maar hij toonde een wondje aan zijn vinger en zei dat hij een verbanddoos zocht, die ik inderdaad in mijn tent heb staan. Ik had er een raar gevoel over.

Donderdag 25 juli

Vandaag was een heel bijzondere dag: we zijn op een grafveld gestuit net buiten de plek waar het dorp gelegen moet hebben. Officieel valt het net buiten het terrein waar het ons nog toegestaan is te graven, maar ik denk dat ik dit tegenover de commissie wel zal kunnen verdedigen.

Alle clichés kloppen over de opwinding die je voelt bij het idee op het punt te staan iets groots te vinden: de droge mond, de adem die je in de keel stokt, de aangename beklemming op de borst...

Iedereen kon mijn opwinding gemakkelijk waarnemen, maar niemand zou de echte bron van mijn enthousiasme kunnen vermoeden. Met Peter heb ik een paar keer gesproken over mijn theorieën, die hij altijd licht geamuseerd aanhoort. Als een echte wetenschapper kwam hij met alle bezwaren op de proppen die je er maar tegenin kunt brengen, maar zelfs hij moest op een gegeven moment toegeven dat er wellicht toch iets in zat...

Ik zal buiten de officiële uren zelf het terrein gaan verkennen. Suus is het gewend van me, ik weet al hoe ze naar me zal kijken als ik haar vertel dat ik ook de weekenden op de opgraving door wil brengen: het hoofd wat schuin, de ogen licht samengeknepen, glimlachend. En dan uiteindelijk een knipoog om aan te geven dat ze het goedkeurt.

Zondag 25 augustus

Ik heb Herman niet meer op rare dingen kunnen betrappen zoals toen die ene keer in mijn tent, maar ik blijf bij hem een ‘unheimisch’ gevoel houden, om het in zijn eigen taal te zeggen. Ook vandaag kwam hij me weer ongevraagd gezelschap houden, waardoor ik moest verhullen waar ik echt naar op zoek ben. Samen hebben we wat routineklusjes gedaan die vrijdag nog waren blijven liggen, zoals het afspoelen van vondsten van afgelopen week. Dat had ik natuurlijk liever gewoon morgen gedaan. Dit is niet de eerste keer dat ik door zijn spontane hulp kostbare tijd verloren heb.

Maandag 2 september

Het is een stuk rustiger nu de studenten allemaal weer naar hun collegebanken teruggekeerd zijn. Alleen Jantien, Theo, Ronald en ik zijn er nog – en Herman dus, die blijkbaar geen andere verplichtingen heeft.

Nog maar een maandje en dan houdt het op voor dit jaar. Ik weet dat we volgend jaar weer een seizoen hebben, maar ik heb het idee dat ik er nog nooit zo dichtbij geweest ben... Bovendien heb ik via via begrepen dat het verkennen van het grafveld buiten het ons toegewezen terrein dit jaar oogluikend toegestaan wordt door de commissie, maar dat dit volgend jaar niet meer het geval zal zijn. Het is dus nu of nooit.

Stel je voor dat ik zijn graf echt vind! Een deel van de Bijbelse geschiedenis zal herschreven moeten worden. Hoe zal de katholieke kerk reageren? Wat blijft er nog over van het mandaat van de paus dat hem volgens de traditie door Petrus is gegeven?

Vrijdag 26 september

Mijn frustratie en onrust beginnen epische vormen aan te nemen. Nog een week, dan sluiten we het opgravingsseizoen. De laatste dagen zijn we al min of meer begonnen met het ontmantelen van de operatie.

Net als de vorige twee weekenden blijf ik hier overnachten. Desnoods met een zaklamp zal ik tot en met de laatst mogelijke minuut door blijven gaan. Stuitte Carter ook niet vlak voordat hij weer naar Engeland terug zou keren op het graf van Toetanchamon?

Zondag 28 september

Door de vermoeidheid in combinatie met mijn opwinding begin ik soms te hallucineren, denk ik. Ik ben ervan overtuigd dat ik voortdurend in de gaten gehouden word, ‘ik voel iemands ogen in mijn rug prikken’. Ben ik mijn verstand aan het verliezen misschien? Vannacht, onrustig woelend op het oncomfortabele veldbed, droomde ik van een Christusachtige figuur die tot me sprak: ‘Thomas, Thomas, waarom vervolgt gij mij?’

Woensdag 2 oktober

Grote opwinding, Theo heeft een viziermasker gevonden, in zeer goede staat. Lijkt sprekend op die Amsterdamse volkszanger, echt een prachtvondst. Toch kon ik mijn teleurstelling maar moeilijk verbijten.

De champagne vast opengemaakt, die we eigenlijk vrijdag pas hadden zullen drinken. Maar los van mijn frustratie, dit is waarschijnlijk de mooiste vondst van alle opgravingen hier in Roomburg gedaan. Echt een pronkstuk voor het Museum van Oudheden straks, ik zie hem al mooi uitverlicht in een vitrinekast staan.

Vanmiddag als iedereen naar huis is, waag ik nog een laatste poging.

17:30 – Ik zou er bijna religieus van worden… Ik kom woorden tekort. Op de laatste dag, alleen ik nog hier. Ik was naar het grafveld gegaan waar we steekproefsgewijs gaten gegraven hebben in de hoop iets aan te treffen. Veel stukjes van menselijke botten, scherven van aardewerk – grafgiften waarschijnlijk – maar geen spectaculaire vondsten zoals een zwaard of een helm. Waarschijnlijk werd het gewone volk hier begraven.

Tegen beter weten in ben ik naar het terrein teruggegaan met een lange puntige stok die ik gebruik om in de grond te prikken om te zien of hij op weerstand stuit. Een primitieve, maar bewezen effectieve methode.

Het grootste deel van de ochtend heb ik vruchteloos lopen prikken in de aarden zijkanten van de kuilen die we gegraven hebben. En net toen ik op het punt stond het op te geven en zonder verwachting de punt van de stok in de aarde duwde, merkte ik dat die op iets hards stuitte. Ik prikte iets verderop: zelfde resultaat. Hoger en lager prikkend kon ik al snel de omvang van wat verborgen lag vaststellen. Het kon nog steeds een grote steen zijn natuurlijk, maar dat leek me niet erg waarschijnlijk, daarvoor leken de afmetingen te regelmatig. Ik probeerde met mijn handen de aarde te verwijderen, maar mijn vingers graaiden vruchteloos in de kleiige grond. Ik rende terug naar de grote tent om een schop, een klein schepje en het veldkarretje te halen. Plotseling overviel me de angst dat iemand anders me voor zou zijn – onzinnig natuurlijk, want buiten mij was er niemand op het terrein. Maar wat als die Herman weer ongevraagd zijn diensten aan zou komen bieden? Een ongeschikter moment zou hij niet uit kunnen kiezen.

Nadat ik de spullen gepakt had, rende ik terug en trof de situatie onveranderd aan: de stok naast de kuil en de gaatjes in de wand die aangaven dat wat zich daar verborg een centimeter of vijftig à zestig lang was en ongeveer veertig centimeter hoog.

Met de schop haalde ik de laag aarde aan de bovenkant weg en inderdaad trof ik een rechthoekig stuk steen aan dat veel weg had van een deksel. Toen ik de precieze omvang ervan had vastgesteld, kon ik met het schepje de zijkanten vrijmaken. Toen het helemaal vrij was herkende ik het direct als een knekelkist, een stenen kistje waarin een jaar na de begrafenis nabestaanden de botten van de overledene bijeenbrachten. De begravene moest een metgezel hebben gehad die hier zorg voor gedragen had.

Ik trok het met enige moeite los uit de aarde, die niet zomaar leek te willen scheiden van het kistje dat ze een kleine tweeduizend jaar lang verborgen had. In de gauwigheid kon ik geen inscripties ontdekken, maar natuurlijk waren de zijkanten nog vies. Toen ik mijn vondst op het veldkarretje gezet had, kreeg ik totaal onverwacht een huilbui. Van opluchting of juist van de zenuwen, ik weet het niet.

Het was nog een heel gedoe om het karretje over het onregelmatige terrein terug naar de tent te duwen, met het kistje erop. Ik liep er in het volle zicht, overdag en op een volkomen vlak terrein. Ik bad en hoopte dat er niemand langs zou komen. Het kan niet langer dan tien minuten of een kwartier geduurd hebben voor ik weer in de veilige beschutting van de tent was, maar het voelde alsof ik uren onderweg geweest was. Mijn rug was bezweet en mijn ademhaling piepte.

Ik pakte een emmer water en begon eerst met een harde en daarna met een wat zachtere borstel de kist van aarde te ontdoen. Ik ging rustig te werk, proberend mijn adem weer onder controle te krijgen en mezelf voor te bereiden op een mogelijke teleurstelling. Nadat ik de ene lange kant van de kist zo goed als dat ging schoon gekregen had, begon ik aan de andere kant en al snel ontdekte ik iets dat op een inscriptie leek. Nu liet ik mijn voorzichtigheid varen en verwijderde ik met grote haast het vuil dat zich er in de loop van eeuwen aan vastgekoekt had.

Ik denk niet dat ik ooit in staat zal zijn te omschrijven wat ik voelde toen ik de eerste letters ontwaarde van de inscriptie, zo te zien door een ongeoefende hand gebeiteld. Plots speet het me dat niemand anders getuige was van dit moment. ‘What do you see, mister Konijnenberg?’ zou die persoon vragen als hij mijn verbouwereerde gezicht zou zien. ‘Wonderful things,’ zou ik dan stamelen.

Het kistje stond voor me, deels nog vies door de aarde maar op de plek van de inscriptie schoongeboend, zodat het effect extra dramatisch was. Het was alsof dat stukje speciaal uitgelicht werd. Zelfs een gymnasiumleerling die nog maar net het Griekse alfabet onder de knie had, zou met gemak in staat zijn de letters te ontcijferen:

ΠΕΤΡΟΣ ΚΕΦΑΣ

Petros Kefas! Ik ga onmiddellijk Peter bellen. En vooruit, Hogers ook, hem zal ik over het viziermasker vertellen. Hij zou beledigd zijn als hij later hoorde niet als een van de eersten op de hoogte te zijn gebracht. Mijn goede relatie met hem wil ik niet op het spel zetten.

4

Niet-begrijpend staarde Peter naar het kistje en toen naar Judith. Ze stopte het in haar tas en keek strak voor zich uit, van schaamte of van opwinding, dat was niet duidelijk.

Het kistje was ongeveer vijfentwintig bij twintig centimeter groot en circa vijf centimeter hoog. Een boven- of onderkant had Peter niet meteen kunnen onderscheiden, en zo op het eerste gezicht was hem ook geen naad opgevallen. Het leek hermetisch gesloten en had veel weg van een mooi gepolijste, rechthoekige dikke tegel.

Peter moest een plotseling opkomende ergernis onderdrukken. Gevonden artefacten wegnemen van een opgravingsplek, dat was schandalig. Het druiste in tegen de basisregels van de archeologie en van het fatsoen. Hoeveel kostbare vondsten waren al niet verloren gegaan doordat ze achterover gedrukt werden en vervolgens voor veel geld aangeboden op de zwarte markt?

Ze spraken niet meer gedurende de autorit, die vlot verliep doordat de agenten een groot deel van de route gebruikmaakten van een busbaan. Zo reden ze langs de lange file van auto’s die de stad in wilden en bereikten ze al snel de Boerhaavelaan.

De politieauto stopte voor het appartement waar Peter woonde. Het bevond zich in een laag flatgebouw van drie verdiepingen, dat wel een kwart van de Boerhaavelaan besloeg. Het hele complex was eigendom van de universiteit en om die reden woonden er allemaal mensen die op de een of andere wijze aan de universiteit verbonden waren.

Peter wilde uitstappen, maar het portier ging niet open. Een van de agenten keek lachend achterom en zei: ‘Kinderslot.’

De agent stapte uit en opende het portier aan de straatkant, waar Judith zat. Daarna pas werd zijn portier geopend. Peter verontschuldigde zich voor de natte plek die hij op de bank achtergelaten had, maar de agent wuifde het weg.

‘Mijn collega heeft uw gegevens al opgenomen, is het niet?’

‘Ja,’ antwoordde Peter. Hij voelde plotseling een grote vermoeidheid over zich heen komen. ‘Morgen kom ik sowieso langs op het bureau om aangifte te doen van de diefstal van mijn autosleutels. Om eerlijk te zijn staat mijn hoofd er nu niet naar.’

‘Dat kan ik me voorstellen. Het bureau zelf is trouwens minimaal bemand, we hebben alle mensen in de stad nodig vanavond. Het wil nog al eens uit de hand lopen op 2 oktober.’ Dat laatste klonk alsof de man zich daarop verheugde.

Hij stapte weer in en de auto reed weg.

Het lawaai van de kermis was hier goed te horen, hemelsbreed bevonden ze zich er maar drie- of vierhonderd meter vandaan. Hij keek omhoog; in geen van de appartementen brandde licht. Blijkbaar was iedereen op pad.

Peter viste met enige moeite de huissleutel uit zijn broekzak en opende de deur naar de portiek. Binnen opende hij uit gewoonte zijn brievenbus en haalde het NRC Handelsblad eruit en wat post. In de hal, voor de trap, bleef hij abrupt staan, waardoor Judith bijna tegen hem op botste. Hij draaide zich om.

‘Je had dat kistje niet moeten meenemen, Judith. Je mag sowieso geen spullen van een opgraving meenemen, maar nu is daar bovendien een misdaad gepleegd en is het misschien bewijsmateriaal. Ik wilde het je daarnet niet moeilijk maken in die politieauto, maar straks gaan we gewoon samen naar het politiebureau om het terug te brengen.’

Judith zuchtte en deed een poging om te glimlachen.

‘Ik begrijp dat je boos bent, Peter, maar ik ben niet helemaal eerlijk geweest tegen je. Ik kon het niet zeggen omdat ik bang was dat die agenten het zouden horen.’

‘Wat is er dan?’