Christina

Historische roman
over de Nederlandse slavenhandel

Cornelis Goslinga

PRIMAVERA PERS, LEIDEN

© Erven Cornelis Goslinga

Eerste druk 2000

Tweede druk 2015

Alle rechten voorbehouden. Niets in deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een automatisch gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

ISBN 978-90-74310-66-6

Redactie: Femke Foppema, Evelyn de Regt, Theo Veenhof

Druk en afwerking: Ten Brink, Meppel

Adviezen scheepsterminologie: Dirk Tang

Omslag

Illustraties: P.A. Blaauw, Koopvaardijfregat El Jan Juan, 1749 (detail), Maritiem
Museum Rotterdam. Inzet: gravure van R. Vinkeles uit: Elisabeth Maria Post,
Reinhart of Natuur en Godsdienst, Amsterdam 1791-1792.

Ontwerp: TopicA (Antoinette Hanekuyk)

Inhoud

Woord vooraf

Deel I De Juffrouw Quinira

Hoofdstuk 1 Het vertrek

Hoofdstuk 2 Naar Afrika

Hoofdstuk 3 Op Afrika’s westkust

Hoofdstuk 4 De middentocht

Deel II Verblijf op Curaçao

Hoofdstuk 1 De kennismaking

Hoofdstuk 2 De publieke verkoping

Hoofdstuk 3 Eerste weken op het eiland

Hoofdstuk 4 Uitstapje naar Hato

Hoofdstuk 5 Cas Gabriél

Hoofdstuk 6 De Franse inval

Hoofdstuk 7 Het paapse huwelijk

Hoofdstuk 8 Eerwaarde praatjes

Hoofdstuk 9 Schuldgevoelens

Hoofdstuk 10 De Juffrouw Quinira

Naschrift

Woordenlijst

Woord vooraf

In de Spaanse Successie Oorlog (1700-1713) stonden de zeemogendheden Engeland en de Nederlanden tegenover Frankrijk en Spanje. In laatstgenoemd land werd een hevige strijd uitgevochten om de troonsopvolging. Er waren twee kandidaten: de tweede zoon van de keizer van Oostenrijk, Karel, en een kleinzoon van de Franse koning Lodewijk xiv, Philips geheten. Lodewijks kleinzoon kwam als overwinnaar uit de strijd die ook in het Caraïbisch gebied werd uitgevochten. De plundertocht op Curaçao in 1713 onder leiding van de Fransman Jacques Cassard was een van de laatste vijandelijke acties in die oorlog. Ze kwam Curaçao duur te staan.

Deel I De Juffrouw Quinira

1 Het vertrek

Schipper Christiaan Warnars liep driftig het dek van de Juffrouw Quinira op en neer. Soms hield hij stil bij de valreep van zijn fregat, greep dan met beide handen de donkere houten verschansing vast en tuurde met een grimmig gezicht, waarop zon en zeewind hun sporen hadden achtergelaten, naar de wal. Deze bevond zich een goede mijl naar het zuiden, te ver om details van wat daar plaatsvond met het blote oog te kunnen zien, maar dichtbij genoeg om de huizen van Den Helder, de kade, de Grote Kerk en de loodsen van de Oost- en West-Indische Compagnie te onderscheiden. De hemel was bewolkt. Het was februari. Vlokken zonneschijn warrelden tussen grauwe wolkenpartijen omlaag. Een gure oostenwind blies met onstuimige kracht en deed de Juffrouw Quinira, voor anker op de rede van Texel en op het punt om naar de westkust van Afrika te vertrekken, ongeduldig aan haar ankertrossen rukken. De aangeslagen zeilen, de vallen, de gordings, de toppenenden en de halzen wachtten op de eerste orders. De bemanning, op de voorplecht en onder de bak bezig met allerlei karweitjes die voor een vlot vertrek noodzakelijk waren, keek soms met zwijgende en sombere verwachting beurtelings naar de kapitein en naar een sloep die van de kade met regelmatige riemslag de Juffrouw Quinira naderde.

‘Geef me de kijker,’ gromde de kapitein.

Een maat reikte hem de lange kijker. Christiaan Warnars tuurde lang en zwijgend naar de langzaam naderende sloep, die op en neer op de ruwe golven danste en waarvan de roeiers met zichtbare moeite de sterke stroom en de scherpe wind poogden meester te blijven.

De kapitein richtte zich op uit zijn licht gebogen houding en gaf de kijker aan de eerste stuurman, die naast hem stond.

‘Kijk zelf eens Jan, of je kunt zien wat voor passagier we aan boord zullen krijgen.’

De eerste stuurman leunde over de verschansing, de lange kijker in zijn magere, knokige vingers geklemd. Langzaam en voorzichtig bewoog hij het instrument voor zijn ene geopende oog. De wind rukte en trok. Het kostte de magere, maar gespierde handen duidelijk enige moeite om de kijker in de goede richting te houden. Toen richtte hij zich zacht kreunend op en gaf de kijker terug aan de scheepsjongen.

‘’t Is nog te ver, schipper.’

Christiaan Warnars hervatte zijn wandeling langs de verschansing, op en neer, op en neer. Soms bleef hij staan, greep de kijker uit de koude handen van de bevende jongen en richtte het instrument op de sloep, die maar niet vooruit wilde komen. Dan drukte hij het glas weer terug in de blauwe vingers, blies in zijn eigen koude handen en schamperde: ‘De heren weten het wel! De heren in Amsterdam.’

De eerste stuurman stond doodstil, gebogen over de verschansing. Stuurman Jan Timmers kende zijn schipper, zoals de schipper hem kende. Hij wist dat de schipper geen antwoord verwachtte op zijn in het geheel niet verrassende mededeling.

‘Drie weken,’ mopperde de kapitein. ‘Drie weken in dit vervloekte hol, wachtend op een gunstige wind om me eruit te trekken. Drie weken, dat we die nietsnutten en lanterfanters daar...’ – hij wachtte zich ervoor om naar de bemanning te wijzen, maar de eerste stuurman begreep hem drommels goed – ‘... te eten moeten geven om op hun luie kont te zitten. Drie weken. En nu de wind eindelijk is gedraaid en uit de goede hoek waait, nu komt de boodschap dat we nog even moeten wachten, want we moeten een passagier meenemen.’

‘Het is maar een halve dag, schipper,’ protesteerde de stuurman. ‘En dat op hun luie kont zitten valt wel mee. We hebben ze behoorlijk aan het werk gehouden met poetsen, schrobben, wachtlopen, plattings en seizings vlechten, sjorren, breeuwen...’ Hij boog zijn lange, magere lichaam wat voorover en streek zijn natte, sluike haar, waar de wind mee stoeide, uit zijn ogen.

‘Een halve dag? Wat bedoel je?’ schamperde de schipper. Hij had het lopen hervat, maar elke keer als hij de stuurman passeerde, uitte hij een paar woorden. ‘Een halve dag... De wind kan ieder ogenblik weer draaien... Dan zitten we hier weer drie weken. Voor een passagier...’

Hij hield weer stil bij de valreep en richtte de kijker nogmaals op de sloep. Grommend van ongenoegen gaf hij daarop het glas weer terug aan de scheepsjongen. Maar zijn beweging was zo ruw en onverwacht, dat de jongen achterwaarts struikelde en viel. De kijker rolde over het dek.

‘Verdomme,’ schreeuwde de schipper. De jongen, danig geschrokken, graaide met beide handen naar het kostbare instrument.

‘Niets aan de hand, schipper, er is niets gebroken,’ kwam de sussende stem van de eerste stuurman, die de kijker uit de handen van de bevende jongen had genomen en inspecteerde.

‘Maak dat je wegkomt,’ gromde de schipper naar de verschrikte jongen. Die liet zich dat geen tweemaal zeggen en verdween geruisloos.

‘Wie kan belangrijk genoeg zijn om ons een halve dag op te houden, schipper?’ vroeg de eerste stuurman. Zijn stem klonk lijzig en wat spottend.

In eerlijke momenten moest Christiaan Warnars zichzelf bekennen dat hij zijn eerste stuurman eigenlijk niet mocht. Maar in de drie reizen die ze nu samen achter de rug hadden, had de man zich een koel en competent zeeman getoond. Niet alleen was hij geschikt voor het commanderen van de onrustige en tuchteloze bende die de monsterrol tekende, hij was tevens een bekwaam administrateur en een gewiekst inkoper van het levende eboniet dat de voornaamste lading zou gaan uitmaken van de Juffrouw Quinira wanneer zij eens het anker op Afrika’s westkust zou laten vallen. Een lading van vijfhonderd of meer slaven, bereid om bij de minste kans te rebelleren, was hem best toevertrouwd.

‘De heren in Amsterdam...’ begon de schipper weer.

‘De heren in Amsterdam wisten toch niet, schipper, dat vannacht de wind zou draaien?’ merkte de eerste stuurman weer droogjes op.

De schipper schudde driftig het hoofd. ‘Of ze het wisten of niet...’ begon hij. Hij maakte de zin niet af, maar draaide zich om naar de verschansing om naar de sloep te kijken, die nu zo ongeveer halverwege was tussen de kade van Den Helder en het slaafschip.

‘We waren al op weg geweest, Jan Timmers,’ riep hij spijtig. ‘De wind is eindelijk goed, prima, uitstekend. En nu moet ik wachten, wachten en wachten.’ Hij wees naar de sloep. ‘Die van Den Helder weten ook niet meer wat roeien is.’

Jan Timmers lachte zijn langzame, wat treiterende lach. ‘Er loopt een sterke stroom, schipper.’

‘Weet je wat dat betekent?’ vroeg de schipper. De scherpe wind brak zijn stem af, woei het geluid weg. Hij moest zich herhalen. ‘Weet je wat dat betekent? Dat betekent dat we misschien wel tot twaalf uur vannacht moeten wachten, tot het tij keert en de stroom weer naar buiten loopt. Tot twaalf uur vannacht. En in die tussentijd kan de wind draaien...’

‘Niets veranderlijker dan de wind, schipper. Behalve dan vrouwen.’

Schipper Warnars had zijn wandeling over het dek hervat en hoorde de laatste opmerking van de eerste stuurman niet. Toen hij weer terugkwam en stilstond bij de valreep, merkte deze op: ‘U weet niets van onze passagier, schipper?’

‘Het is een vrouw. De heren beschikken en beslissen. Ik krijg een boodschap. Ik moet een hut reserveren. Op het laatste nippertje moet ik de regeling van de hutten weer overhoop halen en een nieuwe regeling treffen, want onze passagier moet een eigen hut hebben.’

‘Een voornaam personage,’ grijnsde de eerste.

‘De heren commanderen, Jan. Ze delen het me mee en ze vragen pro forma mijn toestemming. Maar ik heb te gehoorzamen.’ Hij wendde zich af en tuurde naar de sloep, die zich over de grauwe koppen van het opgezweepte water naar de Juffrouw Quinira worstelde.

Stuurman Timmers volgde zijn voorbeeld. Hij rekte zijn magere lichaam over de reling en staarde gespannen naar de sloep, die maar niet opschoot. De wind blies met steeds toenemende kracht, en zijn donkerblonde haren warrelden wild in de zilte luchtstroom. Zoutkristallen hingen aan zijn wimpers en aan de stijve haren van zijn snor. Hij scheen het niet op te merken.

‘Daarom moest ik nu plotseling een hut vrijhouden,’ voegde de schipper nog toe aan zijn laatste woorden. Hij had geen lust meer het dek op en neer te lopen. De natte wind, verzadigd van zout, maakte de pas geschuurde planken van het dek gevaarlijk glad, ook al was er nog kort geleden zand op gestrooid.

‘Dat waren uw orders?’ vroeg Jan Timmers en schudde zijn natte hoofd. Hij draaide zich half om en keek de schipper aan, een beetje van bovenaf, want Christiaan Warnars, een stevige en brede man van meer dan gemiddelde lengte, was ruim drie duim korter dan zijn eerste stuurman.

‘Mijn orders,’ bromde de schipper. ‘Waarom denk je dat ik de beste hut ontruimd heb? Dat ik de kapitein van de Curaçaose burgermilitie een hut laat delen met een hoofdcommies?’

‘Het moet dan wel een voornaam iemand zijn, schipper. Dat belooft wat. Die komt dus straks aan uw tafel te zitten.’

‘Wat bedoel je daarmee, Jan?’ vroeg de schipper een beetje achterdochtig. Het ergerde hem steeds dat hij wat naar zijn eerste stuurman moest opkijken.

‘Dat we allemaal moeten oppassen met onze woorden en geen onvertogen dingen zeggen, schipper.’ Het klonk ietwat treiterend. Misschien was het ook wel zo bedoeld. ‘Herinnert u zich nog die keer dat we een dominee moesten overbrengen naar Elmina?’

‘Praat me er niet van,’ bromde de schipper. ‘Het was de miserabelste reis die ik ooit gemaakt heb. Ik kon er ’s nachts soms niet van slapen. Van elke drie woorden die ik zei, waren er twee fout.’ Hij zweeg. Toen voegde hij eraan toe: ‘Overigens hebben we nu ook weer een weleerwaarde heer aan onze tafel, Jan.’

Jan Timmers lachte. De wind blies zijn lach naar een mondhoek, zodat zijn gezicht scheeftrok en hij een vreemd geluid voortbracht, wat rommelend en gorgelend, een beetje onheilspellend. Kapitein Warnars stak zijn verkleumde handen in de diepe zakken van zijn korte, duffelse jekker.

‘Verleden week, toen ik even aan de wal was, kreeg ik het verzoek een hut vrij te houden voor een late passagier. Ik vond het best. Maar die dienaar van de Compagnie uit Ardra maakte nogal wat heibel, Jan. Dat weet je. Die wilde zijn hut niet uit. Er was heel wat voor nodig om die eruit te krijgen. Hij loopt nog rond met een lang gezicht.’ De schipper zweeg en staarde weer naar de sloep.

‘Zei men u niet wie het was, schipper?’

‘Heb ik gevraagd. Het moet de dochter zijn van een Amsterdamse bewindhebber en een nichtje van de gouverneur van Curaçao. Die jongedame moet naar Elmina, waar ze gaat trouwen met een hoge ambtenaar van de Edele Compagnie. Als je het mij vraagt, is het een mannetje dat het erop aanlegt om gouverneur-generaal van de westkust te worden en daarom met de dochter van een bewindhebber trouwt. Handig, niet?’

‘Een lucratief baantje.’

‘Het salaris is niet zoveel, Jan. Maar de emolumenten maken een hoop goed. De emolumenten, man. Binnen een jaar of vier, vijf zijn die lui binnen. En dan praat ik alleen nog maar over hun geoorloofde verdienste en niet eens over al het gesjoemel dat ze ernaast doen en dat eigenlijk helemaal niet door de beugel kan. Privéakkefietjes bij de vleet. Allerlei handeltjes. Wijngeldjes die ze rondstrooien om nog meer in de wacht te slepen. Het zijn dieven, Jan.’

‘Wij doen het ook zo slecht niet, schipper,’ lachte de stuurman.

Kan die vent ooit iets zeggen zonder te lachen? vroeg kapitein Warnars zich af. Die eeuwige grijns hangt me soms danig de keel uit. Hardop zei hij: ‘Wij moeten er hard voor sappelen, man. Het is geen lolletje om vijfhonderd of meer zwartkoppen de grote plas over te brengen. Daar weet jij alles van.’

Jan Timmers had zich weer omgedraaid en keek naar de naderende sloep. Hij schoof de kijker weer voor een oog, rustte even, strekte toen zijn magere lichaam uit en wendde zich tot de schipper. ‘Het is inderdaad een vrouw, schipper.’

De schipper nam de kijker uit de handen van zijn eerste stuurman over en tuurde toen aandachtig naar de sloep, die nu zienderogen naderbij kwam. Na een halve minuut schoof hij de kijker met een langzame beweging in een binnenzak van zijn duffelse jekker. ‘Het is zo,’ zei hij berustend. ‘De heren zenden me een vrouw op mijn dak!’

‘Beter gezegd op je dek, schipper,’ grijnsde de stuurman.

‘Een vrouw! Wat moet ik met een vrouw aan boord?’

‘Een vrouw, schipper, zonder man.’

De schipper maakte een bruuske beweging met zijn armen, streek wild over zijn knevel en trok aan zijn korte baard.

‘Wat wilt u, schipper?’ vroeg de stuurman en volgde de schipper. Hij kende hem. Als hij in zo’n stemming was als nu, viel er niet met hem te praten.

‘Sluit haar op in haar hut. Zorg dat ze er de eerste twee uur niet uitkomt. En maak alles klaar voor het vertrek. We zeilen het gat uit met het zesde glas.’

Christiaan Warnars liep naar zijn hut met korte, driftige passen. Hij was niet bepaald goed gemutst, dat kon al zijn volk zien.

De jonge vrouw klom met lenige tred de valreep op, negeerde de behulpzame hand die Jan Timmers haar toestak en wipte met een lichte sprong op het dek, dat nat en glad was van de zoute wind. Als de stuurman zijn lange arm niet had uitgestoken en haar bij de arm had gegrepen, zou ze smadelijk voor zijn ogen zijn uitgegleden.

‘Pas op, juffrouw. Het dek is glad,’ waarschuwde Jan Timmers en zette de passagier weer recht op haar elegante laarsjes.

‘Dat merk ik,’ zei de dame rustig. ‘Dank u, stuurman. Ze keek Jan Timmers nieuwsgierig aan en vroeg: ‘U bent toch stuurman, nietwaar?’

Hij knikte.

‘Voor schipper lijkt u me nog wat jong,’ vervolgde ze. ‘Zo is het, niet?’

Timmers knikte weer. Hij wist niet goed of hij die opmerking als een compliment of als een belediging moest beschouwen. Hij haalde zijn schouders op en mompelde: ‘Ik ben de eerste stuurman, juffrouw.’

‘Ik ben uw late passagier,’ ging ze onverstoorbaar verder. ‘Breng me naar uw schipper, stuurman...’ Haar verzoek bleef in de lucht zweven.

Jan Timmers mocht dan traag zijn in zijn bewegingen, hij was niet traag van begrip. ‘Timmers, juffrouw. Jan Timmers.’

De dame was kennelijk gewend om orders te geven en gedroeg zich uiterst zelfverzekerd, zelfs met het vooruitzicht over het natte dek te moeten trippelen met haar hooggehakte laarsjes. ‘U weet wie ik ben, stuurman Timmers?’ vroeg ze.

Als gewoonlijk haalde hij zijn schouders op. ‘Uw vader is een bekend bewindhebber van de Edele Compagnie, juffrouw.’

Ze knikte.

‘De schipper,’ zei Jan Timmers, ‘wil onmiddellijk vertrekken nu de wind zo goed is. Hij vraagt u voorlopig in uw hut te blijven totdat we buitengaats zijn.’

‘Breng me toch eerst even bij hem.’

‘Ik heb orders u eerst naar uw hut te brengen, juffrouw. Ziet u,’ voegde hij er verontschuldigend aan toe, ‘we moeten met deze wind en het gunstige getij zo spoedig mogelijk vertrekken. We wachten al heel de middag op uw komst. Over een uur is het tij sterk genoeg om ons naar buiten te duwen.’

De stuurman wachtte op haar antwoord, wat buiten adem van de woordenstroom die hij zojuist had voortgebracht. Hij was niet gewoon zulke lange zinnen te produceren. De zelfverzekerdheid van de vrouwelijke passagier verwarde hem.

‘Breng me naar de schipper,’ herhaalde ze.

Jan Timmers nam haar steelsgewijze wat nauwkeuriger op. De jongedame was natuurlijk veel kleiner dan hij met zijn zes voet en drie duim. Ze mat hoogstens vijf voet twee duim. Maar ze leek welgeproportioneerd, ietwat aan de mollige kant, met een rond, fris gezicht omlijst door donkerblond krullend haar. Ze had een volle, rode mond en heldere blauwe ogen. Haar kleine, levendige handen waren in donkerbruine leren handschoenen gestoken. Een zware leren mantel met bontkraag verhulde haar figuur echter te veel om daarover definitieve conclusies te trekken. Hij greep de tas die naast haar op het dek stond.

‘Maar moet de schipper mijn papieren niet zien?’

‘Geeft u ze maar aan mij, juffrouw. Ik zal ze de schipper geven.’

‘Ik gaf ze liever zelf,’ weerde ze af.

‘Juffrouw,’ reageerde de eerste stuurman geduldig, ‘we hebben heus geen tijd voor allerlei formaliteiten. We gaan vertrekken, zo spoedig mogelijk. Weet u, wat dat zeggen wil?’ Hij wachtte haar antwoord niet af, maar wenkte een paar matrozen. Zij kruiden de bagage naar de hut die voor de nieuwe passagier gereserveerd was.

De dame keek geërgerd naar hem op, maar de stuurman trok zich daar niet veel van aan. ‘Uw papieren, alstublieft?’

‘Ik geef ze niet uit handen,’ riep ze kwaad. Met een boze blik volgde ze de stuurman en schuifelde voorzichtig over het gladde dek. Maar het viel mee. Het uitgestrooide zand hielp. ‘Nu, wat wil dat zeggen?’ vroeg ze een beetje buiten adem, toen ze hem bij de deur van de hut, waar hij wachtte en naar een sleutel zocht, had ingehaald. ‘Wat wil dat zeggen, stuurman?’

Tergend langzaam koos de stuurman uit een grote bos sleutels het exemplaar dat hij zocht. ‘Dat we allemaal de eerste twee of drie uur druk bezig zijn dit schip buitengaats te krijgen, juffrouw,’ antwoordde hij. ‘Kijkt u eens naar boven, dan ziet u wat ik bedoel.’

Haar blik volgde zijn omhoogwijzende vinger.

‘Binnen een uur of twee moeten we onze zeilen hebben gehesen. De helft van de bemanning hangt dan in de ra’s. Dan moet het anker worden gelicht. Dat is allemaal een heleboel werk, juffrouw. Dan heeft niemand van ons tijd voor een gezellig babbeltje met een passagier. De schipper wel het minst van allemaal.’

‘Ik wil geen gezellig babbeltje,’ stoof ze op. ‘Ik wil alleen maar mijn papieren laten zien en kennismaken met de kapitein. Dat is een kwestie van een minuut, meneer de stuurman. Bovendien heb ik een paar brieven voor hem van de bewindhebbers van de Kamer Amsterdam.’

De eerste stuurman opende de deur van de kajuit en een jonge zeeman schoof de bagage van de nieuwe passagier naar binnen.

‘Het lijkt me het beste, juffrouw, dat u die brieven aan mij geeft. Dan geef ik ze wel aan de ouwe.’

‘Ik geef niets uit handen,’ zei de jongedame snibbig. ‘Ik heb de opdracht ze persoonlijk aan schipper Christiaan Warnars te overhandigen.’

‘Dan zult u een paar uur moeten wachten, juffrouw.’ Hij ging haar voor in de donkere kajuit, waar de jonge zeeman haar bagage in een hoek opstelde en daarna een olielamp ontstak.

‘Er is een urgente brief bij,’ protesteerde ze.

‘Geef me die,’ drong hij aan.

‘Maar de schipper is hier vlakbij, in zijn hut.’

‘Hij komt eruit zodra ik u in uw hut heb geïnstalleerd, juffrouw.’

‘Wil hij mij niet zien?’

‘Op zíjn tijd, juffrouw. Niet op de uwe. Bovendien zal hij u de hele reis naar Elmina elke dag driemaal aan zijn tafel kunnen zien.’

‘Is hij een vrouwenhater?’

‘Juffrouw,’ reageerde de stuurman geduldig, terwijl een brede grijns zijn gezicht vertrok, ‘hebt u ooit een zeeman ontmoet die niet van vrouwen hield? Ik kan u verzekeren...’ Hij boog zich langzaam over naar zijn passagier en fluisterde: ‘Ik kan u verzekeren, dat Christiaan Warnars heel erg gesteld is op vrouwen. Maar alles op zijn tijd, alles op zijn tijd bij hem.’

Hij richtte zich op en zei tot de zeeman die bij de deur stond: ‘Het is goed, Govert.’ De man tikte tegen een soort pet en verwijderde zich.

Ze vond de stuurman nogal vrijpostig en nam zich voor dit de kapitein te rapporteren. Ook vond ze hem ongemakkelijk lang. Ze moest haar hals rekken om hem goed in de ogen te kunnen zien en kreeg dan eerst het onappetijtelijk voorgebergte van zijn adamsappel in het vizier en het slokkende ondervlak van zijn licht behaarde kin.

‘Bovendien hebt u ons een oponthoud van een dag bezorgd, juffrouw,’ hoorde ze hem zeggen. Even waren haar gedachten niet bij hun gesprek geweest. ‘We hadden gisteravond al zee kunnen kiezen.’

Ze haalde geïrriteerd haar schouders op. ‘Een dag. Wat is nu een dag op een reis van zoveel maanden?’

Hij ging daar niet op in. ‘U had het over een urgente brief,’ herinnerde hij haar.

‘Ik geef die persoonlijk,’ was haar bitse reactie.

Hij draaide zich om naar de deur. ‘Ik zal het de schipper rapporteren, juffrouw.’ Toen verliet hij de hut.

Tot haar verwondering hoorde ze duidelijk dat hij de deur op slot draaide. Ze liep snel op de deur toe en begon met beide vuisten te bonzen. ‘Hé, stuurman!’

Voor ze er erg in had, zwaaide de deur weer open. Zijn grijnzend gezicht verscheen in de smalle spleet van de opening, zo dicht bij haar dat ze verschrikt terugweek.

‘Orders van de schipper, juffrouw. Gedurende het vertrek moeten onze passagiers in hun hut blijven. Anders lopen ze ons maar in de weg, begrijpt u?’ Voor ze iets kon antwoorden, sloeg de deur weer toe.

Machteloos balde ze haar gehandschoende handen. Toen liet ze zich met een diepe zucht in een lage stoel zakken en keek door de smalle lichtrand naar buiten. Veel te zien was er niet: een grauwe zee en een nog grauwere lucht. Ze zag de sloep die haar gebracht had weer over de golven dansen, op weg terug naar Den Helder. Een weemoedig gevoel bekroop haar.

‘Zat ik maar in die sloep,’ ging het door haar heen. ‘Wat doe ik hier aan boord van dit ongastvrije schip?’

De Juffrouw Quinira leek te voelen dat ze zou worden losgelaten. Ze rukte met steeds grotere kracht aan de ankertrossen die haar bewegingen hinderden. De bemanning had met spoed en onder de bevelen van kapitein en stuurlieden de zeilen uitgerold. De ra’s kraakten en de schipper, heen en weer lopend op het campagnedek, gaf zijn bevelen, die dan weer herhaald werden door de stuurlui. De wind scheen gestadig in kracht en guurheid toe te nemen. Gespannen keek de schipper toe hoe zijn mannen het schip zeilklaar maakten voor de grote reis.

Het was laat in de namiddag. Grijze wolken joegen langs de onzichtbare horizon, zo laag dat het soms leek alsof de top van de grote mast dwars door hun snelle vaart sneed. De commando’s, luid en doordringend geschreeuwd door de trechtervormige koperen toeters, kwamen niet altijd duidelijk over, vervormd als ze werden door het geluid van wind en water. In eendrachtige samenwerking schenen de storm en de stroom er een sadistisch plezier in te hebben die bevelen te verdoezelen, weg te werken in hun spel van machtige, onweerstaanbare krachten. Snijdend koud gierde de wind door het want en dreigde met onverwachte rukken de mannen in het tuig uit hun evenwicht te brengen en in het kokend geklots te werpen. Het was een hels lawaai, een tafereel dat aan een inferno deed denken. De predikant aan boord, die door het kleine kijkglas in de deur van zijn kajuit naar buiten keek, slaakte af en toe onwillekeurig een kreet, terwijl een andere passagier, die eveneens trachtte iets van het vertrek te zien, bijna flauwviel van angst dat alles zou uitdraaien op een vroege schipbreuk.

Maar het volk was gewend aan zijn schipper, die koelbloedig en bedaard zijn bevelen bleef roepen. Het brassen, eerst van de marszeilen, gevolgd door het gereedmaken van het toptuig, dat echter eerst buitengaats zou worden ontplooid, verliep met bekwame spoed, ondanks het steeds guurder worden van de wind, die nu met hagelbuien zijn geweld trachtte te versterken. Schipper Warnars liep op het campagnedek heen en weer. Zijn eerste stuurman stond bij de fokkenmast, de tweede bij de grote mast en de derde, het dichtst bij hem, bij de bazaansmast. Binnen het uur kwam er beweging in het schip. Het leek zich te rekken, als een roofdier dat zijn poten strekt.

Het zicht tijdens de hagelbuien was slecht en de avond viel snel. De schipper verwelkomde de schemering, want die bracht met wat nadelen ook enige voordelen. Het was oorlog, en duisternis was voor koopvaarders meestal een vriend. Christiaan Warnars was gewaarschuwd voor twee Franse kapers die niet al te ver buitengaats op hem lagen te wachten.

De kapitein had zijn nieuwste passagier toch maar bij zich laten ontbieden, omdat de eerste stuurman van een urgente brief gewag maakte. Het onderhoud was kort geweest. Ze was binnengebracht door de scheepsjongen, een stevige jongen met korte, blonde krullen en een brede lach, maar vol ontzag voor de schipper.

‘Schipper, ik moet me ernstig beklagen,’ begon ze.

‘Waarover, juffrouw?’ had hij na een pijnlijk stilzwijgen op koele toon gevraagd.

‘Over uw eerste stuurman.’

Voor ze verder kon gaan, viel Warnars haar in de rede. ‘Hij volgde mijn orders, juffrouw.’ Hij schudde zijn vierkante kop. Zittend aan de tafel in de hut, zonder zijn berenmuts en duffelse jekker, leek hij minder imposant, minder dreigend dan op het dek, toen ze hem naar zijn hut had zien lopen. ‘U moet wel uitstekende relaties hebben met de heren van de Kamer Amsterdam,’ zei hij wat schamper.

Ze trok haar fraaie wenkbrauwen op. Haar blauwe ogen werden hard. ‘Schipper, u bent toch oud genoeg om te weten dat de wereld van relaties aan elkaar hangt?’

Hij negeerde haar vraag. ‘Ik weet nog steeds niet precies wie u bent.’

‘Christina Joanna Mathilde van Collen is mijn naam,’ antwoordde ze vinnig.

‘Ah,’ zei hij en streek met een eeltige hand langs zijn kortgeknipte ringbaard. ‘Natuurlijk, een Van Collen, dat wist ik al. Uw vader is de bekende bewindhebber van de Edele Compagnie ter Kamer Amsterdam?’

‘Inderdaad, schipper. Een naam om trots op te zijn. En ik meende dat u omtrent mijn komst en identiteit zou zijn ingelicht.’

Hij ging daar niet op in, maar vroeg: ‘En u gaat met ons mee naar Elmina?’

‘Inderdaad, schipper. Ik ga met u mee naar Elmina. Daar wacht me een huwelijk. Ik ben in ondertrouw.’

‘Wie is de gelukkige?’ vroeg de schipper. Hij vroeg het werktuiglijk, want werkelijke belangstelling had hij niet.

Zijn vraag bracht een glimlach om haar mond. ‘Dat meent u niet, schipper.’

‘Wat meen ik niet?’ vroeg hij stug.

‘De gelukkige. Wie is de gelukkige, hebt u gevraagd. Maar ik zal het u zeggen, schipper. Het is de compagnie-opperkoopman Simon van Houten.’

‘Ik ken hem,’ zei schipper Warnars. ‘Ik hoop dat u een goede keus doet, juffrouw Van Collen. Maar,’ vervolgde hij, haar doordringend aankijkend, ‘dat is toch niet de urgente boodschap die u voor me had?’

‘Schipper...’ Ze haalde een verzegelde omslag tevoorschijn. ‘Vlak vóór de sloep van de Compagnie me naar uw fregat bracht, gaf de commandeur van ’s Lands eskader in Den Helder, de schout-bij-nacht Velders, mij deze brief met de opdracht hem u persoonlijk te overhandigen. Daarom weigerde ik hem aan uw stuurman te geven.’ Ze reikte hem de brief.

Hij pakte die aan, verbrak het zegel en las de inhoud snel door. Geen spier in zijn gebruind gezicht verried enige emotie. Maar toen hij klaar was met lezen, nam hij haar bij de arm.

‘Wat wilt u, schipper?’ vroeg ze afwerend.

‘Ik breng u persoonlijk naar uw hut, juffrouw Van Collen. Ik ben verantwoordelijk voor uw welzijn.’ Hij duwde haar zachtjes naar buiten en bracht haar naar haar hut. Daar opende hij de deur.

Ze sputterde tegen. ‘Maar ik wil er graag bij zijn wanneer we vertrekken. Ik heb nog nooit zo’n grote reis gemaakt en ik ben nog nooit aan boord van zo’n groot schip geweest.’

‘Juffrouw Van Collen,’ zei kapitein Warnars geduldig, ‘ik doe dit voor uw bestwil. We verlaten momenteel de veiligheid van de kust. Uw brief van schout-bij-nacht Velders waarschuwde me dat er twee Franse kapers bij Texel kruisen en dat ze eropuit zijn ieder schip dat zee kiest aan te vallen. Weliswaar was ik hiervan al op de hoogte dankzij andere bronnen, maar uw brief van de schout-bij-nacht bevestigt het nieuws. Misschien, juffrouw, moeten we ons vechtend een weg banen naar de Noordzee. Ik zou niet graag willen dat u daarbij iets overkwam.’

‘Schipper,’ protesteerde ze en legde een gehandschoende hand op zijn arm. ‘Ik waardeer uw zorg. Maar ik ben niet een gewone Amsterdamse joffer. Ik ben een Van Collen. Ik zal niet hysterisch worden. Dat is het waar u bang voor bent, nietwaar?’

Hij schudde het hoofd. ‘Niet alleen dat, juffrouw. Het vertrek van een fregat als de Juffrouw Quinira is geen kleinigheid. Ik ben daarvoor verantwoordelijk. Ik kan niet met u een aangename salonconversatie hebben en tegelijkertijd de bemanning commanderen. Bovendien, als het vechten wordt, en daar ziet het wel naar uit, dan wil ik geen passagiers, en zeker geen vrouwen, over het dek zien hollen om mij en mijn mannen in de weg te lopen. Nee juffrouw, ik moet u even, een uurtje slechts, in uw hut opsluiten.’

‘Schipper,’ trachtte ze nog hem te vermurwen, ‘laat me dan op het achterdek. Ik beloof u...’

Hun gesprek werd onderbroken door de verschijning van de eerste stuurman. ‘We zijn klaar, schipper.’

Een moment aarzelde de schipper. ‘Goed dan,’ berustte hij. ‘Trek uw winterjas maar weer aan, juffrouw Van Collen en bind wat om uw hoofd. Het is guur weer en het kan nog weleens kouder worden.’

Haar blauwe ogen glansden triomfantelijk. ‘Ja schipper, zeker schipper.’

2 Naar Afrika

Langzaam maar zeker kwam de Juffrouw Quinira op gang. De zeilen, bol onder de felle oostenwind, trokken het fregat het Marsdiep uit. De ra’s kreunden, de masten bogen, het staande want spande zich. Als een reus die uit een diepe slaap ontwaakt, begon het schip zich op te maken voor de reis naar Afrika.

Schipper Warnars liep op het hoge achterdek rustig heen en weer. Naast hem stond Jan Timmers, zijn eerste stuurman, met een koperen spreektrompet in de hand. Achter hem draaiden twee matrozen met al hun kracht het enorme stuurwiel in het rond wanneer de schipper een bevel riep, dat door de derde stuurman werd herhaald. De schipper tuurde naar de vage horizon recht voor hem. Soms blikte hij snel links en rechts en schreeuwde een commando, waarop het fregat zijn koers licht wijzigde en naar stuurboord of bakboord zwenkte.

Met de gehandschoende handen steunend op de stuurboordverschansing stond Christina van Collen op het achterdek. Ze was gehuld in haar lange winterjas. De bontkraag stond hoog opgeslagen om haar hals en bedekte de onderste helft van haar gezicht. Haar donkerblonde krullen waren verborgen onder een bontmuts, die ze over haar oren had getrokken. Christina staarde nu eens gefascineerd naar de matrozen die uit het touwwerk naar beneden klommen, dan weer tuurde ze naar de grauwe gezichtseinder, nauwelijks zichtbaar, en de donkere golven van het Marsdiep die tegen de zijboorden van het schip sloegen. Soms draaide ze zich half om en keek naar de schipper.

De Juffrouw Quinira zeilde nu tussen het stadje Den Helder en het zuidelijk strand van het eiland Texel. De grijze, lage huisjes van het dorp Den Hoorn waren nauwelijks zichtbaar, maar hoog boven hun roestbruine daken tekende de kerktoren zich duidelijk af. Schipper Warnars kende het vaarwater. Hij had geen loods nodig. Het Texelse gat was een paar mijl wijd en zeker twintig vaam diep. Het fregat zeilde steeds sneller. De zeilen trokken het schip met toenemende snelheid door de nauwe straat.

De Noordzee lag weldra open. Een bredere golfslag tilde het schip nu op in een langzamer ritme, om het daarna diep te laten zinken. De wind hielp een handje mee, en boeg en achterdek dansten weldra in regelmatige cadans. Het stampen en slingeren werd zwaarder. De schipper zette de benen wijd uiteen om niet naar stuurboord of bakboord geslingerd te worden. Stuurman Timmers, nu ook op het campagnedek, schoof naar de verschansing en leunde met zijn lange lichaam bijna behaaglijk tegen het want, dat daar hoger was. Christina voelde zich opeens niet goed. Zeeziekte, ging het door haar heen. Ik ben nauwelijks tien minuten in open zee of ik ben al ziek. Ze was niet bang uitgevallen, zelfs de Franse kapers die ergens op het schip moesten loeren boezemden haar geen angst in, maar tegen de mal de mer was geen kruid gewassen.

Tersluiks keek ze naar de schipper. Die stond onberoerd, beide handen in de ruime zakken van zijn duffelse jekker, wijdbeens in de hoge leren laarzen die zijn benen en voeten beschermden tegen kou en nattigheid.

Het schip stampte en slingerde nu hevig terwijl het zijn weg vocht door de witte koppen van het schuimende Noordzeewater. Ze waren nog niet in diep water. Er waren hier gevaarlijke zandbanken en verraderlijke stromingen, wist ze. Nu ondervond Christina aan den lijve wat het betekende het zeegat uit te gaan. Heel wat Oost- en West-Indiëvaarders verongelukten bij het verlaten van Texel. Ook dat wist ze.

Weer zochten haar ogen de schipper. Hij keek haar plotseling aan, als voelde hij haar blik. Hij glimlachte. Ze zag zijn tanden blinken. Wist hij dat ze zich niet al te goed voelde? Ze zag dat hij langzaam op haar toe kwam.

‘Een goede vaart, juffrouw Van Collen,’ zei hij luid. Zijn stem was diep en krachtig en overstemde het gehuil van de wind in het want. Ze probeerde terug te lachen en wat te zeggen, maar er kwam geen geluid uit haar keel.

‘Ik heb nog lang niet alle zeilen uit,’ zei hij, ‘en nu al lopen we behoorlijk vlot voor de wind. Wacht maar tot ik alle zeilen laat hijsen.’

‘De marszeilen?’ wilde ze vragen, maar ook dit keer kwam er geen geluid. Ze voelde zich onbeholpen en probeerde weer iets te zeggen, opnieuw zonder resultaat.

De schipper bleef glimlachen. ‘Er staat een krachtige bries,’ zei hij.

Nu slaagde ze erin een paar woorden uit te brengen. ‘Wanneer hijst u de andere zeilen, schipper?’

‘Daarvoor is het nu nog te vroeg,’ gaf hij ten antwoord. ‘We moeten hier nog te veel manoeuvreren, juffrouw. Het zit hier vol met banken en vreemde stromingen. We noemen dat hier de Haaksgronden.’

‘Hoe weet u hoe u moet varen, schipper?’

‘Het water verraadt dat, juffrouw. Die stromingen verraden zichzelf door de witte koppen op het water. Daar moeten we eerst uit zijn.’

‘Ik zie geen witte koppen,’ zei Christina.

‘U moet maar eens goed kijken, juffrouw, dan ziet u ze ook. Het oog moet een beetje geoefend zijn, dat is waar. Maar ik vermoed dat u nog geen zeemansoog hebt.’

Het was de eerste keer dat iemand iets van haar ogen zei zonder dat het een compliment betrof. Ze dacht aan de Amsterdamse jonkers die om haar heen hadden gezwermd, die met haar hadden gedanst en die haar ten huwelijk hadden gevraagd. Kwasten, zwetsers, nietsnutten die het geld van hun vaders verkwistten. Hier was een man die geen complimenten maakte. Ondanks haar aanvankelijk ongunstige indruk van hem begon Christina de schipper nu bijna sympathiek te vinden.

Hij zei weer iets tot de beide roergangers en de boeg van het schip draaide enige graden naar het noordwesten. De schipper wreef in zijn handen. ‘Ziezo,’ mompelde hij voldaan, we zijn nu in dieper water. We zitten in het Molengat.’

Ze keek naar stuur- en bakboord. Den Helder was allang niet meer zichtbaar, maar aan stuurboordzijde zag ze nog vaag de lichte kleur van de duinen, een gele streep die water en wolken scheidde. Toen keek ze met vragende blik naar de schipper.

Hij knikte, zonder haar vraag af te wachten. ‘We zeilen nu meer naar het noorden, juffrouw.’

‘Naar het noorden?’ vroeg ze verwonderd. ‘We moeten toch naar het zuiden, schipper?’

‘Het is oorlog, juffrouw,’ antwoordde hij. ‘Ik vermijd het gevaarlijke water langs Frankrijk. We varen om Engeland, Schotland en Ierland naar de Golf.’

‘De Golf?’ vroeg ze weer.

‘De Golf van Biskaje, juffrouw.’

‘Bent u bang, schipper?’ vroeg ze toen. Het was eruit voor ze er erg in had. Ze begreep meteen hoe dom haar vraag was. Schipper Warnars leek er de man niet naar om bang te zijn.

‘Juffrouw Van Collen,’ zei hij en hij greep haar bij een arm. ‘Dergelijke vragen stelt een vrouw niet aan een man. Begrijpt u dat?’

Met een benepen stem zei ze: ‘Ja schipper. Vergeef me.’

‘Begrijpt u niet, juffrouw,’ ging hij voort, ‘dat de bewindhebbers een schip met lading aan mij hebben toevertrouwd en erop rekenen dat ik dat schip heelhuids en met goede thuislading weer hier op Texel aflever? Weet u wat dit schip kost en wat de waarde is van de lading? Die riskeer ik niet nodeloos, juffrouw. Ik besef mijn verantwoordelijkheid. Tegenover de heren bewindhebbers en tegenover de bemanning van dit schip. Ik hoop dat u dat beseft.’

Ze voelde zich een schoolmeisje dat door de meester bestraft wordt. Toen kwam de eerste stuurman tussenbeide.

‘Schipper, de uitkijk heeft een kaper gesignaleerd, aan bakboord, twee streken noord.’

Christina trok haar arm, waarop nog steeds de hand van de schipper rustte, terug. Ze stond op het punt hem een antwoord te geven, maar merkte toen dat de schipper haar aanwezigheid plotseling helemaal vergeten scheen. Snelle bevelen regenden van het campagnedek naar de bemanning, herhaald door de eerste stuurman. Verbaasd keek ze toe hoe plotseling een paar mannen naar de kanonnen op het dek liepen, die ontdeden van beschermzeilen en touwen en ze kennelijk gereedmaakten voor gebruik. De kanonnen stonden op rolpaarden. De lopen staken door de geschutspoorten. Ze werden naar achteren gereden en geladen. Eerst deed men kruit in de lopen en stampte dat aan met lange staven, daarna rolde men er ronde ijzeren ballen in, die door andere mannen werden gebracht. Vervolgens werd het hele gevaarte weer teruggeduwd en namen de mannen hun plaatsen in. In hun hand hielden ze een ijzeren haak met daaraan een gloeiend lont. Alles gebeurde snel en zonder paniek, alsof het een oefening betrof en niet een strijd die misschien slachtoffers zou eisen.

Opeens stond de schipper weer naast Christina. ‘Zou u zich liever niet naar uw hut begeven, juffrouw Van Collen?’ vroeg hij ernstig. Ze had de indruk dat hij wat bezorgd was.

‘Ik ben niet bang,’ zei ze trots.

‘Dat is het niet, juffrouw, al denkt u dat ik het ben. Het gaat er nu om wat verstandiger is.’

Een onverwachte slingering van het schip deed haar bijna het evenwicht verliezen. Ze viel tegen hem aan, maar hij ving haar rustig op.

‘Ziet u,’ ging hij voort, ‘we hebben een Franse kaper gesignaleerd en die komt nu op ons af. De tweede zal wel in de buurt zijn. Ik wil als het kan een gevecht vermijden. Maar het is mogelijk dat ik van me af moet slaan.’

‘Toch bang?’ vroeg ze wat plagerig.

Warnars glimlachte en zijn rust duidde wel allerminst op vrees. Hij gaf geen antwoord. Weer kwam de eerste stuurman tussenbeide.

‘De andere kaper is aan stuurboord, schipper. Achter ons. Het zijn snelzeilende galjoten, waarschijnlijk met tien tot veertien stukken geschut, twaalfponders.’

‘We zullen proberen ze te omzeilen. Er staat een flinke bries, Jan. Geef bevel de bovenzeilen uit te rollen. Ondertussen zal het geen kwaad doen die fransozen duidelijk te maken dat we niet van zins zijn om ons zonder slag of stoot over te geven.’

Terwijl de schipper nog sprak, hoorde Christina een fluitend geluid. Vlak voor het schip, aan stuurboordzijde, zag ze plotseling een fontein water hoog opspatten en gedeeltelijk op het dek neerplenzen. Ze was nat geworden, maar haar dikke jas beschermde haar afdoende.

‘Zou u...’ begon de schipper, maar voor ze de kans kreeg hem toe te voegen dat ze er niet aan dacht naar haar hut te gaan, herhaalde zich het gefluit. Toen klonk een denderend gedreun en meteen daarop het geluid van krakend hout, woedende kreten en gekerm. Een dichte damp van stof en rook hulde het dek in een mist. Ze hoorde de schipper een kort bevel schreeuwen en hield haar handen voor haar oren vanwege de oorverdovende herrie die het afschieten van de kanonnen op het voordek maakte.

Christina vergat in haar opwinding dat ze de schipper nog moest antwoorden. Ademloos keek ze toe hoe het volk, in de ra’s hangend, de bovenzeilen ontrolde en hoe de kanonniers op een kort bevel van de stuurlieden, die weer de bevelen van de schipper volgden, de kanonnen afvuurden. Verbaasd zag ze dat de eerste stuurman lachte terwijl hij bevel na bevel schreeuwde. Toen wendde ze in afgrijzen de ogen af: bij het optrekken van de mistige rook zag ze een tweetal mannen roerloos op het dek liggen. Hun bebloede kleren maakten duidelijk dat zij gewond, misschien wel dood waren.

Van de eerste schrik bekomen, zag ze daarop dat een voltreffer de verschansing midscheeps had geraakt. Een geschutspoort was volkomen versplinterd, het kanon erachter gebarsten. Een paar matrozen droegen de beide getroffen kerels weg, het geschutsvuur bleef donderen en plotseling klonk er een luid gejuich onder het volk. De schipper wendde zich lachend tot haar.

‘Kijk, juffrouw, één kaper zal ons in ieder geval niet meer tot last zijn, denkt u ook niet?’

Christina tuurde in de richting die hij luchtig aanwees en zag toen het kaperschip ontstellend dichtbij. Maar de zeilen waren gescheurd, de masten leken gebroken en heftige vlammen laaiden hoog op. Duidelijk zag ze dat het schip zinkende was. ‘Ze zinken!’ riep ze uit.

‘U hebt het geraden, juffrouw,’ lachte de derde stuurman.

‘Schipper, moeten we niet helpen? Daar verdrinken mensen.’

‘Juffrouw Van Collen,’ zei hij rustig, ‘we maken ons nu zo snel mogelijk uit de voeten. Ik heb meer zeil laten opzetten. De andere kaper zal me wel niet volgen nu zijn kameraad er zo slecht aan toe is. Ik hoop dat hij de drenkelingen daar oppikt.’

De eerste stuurman kwam erbij, grijnzend en vergenoegd in zijn handen wrijvend. ‘Dat is vlot gegaan, schipper. Dat kon niet beter.’

‘Daar moeten we er een op drinken,’ lachte de schipper. ‘Jan, trakteer het volk op twee borrels. Zeg dat tegen de bottelier. Alles op rekening van de Edele Compagnie.’

Hij zei iets tegen de roergangers, tuurde nog even door het glas naar de andere kaper, die nu in de richting van zijn zinkende kameraad kruiste, en maakte aanstalten het campagnedek te verlaten. Hij trok Christina mee. ‘Wilt u de oorlog van dichterbij meemaken, juffrouw?’ zei hij. ‘Kom dan even met me mee.’

Zijn vraag klonk als een bevel. Zwijgend volgde ze hem naar het voordek, waar de verblijven van de gewone bemanning waren. In een grote hut, die kennelijk dienst deed als lazaret, bevonden zich de twee mannen die ze op het dek had zien liggen. Ze waren languit op twee tafels gelegd. Een kleine man met een kaal hoofd keek toe toen een paar matrozen de kleren voorzichtig verwijderden. Waar dat niet kon, werden ze eenvoudig weggeknipt. Een van de mannen kreunde, de ander lag doodstil.

‘Dag schipper,’ zei de man die kreunde. ‘Onze Garm is er geweest en ’t is met mij ook een bloedig geval.’

‘Je redt het wel, Geurt,’ zei de schipper.

‘Hoe is het met hem?’ vroeg de schipper daarna zachtjes aan de man met het kale hoofd.

‘Zijn eerste reis en nu al moet hij een been missen.’ De kleine man wees naar de bloedige stomp en de voet die erbij hing.

‘Verder niets, Nol?’ vroeg de schipper.

‘Al dat bloed op zijn hemd kwam van zijn kameraad, schipper. Maar zijn voet is er geweest. Die kan ik er niet meer aanzetten.’ De kleine man wees naar het bebloede been, waaruit het bot naar buiten stak. Uit de gapende wond vloeide verbazend weinig bloed. ‘Ik zal alles klaar maken voor de operatie, schipper.’

Christina kreeg de indruk dat hij zich verheugde in het vooruitzicht een been te mogen amputeren. Ze wendde zich af.

‘Wel?’ vroeg de schipper.

‘Breng me naar mijn hut, schipper.’ Haar stem klonk rustig, maar ze voelde zich verslagen en ziek.

Midden in de nacht werd Christina wakker doordat ze moest overgeven. Ze tastte naast zich. De avond tevoren had ze daar een kwispedoor gezien en net op tijd vond haar hand het oor en hees ze de pot in haar kooi om vervolgens met een kreunend en slokkend geluid haar maag te ledigen. De stank van haar braaksel maakte haar nog misselijker, maar vreemd genoeg voelde ze zich toch wat opgelucht. Ze zette de pot weer op de vloer.

Ze leunde achterover en zuchtte diep. Heer in de hemel, wat een dag was dat geweest! De beelden draaiden voor haar ogen in caleidoscopische verwarring: de tocht met de sloep van de Compagnie, de koele ontvangst, het vertrek en het gevecht met de beide Franse kapers... Toen kwam haar maag opnieuw in opstand en zocht ze in nerveuze haast naar de pot, die ze weer naar haar mond bracht. Bah, wat stonk dat. Half bezwijmd leunde ze weer achterover, maar ze miste de kracht om de pot op de grond te zetten en liet hem naast zich op het bed staan. Ze hoorde het water tegen het scheepsboord slaan.

Vaag besefte Christina dat er op de deur werd geklopt. Het was al licht. Ze opende haar ogen, maar miste de kracht om iets te zeggen. Iemand kwam binnen. Was het de schipper? Was het de scheepsjongen? Toen voelde ze zich weer slaperig worden en zag opeens het vergenoegde gezicht van de chirurgijn voor zich. Hij hield een bloederige voet in zijn hand en had een mes tussen zijn tanden geklemd.

Iemand waste haar gezicht, iemand gaf haar een schoon laken, iemand rommelde in haar hut en leegde de stinkende kwispedoor. Ze was zo ziek dat het allemaal nauwelijks tot haar doordrong. Tot overmaat van ramp nam het stampen en slingeren van het schip weer toe en rolde ze van de ene zijde van haar kooi naar de andere. Ze voelde zich hondsberoerd.

Dat duurde een paar dagen. Maar toen, plotseling, was het voorbij. Op een ochtend opende Christina haar ogen en zag de lage zon door de lichtrand naar binnen schijnen. Ze voelde zich opgelucht en had opeens trek. Verwonderd keek ze rond. Haar lakens waren verschoond en naast haar kooi stond daar de kwispedoor, schoon en glanzend.

Er werd geklopt.

‘Binnen,’ riep ze. Ze dacht dat ze het luid riep, maar er kwam geen reactie. Weer werd er geklopt en weer riep ze ‘binnen’. Toen ging de deur open en het ronde gezicht van de blonde scheepsjongen keek haar met lachende ogen aan.

‘O, u bent eindelijk wakker. Neemt u me niet kwalijk dat ik zomaar de deur opendeed, juffrouw.’

‘Ik riep toch “binnen”?’ Het kwam er fluisterend uit en ze schraapte haar keel om het luider te herhalen. Maar hij was haar voor.

‘U bent nogal lang ziek geweest,’ merkte hij op. ‘U zult wel honger hebben. Wacht, ik breng u wat soep. Een ogenblik.’

Hij verdween, maar kwam na een paar minuten weer tevoorschijn met een dampende kom soep, die hij op een soort blad opdiende. ‘Kunt u al wat rechtop zitten?’

Ze probeerde het. Het lukte nog niet. Hij zette het blad op de tafel en hielp haar. Ze schaamde zich. Een vreemde jongen die haar hielp om in haar bed op te zitten.

‘Zo,’ zei hij, ‘dat is beter. Eet u nu de soep op. U moet wat eten. U zou natuurlijk in al die dagen uitgedroogd zijn, als ik u niet zo nu en dan wat water in uw mond had gegoten.’

De soep smaakte nog niet erg, maar ze lepelde moedig door. ‘Waar zijn we?’

‘Als u aan dek komt, zult u aan bakboord Kaap Finisterre zien.’

Ze keek hem niet-begrijpend aan. ‘Kaap Finisterre?’

‘De noordkaap van Spanje,’ verduidelijkte hij. ‘Smaakt het, juffrouw?’

Ze knikte.

‘De schipper heeft al verscheidene malen naar u gevraagd,’ vervolgde hij. ‘Het is heerlijk weer, juffrouw.’

De scheepsjongen had de deur van de hut wijd open gezet en een vlaag frisse zeewind sloeg naar binnen. Voor het eerst sinds ze zich had ingescheept, ademde Christina met diep welbehagen de zilte lucht in. Het was een milde lucht, niet kil en guur als bij Texel, maar zoel en weldadig. Het gaf haar nieuwe kracht, meer nog dan de door de scheepsjongen gebrachte soep. Ze reikte hem de lege kom.

‘Dank je,’ zei ze. ‘Hoe heet je?’

‘Noem me maar Harm, juffrouw. De schipper noemt me zijn buisschieter, maar dat ben ik natuurlijk niet.’

Ze wist niet wat een buisschieter was, maar om niet onnozel te lijken, vroeg ze niet om uitleg.

‘Dank je wel, Harm’, zei ze. ‘Ik ben je dankbaar dat je zo goed voor me hebt gezorgd.’

Hij lachte. Het leek haar een aardige jongen.

‘De schipper gaf me daartoe orders, juffrouw.’

‘De schipper?’

‘Natuurlijk, juffrouw. Ik kan zoiets niet stiekem doen. De schipper regelt alles aan boord. Ik wed, juffrouw, dat u niet eens weet dat hij elke dag even naar u kwam kijken, zogenaamd om de hut en de kooi te inspecteren, maar in werkelijkheid om te zien hoe u het maakte. De chirurgijn was er ook altijd bij.’

Ze dacht dat ze bloosde.

‘Hij is al geweest vandaag. Vanmorgen vroeg, bij het opkomen van de voormiddagwacht.’

Ze wist nog niet wat dat betekende. Het was een tijdsaanduiding aan boord, dat begreep ze wel.

‘U hebt er niets van gemerkt, nietwaar?’

Christina schudde het hoofd.

‘U lag te slapen. De schipper wist meteen dat u over de ziekte heen was en beval me de soep te brengen.’

Hij liep op de deur toe en wilde vertrekken.

‘Waar is de schipper nu?’

‘Hij heeft de ochtendronde al gedaan. Ik denk dat hij met de eerste stuurman een borrel drinkt in zijn kajuit.’ De jongen verdween en sloot de deur achter zich.

Christina rekte zich, sloeg de deken weg en stapte uit haar kooi. Even beving haar een lichte duizeling. Ze voelde zich nog slap. Van de deining had ze nauwelijks last, al slingerde de Juffrouw Quinira nog behoorlijk. Ze was aan die beweging gewend geraakt.

Er hing een spiegel boven de tafel tegen de wand. Ze keek erin en schrok. Haar anders zo blozende wangen waren bleek, haar ogen stonden diep en flets in holle kassen en hadden hun sprankelende blauwe glans verloren. Haar glanzende blonde haar, dat altijd licht krulde boven haar voorhoofd, was nu droog en dof. Ze ging snel zitten toen ze haar knieën voelde knikken en streek met een slappe hand over haar gezicht. Ze leek in tien dagen wel tien jaar ouder geworden.

Plotseling bekroop haar een gevoel van schaamte. Had de schipper haar zó gezien? Haar, joffer Christina Joanna Mathilde van Collen, een van de bekendste en meest begeerde partijen in de Hollandse hoofdstad, dochter van een rijk koopman en bekend magistraat? De familie Van Collen, dacht ze altijd vol trots, is mijn familie. Ik ben een Van Collen!

Een begeerde partij... Ze had inderdaad veel aanzoeken gehad. Wat had haar bewogen om Simon te kiezen? Christina haalde het kleine medaillon voor de dag dat om haar hals hing en opende het. Daarin was zijn portret, een geschilderd miniatuur. Een niet zo knap gezicht, dat moest ze toegeven, iets te ernstig voor een jongeman en een beetje stug, wat vierkant. Hij had harde ogen, had ze weleens horen opmerken door een van de andere joffers. Dat was niet waar, vond ze, al waren ze inderdaad koel en grijs, en waren er weinig emoties in te zien.

Christina voelde zich onzeker worden. Ze zag eruit als een geest. Zo kon ze zich niet aan anderen vertonen. Ze keek om zich heen en zag op het nachtkastje naast de kooi een lampetkan en een wasbak staan. Er zat water in de kan, al was hij niet vol. Met al dat geslinger en gestamp van het schip kon dat ook niet, begreep ze. Christina maakte de kist open waarin haar kleren zaten. Een voor een haalde ze ze eruit: zijden, katoenen en linnen jurken, met kant en zonder kant, hooggesloten en laag uitgesneden. Ze hing ze in een hoek van de hut, waar een open kleerkast was aangebracht.

Toen ze naar de deur liep, deed een onverwachte beweging van het schip haar bijna het evenwicht verliezen. Ze moest nog leren om op een bewegend dek te lopen. Hoe rustig bewoog de schipper zich over het dek, en die lange eerste stuurman danste meer dan hij liep. Hoe heviger het schip slingerde en stampte, hoe plezieriger hij het leek te vinden.

Christina draaide de deur van haar hut op slot. Ze waste zich, droogde zich af met een handdoek die bij de lampetkan lag en kleedde zich aan. Ze maakte haar gezicht wat op en kamde haar doffe haar, dat weer een beetje begon te glanzen.

Christina hoorde de zware stem van de schipper en het daverend gelach van de eerste stuurman. Toen klopte ze.

Het gelach verstomde. De stem van de schipper klonk toen luid: ‘Buisschieter, doe die deur open.’

Ze zag het blozende gezicht van Harm. Hij lachte en draaide zich om.

‘Schipper, het is de juffrouw.’

‘Vooruit, laat haar binnenkomen, buisschieter. Wat zijn dat voor manieren?’ Ze hoorde de vuist van de schipper op de tafel slaan. Toen zwaaide de deur verder open en ze trad binnen.

‘Goedemorgen schipper, goedemorgen stuurman.’

‘Wel alle mensen,’ bromde de schipper. Hij was opgestaan en leek in de hut veel groter dan op het dek. Christina besefte dat hij zeker zes duim langer was dan zij.

Hij bood haar een stoel aan. De stuurman rekte zich en stond op.

‘Ik zou u niet hebben herkend, juffrouw Van Collen,’ bromde de schipper. ‘U ziet er...’

‘Een stuk beter uit,’ viel ze hem lachend in de rede. ‘Ik weet dat u elke dag bent komen kijken.’ Ze wendde zich tot de stuurman: ‘Ga zitten, stuurman en u ook, schipper.’ Zelf liet ze zich ook neer op de aangeboden stoel.

‘Een borrel, juffrouw?’ bood de schipper aan.

Ze wilde zich groot houden. ‘Waarom niet?’ vroeg ze lachend. ‘Ik voel me verschrikkelijk slap na al dat vasten.’

‘Heeft de buisschieter...’ vloog de schipper op. Harm verschoot van kleur.

‘Nee, nee,’ kwam de stuurman tussenbeide. ‘Ik zag hem een kom soep brengen. Nee schipper, ik denk dat Harm goed voor de dame heeft gezorgd.’

‘Zeg dat wel, stuurman,’ zei ze. ‘Hij verdient een pluim, schipper. Ik moet die kooi ondergespogen hebben en hij heeft me gewassen en telkens van schone lakens en dekens voorzien.’

De scheepsjongen kwam naar voren met een kruik en een glas. ‘Ouwe klare, juffrouw Van Collen. Een prima medicijn.’

Harm schonk eerst haar, toen de schipper en ten slotte de stuurman in. ‘Prosit,’ riepen beiden. ‘Op uw gezondheid, juffrouw,’ voegde de schipper eraan toe. Ze dronken. Christina had het gevoel dat het vocht haar keel verschroeide. Ze verslikte zich bijna, maar ze liet niets blijken en kneep haar ogen zelfs niet dicht toen het vuur door haar slokdarm in haar vrijwel lege maag viel.

‘Het beste middel tegen zeeziekte,’ lachte de stuurman en ledigde zijn glas met één teug. De schipper volgde zijn voorbeeld. Vrijwel onmiddellijk vulde de schippersmaat hun glazen, en weer hief de schipper het zijne omhoog.

‘Op de Edele Compagnie.’

‘Op de Edele Compagnie,’ herhaalde de stuurman. Beiden sloegen opnieuw in één teug de inhoud achterover, terwijl Christina voorzichtig weer een paar slokjes naar binnen nipte.

Weer kwam de schippersmaat en weer werden de glazen gevuld.

‘Op de negotie van de Edele Compagnie. Op de slavenhandel,’ riep de schipper, en de eerste stuurman voegde er met oprechte devotie aan toe: ‘Moge Gods zegen op onze negotie rusten.’

‘Amen,’ zei de schipper. Meteen daarop wendde hij zich tot Christina. ‘U drinkt niet naar dat u geld hebt, juffrouw.’

Christina nipte weer een bescheiden hoeveelheid van de ouwe klare uit haar glas en voelde de weldadige uitwerking. Dit is een wonderdrankje, dacht ze. Haar zwakte en duizeligheid waren helemaal verdwenen. Ze voelde zich steeds beter worden en kreeg trek in een flink maal.

‘U krijgt een kleurtje, juffrouw Van Collen,’ lachte de schipper. ‘De borrel doet u goed, nietwaar? Kom hier, buisschieter. Vul de glazen en vergeet de juffrouw niet. Weet u,’ zei hij toen de glazen door de gedienstige Harm weer gevuld waren, ‘ik wed dat u er niets van weet, maar we hebben een gevecht gehad met een Franse kaper dat de hele hondenwacht heeft geduurd. Maar we hebben ons erdoor geslagen. U vertoeft op een snelzeilend fregat, juffrouw. Op een goede dag zal ik u uitleggen wat een fregat is.’

Natuurlijk wist Christina niet wat hij met hondenwacht bedoelde, maar ze wilde het niet vragen. Dat leer ik wel, dacht ze.

‘Bent u bang voor kapers, schipper?’ vroeg ze vrijpostig. Zijn goede humeur prikkelde haar. Ze nam een wat grotere slok van de jenever en voelde het vocht in haar slokdarm en maag gloeien. Het verwarmde haar danig en ze voelde zich wonderwel op haar gemak.

Maar de schipper was niet beledigd. De eerste stuurman wel. ‘Juffrouw...’ begon hij, verontwaardigd omdat ze de schipper van bangheid verdacht. Maar de schipper suste hem.

‘Kom Jan. De juffrouw weet nog niet precies wat er op het spel staat.’ En voor Christina kon opvliegen, zei hij: ‘Kijk, juffrouw Van Collen. Dit schip is mijn verantwoordelijkheid. Met zijn bemanning. Dat heb ik u al een keer uitgelegd. Ik leg het u nog een keer uit. Ik ben naast God schipper van dit schip. Dit schip kost heel wat geld. Hoeveel denkt u dat de Edele Compagnie voor dit schip heeft betaald? Hoeveel? Kom, wat denkt u?’

Christina zweeg. Ze nam weer een slokje en voelde haar zelfverzekerdheid wegsmelten onder de dringende vraag van de schipper.

‘Veertigduizend gulden? Zestigduizend? Tachtigduizend? Meer, juffrouw Van Collen. Honderdduizend gulden, juffrouw! En dan reken ik nog niet de armatuur, de tuigage, zeilen, touwwerk, ankers. Dat bedrag dekt alleen de kale hulk met de masten. Daar komt ook nog tienduizend bij voor kanonnen en ammunitie. En dan, juffrouw, heb ik mijn ruim volgeladen met koopmansgoederen, mijn cargazoen zoals we dat noemen. Ik moet die ruilen voor slaven. Hoeveel dacht u dat dat cargazoen waard is? U weet het niet? Zestigduizend gulden, juffrouw, ongerekend de tienduizend IJsselse klinkers die ik als ballast meeneem naar Curaçao. Dat is allemaal mijn verantwoording. Dat hebben de heren bewindhebbers van de Edele Compagnie, waarvan uw geachte vader lid is, mij toevertrouwd.’

De schipper pauzeerde even en nam een flinke slok. De eerste stuurman greep de gelegenheid aan om ertussen te gooien: ‘Ongerekend het welzijn en de levens van de bemanning, juffrouw.’

De schipper knikte. ‘Denkt u dat ik dat alles in de waagschaal stel om een spelletje te spelen met kapers? Ik ben al twee man kwijtgeraakt. Als het moet dan vechten we, maar anders maak ik me liever zo snel mogelijk uit de voeten.’

‘Twee man?’ vroeg Christina. ‘Er was toch maar één dode?’

‘Die andere man, die zijn voet kwijt raakte, heeft het niet overleefd, juffrouw. Ik had twee zeemansbegrafenissen in één week.’

Hij wachtte even om dat bij haar te laten bezinken. Ze was duidelijk geschrokken.

‘Nee, ik maak me liever uit de voeten,’ herhaalde de schipper en streelde gedachteloos de koperen omlijsting van de stevige eikenhouten tafel. ‘Een prachtige zeiler, juffrouw, dat is de Juffrouw Quinira. Zij is mijn bruid.’

Ze moest lachen. Het klonk wat schamper, meende ze. De alcohol brandde in haar maag en ze voelde zich wat duizelig worden. Toen klonk plotseling het geluid van de bel. Achtmaal.

‘Acht glazen, schipper,’ zei de eerste. ‘Einde van de voormiddagwacht. We gaan eten, juffrouw. Volg de schipper maar. U zit bij hem aan tafel.’

Schipper Warnars ledigde zijn glas met één slok. ‘Juffrouw Van Collen,’ zei hij, ‘ik neem u uw onwetendheid niet kwalijk. Natuurlijk niet.’ Hij lachte. ‘Maar u moet bedenken dat vrees niet hetzelfde is als voorzichtigheid. Geloof me juffrouw, als het niet anders kan, dan vecht ik. Ik heb bij Texel gevochten en dat heeft me twee man gekost. Gisteren zat er weer een kaper achter me aan en het duurde meer dan drie uur eer ik hem kwijt was. Ik geloof dat ik die kaper een paar maal goed geraakt heb en ik ben er Gode zij dank zonder verliezen afgekomen. Kom juffrouw, ik praat te veel. Jan, jij neemt de wacht waar. Juffrouw, kom mee.’

Christina volgde hem en zij traden de kombuis binnen, waar plaats was voor een tiental personen. Er zaten al een paar mannen aan de tafel. Zij stonden op toen de schipper met Christina binnenkwam.

‘Heren,’ zei de schipper, ‘dit is onze vrouwelijke passagier, juffrouw Christina van Collen. Juffrouw, hier ziet u uw medepassagiers.’

De schipper schoof galant een stoel voor haar opzij. Ze vouwde haar lange rokken samen en ging zitten. Toen stelde de schipper de aanwezige passagiers voor.

‘Dit is dominee Bley,’ zei hij. Dominee Bley, een dertiger met een donkerblonde knevel en grijze ogen, bukte zich over haar uitgestrekte hand en wilde daar galant een kus op drukken, maar een slingerende beweging van het schip verijdelde die poging. Zijn mond schoot het beoogde doel voorbij en de kus strandde in de ijle ruimte. De schipper keek glimlachend toe.

‘En dit,’ vervolgde hij, ‘is mijnheer Van Kouwenhoven. Hij is hoofdcommies in Ardra.’

De heer Van Kouwenhoven knikte koeltjes en deed geen poging haar hand te vatten of te kussen. Later ontdekte Christina de oorzaak van zijn afstandelijke houding. Hem was oorspronkelijk als hoogste in rang een eigen hut toegewezen, maar door haar komst was hij gedwongen een hut te delen met de kapitein van de militie, die oorspronkelijk ook een eigen hut had. Van Kouwenhoven was een man met een kaal hoofd en felblauwe ogen. Christina schatte hem achter in de dertig.

Daarna stelde de schipper haar voor aan de kapitein-luitenant van de militie op Curaçao, Pieter de Senilh.

De Senilh bracht een kranig militair saluut. Hij was een rijzige man, licht gebogen, eveneens van middelbare leeftijd, het donkerblonde haar grijzend aan de slapen. Hij ging meteen weer zitten en schonk verder alleen maar aandacht aan zijn maaltijd.

De laatste passagier aan de tafel was een joodse koopman. ‘De heer Daniël Cardozo,’ zei de schipper. ‘Van Elmina. Hij spreekt alleen maar Spaans en Portugees, juffrouw. Hij deelt een hut met dominee Bley.’

Koopman Cardozo was kort en dik, met gitzwart haar, donkere ogen, een volle baard en een zware snor. ‘Encantado,’ mompelde hij en zette zich toen weer op zijn stoel, die kraakte onder zijn gewicht.

‘Met deze heren en met mijn persoon zult u de maaltijden delen, juffrouw,’ zei de schipper. U zult met hen een paar weken moeten optrekken. De heer Van Kouwenhoven gaat ons echter in Ardra verlaten. De dominee en de heer Cardozo in Elmina.’

Christina kreeg een dampende kom soep voor zich. Ze had trek. De dominee sprak een kort gebed uit en daarna begon iedereen de soep naar binnen te lepelen. Tot het moment dat hun vrouwelijke medepassagier zich bij hen voegde, waren de heren kennelijk gewikkeld geweest in een geanimeerd politiek debat, dat ze nu voortzetten.

‘Ik zeg,’ zei de dominee, ‘dat onze alliantie met Engeland een goede zaak is.’

‘Engeland,’ gromde Van Kouwenhoven tussen twee volle lepels soep in, ‘is onze ware vijand, eerwaarde. Niet Frankrijk en evenmin Spanje. Engeland berooft ons systematisch van onze handelsposten op de Afrikaanse kust. Let op mijn woorden, de Engelsen zullen niet rusten alvorens het asiento in hun handen is.’

‘Protestanten horen onderling geen ruzie te maken, maar samen te werken tegen de paapse machten,’ verdedigde dominee Bley de bestaande alliantie met Engeland. ‘De godsdienst gaat handelsbelangen te boven, waarde heer.’

‘Als je niet te eten hebt, is het uit met je godsdienst,’ merkte Van Kouwenhoven koeltjes op. ‘Wanneer Engeland ons de slavenhandel afhandig maakt – en daar gaat het naar toe, verzekerde hij met een dreigende vinger – is het uit met de Edele Compagnie en met Curaçao. Dan hebt u niet meer te eten, eerwaarde. Curaçao bestaat van de handel in levend ebbenhout.’

Er werd een grote schaal met gebraden vlees en een tweede met bonen op de tafel geplaatst. De heren wachtten tot Christina zich van het nodige had voorzien en tastten daarna eveneens toe. Het glas dat ieder bij het bord had staan, werd door de scheepsjongen met schuimend bier gevuld. Christina had nog niet vaak bier gedronken, maar liet zich eveneens inschenken en proefde voorzichtig. Het smaakte.

Het gesprek ging voort. ‘U hebt volkomen gelijk, eerwaarde,’ mengde zich nu Pieter de Senilh in de conversatie. ‘Ik heb jaren op Curaçao gewoond. Het is een dorre rots. Maar de handel daar floreert. Dat is voornamelijk de handel in slaven. Als God de Here ons niet zegent met het asiento, zijn onze goede dagen voorbij.’

‘En wat,’ waagde Christina zich in het gesprek te mengen, ‘wat is het asiento, heren?’ Haar bord was nog halfvol, maar ze at met smaak het vlees en de bonen, terwijl ze haar bierglas weer liet vullen. Het eten was goed aan boord, dacht ze.

De heren keken elkaar en daarna haar verwonderd aan. Niet alleen verbaasden ze zich over zoveel onkunde, maar vooral ook over de euvele moed van deze vrouw om zich in de conversatie van mannen te mengen. De schipper kwam haar echter te hulp.

‘Heren, juffrouw Van Collen komt uit Amsterdam. Ze is een Amsterdamse joffer. Ofschoon haar papa, zoals bekend, een bewindhebber is van de Edele Compagnie en alles van het asiento afweet, wil dat nog niet zeggen dat zijn dochter daarover eveneens geïnformeerd is. Een Amsterdamse joffer heeft hoogstwaarschijnlijk andere interesses...’

‘Maar met uw verlof,’ onderbrak Van Kouwenhoven de woordenstroom van de schipper, ‘hebt u ons niet gezegd dat juffrouw Van Collen in ondertrouw is met de opperkoopman Simon van Houten?’

‘Zeker,’ bevestigde de schipper, ‘zeker.’

‘Weet juffrouw Van Collen dan niet wat haar verloofde doet?’

Christina voelde het bloed naar haar wangen stijgen. ‘Wat bedoelt u, mijnheer?’ vroeg ze met een lichte irritatie in haar stem. ‘Denkt u dat ik niet weet wat een koopman doet? Mijn verloofde koopt goud en olifantstanden van de inboorlingen...’

De heren keken elkaar zwijgend aan, behalve koopman Cardozo, die het gesprek niet kon volgen en rustig voortging met eten, met intens genoegen van zijn bier drinkend en zijn dikke lippen met de rug van een vettige hand afvegend. De heer Van Kouwenhoven bleek, misschien uit ergernis omdat hij door toedoen van zo’n onwetende juffrouw nu zijn hut moest delen met de kapitein van de militie, vastbesloten het gesprek voort te zetten, ondanks de verlegenheid waaraan de juffrouw zienderogen ten prooi viel.

‘Goed, goed, juffrouw,’ knikte hij. ‘Dat is aardig, maar natuurlijk niet het voornaamste.’

‘Wel,’ aarzelde Christina, ‘wat is dan het voornaamste, mijnheer? Kunt u me daarover inlichten?’

‘De handel in zwart ivoor, juffrouw.’

Toen Christina hem niet-begrijpend aankeek, verduidelijkte dominee Bley: ‘Zwart ivoor, juffrouw Van Collen, is een andere naam voor de zwarte slaven. Ze zijn even duur als wit ivoor. Soms noemen we ze levend ebbenhout. Maar dat is de voornaamste koopwaar waarmee uw verloofde zich bezighoudt.’

‘Handel in slaven?’ vroeg ze, opeens aangegrepen door een gevoel van weerzin. ‘Dat heeft Simon me nooit geschreven.’

‘Ha ha,’ lachte Van Kouwenhoven. ‘Dat begint nu al met geheimen. Dat belooft wat!’

De schipper nam het woord toen de anderen – met uitzondering van Cardozo – nogal luidruchtig reageerden op die opmerking van Van Kouwenhoven: ‘Heren, beheerst u zich.’

Pieter de Senilh merkte daarop luid op dat de heer Van Kouwenhoven er plezier in scheen te hebben de juffrouw nodeloos te plagen, en de dominee trachtte daarop te vermanen: ‘Kom kom, mijnheer, zie het niet zo tragisch. De heer Van Houten wilde zijn verloofde niet verontrusten.’

‘Heren,’ riep de schipper weer, ‘blijft kalm, bid ik u. Ik verzoek u vriendelijk geen opmerkingen meer te maken over de heer Van Houten. Die kan zich hier niet verdedigen, en het kan alleen maar zijn verloofde hinderen als er over hem wordt gepraat.’

‘Bravo,’ riep de dominee, en De Senilh viel hem bij. Van Kouwenhoven wijdde al zijn aandacht aan enige kruimels vlees die op zijn bord waren achtergebleven. Koopman Cardozo, niet wetend wat voor spanning de conversatie bracht, maar met stellige vermoedens dat er iets mis was, keek naar links en naar rechts en weer naar zijn lege bord.

Het middagmaal naderde zijn einde. De bierglazen werden nogmaals gevuld. Men klonk. De harmonie leek hersteld. Van Kouwenhoven keek wat milder, en zelfs Cardozo hief zijn glas op de toast die de schipper uitbracht. Dominee Bley sprak een dankgebed uit. Het was gelukkig kort en krachtig, geen lange sleep van woorden zonder eind. Daarna boog hij zich naar Christina over. ‘Grote woorden, juffrouw, maar kleine harten. Ze vallen heus wel mee, die ambtenaren van de Edele Compagnie.’ Hij stond op en iedereen volgde zijn voorbeeld.

De schipper greep Christina’s arm. ‘Heeft het gesmaakt, juffrouw Van Collen?’

‘Uitstekend,’ antwoordde ze.

‘Dan bent u over uw zeeziekte heen. Wat voor kuren de Juffrouw Quinira nog mag krijgen, u zult er tegen kunnen.’ Toen ze even een onverwachte beweging maakte omdat ze schrok van zijn uitdrukking ‘kuren’, zei hij sussend: ‘Stel u gerust, juffrouw. De volgende twee weken zullen we mooi weer hebben. Misschien,’ voegde hij er langzaam aan toe, ‘zullen onze Franse vijanden of de Engelse bondgenoten het ons nog lastig maken. Er zwerven er altijd rond in deze streken, op zoek naar een prooi.’

Christina glimlachte. ‘Ik ga toch nog even liggen, schipper. De passagiers lijken me de kwaadsten niet. Ik zal wel met ze op kunnen schieten, zelfs met mijnheer Van Kouwenhoven. Wat mij enigszins teleurstelt...’ Ze aarzelde.

‘Wel?’ vroeg de schipper.

‘Nu weet ik nog niet wat een asiento is,’ lachte ze.

‘Dat komt u wel te weten. Daar zorg ik voor,’ verzekerde de schipper.

Christina had gedacht dat er slechts vijf passagiers waren, de vier tafelgenoten en zijzelf. Maar de volgende morgen bij het ontbijt merkte de schipper terloops op dat hij nog een aantal lagere employés van de Edele Compagnie als dekpassagiers vervoerde. Ze sliepen op het middendek onder een zeil dat daar was uitgespannen. Bovendien was er nog een dertigtal soldaten aan boord die de factorijen van de Edele Compagnie op Afrika’s westkust moesten versterken. Ze huisden op het voordek. Christina van Collen was echter de enige vrouw aan boord.

Het weer werd prachtig. De wind bleef gunstig, de zee was vrij kalm en diepblauw. De Juffrouw Quinira voer met brede streken naar het zuiden. Ver aan bakboord was de donkere lijn zichtbaar van de Iberische kust. Christina had schipper Warnars gevraagd of ze hem op zijn dagelijkse ronde een keer mocht vergezellen, en hij had na enige aarzeling toegestemd. Na de gebruikelijke bespreking met de eerste stuurman had hij haar laten roepen. Gedrieën hadden zij toen een ronde gemaakt. De schipper had haar daarbij het een en ander verteld over de constructie van het schip.

‘Ziet u, juffrouw Van Collen, dit is een fregat. Een fregat is herkenbaar aan zijn drie masten, platte achtersteven en spitse voorsteven. U weet, neem ik aan, wat een steven is?’

Ze knikte. ‘Dat weet ik gelukkig, schipper.’

‘De platte achtersteven wordt meestal de spiegel genoemd. Dit fregat is zeer geschikt om slaven te vervoeren. Het is een zogenaamd slaafschip of slaafhaalder.’

‘Waar moeten die dan verblijven?’ vroeg ze.

‘Dat zult u wel merken, juffrouw. In Elmina, Ardra en misschien Fida zal ik het u laten zien. Tenminste, als u met ons verder reist naar Fida.’

‘Mijn verloofde is in Ardra gestationeerd. Ik weet niet waar Fida is.’

‘Langs de kust, meer naar het zuiden. Maar om op dit schip terug te komen, juffrouw, het is, zoals ik zei, gebouwd met een speciaal doel: slavenvervoer. En daarom ook moet het snel kunnen varen. Als ik vijfhonderd slaven naar Curaçao moet brengen, betekent elke dag langer varen meer uitgaven voor de Compagnie. Hoe korter de overtocht, hoe meer winst voor de Compagnie. Bovendien, hoe sneller we de zwarten naar de overkant van de oceaan kunnen transporteren, hoe minder er ziek worden of doodgaan.’

‘Vijfhonderd?’ riep ze verbaasd uit. ‘Schipper, dat meent u niet. Waar moeten die huizen?’

Warnars keek haar lachend aan. Hij was blootshoofds en zonder jekker. Zijn grijzend haar wapperde in de bries. Hij zag er veel jonger uit dan een week geleden bij Texel.

‘Waar wilt u die allemaal stoppen?’ drong ze aan.

‘Dat zal ik u te zijner tijd wel laten zien, juffrouw. En dat snelle zeilen heeft nog een voordeel.’

‘Dat weet ik, glimlachte ze. ‘Dan is er minder kans op een zeegevecht.’

‘U bent er nog steeds van overtuigd dat ik bang ben, niet?’ vroeg hij.

‘Nee schipper,’ zei ze, weer ernstig. ‘Ik vraag nederig om vergiffenis. Ik weet nu wel heel zeker dat u helemaal niet bang bent.’

‘Kijk,’ zei hij, en wees naar de verschansing. ‘Dit zijn spanten die doorlopen tot aan de kiel van het schip. Die spanten staan verder van elkaar dan bij andere schepen. Dat betekent dat de Juffrouw Quinira lichter is gebouwd en bijgevolg bij eenzelfde windsterkte sneller vooruitkomt.’

Ze gingen het trapje af en stonden nu op het achterdek. Christina zag de bemanning aan het werk. Hij wees op de mast die tegen de opbouw op het achterdek leunde.

‘Dit is de bazaansmast, juffrouw. Deze matrozen zorgen ervoor dat de zeilen van deze mast bij het laveren op tijd worden gedraaid.’

Ze begreep niet precies wat hij bedoelde. Hij liep verder en zij volgde. ‘Laten we eens kijken hoe onze andere passagiers het maken.’

Aan stuurboord was een zeildoek uitgespannen dat een deel van het dek in schaduw hulde. Eronder zat een aantal mannen te kaarten. Ze gingen rustig door toen de schipper met zijn passagier verscheen. Een enkeling keek nieuwsgierig naar Christina.

‘Alles wel?’ vroeg de schipper.

‘Alles wel, schipper,’ werd geantwoord. Maar een jongeman met wat schichtige oogopslag stond op en naderde de schipper.

‘Schipper.’

De schipper wendde zich tot hem. ‘Ja? Wat is er, mijnheer Geerkens?’

‘Schipper, ik wilde u wat zeggen. In vertrouwen.’

‘Wel,’ reageerde de schipper wat verbaasd. Hij deed een paar schreden achteruit en trok de jongeman met zich mee. ‘Wat is er?’

‘Schipper,’ begon deze, ‘ik moet me beklagen...’

‘Beklagen?’ vroeg de schipper. ‘Is het eten niet goed?’

‘Nee schipper,’ stamelde de jongeman wat onthutst. Zijn fletse ogen knipperden en zijn magere vingers bewogen zich nerveus over zijn hemd.

‘Wel?’ vroeg de schipper geduldig, ‘wat is het dan?’

‘De mannen, schipper, gebruiken aanhoudend godslasterlijke taal. Ze spelen voortdurend dit goddeloze kaartspel en ze vloeken steeds.’

De schipper krabde zich op zijn achterhoofd.

‘Kunt u ze dat niet verbieden, schipper?’

‘Dat zal ik doen, mijnheer Geerkens. Dat zal ik doen. Maar ziet u, als ik dat nu onmiddellijk doe, begrijpen ze natuurlijk dadelijk dat u de verklikker bent. Dat kan u lelijk opbreken.’

‘Ik een verklikker? Nee, schipper,’ protesteerde de jongeman.

De schipper nam hem nog eens aandachtig op.

‘Schipper, men gebruikt Gods heilige naam ijdellijk.’

‘Ik zal nogmaals alle passagiers en bemanningsleden erop wijzen dat ze zich moeten matigen in hun uitdrukkingen.’

‘En dat duivelse spel, schipper?’

‘Mijnheer Geerkens,’ zei de schipper rustig, ‘nu moet u eens horen. Als er geen gevaar is of als het weer niet slecht is, is het kaartspel het enige vermaak van vele passagiers. Wat moeten ze anders doen?’

‘Ik lees de bijbel, schipper.’

‘Dat is zeer te loven’ zei de schipper. ‘Maar niet iedereen heeft die neiging, mijnheer.’

‘Helaas,’ erkende de jongeman.

‘Laat het aan mij over, mijnheer. Ik weet dat u me dit al eens eerder hebt gevraagd. Ik zal nogmaals het misbruik van Gods naam verbieden. Maar, mijnheer, ik kan mijn woorden niet veel kracht bijzetten. Ik kan niet iedereen die weleens vloekt in de boeien slaan. Ik heb maar beperkte bergruimte aan boord van dit schip.’

‘U kunt een voorbeeld stellen.’

‘Natuurlijk, ik kan het aan de directeur-generaal in Elmina rapporteren. Misschien doe ik dat ook, dan kan die maatregelen nemen om een of meer lieden een poosje op te sluiten. Die heeft voor dat doel cellen. En wat het kaartspel betreft, wel mijnheer Geerkens, ik meen dat dat vrij onschuldig is. Laat de mensen pandoeren of zwikken. Daar doen ze niemand kwaad mee.’

Hij wachtte geen antwoord af, maar draaide zich om en wendde zich tot Christina. ‘Een lastige jongen,’ was zijn commentaar.

‘Wie is hij?’

‘Voor zover ik weet een domineeszoon die het thuis niet langer uithield en op zoek is naar avontuur. Maar hij draagt een hele vracht vooroordelen met zich mee door zijn opvoeding. Hij zal een uiterst moeilijke tijd doormaken in Elmina, of waar hij uiteindelijk terechtkomt. Gewoonlijk groeien er uit dit soort lieden de ergste slavenbeulen en dronkaards. Ik wil wedden, juffrouw Van Collen, dat als u over een jaar hem weer ergens op de kust ontmoet, hij dan een leven lijdt dat zelfs daar ergerlijk wordt bevonden. Let op mijn woorden.’

Hij wees haar allerlei bijzonderheden van het fregat, de zeilen, het touwwerk, het lopend want. Hij was trots op zijn schip. Christina merkte dat aan alles.

‘Waar is de beschadigde verschansing?’ vroeg ze. ‘Weet u, van toen de Franse kapers ons aanvielen.’ ‘Ons,’ zei ze. Ze voelde zich al een lid van de groep aan boord van de Juffrouw Quinira.

‘O,’ zei hij, ‘ik heb drie scheepstimmerlieden aan boord, juffrouw. Dat was een dag later al gerepareerd.’

Op het voordek, bij de fok, lagen de soldaten te kaarten of te slapen. Sommigen schreven een brief naar huis, anderen zaten druk te praten. Een man stond meteen op toen hij de schipper zag. Christina trok natuurlijk ook de aandacht. Maar ze waren niet geïnteresseerd in een vrouw die een eigen hut had, met de schipper tafelde en kennelijk tot een andere wereld behoorde dan de hunne.

‘Alles in orde, sergeant?’ vroeg de schipper.

De sergeant knikte. ‘Alles in orde, schipper.’

‘Geen klachten over het eten?’

‘Geen klachten.’

‘We hebben nog twee weken voor de boeg.’

‘Ik weet het schipper. Mijn mannen beschouwen dat als een betaalde vakantie.’

‘Zo kun je het bekijken,’ lachte de schipper. ‘Straks zullen ze ontdekken dat de dienst op de kust zwaar genoeg is.’

‘Zwaar, schipper? Ik dacht...’

‘Van verveling,’ verduidelijkte de schipper. ‘Er is bijna nooit wat te doen. De mannen vervelen zich. Vrouwen en drank zijn dan de enige afleiding. En u weet wat de gevolgen kunnen zijn?’

‘Verslapping van de discipline,’ mompelde de sergeant. ‘En problemen met zwarte meiden.’

Christina deed of ze die laatste woorden niet hoorde. Ze leunde over de verschansing en tuurde in de verte. ‘Schipper, is dat een zeil?’

De schipper keek in de aangewezen richting, net als de sergeant.

‘Sergeant,’ zei hij toen, ‘ik ga naar het achterdek om te horen wat mijn stuurman zegt.’

Op het achterdek was nu de tweede stuurman, een jongeman van amper vijfentwintig jaar met een ernstig gezicht. ‘Een Oost-Indiëvaarder, schipper,’ merkte hij als terloops op, nog voor de schipper iets had gevraagd. ‘Op weg naar huis. Waarschijnlijk zijn er nog meer in de buurt.’

‘Waarschuw me dadelijk als het iets anders is,’ beval de schipper.

Christina volgde hem daarop naar zijn kajuit. ‘Toch nog bang, schipper?’ vroeg ze gekscherend.

Hij lachte. ‘Harm, schenk mij en de dame een borrel. ‘Zie je,’ voegde hij eraan toe, ‘het is nu bijna vier glazen. Tien uur ’s morgens. Dat betekent borreltijd.’

‘Hebt u voor mij niet iets slappers, schipper?’ vroeg Christina. Gisteren kwam het uitstekend van pas. Ik had een goede oppepper nodig na zo lang gevast te hebben. Maar nu is een borrel me te pittig.’

‘Ik heb uitstekende Spaanse wijn,’ zei de schipper. ‘Buisschieter, breng de dame een goede Spaanse port. Corazón de Jesús, dat betekent “Hart van Jezus”.’

‘Een vreemde naam voor wijn,’ lachte ze.

‘Die paapse spanjolen geven wijn de zotste namen, juffrouw. Maar ik kan u verzekeren dat hun wijnen uitstekend zijn. Proeft u maar eens.’

De scheepsjongen reikte haar een vol glas. Ze dronken samen. ‘Proost,’ zei de schipper. ‘Dat smaakt.’

De eerste stuurman kwam binnen, gevolgd door de dominee. Met vreugde werd een borrel geaccepteerd.

‘Dominee,’ zei de schipper toen, ‘ik heb op het middendek een jongeman die als assistent van de Edele Compagnie naar Elmina gaat. Hij maakt bezwaar – en terecht – tegen het vloeken. Ik zal het nogmaals verbieden. Maar hij protesteert eveneens tegen het kaartspel. Wat denkt u daarvan? Dat is wel wat overdreven, lijkt mij.’

Dominee Bley keek ernstig.

‘U moet het vloeken inderdaad verbieden, schipper,’ begon hij. ‘Wat betreft het kaartspel...’

‘Daar zal weinig aan te doen zijn,’ interrumpeerde Christina.

Dominee Bley keek haar aan. ‘Natuurlijk, de mensen doen het uit verveling, juffrouw Van Collen,’ zei hij. En tot de schipper: ‘Ik zou er maar niet te veel van zeggen, schipper. Als ze niet mogen kaarten, gaan ze ruzie maken. Dan zijn we nog verder van huis. Laat ze kaarten. En als ze hun gage verdobbelen, is dat hun eigen schuld.’

Christina kwam er nooit achter of de schipper werkelijk enige druk op zijn passagiers van het midden- en voordek of zijn bemanningsleden uitoefende om het vloeken te beteugelen. Doordat de volgende dagen het weer ietwat ruwer werd, slingerde en stampte de Juffrouw Quinira zozeer, dat het verblijf op het voordek bepaald niet plezierig was. De soldaten op het voordek zochten hun toevlucht benedendeks, waar veel minder ruimte was.

Als passagier met een aparte hut op het achterdek merkte Christina niet veel van het leven op de andere dekken. Een enkele maal hoorde zij zingen. Sommige van de liedjes deden haar heimwee krijgen naar Amsterdam. Ook was er weleens ruzie en daverde het dek van geschreeuw en gevloek. In zo’n geval ging de schipper in eigen persoon erop af om de rust te herstellen.

De tweede zondag die ze aan boord meemaakte – de eerste had ze doodziek in haar hut doorgebracht – zat ze onder het gehoor van dominee Bley, terwijl twee leden van de bemanning op blaasinstrumenten zorgden voor muzikale begeleiding. Het had wel indruk op haar gemaakt. De soldaten en andere passagiers moesten achterin op het dek zitten met de overige bemanningsleden.

Al aan het ontbijt had de schipper haar die zondagmorgen gezegd dat ze ongeveer op dezelfde breedtegraad zaten als Lissabon en dat daar een Engels vlooteskader lag. Dat betekende, had hij eraan toegevoegd, dat ze hier van de Fransen of Spanjaarden niet veel te duchten hadden. Daarna had hij haar uitgenodigd de kerkdienst bij te wonen.

Dominee Bley leek plezier te hebben in zijn taak. Hij preekte over een wat curieuze tekst, meende Christina. Prediker 5: 1 – ‘Wees niet te snel met uwen mond...’ Een uur lang borduurde hij op dat thema voort, haalde bijbeltekst na bijbeltekst aan om zijn standpunt toe te lichten en bracht de vreselijke straffen in herinnering die hen zouden treffen die Gods heilige naam ijdel gebruikten. Zijn gehoor zat roerloos en gefascineerd te luisteren. Christina kon niet ontkennen dat de man op welsprekende wijze zijn zaak verdedigde. Maar zou het helpen?

Na afloop kwam de jonge Geerkens de dominee bedanken. ‘U weet niet, dominee, hoe moeilijk het voor mij is temidden van het gezwets en gevloek te moeten leven.’

‘Met Gods hulp is alles mogelijk, mijnheer Geerkens.’ Het klonk zalvend, vond Christina, die vlak bij de dominee stond en ongewild de conversatie hoorde.

‘Jawel,’ stamelde de jongeman, ‘natuurlijk, jawel.’

Aan de welvoorziene dis, een uur later in de kombuis, merkte dominee Bley bescheiden op te hopen dat zijn woorden – met Gods zegen – het vloekverbod van de schipper zouden steunen. Christina zei openlijk wat zij dacht. ‘Dominee, u bent zeer welsprekend.’

‘Wel, juffrouw Van Collen,’ zei hij, verrast en gevleid door dat compliment, ik dank u voor uw gunstige mening. Ik probeer mijn plicht te doen als herder en leraar...’

‘Maar ik denk,’ voegde Christina er onverstoorbaar aan toe, ‘dat uw woorden weinig of geen uitwerking zullen hebben.’

‘Wat bedoelt u, juffrouw?’

‘De preek was goed opgebouwd, dominee. Maar de mensen daar beneden zien u verder nooit. U bezoekt ze niet. Weet u, dominee, dat er een man is die al sinds ons vertrek ziek ligt? Een andere man is gewond geraakt, niet in een gevecht, maar aan een ra, en zou uw bezoek wellicht ook op prijs stellen. Men kan daar heus wel wat geestelijke steun gebruiken.’

De dominee was enigszins verontwaardigd. ‘U wilt toch niet, juffrouw, dat ik me onder dat soort mensen beweeg?’

‘Ik wil niets, eerwaarde,’ gaf Christina kalm te kennen. ‘Maar de schipper bezoekt die lieden iedere dag en praat met ze. Hij beurt ze op. De schipper nam mij van de week mee op zijn dagelijkse ronde. Daarom zeg ik het.’

‘Ik wist het niet...’

‘Dan weet u het nu. En Jezus bezocht toch ook tollenaars en zondaren? Ik dacht dat het uw taak was ook deze mensen te bezoeken en te troosten.’

De schipper, inwendig genietend van de conversatie tussen Christina en de dominee, kwam nu tussenbeide.

‘We hebben geen ziekentrooster aan boord, dominee. Dat hebt u waarschijnlijk al die tijd gedacht...?’

‘Juist,’ stamelde de dominee.

‘Ik had u dat eerder moeten zeggen,’ vervolgde de schipper. ‘Het is dus mijn schuld dat die mensen van troost verstoken bleven.’

‘Ik denk,’ ging Christina verder, ‘dat u veel meer effect zult sorteren met uw preken als u die mensen eens bezoekt.’

‘Het zijn dronkaards en vloekers,’ sputterde de dominee. Hij keek de kleine kring van zijn medepassagiers rond. De heer Van Kouwenhoven zweeg, klaarblijkelijk onwillig zich in de conversatie te mengen. Kapitein-luitenant Pieter de Senilh luisterde met belangstelling en waagde het een opmerking te maken: ‘Ziet u, eerwaarde, als ik als vertegenwoordiger van de militaire macht een duit in het zakje mag doen: ik ben het wel met juffrouw Van Collen eens. Ik geloof...’ Hij aarzelde en zocht naar passende woorden. ‘Ik geloof dat de meeste mensen op het voor- en middendek het wel op prijs zouden stellen, wanneer u eens een woordje met hen wilde wisselen. Dat zal beslist in betere aarde vallen dan een donderpreek.’

‘Donderpreek,’ protesteerde de dominee verontwaardigd, ‘dat is wel wat drastisch uitgedrukt, mijnheer.’

‘Geen ruzie aan tafel, heren,’ suste de schipper.

‘Ik bedoel,’ vergoelijkte de kapitein-luitenant, ‘dat uw preek goed was, dominee. Maar er ontbrak een persoonlijk accent aan. Heus, het helpt niet deze lieden te dreigen met hel en verdoemenis. Ze zijn door de wol geverfd, het zijn veteranen uit verscheidene oorlogen of rekruten op zoek naar avontuur. Het zou me zelfs niet verwonderen als er een paar moordenaars en ontsnapte tuchthuisboeven onder zitten. Bij de rekrutering worden niet al te veel vragen gesteld. We zijn al blij als we liefhebbers voor Afrika of de West kunnen krijgen voor de magere soldij die de Edele Compagnie betaalt. Maar daarom mogen we, als het kan, die mensen op geestelijk gebied wel wat meegeven. Juffrouw Van Collen zei het zo terecht: onze Heer sprak ook met tollenaars en zondaars.’

Christina was geschrokken. ‘Moordenaars? Ontsnapte tuchthuisboeven? Is dat echt zo, schipper?’

De schipper gaf een geruststellend klopje op haar arm. ‘Maakt u zich niet ongerust, juffrouw. Vele bemanningsleden hebben al meer onder mij gevaren. En natuurlijk zullen wij u allen beschermen, als het moet. Zelfs de heer Van Kouwenhoven, nietwaar?’

Van Kouwenhoven keek zuur. ‘We moeten onze predikanten niet steeds bekritiseren,’ zei hij. ‘Laten we dat liever doen met de papisten. Dát zijn onze ware vijanden. Dat ben ik met de dominee eens.’

‘En Engeland dan?’ vroeg de schipper lachend. ‘Van de week zei u dat Engeland onze ware vijand was, niet Frankrijk of Spanje, twee papistische landen.’

‘Ik had het toen over politieke relaties, niet over religieuze. Wat de religie betreft, staat Engeland natuurlijk aan onze zijde. Maar in politiek en commercieel opzicht is Engeland onze grootste vijand.’

‘Dwalen we niet wat af?’ vroeg Christina.

Pieter de Senilh viel haar bij. ‘Inderdaad, we hadden het over de preek van onze dominee en nu zitten we weer in die verwarrende politiek.’

Dominee Bley, die even opgelucht had rondgekeken, voelde zich opeens weer het mikpunt. Hij probeerde een eventuele volgende aanval te pareren: ‘Mijn gemeente is in Elmina, juffrouw Van Collen. Ik ben tot zielenherder van de gemeente aldaar beroepen. U wilt toch niet van me vergen dat ik me opwerp als zielenherder van eenieder die mijn levenspad kruist?’

Christina lachte. ‘Wel dominee, ik denk nu plotseling aan de gelijkenis van de barmhartige Samaritaan. Die bemoeide zich ook met iemand die zijn levenspad kruiste. Maar neemt u alstublieft de opmerkingen van een Amsterdamse joffer niet al te zwaar op. Ik vraag u vergiffenis als ik u gekwetst mocht hebben, want dat was heus niet mijn bedoeling.’

De dominee was vertederd. ‘Niettemin,’ gaf hij toe, ‘zit er een kern van waarheid in uw opmerkingen. Ik zal het mij tot een gewoonte maken in de komende weken zo nu en dan naar het voor- en middendek te gaan om daar de troost van het evangelie te brengen.’

Daarmee leek het debat beëindigd. Allen stonden op, ook de heer Cardozo, die zwijgend de discussie had aangehoord.

Bij het verlaten van de kombuis zei de schipper: ‘Morgenochtend ga ik weer mijn ronde doen. Juffrouw Van Collen vergezelt me al regelmatig. Waarom komt u ook niet mee, dominee?’

Die uitnodiging kon dominee Bley vanzelfsprekend niet met goed fatsoen afslaan.

De reis verliep rustig. Het weer bleef goed. Weldra was men de Straat van Gibraltar voorbij en doemde de Afrikaanse kust aan de horizon op. Schipper Warnars merkte tegenover Christina op dat hij het liefst onder de kust voer. Hij meende dat dit veiliger was dan meer in open zee de koers uit te zetten. Bij de Azoren en de Kaapverdische eilanden wemelde het van kapers en Franse of Spaanse oorlogsschepen.

Christina genoot van de reis. Ze had geen last meer van zeeziekte. Met smaak at ze de zeekost, al was het menu soms wat eenzijdig. Haar tafelgenoten – behalve dan de heer Cardozo, met wie conversatie helaas onmogelijk was – vond ze onderhoudende lieden. Dit gold zelfs voor Van Kouwenhoven, wiens aanvankelijke koelheid en neiging tot afzondering helemaal waren verdwenen, en die zich ontpopte als een interessant causeur met een kijk op de politiek die Christina boeide. Hij sprak haar altijd wat neerbuigend aan als ‘mijn kind’, maar hij was dan ook zeker twintig jaar ouder dan Christina, dus van hem kon zij dit wel hebben. Zijn anti-Engelse houding wist hij te staven met talrijke bewijzen, en het kostte hem niet al te veel moeite Christina tot zijn zienswijze over te halen, of althans begrip bij haar te wekken voor zijn standpunt. Maar al te vaak had zij in het ouderlijk huis haar vader min of meer bedekte toespelingen horen maken op de afgunst en nijd van de Engelse bondgenoot. Bij herhaling had Van Collen de vrees uitgesproken dat deze oorlog voor ‘het perfide Albion’ – haar vader gebruikte die benaming met nadruk – een poging was om het asiento te winnen. Niet Frankrijk of Spanje moest worden verslagen, maar de bondgenoot en concurrent van de Nederlanden. Van Kouwenhoven gaf uitdrukking aan hetzelfde gevoel, maar in duidelijker en minder verhullende termen.

‘Zie je mijn kind,’ had hij haar eens voorgehouden, ‘we hebben in het verleden drie oorlogen gevoerd om ons niet te laten wurgen door deze zogenaamde bondgenoot. En ook al noemt men deze oorlog officieel de oorlog van de Spaanse Successie, het gaat om het asiento. Ik vertrouw geen Engelsman, en de vrouw die nu in Londen op de troon zit, is het fraaiste voorbeeld van hypocrisie en huichelarij. Ze houdt onze diplomaten en regeerders aan het lijntje en onderhandelt achter onze rug met Lodewijk de Veertiende om zoveel mogelijk voordelen voor haar land in de wacht te slepen ten koste van ons. Frankrijk is nu in het bezit van het asiento, maar ik verwed er wat om dat als de vrede getekend wordt, zij zich het asiento zal hebben toegeëigend.’ Christina had zich inmiddels uitvoerig laten inlichten over het begrip ‘asiento’. Ze wist nu dat het een overeenkomst betrof waarbij de regering van Spanje tegen betaling toestemming verleende voor het invoeren van Afrikaanse negerslaven in de Spaanse koloniën in Amerika. Deze overeenkomst was uiterst lucratief voor beide partijen, de Spanjaarden en de particulieren of compagnieën die in slaven handelden. Die winst was ook de oorzaak van de eindeloze conflicten, de oorlogen en de voortdurende oorlogsdreiging rondom het asiento.

‘Weet u wat dat betekent, mijn kind? Dat betekent het failliet van de handel der Edele Compagnie in West-Indië. Niet alleen ik ben dan geruïneerd, maar ook uw vader. Want wat er ook verhandeld wordt in de West, de basis is de handel in zwarten. Zo simpel ligt dat.’

Christina had geknikt. Maar dat wilde nog niet zeggen dat zij het in alles met hem eens was en dat zei ze ook.

‘Weet u wat dit voor een schip is?’ had hij gevraagd.

‘Ja, een slaafschip.’

‘Weet u wat dat betekent? Het betekent dat voor zestigduizend gulden aan koopwaar een ruilhandel wordt gedreven, allereerst in slaven en dan nog voor de helft van dat bedrag in ivoor en goud. Het ligt in de bedoeling van de schipper om minstens vijfhonderd en misschien wel zeshonderd zwarten aan boord te nemen. Die slaven koopt de Edele Compagnie in voor ongeveer vijftig gulden de man of de vrouw. Ze worden op Curaçao verkocht voor tweehonderdvijftig en driehonderd gulden. Er gaat onderweg een aantal dood. Als het meevalt misschien een dozijn, maar soms zijn het er ook meer dan vijftig en ook weleens meer dan honderd. En dan zijn er natuurlijk de mancarons, zieke en gebrekkige slaven die minder dan de volle prijs opbrengen.’

‘Waarom koopt de schipper die dan?’

‘Men probeert de dienaren van de Edele Compagnie op alle mogelijke manieren te bedriegen. Oude slaven worden opgepoetst. Hun grijze haren worden geverfd. Ze krijgen krachtvoer, zodat ze wat levenslustiger lijken. De maximumleeftijd is vijfendertig jaar. Oudere slaven worden doorgaans niet gekocht. De commiezen aan de kust die de slaven kopen, moeten hun ogen geducht de kost geven. Het is een harde handel, meisje. Niet alleen voor het zwarte vee, dat te stom is om te denken, maar ook voor ons. We degenereren erbij, we stompen af, we verliezen ons fatsoen en ons geloof. Praat met je verloofde en overreed hem om zo spoedig mogelijk zijn baan op te geven. Laat hij teruggaan naar Holland en daar een baan zoeken. Ook al heb je dan wat minder geld in de la, je verliest daar je ziel niet.’