Sabina
Vrouw van Hadrianus

Een bijzondere liefdesgeschiedenis

Nynke Smits

Primavera Pers, Leiden 2017

It is perhaps fruitless to speculate,

when the truth can never be discovered,

unless by an historical novelist.

Anthony R. Birley

Aan Harry en Lida, mijn ouders,

in dierbare herinnering

© Nynke Smits, 2017

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

isbn 978-90-5997-247-6

Ontwerp omslag: Daydream Productions/Topica, Leiden

Druk en afwerking: Wilco Printing & Binding

www.primaverapers.nl

Afbeeldingen omslag

Portret Sabina: Galleria Uffizi, Florence (foto Maria Brunori)

Portret Hadrianus: Musei Capitolini, Rome (www.history.com)

Beeld Antinous: Museo Archeologico Nazionale, Napels

Inhoud

Proloog

I Weg uit het paleis

II Een eigen plek

III Op de boerderij

IV Naar Rome!

VV ertrek uit Tibur

VI Aan de Anio

VII Rome in zicht

VIII Bij de stadspoort

IX Aankomst in de Subura

X Middag in de Subura

XI Vlucht uit de Subura

XII Op de Viminalis

XIII Mare Nostrum

XIV Op de Aventijn

XV Op de Palatijn

XVI Terug naar Tibur

XVII Egypte

XVIII Rond de Canopus

XIX Op het eiland

XX Het Circus Maximus

Lijst van personages

Stamboom van Sabina en Hadrianus

Historische feiten en aannames

Verklarende lijst namen en begrippen

Bronnen

Nawoord

Notitie M.M.

Ik, Mindia Matidia, zuster van de vergoddelijkte

Augusta Vibia Sabina, heb dit document bij testament ontvangen. Na het te hebben gelezen verzegel ik de tekst en deponeer deze in de tempel van Juno te suessa, integraal en ongewijzigd behoudens enkele notities die ik heb toegevoegd om het tijdsverloop te verhelderen.

Ik leg hierbij het lot van dit verhaal in de schoot van de godin.

M.M.

Proloog

Het was hartje winter in Tibur. Een snijdende wind uit het noorden joeg natte sneeuw over de daken van de gebouwen, over de vijvers en de tuinen. In wollen stola’s gezwachteld had ik mijn toevlucht gezocht in mijn werkkamer. Het paleis eromheen scheen leeg. Geen stemmen, geen keukengeluiden, geen voetstappen drongen door tot mijn werkkamer, alleen was er vanuit de verte het aanzwellend en wegstervend geraas van de wind. Aan mijn voeten snurkte Lupus. Hij smakte soms met de lippen of zuchtte vanuit het diepst van zijn borstkas, zoals honden dat doen, wanneer ze dreigen te stikken in hun welbehagen. De letters van de boekrol voor mij vervaagden in de toenemende duisternis.

Opeens waren daar Alexander en Philomena: ik moest onmiddellijk mee.

‘Hij is dood,’ schoot het door mij heen.

‘Kom,’ ze pakten me elk bij een elleboog. ‘Turbo zegt dat u moet komen. Het gaat niet goed met de keizer.’

Worstelend met de stola’s kwam ik overeind. Ze schoven mijn stoel achteruit, pelden de wollen mantels van mijn schouders en controleerden of de laarsjes mijn voeten goed omsloten. Lupus verplaatste zich welwillend. Zijn ogen leken te vragen wat deze plotselinge drukte te betekenen had, maar hij plofte weer neer en deed verder geen moeite. Hij was oud, de wereld ging hem nauwelijks meer aan.

Turbo liet mij halen, Hadrianus’ lijfwacht, die nooit van zijn hoofdeind week. Het enige gezelschap dat de keizer nog verdroeg. Turbo vond dat ik nu moest komen. De situatie was ernstig.

Hadrianus’ vertrekken lagen op het eiland in het hart van het villaterrein. Op een steenworp afstand van mijn werkkamer, te dichtbij voor een draagstoel. Ondersteund door de tweeling kreeg ik vleugels. We repten ons door de gangen van het paleis en over de tuinpaden. Steeds zwaarder leunde ik op hun armen. De kinderen begrepen niet dat het surplus aan levensjaren – zeker vijfendertig – mij hopeloos vertraagde. Ze trappelden van ongeduld toen ik hijgend even moest pauzeren, zij voelden geen steken in hun zij. Zo stond ik ten slotte, naar adem snakkend, voor zijn deur. Ik kreeg geen tijd om tot mezelf te komen. Turbo had ons al gehoord en de deur zwaaide open nog voordat wij klopten. Mijn blikken schoten langs hem heen naar het bed waarin de keizer lag. Hij lag er niet erg keizerlijk bij. Wat slordig afhangende lappen bedekten zijn buikige gestalte, een slap kussentje lag onder zijn hoofd gefrommeld. Hij had zich naar de deur gewend en onze blikken troffen elkaar. Ergernis trok over zijn bleke gezicht. Hij sloot de ogen, wilde de mijne niet zien. Dit bezoek was beslist niet zijn idee. Ik bleef bij de deur staan, maar toen spasmen van pijn de ergernis van zijn gezicht veegden, schoot ik op hem af en struikelde. Het kwam door de sandalen die op een slordige afstand van het bed over de vloer slingerden. Ik ving mezelf op met enkele snelle passen en voorkwam, met een naar de bedrand uitgestoken arm, dat ik met mijn hele lichaam op hem stortte. Een voet slingerde tegen zijn afhangende deken en onder het bed klonk het fragiele gerinkel van brekend glas of aardewerk. Door het leer van mijn laarzen heen voelde ik mijn tenen nat worden. Had ik zijn po omgestoten? Hij kwam half overeind, ik tilde het afhangende beddengoed op. Een walm van bederf sloeg me tegemoet, de punt van mijn laars kleurde donker. Ontzet keken de keizer en ik elkaar aan. Wat was dit? In een plas vocht tussen glasscherven lag een bleek stuk vlees. Een lever? Had hij zich de toekomst laten voorspellen?

Zijn ogen stonden vol afgrijzen opengesperd, zijn hese stem riep mij toe ‘Ga weg! Serpent! Wat heb je gedaan?’

Zijn borstkas schokte op en neer, hij hapte naar adem. Ik deinsde achteruit. Ja, wat had ik gedaan? Wat was dat stinkende stuk vlees onder zijn bed? Achter mij stonden Turbo en de tweeling als versteend. Een slaaf kwam aangerend met een kom, met water en doeken. Hadrianus sloeg hem weg en zat verwilderd op de rand van het bed, van waaronder tussen zijn blote voeten een donkere plas traag in mijn richting stroomde. Hij bleef maar naar mij kijken met wijd opengesperde ogen.

Het hart! Hij had al die jaren het hart bij zich gehouden, de nabijheid van de jongen in een conserverende vloeistof gekoesterd. Blootgesteld aan de buitenlucht was het onmiddellijk overgegaan tot bederf. De goden mochten weten wat er door hem heen ging terwijl hij hijgend naar me zat te kijken, totdat hij voldoende lucht had om mij toe te brullen: ‘Heb je nou je zin, leugenares? Je gunde mij toen niet de waarheid en nu gun je me niet zijn resten!’ Wat hij verder nog wilde zeggen bleef steken in gehijg, hij zakte achterover, zijn borstkast ging snel op en neer. Slaven kalmeerden hem met natte doeken, terwijl Turbo mij zachtjes de kamer uit loodste.

[winter van het jaar van de consuls L. Ceionius Commodus en Sex. Vettulenus Civica Pompeianus, M.M.]

I
Weg uit het paleis

[De maand augustus: de eerste dag van het verhaal en
terugblik op het jaar eraan voorafgaand, M.M.]

‘Sabina! Mevrouw! Word wakker!’

Ik zag Philomena’s contouren en rook haar slaaplucht. Zachtjes duwde ik haar van me af en werkte me naar de rand van het bed. Er was een tijd dat ik er onmiddellijk naast stond, met een soepele zwaai en direct alert, nu keek ik versuft naar de pantomime van haar ledematen. Alles duidde op urgentie. Het zweet brak me uit. Het was augustus en ik telde ruim vijftig jaren.

‘Mevrouw, Alexander is net terug uit het paleis en moet u spreken.’

De kwajongen was dus weer op missie geweest. Ik zat op de rand van mijn bed, knipperde met mijn ogen om de slaap te verdrijven en keek uit het raam. Hier en daar fonkelde nog een ster, maar het nachtelijk zwart verbleekte al. De koelte van de stenen vloer was aangenaam aan mijn voeten. Wat kon er zo belangrijk zijn dat ik op dit goddeloze uur gewekt moest worden? Normaal werd ik niet gestoord tot ver na het eerste hanengekraai, maar Philomena gebaarde me haast te maken. Ik stak kribbig mijn voeten naar haar uit en beet haar toe: ‘Help me dan!’

Ze sloeg haastig een dunne mantel over mijn schouders en vlijde mijn voeten in een paar zachtleren laarsjes.

‘Kom, kleed me straks maar verder aan. We gaan. Waar is hij?’

‘In het tablinum, uw werkkamer. Hij komt van het paleis.’ We fluisterden.

Zie je wel. Hij was bij zijn minnaar geweest. Ik trok de stola dichter om mij heen. Ha, hij had geen idee, die slimme Hadrianus van mij. Hoe een belangrijk lid van zijn lijfwacht de voeten kuste van mijn mooie slavenjongen. Nu ja, voormalige slavenjongen. Ik gebaarde om de po en Philomena trok zich terug in het vertrek naast mijn slaapkamer. Toen ik even later mijn nachtkleding schikte en klaar was om naar buiten te gaan, stond ze alweer klaar bij de deur. Mijn oog viel op de lege plek bij de drempel. Het stro waarop Lupus de afgelopen maanden had gelegen was al opgeruimd, maar er was geen tijd om daarbij stil te staan.

‘Alexander!’

Hij torende twee koppen boven mij uit en boog zich over mijn hand om de ring te kussen. Ik sloeg hem weg als een vlieg. Verschrikt vlogen zijn spichtige armen naar achteren. Zijn tuniek was slordig om zijn bruine lijf gesjord, zijn zwarte krullen piekten wild. Ook hij had overhaast een bed verlaten.

‘Mevrouw!’ Hij keek verschrikt.

‘Toch niet voor je eigen plezier erop uit geweest, mag ik hopen?’ bromde ik, en zijn ontreddering ontwapende mij. ‘Nou, laat de smoezen maar zitten, Alexander. Alles, neem ik aan, in dienst van de keizerin?’

Er brak een lach door op zijn gezicht. Ontzag en toewijding: dat zie ik bij zovelen. Maar Alexanders gevoel voor mijn humor maakte hem onbetaalbaar.

‘Alles in dienst van de keizerin, mevrouw.’ Een nijging van het hoofd en even meende ik dat hij erbij knipoogde. Philomena herademde. Achter mijn schrijftafel, de vingers gespreid op het koele porfieren blad, zette ik me schrap. Vanaf de hoeken keken twee marmeren koppen mij aan. Links een jeugdige Hadrianus, rechts…

‘Het gaat om Fuscus, mevrouw…’ Alexanders gezicht stond nu weer ernstig.

Voor het begin van de zomer had ik hier mijn toevlucht gezocht, op dit boerderijtje in een uithoek van het park rond ons buitenverblijf. Oorspronkelijk was de villa in Tibur natuurlijk ons zomerpaleis, maar de laatste jaren woonden we er permanent, zomer en winter. De zomers hier zijn milder dan in Rome, maar de winters kunnen meedogenloos zijn. De laatste was vreselijk. Sneeuwbuien en snijdende winden hielden mij maandenlang binnen de muren. Voor het eerst meende ik te begrijpen hoe het moest zijn om aan de noordgrens van ons rijk te wonen. Ik kende de muur in Britannia van zomerse expedities en de wouden aan de Donau van verhalen. Gedachten aan primitieve nederzettingen onder metersdiepe sneeuw en een niet aflatende duisternis bezorgden mij kippenvel en ik vermaande mijzelf: tel hier maar je zegeningen! Verwarmde vloeren, welvoorziene vuurkorven, royale gordijnen langs ramen met glas en solide deuren, die de tocht uit de paleiszalen hielden. Toch lag op een ochtend ook hier de wereld bedolven onder een dik pak sneeuw. Als ik meer moed had gehad en minder jaren, had ik me warm aangekleed om de toren op ons landgoed te beklimmen en een blik op de besneeuwde heuveltoppen in de verte te werpen: ik herlas Horatius’ Oden deze winter en had de blanke hoed van de door hem bezongen Soracte graag eens met eigen ogen gezien. Mijn tuinman vertelde mij later met een glimlach dat ik dan wel over godenogen had moeten beschikken: de Soracte lag een halve dagreis bij ons vandaan. Nu ja, ik was toch al binnen gebleven. Wel haalde ik op Horatius’ advies extra goede wijn van de zolder, maar ik dronk hem in mijn eentje. Een kortstondig genoegen, dat ik de volgende dag met hoofdpijn moest bekopen.

In mijn eentje, want Hadrianus en ik aten en sliepen dan wel binnen dezelfde muren maar niet onder hetzelfde dak. In de eetzaal, waar we altijd naast elkaar hadden gedineerd, bleven de tafels deze winter ongedekt. Het hart van ons paleis, waar wij in gelukkiger tijden altijd omringd waren door gasten uit verre en nabije streken, waar vleiende woorden en verzoekschriften over ons heen werden gestrooid als snoepgoed bij een triomftocht, waar wij op onze beurt voorlezers, mimespelers en muzikanten lieten optreden zodat de zalen galmden van het applaus en bulderend gelach onze oren verdoofde – dat hart klopte niet meer. De gastenverblijven lagen er levenloos bij. Eerst dacht ik dat het de kou was, de sneeuw die de wegen onbegaanbaar maakte en de tocht vanuit Rome naar Tibur, normaal slechts enkele uren, onmogelijk lang. Maar het was niet het winterweer dat bezoekers afschrikte.

In het najaar was Hadrianus ziek geworden en had hij zijn ziekbed verplaatst naar het eiland: een door een gracht omgeven rotonde, waar hij zijn studeerkamer en enkele kleine vertrekken had, een plek om zich van de wereld af te sluiten. De navel van de wereld bevond zich niet langer in Rome, maar werd nu gevormd door dat ronde miniatuurpaleis, van waaruit hij zijn rijk aan de teugel hield. De zeldzame bezoekers kwamen steeds vaker voor niets: de brug over de gracht was altijd opgehaald. Brieven kon men afgeven aan de secretaris. Eerst klopte men nog bij mij op de deur. Maar ik moet bekennen dat met het verstrijken van de weken ook voor mij de brug zelden nog werd neergelaten. Eerst mocht ik, als zich een crisis voordeed, mijn man nog verzorgen. Wanneer artsen zich om zijn bed verdrongen om de bloedingen te stelpen, mocht ik zijn voorhoofd betten met koude kompressen. Meestal knapte hij voldoende op om de touwtjes weer in handen te nemen. Maar op een gegeven moment bleef de deur voor mij gesloten. Drie mensen liet hij ten slotte nog toe: zijn lijfarts Hermogenes, zijn persoonlijke verzorger Filetus en natuurlijk Turbo.

De laatste week nooit van zijn zijde. Tijdens heel Hadrianus’ keizerschap – en dat was deze winter haast twintig jaar – was Turbo de prefect van zijn lijfwacht geweest. Hij was een nieuwkomer uit Illyrië, maar had vanwege zijn onschatbare verdiensten voor het nieuwe vaderland in het algemeen en voor Hadrianus in het bijzonder deze functie als vanzelfsprekend gekregen. Hadrianus en ik waren amper verloofd toen keizer Nerva hem naar de Donau stuurde. Hadrianus mocht zich voor de tweede maal militair tribuun noemen, maar achteraf beschouwd was hij nauwelijks meer dan een onbesuisde knaap. De goden mogen weten hoe het hem was vergaan als hij daar niet de centurio Quintus Marcius Turbo had getroffen, die zijn jonge bevelhebber over de praktijk van het soldatenleven alles bijbracht wat een officier moest weten. In de jaren die volgden, wist Turbo hem niet alleen meermaals voor stommiteiten te behoeden, maar hem ook te laten schitteren in successen. En nu, op hun beider oude dag, week deze zelfde Turbo niet van het bed van de keizer. Zijn aanwezigheid was vooral deze winter een grote geruststelling voor mij.

In dit barre seizoen leerde ik de weg vinden naar de paleiskeukens, waar het warm was en waar mijn dierbaarste bedienden hun maaltijd gebruikten. Ik schoof bij hen aan en nadat zij hun schuchterheid hadden overwonnen, deden zij hun best om me af te leiden met hun ongecompliceerde gesprekken en genoegens. We aten eenvoudig. Geen exotische vissen en schaaldieren, geen paté van vogeltjes of groenten in saus van saffraan. Zij kloven op boutjes van de geiten en kippen die op het erf van de villa waren grootgebracht. Dit was ook het eten dat ik aan Hadrianus liet brengen. Zelf was ik tevreden met kaas en eieren. Vaak was er Germana’s groentesoep, getrokken uit look, wortels, paddenstoelen en allerlei kruiden. Ik heb nooit iemand gekend die smakelijker sauzen en soepen kon bereiden dan Germana – zonder dat er een beest aan te pas komt. Ze is stokoud, deze vrouw die Hadrianus nog de borst heeft gegeven, en ik noem haar vaak ‘mijn kruidenvrouwtje’.

Er was ook altijd knapperig brood. Een excuus om de oven te blijven stoken, waar we dan dicht omheen zaten, met een kom warme wijn in onze handen. Behalve de hoogbejaarde Germana was er Galina, die als dochter van een kokspaar letterlijk in de paleiskeukens op de Palatijn was geboren. Domitianus’ paleis in Rome was net gereedgekomen. Er zijn slechtere plekken om het levenslicht te zien. Galina was het hoofd van onze keuken. Zij regisseerde diners en staatsbanketten met de discipline van een generaal. Het legertje koks en tafelbedienden dat ze gewend was te commanderen, had ik nu vrijaf gegeven, met behoud van kost en inwoning. De meesten van hen woonden met hun gezin in de bediendenbarakken op de villagronden en bleven in de buurt voor het geval de omstandigheden veranderden en hun diensten weer gewenst waren. Sommigen hadden verlof gevraagd om hun familie in de stad te gaan bezoeken. Voor het personeel was deze tijd een periode van ontspanning. Alle werkzaamheden rond de villa verloren hun urgentie. In de stallen was het rustig nu er niet langer verkeer was van gasten. Er werd niet meer voortdurend verzorging geëist voor kreupel gereden paarden, reparaties van kapotgetrokken wagens konden wachten. Er waren geen dringende missies die verse rijdieren behoefden. De paarden werden gevoerd en geroskamd, maar zonder het kritische oog van Turbo – hij liet de keizer geen moment alleen – werd ook de opzichter laks. De staljongens sjokten met paarden aan de teugel over de paden, je hoorde geen woeste galoppades, geen ratelende wielen. Op het terrein van de villa werd hier en daar nog gebouwd. Er waren projecten die Hadrianus, al dan niet samen met mij, nog in gang had gezet. Er was natuurlijk die tempel in aanbouw, voor de jonge afgod van de keizer. De baden vergden onderhoud. Maar het was alsof het rad van bedrijvigheden steeds langzamer ging draaien, steeds lustelozer, tot er nauwelijks meer ergens beweging viel te bespeuren.

Terwijl het personeel zich overgaf aan een plezierig soezen nam in mij de onrust toe. Hoewel Hadrianus lichamelijk iets leek te herstellen, had hij mij de deur gewezen en duidelijk gemaakt dat er maar drie mensen waren die hij om zich heen verdroeg. Ik kon slechts bij de keukenkachel blijven zitten en mijn wonden likken. Ze schuurden en brandden, maar ik was wel wat kwetsuren gewend en ze zouden wel weer helen. Eindeloos afwachten en werkeloos blijven zitten? Dat wilde ik niet. Ik bedacht dat ik tenminste brieven kon schrijven naar Rome, contacten onderhouden en hernieuwen, dus ik dicteerde, schreef en stuurde bodes op pad. Het resultaat was niet zoals ik had gehoopt. Van naaste familie in Rome ontving ik beleefde, maar nietszeggende antwoorden. Er kwamen geen dokters, waar ik wel om gevraagd had. Antwoord van de senaat, die ik had verzocht om publieke offers te brengen voor het welzijn van de keizer, bleef uit. Er kwam geen nieuws van vrienden over de politieke ontwikkelingen in Rome: hoe stond het bijvoorbeeld met de in december gehouden verkiezingen? Ik had niet eens gehoord wie de nieuwe consuls zouden zijn! Zelfs de bouwmeesters van het grote mausoleum dat Hadrianus aan de Tiber liet bouwen – en wat moest ik vaak denken aan dat sinistere bouwwerk, dat over niet al te lange tijd ons veraste gebeente moest bergen – hielden zich stil.

Wat kan een mens zichzelf toch goed voor de gek houden. Ik weet de stilte aan het weer en de winter en had niets door.

Eenmaal sloeg Turbo alarm en haastte ik mij naar het ziekbed. Hartje winter, zoals ik al zei. Mijn bliksembezoek aan Hadrianus werd een drama dat me bleef achtervolgen en me gruwelijke nachtmerries bezorgde.

Maar er was ook troost in mijn eenzaamheid. Ik had immers de tweeling om mij heen, Alexander en Philomena. Mijn jonge slavenstel was levendig en zorgzaam en deed er alles aan om me af te leiden. Vijf jaar geleden had Julia hen bij testament aan mij vermaakt. Julia, met wie ik drieëntwintig jaar geleden aan de wieg stond van deze twee Egyptische verschoppelingetjes, die zij heeft grootgebracht en opgeleid in alle kunsten die de mens aan de Muzen te danken heeft. Dat ze daarbij het Grieks en Latijn vloeiend beheersen, spreekt vanzelf. Julia heeft ze nooit vrijgelaten en ik stelde het telkens weer uit. Misschien omdat ik wilde dat er verschil was tussen hen en Fuscus, de schijn wilde vermijden dat hun positie een bedreiging kon vormen voor de achterneef van Hadrianus, die in hetzelfde jaar als de tweeling was geboren. Drie weeskinderen. Ik had ze alle drie kunnen aannemen en opvoeden als mijn eigen kinderen. Als de omstandigheden maar niet zo gecompliceerd waren geweest. Voor de vrijlating van de tweeling was de tijd zo langzamerhand meer dan rijp. En Fuscus? Ik had er nooit aan getwijfeld: Hadrianus zou hem op een dag als zijn wettige zoon adopteren. Zelf was Hadrianus door Trajanus pas op diens sterfbed tot zoon en opvolger verklaard. Het leek mij dat voor Fuscus de tijd begon te dringen.

Alexander en Philomena hebben mij door de winter gesleept. Philomena’s voorlezen – wat worden mijn ogen oud; hoeveel olielampen ik ook aansteek, ik kan in het halve duister binnenshuis haast geen letter meer onderscheiden – en Alexanders talloze kleine diensten, hun opgewekte aanmoedigingen: ze waren een baken van licht voor me in mijn donkerste uren. Wanneer ik ’s nachts badend in het zweet en schreeuwend uit mijn nachtmerries ontwaakte, schoot Philomena toe. Alleen zij en haar broer konden begrijpen welke angsten en gevoelens er schuilgingen achter het voorhoofd dat Philomena dan zorgzaam afwiste met een droge doek. Zij – en Fuscus natuurlijk. Maar van hem kwam de hele winter geen teken van leven.

Eindelijk: het voorjaar brak los. Van de ene op de andere dag kwam de zon in zijn volle glorie tevoorschijn en lokte mij uit mijn hol alsof ik een egel was die zijn snuit wilde koesteren in de eerste stralen. Ik spitste mijn oren en hoorde vogelgezang. Als een herstellende zieke nam ik de arm van Philomena en zei haar dat ze me mee moest nemen door de tuinen. Zo wandelden we door maart en kwamen aan bij april. Mijn wandelingen werden inspecties. Ik zag dat er nog geen begin was gemaakt met het tuinonderhoud. De perken lagen braak, de visvijvers leken vervuild en de beelden rond de Canopus vertoonden een groenige aanslag. Ik haastte mij naar mijn werkkamer en liet een notitie bezorgen bij het secretariaat van Hadrianus. Het apparaat moest weer in beweging worden gezet. De volgende ochtend meldde zich de terreinopzichter. Toen Alexander hem aandiende en zijn naam noemde, was het of mijn bloed weer begon te stromen. Maar ik moest de arme man laten wachten, want ik was al te lang niet meer in het openbaar verschenen. In de toestand waarin ik verkeerde, kon ik hem niet onder ogen komen. De volgende dag zou ik hem ontvangen.

Wat was het heerlijk om mij de rest van de dag over te geven aan een grondige opknapbeurt. Uren zat ik in bad, omringd door slavinnen die mij manicuurden, pedicuurden, epileerden, kapten, opmaakten en parfumeerden. Jurken en stola’s werden ijlings gelucht en Philomena en ik overlegden wat ik aan zou trekken. Niet dat er veel van mijn kleding en sieraden in aanmerking kwam voor zo’n simpel onderhoud, maar het deed ons goed erdoor in beslag te worden genomen. Toen we eindelijk gereed waren, was het bedtijd. Wat zonde dat ik eerst nog een nacht zou moeten slapen!

De volgende ochtend was de euforie gezakt. Hoe kon ik zo belachelijk opgewonden raken over een zakelijk gesprek met een vrijgelatene die zijn plichten had verzaakt? De ergernis over mezelf maakte dat ik humeurig was toen hij verscheen. Maar tenminste wel mooi en humeurig. Het onderhoud duurde kort. De man beaamde met spijt dat het werk in sommige delen van het park achterstand had opgelopen. Hij had, op bevel van de keizer, al zijn mensen ingezet bij de bouw van de tempel. Als de keizerin het wenste, zou hij natuurlijk extra handen huren of slaven laten kopen om het tuinonderhoud te hervatten.

‘Dat moet u doen.’

Hij boog en dat was dat.

Nog geen week later waren de heggen geknipt, de vijvers schoon, het beeldhouwwerk gepoetst. De villa begon aan de buitenkant weer te leven.

Naar het eiland stuurde ik nu om de andere dag een briefje, waarin ik informeerde hoe de keizer het maakte en of zijn vrouw hem mocht bezoeken. Telkens vroeg de keizer – in het handschrift van zijn klerk – de keizerin om geduld te betrachten. Ik voelde dat ik niet over veel geduld meer beschikte maar wist ook niet wat dat te betekenen had, waar dat op uit zou lopen.

Peinzend wandelde ik door de opgeknapte tuinen. De slaven die ik daar nu aan het werk trof, lieten hun gereedschap vallen en bogen om mij te groeten. Ik knikte afwezig terug, soms bracht ik mezelf ertoe om een praatje te maken. Ik prees hun werk en stelde vragen.

Op een ochtend nam ik, tegen beter weten in, een andere weg, alsof ik gehoor gaf aan de lokroep van een intensievere bedrijvigheid. In de verte klonk het getik van beitels op steen, het geratel van karrenwielen, het geschreeuw van opzichters, het gevloek van sjouwende, tillende, zwoegende slaven. Ik rook de geur van de steengroeve, van het smedersvuur en de touwslagerij. Energiek liep ik een laan door, sloeg een hoek om en daar stond ik, geheel genegeerd of in mijn eenvoudige kleding niet herkend, en keek naar een krioelende massa werklui rond een tempel in aanbouw: Hadrianus’ nieuwste project. Hierop had de terreinopzichter gedoeld. Een tempel voor die vergoddelijkte jongen. De fundamenten waren al gemetseld. Het Lunensisch marmer lag oogverblindend klaar om de kern van de podia te bekleden, die waren opgemetseld uit bakstenen, afkomstig uit de fabrieken van mijn familie. Toen viel mijn oog op de obelisk. Hij stond al overeind, iets terzijde opgesteld, wachtend op zijn ereplaats, midden tussen twee naar elkaar toe gekeerde tempels. Hij trof me als een dolk in het hart. Ik hapte enkele tellen naar adem. Daar stond hij dus, die obscene imitatie van een antieke obelisk, die Hadrianus had laten overkomen uit Egypte. De tekst had hij zelf gecomponeerd, zes jaar geleden, toen het monument werd opgesteld in Antinoöpolis. Ik zag het nu voor het eerst. Mijn lippen bewogen geluidloos terwijl ik de in het graniet gekerfde hiërogliefen probeerde te ontcijferen. Het bleek een gebed aan de Egyptische god Re-Harachte voor de ziel van de jongen, een lang leven voor de keizer en ja, ook voor de ‘Verheven en aan de Keizer Geliefde Sabina Augusta’.

Hadrianus en Sabina, in hiërogliefen samengebracht. Ingebed in steen vond men ons hier en overal liefdevol verenigd. Dat was nu eenmaal protocol. Maar van wat wij werkelijk hadden gedaan, wat wij hadden nagelaten en verzwegen, had de wereld geen weet. Dat stond alleen maar gekrast in mijn ziel en mijn geweten.

Inmiddels had men de keizerin ontdekt. Toen ik me omdraaide en met driftige passen wegliep, voelde ik de blikken priemen in mijn rug. Philomena moest draven om me bij te houden.

Diezelfde dag nog vertelde Alexander, die graag rondhing bij de stallen, dat daar enige consternatie had geheerst. Er waren vier mannen uit Rome gearriveerd. Ze hadden hun paarden afgegeven en de stalknechten gelast onmiddellijk verse rijdieren klaar te zetten. Twee van hen droegen het uniform van de keizerlijke garde en twee, meende Alexander, waren ‘duidelijk voorname types met een grote mond’. Ze waren korte tijd ergens in het paleis geweest, de staljongens vermoedden bij de keizer, en toen was het gezelschap weer in gestrekte draf vertrokken.

Had hij de ‘voorname types’ echt niet herkend?

Alexander haalde zijn schouders op en schudde zijn hoofd.

Toen mijn avondmaal mij in mijn studeerkamer werd gebracht, stond ik vertwijfeld midden in de kamer. Het was het kleinste vertrek in het paleis, het enige dat niet was ingericht om grote groepen mensen te ontvangen. Toch leek het aanligbed waarop ik geen rust kon vinden in een hoek te verdwijnen, leek de afstand tot mijn schrijftafel onoverbrugbaar, was het of het hemelsblauwe plafond tot aan de sterren reikte. Zelfs de duiven op het mozaïek onder mijn voeten, door de beste Griekse kunstenaars voor mij op de vloer aangebracht, zo natuurgetrouw naast hun gouden drinkschaal dat je verbaasd was geen gekoer te horen, boden dit keer geen troost. Vanaf een ander vloerpaneel keek een paar toneelmaskers me spottend aan.

Wat moest ik nog hier? Wat had ik te verliezen?

Tijdens het wandelen was mijn oog al eens gevallen op dit boerderijtje, in een uithoek van ons villapark. Een eigen woning! De vrijgelatene die ik eruit joeg en goed compenseerde, pakte lachend zijn biezen. Ik nam mijn intrek met de kleinst mogelijke hofhouding. Behalve Alexander en Philomena vroeg ik Galina met mij mee te gaan. Ik liet Turbo weten waar ik te vinden was en dat in het paleis Galina’s zoon haar functie overnam als hoofd van de keukens. Voor mijn boerderij heeft Galina een goede koksmaat uitgezocht en twee of drie slaven waar ze absoluut van op aan kon. Geen geklets en geen heen en weer geloop, was hun opdracht. Uit het paleis heeft ze enkele meubelstukken laten overkomen en een deel van mijn bibliotheek. Meer had ik niet nodig.

II
Een eigen plek

[de maanden juni en juli, M.M.]

Het werd juni. Ik woonde op mijn boerderij, maar het gevoel vrij te zijn, keizerin van mijn eigen imperium, was van korte duur. Het was een adempauze, een ingebeelde onafhankelijkheid. Op een ochtend werd ik wakker en dacht: Waar blijft hij? Waarom laat hij mij niet halen? Hadrianus had toch tenminste kunnen eisen dat ik terugkwam? Of vragen, al was dat niet zijn stijl. Belachelijke fantasieën natuurlijk. Ik greep nog eens naar de brief die ik de dag ervoor van Fuscus uit Rome had ontvangen. Hem had ik gesmeekt mij te komen bezoeken. ‘Fuscus,’ had ik geschreven, ‘vast en zeker roepen paleiszaken jou, beoogd opvolger van de keizer, geregeld naar Tibur. Als lieveling van de keizerin zul jij je tante Sabina nu toch wel spoedig komen bezoeken?’

Zijn korte antwoord, waar ik tien dagen op moest wachten, luidde: ‘Lieve tante, ik hoop dat het u goed gaat. Helaas houden verplichtingen mij hier in Rome. Wanneer de omstandigheden het toelaten, zal ik u zeker bezoeken. Servianus maakt het goed, maar zijn broze ouderdom staat niet meer toe dat hij de zomer in Tibur zal doorbrengen.’

Zoals zo veel Romeinse families die nauwe banden met de keizer hadden, bezaten ook Fuscus en zijn grootvader Servianus een landgoed in Tibur. Met een comfortabele draagstoel kon zelfs de negentigjarige Servianus snel en veilig naar zijn buitenhuis op het platteland worden gebracht. Hier was de zomer heel wat beter uit te houden dan in Rome. Wat had dit te betekenen? Zo’n kort, nietszeggend briefje had ik van Fuscus niet verwacht.

En dan was er mijn zuster Mindia. Ook zij had me laten weten dat ze niet snel naar Tibur kon komen. Zaken hielden haar op in Rome. Mijn zuster, zakenvrouw en ereburgeres van een stadje in Campanië, verbleef dus ook in Rome. Iedereen had het erg druk, daar in Rome. Ik begon me af te vragen of ik niet zelf naar Rome moest vertrekken. Dáár waren de mensen die ik graag om me heen had en dáár hoefde men zich blijkbaar niet te vervelen.

In die dagen was er ook het akkefietje met Alexander. In mijn rusteloosheid vroeg ik hem of hij nog wel in het paleis kwam. Misschien kon hij me iets over Hadrianus vertellen. Natuurlijk kwam hij daar; ik had hem vaak genoeg zien vertrekken. Maar we hadden het er nog niet over gehad. Zijn reactie verontrustte mij aanvankelijk. Blozend en schutterig stond hij voor me. Hij was even oud als Fuscus, maar wat een verschil tussen deze nog onvolwassen en baardeloze Egyptenaar in zijn eenvoudige tuniek en die in toga gestoken, zelfverzekerde neef van mij. Zoals gezegd, het had Alexander niet aan opvoeding ontbroken. Als hij niet verlegen was, kon hij zich uitstekend uitdrukken. Al was hij niet, zoals een jonge Romein van goede familie, formeel opgeleid in de welsprekendheid, gewoonlijk zat hij echt niet om woorden verlegen. Wat Julia hem verder had meegegeven, was een flinke portie gedienstigheid en loyaliteit. En ik voelde aan mijn water dat hij daar op dat moment een probleem mee had. Met enig trekken en duwen kreeg ik het verhaal eruit: hij had een minnaar in het paleis. Iemand van de pretoriaanse garde, iemand dus uit Hadrianus’ lijfwacht.

In razend tempo joegen verschillende gedachten door mijn hoofd. Moederlijke bijvoorbeeld: hiervoor had ik hem moeten behoeden! Woedende: wie is die schurk die het in zijn hoofd haalt mijn slaaf in te palmen! En opportunistische: misschien wel handig, een spion in de omgeving van mijn man.

Alexander stond nerveus aan zijn tuniek te frunniken. Ging ik het hem verbieden? Ging ik zijn minnaar in moeilijkheden brengen?

‘Neem plaats, Alexander.’ Ik gebaarde naar een stoel en ging er zelf ook bij zitten. ‘Ik weet niet of mij dit bevalt.’ Ik pauzeerde. Hoe voerde je een gesprek als dit?

De moeder in mij nam eerst het woord. ‘Hij is je minnaar, zeg je. Is dat iets wat jij ook wilt? En als je het niet wilt, kun je daar dan een eind aan maken?’

Een blos bekroop zijn gladde wangen. Hij keek wanhopig naar alle kanten en vermeed mijn blik. ‘Ik wilde het ook,’ kwam er ten slotte uit. En toen zijn ogen even later toch de mijne ontmoetten, herhaalde hij heftig: ‘Heus, mevrouw Sabina, voor Varius ben ik een vrij man. Niets tegen mijn wil.’

‘Aha!’ Nu de kwam de beledigde meesteres in mij naar boven. ‘Een vrij man. Denkt die Varius dat jij vrij bent?’

Alexander keek naar de grond. De blos verspreidde zich over zijn hals en borst. Ik wachtte.

‘Ik heb gezegd dat ik vrij was,’ mompelde hij bijna onhoorbaar.

Geen geringe bekentenis. Een slaaf die pretendeert geen slaaf te zijn: een vergrijp dat nauwelijks onderdoet voor weglopen.

‘Weet jij wel welke straffen er staan op het ontkennen van je slavernij?’

Hij kromp in elkaar. Hij had er vast wel van gehoord. Zweepslagen, brandmerken of erger. Van onder zijn wenkbrauwen keek hij me benauwd aan. Meende ik dat nou?

Nee, dat meende ik niet. Maar uit het aangrenzende vertrek kwam een ontstelde kreet.

‘Kom binnen, Philomena! Zit jij ook in dit complot?’

Schuldbewust, met gebogen hoofd stonden ze tegenover mij en ik liet mijn toneelstuk met de dreigementen maar varen.

‘Ik denk dat we maar één ding kunnen doen,’ zei ik ten slotte. ‘Het is duidelijk. Jullie zijn je slavenbestaan ontgroeid. Als ik jullie niet onmiddellijk vrij laat, gaan jullie je alleen nog maar slechter gedragen.’

Philomena wilde protesteren, maar ik snoerde haar met mijn opgeheven hand de mond. ‘Nee nee. Het is me duidelijk dat ik jullie levens niet langer in de hand kan houden. Jullie zijn volwassen nu. En óf ik moet dit… dit gedoe met die gardist verbieden, óf ik moet jullie werkelijk vrij maken.’

Ze keken angstig, dit was niet waar ze op uit waren geweest. En voor mij was het geen ideaal moment om mijn trouwe tweeling, mijn steun en toeverlaat, mijn belangrijkste gezelschap, de gelegenheid te geven bij mij weg te gaan.

De dagen erna probeerden zij mij uit alle macht hun vrijlating uit het hoofd te praten. Hoe harder zij hun best deden mij van hun onmisbaarheid te overtuigen, hoe meer ik in mijn voornemen volhardde. Ten slotte stemden ze toe. Ik liet mijn secretaris uit het paleis komen en een contract opstellen. Ze waren vrij, maar zouden mij nog drie jaar tegen een fatsoenlijke vergoeding dienen. Mocht ik binnen die tijd overlijden dan kregen ze een royale erfenis. Ze bleven roepen dat dat allemaal niet nodig was, maar ten slotte kreeg ik genoeg van hun gesputter. Ik duwde ze een schrijfstift in de hand. ‘Dit is het laatste waartoe ik jullie dwing: tekenen!’

Ook de opportunistische keizerin die een spion had gewenst, kreeg haar zin. Alexander gaf mij alle informatie door die hij uit zijn minnaar Varius los wist te peuteren. De keizer zat nog steeds in zijn rotonde. De arts bezocht hem dagelijks, maar het toenemend aantal bezoekers deed vermoeden dat hij goed genoeg was om zich bezig te houden met staatszaken. Wanneer ik namen vroeg, moest Alexander het antwoord vaak schuldig blijven. Er waren weinig oude bekenden bij. Varius had een luidruchtige woordenwisseling opgevangen tussen Hadrianus en zijn architecten, Nepos en Apollodorus. Beiden hadden een lange en uitstekende staat van dienst. Waarom maakte Hadrianus ruzie met hen? Ik wist dat de keizer er eigenwijze opvattingen op nahield waar het ging om zijn vele bouwprojecten in Rome. Maar hij had altijd de tact en overredingskracht bezeten om de architecten van zijn visie te overtuigen, of voldoende gezond verstand om zo nodig bakzeil te halen. Hadrianus had een paar maal bezoek gehad van Lucius Ceionius Commodus, de nieuwe consul, en van enkele lagere magistraten. Dat wekte vertrouwen, want dat betekende dat hij nog, of opnieuw, de vinger aan de pols hield wat betreft bestuurlijke zaken. Alexander moet gezien hebben hoe ook regelmatig een senatorenzoon uit de hoogste kringen, Marcus Annius Verus, de keizer bezocht. Hij moet het voor mij hebben verzwegen, had niet door dat het ging om iets anders dan knapenbezoek.

Hoe meer mensen Hadrianus bezochten, hoe meer het aan mij begon te knagen: waarom hoorde ik niets van hem? Ik had voor mijn verhuizing een kort briefje aan hem laten afgeven: ‘Als jij me niet meer tot je toelaat kan ik niet meer in je nabijheid verkeren. Als je me zoekt: vraag Turbo waar ik ben.’

Turbo, die ik van mijn verblijfplaats op de hoogte had gesteld, was me wel nog een keer komen opzoeken. Hij zei dat de keizer niets wist van zijn bezoek en vroeg of hij iets voor me doen kon. Hij bevestigde dat Hadrianus mijn post vertraagde. Hij vroeg of ik hulp of bescherming nodig had. Of ik niet terug wilde komen. Ik heb hem geruststellend op zijn met leer beklede schouder geklopt en vriendelijk bedankt. Toen hij wegreed, keek ik hem na. Zijn paard sjokte, Turbo’s brede rug leek een tikje gekromd.

Een dag of wat later kwam Alexander terug van het paleis met aan zijn arm de oude Germana. Ik had Hadrianus’ voedster, die zowel in Rome als hier in Tibur bij ons in onze privévertrekken had gewoond, bij mijn vertrek de keus gelaten: in het grote paleis blijven wonen, wat voor haar aantrekkelijk zou zijn omdat ook haar zoon en kleinkinderen daar hun werkzaamheden verrichtten, of meegaan naar mijn boerderijtje. Ze kwam dus toch. Ze stak over, van hem naar mij, gevolgd door een slavin die haar bezittingen in een mand op haar hoofd droeg. De slavin en de mand waren, na zo’n lang leven, haar enige bezit. We omhelsden elkaar. Ik stelde geen vragen en zij legde niets uit. Ze nam rustig haar plaats in onze kleine huishouding in. Het liefst scharrelde ze in de tuin, waar ze de kruiden die ze door haar slavin uit de paleistuinen liet brengen een plekje gaf. Ze bracht offers van wijn of olie aan de verwaarloosde huisgoden bij het altaar in de keuken, naast de latrine. Ze prevelde haar gebeden in het Latijn of in dat onbegrijpelijke Iberische dialect uit Hadrianus’ geboortestreek. Hetzelfde geheimtaaltje waarin ze met Hadrianus placht te smoezen en dat Hadrianus zijn boerse tongval had opgeleverd. Ik had er heel wat jaren voor nodig gehad om mijn man fatsoenlijk accentloos Latijn te leren spreken. Bij het keukenaltaar bad Germana om gezondheid voor de keizer, voor Sabina en voor zichzelf. Soms wierp ze mij een verwijtende blik toe, omdat ik mijn religieuze plichten verzaakte. In het vroege voorjaar, toen de avonden nog fris waren en we het paleis nog niet hadden verlaten, had ik haar vaak in de keuken aangetroffen, duttend in een hoekje, naast de warmte van de oven. Soms nodigde ik haar dan uit in mijn eigen vertrekken. Voor een vrouw die ooit de keizer gezoogd heeft, leken zachte kussens mij passender dan het kale hout van een kruk. Nu goed, ik geef toe: het ging mij vooral om de verhalen. Soms vroeg ik me af hoe helder ze was. Wat hoorde, zag of begreep zij nog? Ze vertoonde tekenen van vergeetachtigheid. Zo kon ze direct na de maaltijd, wanneer het vaatwerk net was opgeruimd, haar slavin commanderen opnieuw de tafel te dekken. Toen ik vlak na haar aankomst voorzichtig informeerde hoe het gesteld was met de keizer, leken haar gewoonlijk zo schrandere ogen opeens leeg en wist ik niet wat er in haar omging. Óf er nog iets in haar omging. Maar als ze bij mij in mijn werkkamer zat, borrelden de herinneringen uit Hadrianus’ kindertijd moeiteloos naar boven. Die verhalen verveelden mij nooit.

Met juli kwam de hitte die me naar binnen dreef. Alexanders enthousiasme om mij steeds op de hoogte te stellen leek af te nemen, meer een corvee te worden. Maar ik had geen mededogen. Nu moest hij ook doorgaan met zijn missie. Het belangrijkste leek mij dat Varius argeloos en in hem geïnteresseerd bleef. Onze moeite werd beloond, want anders was een schokkende gebeurtenis zeker voor mij verborgen gebleven. De pretoriaanse garde in Rome had een senator gedood. Iemand uit de familie van de Pedanii. Een ver familielid van Fuscus. Varius was zo geschrokken dat een collega-gardist een senator had gedood in opdracht van de keizer, dat hij zijn hart bij zijn jonge minnaar had uitgestort. En Varius was niet ten onrechte geschokt. Als het waar was dat Hadrianus opdracht had gegeven tot deze moord, dan was er een grens overschreden en had hij zijn eigen politieke vonnis getekend. Dan riep hij een opstand over zich af. Keizers hebben een precaire relatie met senatoren en ridders. Regel één voor een keizer: houd de hogere standen te vriend. Bij zijn aantreden, achttien jaar geleden – Hadrianus bevond zich op dat moment in Syrië – waren er uit zijn naam vier senatoren geëxecuteerd. Turbo’s voorganger, Acilius Attianus, was de aanstichter geweest van dit ongelukkige voorval. Hadrianus had zijn prefect en de situatie in Rome nog niet voldoende in de hand gehad. Ik zag dat als een beginnersfout. Een fout die hem de rest van zijn carrière als een hinderlijke steekvlieg zou blijven achtervolgen. Geen moment liet de senaat meer haar aandacht verslappen. Die senaat was altijd het cement geweest van ons huwelijk: steeds hebben Hadrianus en ik onze krachten gebundeld om het wantrouwen bij de hoogste standen in Rome weg te nemen. Onder hetzelfde juk trokken we de kar van het keizerschap. Het volk hield van zijn keizer. De relatie met de ridderstand was uitstekend, maar de senatoren moesten onophoudelijk worden gepaaid. En nu had Hadrianus precies dat gedaan waarvan hij had gezworen het niet te doen. Ik probeer het me voor te stellen: achttien jaar diplomatiek optreden van ons samen met één klap, of slag, of steek – wat zou het geweest zijn? – teniet gedaan. Alles verbruid. Ik liep heen en weer door mijn binnentuin en kloof op mijn knokkels. Was hij gek geworden? Moest ik nu toch naar hem terugkeren? Kon ik nog iets uitrichten? Had ik in het paleis moeten blijven? In wezen had ik het goed gezien: blijven zou mij alleen maar medeplichtiger hebben gemaakt. Niet dat het in de perceptie van de Romeinse senaat uitmaakte of ik in het paleis zat of daarbuiten. Maar mijn intuïtie was juist geweest: de man werd ontoerekenbaar.

III
Op de boerderij

[De maand augustus: de dag voorafgaand aan
de escapade, M.M.]

Op het moment dat Alexander kwam aanrennen om mij te waarschuwen, was ik alleen buiten. Ik liep graag rond in mijn ommuurde tuin, waar ik vaak de slaven van het werk hield, me liet informeren over de namen van de planten, kruiden en groenten. In overleg met de tuinman had ik ook enkele bomen en wijnstokken laten planten en ik verheugde mij op mijn eigen druivenoogst. Op mijn oude dag was ik een nieuwe liefhebberij gaan ontwikkelen. Een belangstelling die ik te danken had aan Germana, die mij in de vroege ochtendkoelte of nadat ik eindeloze uren in mijn studeerkamer op handschriften had zitten turen in de namiddag, als de zon wat milder werd, mee naar buiten nam.

Alexander had hem zien aankomen, of misschien had hij hem wel uit het paleis zien weggaan en was hij vooruitgesneld.

‘Mevrouw!’ Hij hijgde zo zwaar dat hij nauwelijks kon spreken. ‘Mevrouw, de keizer komt eraan!’

Ik veegde mijn handen af aan mijn tuniek, stopte haastig wat losgeraakte vochtige pieken achter mijn oren. Mijn gezicht was verhit. Al was het laat in de middag, de zon had nog kracht. Vanwege de tuinwerkzaamheden droeg ik een groflinnen, kleurloze tuniek en oude sandalen. Ik begon te lijden aan decorumverlies. Elke dag was ik wakker geworden met de vraag: ‘Zou hij komen?’ Elke avond was ik onrustig ingeslapen met een wrokkig: ‘Dan niet.’ Overdag kwelde mij meer dan eens het idee dat ik iets doen moest. Hij was, kortom, nooit uit mijn gedachten. Behalve die middag, toen ik me druk stond te maken over de slakken die aan mijn druiven vraten. Ik keek Alexander een moment hulpeloos aan. Hij riep Philomena, die de situatie snel overzag. Zij waarschuwde Galina en in een mum van tijd lukte het haar mijn gezicht met een koude lap te koelen, mijn wangen en ogen van de juiste kleuren te voorzien en mijn haar in orde te brengen, terwijl Galina een fatsoenlijke jurk voor mij haalde, die ze mij ter plekke aantrokken. Ik had geen tijd om na te denken, maar de metamorfose maakte tenminste dat ik me een tikkeltje rustiger voelde.

Ik wachtte hem op bij de poort van de tuin. Bij het zien van de draagstoel maakte mijn hart een buiteling. Ze moesten hem dragen! Maar wat had ik dan verwacht? Dat hij opeens zijn paard weer kon berijden of dat hij te voet was gekomen? Er brokkelde al iets af van de verdedigingsmuur die ik in me had opgetrokken. Een slaaf moest hem uit de draagstoel helpen. Hadrianus droeg een grauwe, grof geweven tuniek, hij had zich niet opgedoft om indruk te maken en zijn bewegingen waren stram en houterig. Ik kon me niet bedwingen en draafde de man die ik de hele zomer van een veilige afstand had verguisd tegemoet, pakte hem vast en sloeg zijn arm om mijn schouder om hem te ondersteunen. Ik wilde hem meenemen naar mijn werkkamer en in de zachte kussens van een rustbank duwen. Maar hij hield me met een geïrriteerd gebaar op afstand, leunde op een wijnstok, en zei bitter: ‘Doe geen moeite. Ik doe er beter aan op mijn slaaf en deze stok te vertrouwen. Kan ik ergens zitten?’ Hij strompelde langs me heen door de tuinpoort en vond een bankje.

Ik kon niet anders dan naast hem plaatsnemen, in de schaduw van zijn brede en toch broze gestalte. Het bonken van mijn hart in mijn oren overstemde het vingergeknip waarmee hij het personeel op afstand joeg. Hij moest even op adem komen, opende zijn mond en sloot hem weer. Zijn blik gleed langs mij heen terwijl hij zijn ogen samenkneep en om zijn lippen plooide zich een glimlach. Ik keek om en daar verscheen Lupus. Het dier had al weken roerloos bij de deur van mijn slaapvertrek gelegen, nauwelijks nog etend of drinkend. Nu had hij lucht gekregen van zijn baas en zijn laatste krachten verzameld. Baas en hond, wankel en grijs. Op onzekere poten bereikte hij Hadrianus en legde zijn kop op diens knieën. De vingers die de meester om zijn kop heen kromde, leken verrassend jong en krachtig vergeleken bij het gegroefde gezicht dat zich in de vacht van de hals verstopte. De voor mij bedoelde woorden klonken gesmoord.

‘Het spijt me, ik versta je niet, Publius.’ Mijn hart bonsde nog harder. Hoopte ik nu nog dat hij me zou vragen om terug te komen naar het paleis? Moest ik laten blijken wat ik wist over de laatste gebeurtenissen?

Hadrianus tilde zijn hoofd op en we keken elkaar aan. ‘Ik heb Turbo weggestuurd. Hij is onderweg naar zijn geboorteplaats.’

Turbo weg? Verbannen naar Dyrrhachium, een onbetekenende kustplaats aan de overkant van de Adriatische Zee? Turbo, die al vóórdat Hadrianus en ik elkaar kenden als centurio bij hem in dienst was getreden en hem nooit in de steek had gelaten. Die belangrijke commando’s voor hem had gevoerd en al snel na Hadrianus’ aantreden als keizer tot prefect van de garde was benoemd, in plaats van Acilius Attianus. Turbo, die de laatste jaren geen moment van zijn zijde was geweken. Hij had al lang de leeftijd bereikt waarop soldaten en centurio’s met eervol ontslag gaan en van hun pensioen mogen genieten. Maar dat was niet wat Hadrianus bedoelde met ‘Hij is onderweg naar zijn geboorteplaats’. Turbo was zeker afscheid komen nemen als hij uit vrije wil en in eigen tempo vertrokken was. Was hij mij daarom misschien begin deze zomer komen bezoeken? Was dat zijn afscheid geweest?

Wat had Hadrianus nu weer bezield? Hij keek weer naar de hond, waarschijnlijk om mijn blik te ontwijken. We zeiden een tijdje niets. Ik feliciteerde mezelf. Zwijgen en rustig blijven was vast niet wat hij van mij had verwacht, niet waar hij op had durven hopen. Ik zweeg echter niet uit onderdanigheid, maar omdat ik voelde dat het meer effect zou hebben. En dus ging hij verder.

‘Ik ben je geen verklaring schuldig.’

‘Die vraag ik ook niet!’

Hij stoof nu op. ‘Misschien is het wel aan mij om een verklaring te eisen. Hoe haal je het in je hoofd om het paleis te verlaten? Je moet wel gek zijn om je te verstoppen in een krot als dit!’ Hij maakte een minachtend gebaar in de richting van mijn dierbare boerderij en ging even verzitten. Ten slotte schraapte hij zijn keel en vervolgde rustiger: ‘Goed dan, deze demonstratieve afzondering heeft lang genoeg geduurd. Dit is geen plaats voor de winter.’ Hij kraste met zijn stok in het grind. ‘Morgen stuur ik een wagen en een stel mensen. Jullie laden alles weer in en komen gewoon terug naar het paleis. Waar de Augusta thuishoort.’

Mijn hart werd kalmer, ik voelde geen angst meer. Hij wilde me terug. Maar wat had ik bereikt als ik me als een tamme kraai terug in mijn kooi liet stoppen? Daar had ik geen zin in.

‘De Augusta…’ zei ik bedachtzaam, ‘… bedankt voor de eer.’ Ik tilde mijn hoofd op en keek hem recht in de ogen. ‘Je vergist je namelijk. Een paleis waar moorden worden beraamd en verbanningen worden bekokstoofd is niet een plek waar de Augusta thuishoort. Ik…’

Zijn gezicht was rood aangelopen, zijn ogen spuwden vuur. ‘Hoe dúrf je!’ Zijn speeksel vloog glinsterend door de lucht. ‘Je mag van geluk spreken dat ik je terughaal. Ik zou je naar een rotspunt in de Kaspische Zee moeten verbannen. Jij, die mij zo openlijk minacht. Je zet me voor schut met je idiote gedrag!’ Hij moest even op adem komen.

‘En jij? Jouw gedrag richt ons allebei te gronde!’ riep ik uit. ‘Je vermoordt een senator, je wantrouwt je beste vrienden en je stuurt ze in ballingschap! Hoe kan ik rustig in je nabijheid zijn en toekijken bij alles wat je aanricht? Nee, ik zou inderdaad beter af zijn als je mij ook in ballingschap stuurde. Dan kon iedereen tenminste zien dat ik er niet meer bij hoor. Hoor je me? Ik hoor er niet meer bij!’ Ik was overeind gekomen en stond druk gebarend in de richting van allerlei denkbeeldige ballingsoorden tegenover hem.

Hij schreeuwde niet terug, maar beheerste zich. Hij stootte een kort lachje uit, dat duizend naalden in mijn nek schoot en het haar op mijn armen recht overeind liet komen.

‘Kom Sabina, je denkt toch niet dat je een keus hebt?’

‘O, denk je dat ik die niet heb, Publius?’ Ik hoorde hoe mijn stem trilde en voelde mijn benen zwabberen terwijl ik opstond. Ik strekte mijn arm uit, wees naar hem. ‘Jij! Jij! Jij mag dan de wereld regeren, maar denk maar niet dat jij ook voor mij zomaar alles bepaalt! Denk je dat ik ga doen alsof er de laatste maanden niets is gebeurd? En denk je dat ik straks met jou naar die tempel ga om die vergoddelijkte minnaar van je te aanbidden? Die knaap was ook al een van je slachtoffers. Als hij jou niet had gekend, had hij nu nog geleefd! Trouwens,’ voegde ik er in een moment van totale verstandsverbijstering aan toe, ‘wat had zijn mummificatie voor zin als je zijn hart hebt gehouden, waardoor hij…’ Geschrokken sloeg ik de hand voor mijn mond. Wat had ik gezegd? Waarom zou ik hem aanwrijven dat hij Antinous op die manier een gunstige berechting na de dood had ontnomen? Een bijgeloof waar immers Hadrianus noch ik werkelijk waarde aan hechtte?

Hij zat me een tijdje roerloos aan te kijken, de wenkbrauwen eerst opgetrokken van verbazing, daarna in woede gefronst maar ten slotte ontspanden zijn trekken zich, trilden zijn neusvleugels, en viel er alleen nog maar minachting op zijn gezicht te bespeuren. Hij zei niets, stond langzaam op en plantte zijn voeten en de stok stevig op de grond. Ondanks zijn zwakke gezondheid stond hij indrukwekkend voor me, als een eerbiedwaardige oude eik. Ik was ook opgestaan, gaf geen krimp. Zo stonden we dan gekromd tegenover elkaar in de aanvalshouding, als het twistzieke godenpaar Jupiter en Juno. Hij wees naar mij met een bevende hand. ‘Jij… jij,’ begon hij hees, ‘pas jij maar op, dat jij niet nog eens stikt in je eigen opstandigheid! Morgen word je gehaald. En ik heb nóg een nieuwtje voor je.’ Hij pauzeerde een ogenblik, veegde met zijn harige arm het spuug uit zijn snor. ‘Ach nee, dat wist je nog niet hè? Die lievelingsjongen van je, die Fuscus. Helaas. Ongeschikt voor het keizerschap. We nemen een ander.’

Ik probeerde zijn woorden te bevatten. Maar toen hij een slaaf de opdracht gaf om Lupus in zijn draagstoel te leggen en zei: ‘Die hond neem ik nu mee. We moeten hem uit zijn lijden verlossen,’ kon ik mij alleen maar woordeloos terug laten zakken op de bank. Ik zag hem niet vertrekken, ik weet niet wat er daarna precies is gebeurd. Toen ik weer bij zinnen kwam, zat ik nog steeds op de bank, met aan weerszijden van mij Germana en Galina. Voor me stond de tweeling ontredderd te kijken. Ik spiedde tussen hen door en langs hen heen en in het tegenlicht van de ondergaande zon zag ik duidelijk de silhouetten van twee schildwachten.

Ze hebben me naar de keuken begeleid. Germana probeerde mij van haar soep te laten proeven. Philomena stilde met haar strelende handen het schokken van mijn schouders. Mijn tranen waren niet te stelpen. Hij had mijn Lupus meegenomen. ‘Lupus,’ snikte ik, onophoudelijk, ‘Lupus.’ Ten slotte lukte het Germana wat soep bij me naar binnen te lepelen en dat miste zijn kalmerende uitwerking niet. Gewillig ging ik naar bed.

IV
Naar Rome!

[de maand augustus: 1e dag van de escapade, M.M.]

‘Het gaat om Fuscus,’ had Alexander gezegd. We stonden tegenover elkaar aan weerskanten van mijn werktafel. In de verte kondigde een haan vol bezieling de nieuwe dag aan. Wat was er met Fuscus?

Ik stelde me voor hoe Alexander de vorige avond was weggeslopen, over de muur was geklommen, uit het zicht van de wachter. Hoe hij in de richting van het paleis was gerend. Misschien wel dekking zoekend achter bosjes en bomen om niet te worden gezien. Zijn minnaar had ontmoet, op een geheime plaats in het park of gewoon openlijk naar hem toe was gegaan in de barakken van de keizerlijke garde. Waar hij misschien al bekend stond als de jongen van Varius.

‘Ik luister, Alexander.’ Mijn blikken waren gevestigd op de andere hoek van mijn werktafel, op de buste van Fuscus.

‘En wat Varius betreft…’ Hij knipperde nerveus met zijn ogen.

‘Vertel nu maar, jongen.’ Ik draaide mijn gezicht naar hem toe. ‘Wat weet je van Fuscus en wat is er met die Varius van jou? Het enige wat ík weet is dat Fuscus blijkbaar uit de gratie is.’

Hij knikte en haalde diep adem. ‘Mevrouw, ik ben zo snel als ik kon hier naartoe gekomen. Ik was dus bij Varius en die werd plotseling weggeroepen. Het klonk erg dringend en het leek me allemaal nogal belangrijk, dus ik dacht: ik blijf wachten. Na een tijd kwam hij terug en joeg hij me weg. “Ga naar huis, ik heb haast,” zei hij eerst. Maar terwijl hij zijn uniform aantrok en zijn spullen bij elkaar zocht, hielp ik hem met van alles en probeerde ondertussen te weten te komen wat er aan de hand was. “Wat is er gebeurd? Waarom die haast? Je kan het mij toch wel vertellen?” zei ik. En hij was zo gehaast dat hij er nauwelijks op lette wat hij losliet tegenover mij en zo kwam ik te weten dat de keizer hem tot prefect van de garde had benoemd.’ Alexander keek mij even onderzoekend aan. ‘U wist toch van Turbo hè?’

Ik knikte. Dat was me sinds de vorige middag bekend, ja. Dus Varius volgde hem op. ‘Vertel verder.’

‘En nu moest hij onmiddellijk naar Rome. Hij heeft een boodschap voor de nieuwe eh… zeg maar opvolger van Fuscus.’

‘Opvolger van Fuscus?’ Daar had ik nog geen seconde over na gedacht. Opvolger van Hadrianus, werd daar mee bedoeld. ‘Naam!’ commandeerde ik. ‘Zeg op, wie is die zogenaamd nieuwe opvolger?’

‘Ja…’ Alexander pauzeerde weer even. ‘Dat is Lucius.’

Lucius. De mooie, ons allen welbekende Lucius Ceionius Commodus. De consul.

Alexander haalde hoorbaar diep adem. ‘Helaas, wat Fuscus betreft mevrouw…’

Mijn tenen klauwden zich in de voering van mijn laarsjes. Achter mij ritselde Philomena. Ik knikte hem toe. ‘Ga door!’

‘De keizer heeft spionnen op hem gezet. Al een tijdje. Het vermoeden bestond dat Fuscus een aanslag op Hadrianus voorbereidde…’

‘Belachelijk! Wat zijn dat voor spionnen!?’

‘Hoe dan ook,’ vervolgde Alexander behoedzaam, ‘de keizer had redenen om Fuscus niet meer te vertrouwen.’

Niet meer te vertrouwen? Wat een waanzin! Die aloude vete met Fuscus’ grootvader Servianus, Hadrianus’ bloedeigen zwager, was toch al lang verleden tijd? Werden hier oude wonden opengekrabd? Alexander onderbrak mijn gedachten.

‘De keizer begon zijn maatregelen te nemen. Bereidde Lucius Cei… Cei.’

‘Ja, ja, we kennen hem maar al te goed. Ga verder!’

‘Bereidde die consul voor om het over te nemen. Maar u snapt dat ze Fuscus niet gewoon maar zijn gang laten gaan.’

Het was of ik een dreun op mijn hoofd kreeg. Natuurlijk. Wat was ik een kuiken. Stom en egocentrisch. Tot nu toe had ik me alleen om mijn eigen situatie bekommerd. Ik had niet één slag verloren, maar twee. Fuscus. Mijn jongen. Hij was in gevaar!

‘Wat wéét je!’ blafte ik. Als mijn werktafel niet tussen ons in had gestaan, had ik hem bij zijn tuniek gegrepen en door elkaar geschud. ‘Vooruit, wat wéét je?’

‘Varius is naar Rome gestuurd om Fuscus te arresteren. Hij vertrekt met zonsopgang.’

Ik keek uit het raam en overwoog de opties. De zon kwam nu op en Varius had ongetwijfeld zijn paard al opgetuigd. Alexander er achteraan sturen was zinloos. Als hij iets had kunnen uitrichten, had hij dat al gedaan.

Alexander las mijn gedachten. ‘Ik heb geprobeerd hem te vertragen…’ – hij keek er verlegen bij – ‘maar Varius is natuurlijk net bevorderd. Hij is Hadrianus dankbaar. Hij luistert niet naar mij als het om zulke dingen gaat. Ik heb hem gewezen op het belang van Fuscus voor de keizerin. Maar hij liet zich echt niet tegenhouden. Het leek hem wel oprecht te spijten dat hij mij moest teleurstellen. Hij zei nog: “Ik vermoed dat de jongen al een waarschuwing heeft gehad. Misschien kan hij zich goed verstoppen. In elk geval moet ik bloedvergieten voorkomen.”’

Ik zonk neer op de stoel die Philomena net op tijd onder mijn billen schoof. Ach Fuscus, mijn jongen.

Mijn blik werd opnieuw naar het rechter borstbeeld getrokken. Fuscus. Kijk nou, die krullen. Toen al werden kosten noch moeite gespaard om zijn sluike lokken te doen krullen, om zo een treffende gelijkenis en de nauwst mogelijke band te suggereren tussen achterneef en oudoom, tussen pupil en voogd. Kijk toch, die nog kinderlijk volle wangen. De onbevangen en verwachtingsvolle blik. Op zijn borst de plooien van de mannentoga, die hij de dag dat hij werd geportretteerd voor het eerst had gedragen.