De boekhouder van La Calzada

Voor wie nog leven mag, is er nog hoop; beter een levende hond dan een dode leeuw.

Prediker hfst. 9, vers 4

Voor Veerle, Zita en Leon

De boekhouder van La Calzada

Berten Pil

Primavera Pers, Leiden

© Berten Pil, 2019

isbn 978-90-5997-289-6

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Ontwerp omslag: Katleen Poelmans, Brussel

Foto auteur: Liesbet Claerbout

Druk en afwerking: Wilco Printing & Binding

www.primaverapers.nl

Ventana

Un trozo de azul tiene mayor
intensidad que todo el cielo,
yo siento que allí vive, a flor
del éxtasis feliz, mi anhelo.

Un viento de espíritus pasa
muy lejos, desde mi ventana,
dando un aire en que despedaza
su carne una angelical diana.

Y en la alegría de los Gestos,
ebrios de azur, que se derraman...
siento bullir locos pretextos,
que estando aquí ¡de allá me llaman!

Alfonso Cortés

San Pedro de la Laguna, 18 juni 1934

Mijne heren,

Aangezien ik me onmogelijk kon verzoenen met de onzekere toekomst die mijn deel werd sinds ik onverwacht mijn geliefde Granada diende te verlaten als banneling en een leven in het onbekende tegemoet ging, heb ik na rijp beraad besloten huiswaarts te keren om mijn naam te zuiveren van alle blaam. Langs deze weg wens ik u mijn oprechte erkentelijkheid te betuigen voor al uw onbaatzuchtige hulp die, dat kan ik niet genoeg benadrukken, meer inhield dan wat men in alle redelijkheid zelfs van zijn beste vrienden of naaste familieleden mag verwachten. Verschillende weken zijn voorbijgegaan sinds de donkere dag waarop wij de deur van het magazijn in León achter ons dichtsloegen en onze uittocht een aanvang nam. Ik heb vroeger onvoldoende beseft dat het noodlot ons kan dwingen in een richting die we zelf niet beheersen en ons soms noopt om onherroepelijke keuzes te maken. Wij veranderen de wereld door onze daden, maar ook het leven zelf verandert ons, zelfs in ons diepste en meest persoonlijke denken en zijn, of we dat nu aanvaarden of niet. Laat deze schamele gedachte het inzicht zijn waartoe ik ben gekomen. Ik wens mij tevens uitvoerig te verontschuldigen voor alle onmiskenbare overlast die ik u heb bezorgd en ik ben mij terdege bewust van de lijfelijke risico’s die u en de uwen voor mij hebben genomen. Weet hoe graag ik u deze boodschap persoonlijk had overgebracht zonder de emotionele afstand die woorden op papier, ontdaan van intonatie, onvermijdelijk kenschetst, maar het is beter zo. Ik weiger afstand te nemen van de wereld die de mijne was en die op ditzelfde moment zonder mij verdergaat. Moge het u allen goed gaan.

Uw toegenegen,

Fanuel Alvarez

1 Granada, dinsdag 14 november 1933

Het kan niet later dan kwart over negen in de ochtend zijn geweest toen mijnheer Alvarez licht hijgend en met een ietwat gejaagde blik de trappen opliep van zijn kantoor in de buurt van het Parque Central en de kathedraal van Granada. Hij zat stevig in het pak, hoewel de lucht reeds vroeg in de ochtend zwaar was van de vochtige warmte die het in deze tijd van het jaar lastig maakte om te bewegen en het lichaam afmatte. Het beloofde een broeierige dag te worden en de lucht was zwanger van dikke regenwolken die lui kwamen aandrijven vanaf het meer van Cocibolca. Al meer dan twintig jaar wandelde de heer Alvarez elke dag stipt op tijd naar zijn werk, zijn aktetas onder de arm, het hemd gesteven, de das steeds passend en nooit schreeuwerig. Immers, een man die discreet en onopvallend wil zijn zoals mijnheer Alvarez zal ervoor waken om door felle kleuren de aandacht op zichzelf te vestigen, iets wat trouwens niet zou getuigen van smaak en fatsoen. Hij verkoos op te gaan in het decor en op de achtergrond in stilte te werken. Dat was trouwens ook wat de meeste van zijn cliënten van hem verwachtten: ingetogen gecijfer, niets opdringerigs of opzichtigs, een heer die geen vragen stelt bij vreemde transacties of aankopen bij onbestaande leveranciers.

Mijnheer Alvarez was een nijver boekhouder en in de loop van vele jaren noeste arbeid had hij bij de commerciële elite van Granada en zelfs ver daarbuiten de reputatie opgebouwd betrouwbaar, vindingrijk en efficiënt te werk te gaan. Zijn kantoor was royaal gehuisvest in een van de prachtige koloniale monumenten vol colonnades en marmeren trappen in de Calle La Calzada, die de Spanjaarden hadden doen verrijzen ten koste van zweet en bloed van degenen aan wie het land voorheen had toebehoord.

Alvarez dacht overigens nooit aan die bloederige geschiedenis tijdens de dagelijkse tocht naar zijn werk. Dergelijk ijdel gemijmer over een verleden waar niets meer aan te wijzigen viel, beschouwde hij als zinloos, een ware verspilling van tijd die hij veel nuttiger kon besteden. Bijvoorbeeld om zich te verdiepen in de finesses van activa en passiva en de afschrijvingen van materiële verworvenheden.

Hij had deze weg zo vaak genomen dat hij hem wel kon dromen, zeven treden omhoog naar de dubbele deur, de brede gang met de oude verweerde plavuizen met links de doorkijk naar het agentschap van de Banco Nacional dat hier al sinds mensenheugenis was gevestigd. Een flauwe knik ter begroeting van de beambten aan het loket. Hoewel het niet in zijn hoofd zou opkomen om familiair te worden met gewone klerken durfde hij ze ook niet helemaal te negeren uit vrees voor geroddel dat funest kon zijn voor zijn gedegen reputatie. Tweeëntwintig stappen brachten hem naar een tweede trap, iets minder breed maar nog steeds indrukwekkend – ooit had het huis toebehoord aan de hooggeplaatsten en edelen die het land bestuurden voor hun overzeese meesters en die hielden van pracht en praal en wereldse schoonheid. Bovenaan de trap begon een gaanderij bezet met eeuwenoud stucwerk, breed en vol licht vanuit de met glas overdekte vierkante binnenplaats. Langs de rand was het glaswerk vernieuwd en uitgevoerd in kleurrijke arte jovenstijl, maar dat eclectische gedoe was niet aan mijnheer Alvarez besteed. Dan nog vijf passen tot zijn kantoor.

Hij was overigens niet altijd in een dergelijk weelderig pand gehuisvest; de eerste jaren had hij het best moeilijk gehad. Een jonge boekhouder, nog niet bedreven in het subtiel manoeuvreren door het fijne spinrag dat de rijken en machtigen van de stad onzichtbaar verbond in een fragiel net van sociale relaties. Hij had snel geleerd dat in dat universum de ongeschreven regels gelden van het ‘ons kent ons’ waar iedereen uiteindelijk beter van wordt. Zo was het altijd gegaan en zou het nog vele eeuwen kunnen doorgaan. Een wereld die moeilijk toegankelijk is voor mindere goden wier naam niet onlosmakelijk is gekoppeld aan oud kapitaal of invloedrijke burgerij. Vele jaren van stug volgehouden arbeid had het hem gekost om het vertrouwen te winnen van de vooraanstaande families van de stad. Een voor een waren ze uiteindelijk gezwicht voor zijn saaie maar integere imago. Hij straalde degelijkheid uit en ze hadden hem uiteindelijk hun boekhouding toevertrouwd. Niet in de laatste plaats omdat hij feilloos aanvoelde wie van de schromelijk onderbetaalde ambtenaren van het Ministerio de Hacienda y Crédito Público hij soms wat zakgeld diende toe te stoppen.

Hij knikte lijzig naar mevrouw Sotelo, zijn secretaresse sinds vele jaren. De dame was de gedienstigheid in persoon en uit erkentelijkheid schonk mijnheer Alvarez haar jaarlijks een week betaald verlof in wat hij van zichzelf een gebaar van sociale vooruitstrevendheid vond waarmee hij zijn tijd ver vooruit was. Vaak had hij zich afgevraagd of hij haar niet beter kon ontslaan om zo wat geld uit te sparen. Geld waar hij hard voor had gewerkt en dat hij met tegenzin zag wegvloeien. Anderzijds diende iemand de telefoon op te nemen en gaf het onmiskenbaar meer cachet aan de zaak als een beller niet meteen bij hem terechtkwam maar door een ondergeschikte werd doorverbonden. Verder ontlastte ze hem van allerhande saaie correspondentie en schrijfwerk waar hij weinig zin in had en dat hij als een verspilling van zijn intellectuele capaciteiten beschouwde. Bovendien, en dat vooral was haar redding, had hij zelfs na al die jaren niet de elementaire vaardigheden verworven om koffie te zetten op de wijze van mevrouw Sotelo. Koffie was een van zijn weinige zwakheden, de echte dan welteverstaan en niet de flauwe oplosversie die zijn stadsgenoten bedoelden wanneer ze over koffie spraken. Mijnheer Alvarez dronk enkel de beste arabica uit de hooglanden van Colombia. Daar, in de diepe valleien rond Manizales en Pereira, waar de dagloners in de hete middagzon ploeterden om met de hand alleen de allerrijpste bonen te plukken, groeide het zwarte goud dat mijnheer Alvarez zich als een van zijn weinige uitspattingen veroorloofde.

Een vleug koffiearoma waaide hem tegemoet terwijl hij de deur opende. Zorgvuldig hing hij zijn jas aan de haak en nam zelfverzekerd plaats achter zijn mahoniehouten bureau. Door het raam kon hij nog net de woning zien op de hoek van de Plaza de la Independencia en Calle del Beso, waar Rubén Darío ooit had gewoond in de periode dat hij in Granada werkte. Hij rommelde wat door de ingekomen post en sneed met een zilveren briefopener envelop na envelop open. Nauwgezet stapelde hij de opengemaakte post in een cartesisch assenkruis, briefwisseling met de administratie linksboven, cliënten rechtsboven, betalingen linksonder, en diversen rechtsonder. Die diversen stoorden hem, mensen stuurden hem ongewenste reclame of persoonlijke correspondentie op zijn kantooradres. Dat laatste vooral vond hij getuigen van slordigheid, iets wat hij uitermate verfoeide. Voor men het goed beseft, regeert de chaos en gaat de door de natuur zelf ingegeven rangorde tussen mensen en zaken teloor. De hele complexe piramide van de maatschappij dreigt te wankelen en alle van generatie op generatie overgeleverde verworvenheden worden tenietgedaan. Mijnheer Alvarez hield ervan dat mensen hun plaats kenden en ook de voorwerpen in zijn leefwereld dienden hun vaste orde te hebben. Het hielp hem de dagelijkse gang van zaken beter te controleren en te beheersen. Hij nam een van de lijvige mappen uit het rek en begon zich te verdiepen in de complexe wereld van de transitorische posten en tussenrekeningen. Een waar genoegen had hij het steeds gevonden om evenwicht te brengen in de eindeloze zee van cijfers, tot alle kolommen naadloos overeenstemden en er een interne harmonie ontstond als ging het om een polyfonisch meesterwerk. Node stopte hij zijn gepriegel met cijfers rond het middaguur om te gaan lunchen in de Club Social, van oudsher een trefpunt voor iedereen die iets te betekenen had en de uitgelezen plek in Granada voor heren van stand om te genieten van hoogstaande conversatie en fijne sigaren. Zoals elke dag kocht hij in het Parque Central een krant van dezelfde, luidkeels onder een mangoboom met La Prensa leurende venter. Dit dagblad, onder hoofdredacteur Pedro Joaquín Chamorro Zelaya, stond achter de idealen van de Conservatieve Partij, idealen die mijnheer Alvarez maar al te goed kende: Dios, orden y justicia. Hij had de kern van zijn bestaan zelf niet beter kunnen verwoorden.

Het was drukkend warm en hij voelde het zweet parelen onder zijn overhemd. Gelukkig was de Club Social, gevestigd in een prachtig neoklassiek pand op de hoek van het park en de Calle El Consulado, vlakbij. De portier kende hem en loodste hem meteen naar zijn tafeltje, waar hij had afgesproken met mijnheer Fuentes, de zeer vermogende eigenaar van een handvol tabaksplantages bij Rivas en heel wat vastgoed in Granada. Dat grote geluk was deze enigszins corpulente en uiterst joviale heer zomaar aangespoeld tijdens zijn adolescentie toen hij kennis had mogen maken met de jeugdige María Siqueira. Haar fysieke aantrekkingskracht en haar verbale temperament alsook de uitgestrekte landerijen van haar vader zaliger hadden hem overreed voortijdig afscheid te nemen van zijn boeiende vrijgezellenbestaan.

Mijnheer Fuentes begroette hem hartelijk en zei dat hij het steeds weer een waar genoegen vond Alvarez te mogen ontmoeten. Met een weids gebaar nodigde hij de boekhouder uit om plaats te nemen. Alvarez stak zijn klamme rechterhand uit ter begroeting, haalde een zijden zakdoek met rood en groen paisleymotief, een duur kerstgeschenk van mevrouw Sotelo, uit zijn jaszak en depte zijn voorhoofd.

‘Alles goed met u?’ vervolgde Fuentes, terwijl hij zich frisse lucht toewaaide met zijn panamahoed. Hij wees op zijn opengevouwen krant. ‘Het zijn voorwaar bewogen tijden.’

‘Dat zegt u goed,’ antwoordde Alvarez. ‘Er zijn geen zekerheden meer en dat kan nooit goed aflopen.’

Een schreeuwende kop op de voorpagina van de krant, net naast een reclame van de Compañía Cervecera de Nicaragua voor Xolotlánpils, meldde dat de troepen van generaal S. en de Nationale Garde meer dan honderd keer slaags waren geraakt sinds het vredesakkoord begin dit jaar. De Amerikanen waren nu eindelijk weg, aldus het artikel, het bakkeleien ging evenwel gewoon verder.

‘Gelukkig gebeurt het allemaal ver weg in de rimboe in het noorden,’ merkte Fuentes op.

‘Gelukkig,’ beaamde mijnheer Alvarez. ‘We kunnen herrieschoppers missen als kiespijn.‘

Hij frunnikte wat aan zijn revers en mompelde iets vaags over het feit dat politiek hem hoe dan ook niet bijster interesseerde en schimmige generaals in de jungle al helemaal niet, zolang er maar orde in het land kwam en hij zijn werk naar behoren kon uitvoeren. Op de achtergrond weerklonk zacht ‘Don’t blame me’ van Johnny Mc Hugh. Mijnheer Alvarez had er nooit bij stilgestaan dat er ’s middags muziek werd gedraaid in de Club Social. Het had iets frivools, een club vol rum en cognac nippende heren, een dure sigaar in de hand en met een streep jazz als achtergrondbehang.

‘Daar zegt u wat Fanuel, laat de politici maar aanmodderen, zolang wij ongestoord ons werk kunnen doen.’ Aangezien mijnheer Alvarez niet echt geïnteresseerd leek, besloot Fuentes de politiek te laten rusten.

‘Er zijn belangrijker zaken in het leven, de inwendige mens bijvoorbeeld. Sta mij toe een ober te roepen. De Club Social heeft een reputatie hoog te houden op culinair vlak, dus voor onze lunch zitten we goed.’

Op het dagmenu stond guapote uit het Lago Cocibolca met salsa criolla en rijst. Een kwartiertje later kwam de ober in zijn keurige pak aandraven met volle borden en terwijl Fuentes mijnheer Alvarez uitvoerig onderhield met de laatste roddels die de ronde deden in de betere kringen, aten ze met smaak. Af en toe gromde mijnheer Alvarez goedkeurend, waarbij het niet helemaal duidelijk was of dat nu louter sloeg op het vakwerk van de kok of ook op de smeuïge details over de interne keuken van het gegoede volk die Fuentes hem met enig gevoel voor pathos voorschotelde.

Mijnheer Fuentes bestelde achteraf nog dure rum uit Chichigalpa en stak een sigaar op die, te oordelen naar de geur, vervaardigd was uit de fijnste Virginiatabak uit Nicaragua, met de hand gerold door een van de vele mestizodames werkzaam op zijn eigen finca’s. Het plukken van tabak en rollen van fijne sigaren waren overigens niet de enige lovenswaardige dienst die de dames uit de dorpjes rond Rivas mijnheer Fuentes bewezen. Hij stond er al zijn hele leven om bekend de katjes in het donker te knijpen en boze tongen beweerden dat het feit dat hij gehuwd was daar weinig aan had veranderd. Dit alles waren slechts geruchten, ze waren echter dermate hardnekkig dat mevrouw Fuentes haar echtgenoot op een ochtend voor een dwingende keuze had gesteld: als hij zijn liederlijke leven niet vaarwel zou zeggen, zou zij per omgaande de gezinswoning verlaten. Dat zou onvermijdelijk nog meer achterklap veroorzaken, maar ze was de uitspattingen van haar eega zo beu dat roddel haar niet meer kon deren. Bovendien was ze zelf meer dan welgesteld en had ze haar losbandige echtgenoot helemaal niet nodig om haar rijkeluisleventje voort te zetten. Wat haar er zeker niet van zou weerhouden zich te koesteren in haar slachtofferrol en wraak te nemen door ongebreideld het onderste uit de kan te eisen.

De onaangename eventualiteit dat zijn vrouw bij een scheiding aanspraak zou durven maken op de helft van zijn wereldse goederen stemde Fuentes ietwat ongerust. Zijn bezit lag hem na aan het hart en mijnheer Alvarez hield dat alles nauwkeurig bij in dikke mappen met onderverdeling in credit en debet. Opdat het allemaal niet zo’n vaart zou lopen, werd Fuentes wat discreter in zijn escapades. Liever dat dan eindeloze juridische gevechten of, erger nog, de publiekelijke afkeuring door de roddelende beau monde. Want Granada bleef een conservatief bolwerk en hoewel elke heer van stand hem zou vergeven dat hij rotzooide met het personeel, zou openlijke ruzie met zijn schoonfamilie funest zijn voor zijn zakelijk succes. Fuentes blies de rook van zijn sigaar bedachtzaam voor zich uit in sierlijke blauwgrijze kringen.

‘Weet u Fanuel, sommigen beginnen zich af te vragen of het een goede zaak was om Somoza te promoveren tot hoofd van de Nationale Garde. In bepaalde kringen fluistert men dat hij niet te vertrouwen is en voor eigen rekening rijdt.’

Mijnheer Alvarez nipte van zijn glas zonder iets te zeggen, over politieke intriges had hij hoegenaamd geen mening.

Fuentes ging onverstoorbaar verder. ‘Dat lijkt me echter te ver gaan. De man kan een gezond tegengewicht vormen voor de invloed van generaal S. Begrijp me niet verkeerd, we rekenen vooralsnog op president Sacasa om rust te brengen, een liberaal met open geest die tenminste begrijpt dat onze zaken niet gediend zijn met al te veel bemoeienissen van overijverige ambtenaren.’ Een rookwolk verborg even zijn gezicht in een blauwe mist.

‘De pers vindt het verontrustend dat hij zijn greep lijkt te verliezen op het functioneren van de Garde. Nu, ze moeten de krant natuurlijk ergens mee vullen.’

Alvarez haalde zijn schouders op. Somoza vond hij maar een opportunist. Hij wist dat deze de rol van tolk had gespeeld gedurende de onderhandelingen over de machtsoverdracht en daarbij blijkbaar zoveel indruk had gemaakt dat de Amerikanen hadden voorgesteld hem tot hoofd van de Garde te promoveren.

‘Een tolk die brigadegeneraal wordt, hebt u daar werkelijk vertrouwen in?’ vroeg mijnheer Alvarez. Hij keek sceptisch, maar Fuentes liet zich niet uit het veld slaan.

‘Mijn goede vriend Fanuel, we hebben in jaren niet meer zo dicht bij vrede en voorspoed gestaan en als de zaken goed gaan, wordt u daar ook beter van.’

Mijnheer Alvarez keek nog steeds bedenkelijk. ‘Ik kan helaas uw ongebreideld optimisme niet delen. Al dat politieke gekonkel heeft tot nog toe alleen maar chaos veroorzaakt. Maakt u zich dan geen zorgen over de algemene malaise, de instortende koffieprijzen, de internationale economische neergang of een mogelijke opstand van het gewone volk tegen hun onzekere leefomstandigheden?’

Mijnheer Fuentes, die het allemaal al veel te ver vond gaan, antwoordde schertsend dat er voor een fijne sigaar altijd een markt was en de Nationale Garde het plebs wel kalm zou houden.

‘Als u het zegt.’ Mijnheer Alvarez leegde zijn glas in één lange teug. ‘Ik moest maar eens gaan, er ligt nog heel wat dringend werk op mij te wachten. Tot binnenkort, moge het u goed gaan.’

Hij zette zijn hoed op en sloot de knopen van zijn grijze vest, dat duidelijk zijn beste tijd had gehad en nogal wat sleet vertoonde aan de mouwen en rugpanden. Mevrouw Sotelo had hem in een vrijmoedige bui al eens duidelijk gemaakt dat een pak in vakkundig maatwerk maatschappelijk succes uitstraalde en een betere indruk zou maken op zijn rijke klandizie. Voor een relatief bescheiden bedrag zou hij zijn pakken kunnen laten vervaardigen bij een huis met aanzien dat enkel werkte, zo was haar verzekerd, met de allerbeste materialen. Mijnheer Alvarez wuifde haar goedbedoelde raad echter achteloos weg. Een dergelijke aanschaf zag hij als een teken van nutteloze ijdelheid. Het verschoten jasje benadrukte jammer genoeg ook zijn schriele gestalte en magere schouders, meer nog dan de goedkope slobberjassen die hij in zijn beginjaren noodgedwongen droeg. Ondanks menig copieus etentje in de Club Social kwam mijnheer Alvarez geen gram aan, daarvoor was hij te veel piekeraar.

Het was nu nog heter op straat en binnen de kortste keren voelde hij de zweetdruppels weer over zijn rug lopen. De vochtige bries die ’s ochtends aanwaaide over het meer en in het natte seizoen wat verlichting bracht, was helemaal gaan liggen. Bovendien sneed zijn das hem in de middaghitte de adem af. De rest van de dag werkte hij naarstig verder, want hij stond erop zijn zaken tijdig klaar te hebben en zijn cliënten tevreden te houden. Mevrouw Sotelo had hem al vaak gesuggereerd een hulpje te zoeken om hem werk uit handen te nemen, maar uit gierigheid en ongezonde controledrang weigerde hij hardnekkig daar op in te gaan. Het leek hem pure verspilling om een onervaren jongeling in loondienst te nemen om zijn complexe dossiers te behandelen. Zo’n lamlendige klerk met een slecht voorkomen kon nooit dezelfde liefde voor het vak koesteren en zou zodra hij de kans kreeg zijn tijd verdoen met uit het raam staren en her en der loze praatjes verkopen. En dus ploeterde hij alleen verder, soms zelfs op vrije dagen, wanneer de rest van de stad op zijn paasbest voorbij flaneerde onder de mangobomen op de Calle La Calzada, op weg om te gaan paraderen op de Malecon langs het Lago Cocibolca.

2 León, februari 1933

Santiago de los Caballeros de León was een stad van gekken en dichters, een weerspannig oord vol liberalen en revolutionairen, oproerkraaiers en anarchisten, hoeren en intellectuele zuiplappen dat zich nog steeds hoofdstad waande hoewel het die status sinds lang had moeten afgeven aan Managua. Vrijdenkende studenten zopen er zich laveloos in de vele kroegen en predikten intussen de opstand. In de ogen van de elkaar opvolgende kleptocratieën in Managua was het een broeinest bevolkt door onhandelbaar schorremorrie. Er was geen rebellie of revolutie geweest die niet was voorafgegaan door gerommel in León. Vaak had de bevolking de wapens opgenomen tegen de Amerikaanse bezetters en de dictators die deze in het zadel hielpen en in vroegere dagen nog het liefst om de eeuwenoude vete met Granada te beslechten. Granada, dat ze als een conservatief bastion beschouwden dat maar al te graag voor metropool wilde doorgaan, maar uiteindelijk ook slechts een vergeten gat vol twistende politici en omhooggevallen provinciaaltjes was aan een van muskieten en malaria vergeven meer.

Op het terras van El Sesteo, de befaamde kroeg in de schaduw van de Catedral de la Asunción, waar vanuit de naast het altaar ingemetselde graftombe de geest van Nicaragua’s grootste dichter, Rubén Darío, nog steeds ronddwaalde tussen de massieve pilaren, zaten de gebroeders López aan een van de vele tafels die uitkeken over het Parque Central. Ze zaten er al een hele tijd en hadden inmiddels een indrukwekkende reeks flessen Carta Blanca soldaat gemaakt. Ondanks hun verschillende lichaamsbouw was de gelijkenis tussen de broers onmiskenbaar. Wie hen voor het eerst zag, zou vooral door de overeenkomsten in lichaamstaal een familiale band kunnen vermoeden. Een geoefend observator zou beslist het leeftijdsverschil van een aantal jaren opmerken: de oudste vertoonde een begin van kraaienpootjes rond de ogen, een eerste aanzet van grijs rond de slapen en een licht terugwijkende haarlijn. Het verschil in temperament en karakter was echter wat het meest opviel voor wie beiden meer dan oppervlakkig kende.

Gustavo was de grootste en de meest ernstige van de twee. Hij was atletisch gebouwd en had in zijn tienerjaren een bloemkooloor opgelopen toen hij per ongeluk een honkbalknuppel tegen zijn hoofd had gekregen tijdens een vriendschappelijke wedstrijd tegen het schoolteam uit Rivas. Zijn vader noemde hem el pensadorito, omdat hij er als kind al zelden zomaar wat uitflapte wanneer hem een vraag werd gesteld en hij na lang peinzen voor zijn leeftijd verbazend genuanceerde antwoorden kon geven. Vaak genoeg had de oude López gezien hoe een diepe frons als een voorbijdrijvende donderwolk ineens over het gezicht van het jongetje streek wanneer hij ontstemd was omdat de volwassenen in zijn omgeving hem niet serieus leken te nemen.

Omdat hij de oudste was en interesse in zaken bleek te hebben, had de heer López hem al snel voorbestemd om het groeiende imperium over te nemen dat hij met zorg had opgebouwd. Nadat hij enkele jaren had meegedraaid, zag López met trots zijn vermoeden bevestigd dat Gustavo de commerciële flair van zijn vader had geërfd. Hij zou de jongeman geduldig kneden en hem geleidelijk aan introduceren bij zijn relaties. Dat optimistische plan kreeg al snel een stevige knauw, want vanuit een idealistisch gevoel voor rechtvaardigheid begon Gustavo op zeker moment te sympathiseren met allerlei radicaal gedachtegoed en verweet hij zijn vader blind te zijn voor sociaal onrecht en de alomtegenwoordige armoede in het land. De oude López weet dat naïef idealisme, zoals hij het noemde, aanvankelijk aan een gebrek aan volwassenheid en bedacht pragmatisch dat die jeugdige onbezonnenheid wel vanzelf zou overwaaien. Het werd echter duidelijk dat Gustavo zich meer en meer ergerde aan het feit dat zijn vader er geen been in zag zaken te doen met lui die meewerkten met de Amerikaanse bezetters en het kwam steeds vaker tot hoogoplopende ruzies. Mevrouw López oordeelde liefdevol dat zowel vader als zoon onredelijk haantjesgedrag vertoonde en gebruikte zo nodig haar diplomatische talent en moreel overwicht om de vrede in huis te bewaren. Lange tijd slaagde ze er vrij moeiteloos in om de twistende partijen tot bedaren te brengen want niemand in huis zou het gewaagd hebben openlijk tegen haar natuurlijk gezag in te gaan. Na haar onverwachte overlijden kwamen vader en zoon zonder haar temperende invloed lijnrecht tegenover elkaar te staan. Rond de eettafel werden tijdens de gemeenschappelijke maaltijden steeds vaker bitse discussies gevoerd die uitmondden in verbale veldslagen. López realiseerde zich al snel dat hij alle greep op de gedachtewereld van zijn oudste zoon verloren had, maar was te koppig om openlijke toegevingen te doen. Het conflict tussen vader en zoon escaleerde tot geen van beiden nog openstond voor redelijke argumenten en een breuk onafwendbaar bleek.

Esperanza, de dochter van López, was te jong geweest om zich te mengen in die verhitte discussies. Ze verafschuwde het gekibbel en trok zich meer en meer terug in de geborgenheid van haar eigen wereldje. Het liefst vluchtte ze naar de keuken, waar ze met opgetrokken benen op een krukje ging zitten om toe te kijken hoe mevrouw Molina nacatamales bereidde. Om haar op te monteren verstrooide de huishoudster de tiener met kleurrijke verhalen over haar jeugd in de Monimbówijk in Masaya of het Torovenadocarnaval, wanneer de mannen zich traditiegetrouw verkleedden als vrouw om de spot te drijven met de Spaanse bezetter. Vaak mocht Esperanza meehelpen de bananenbladeren te vullen met gehakt, felgeel en rood gekleurd met anatto, de kleurstof uit de zaadjes van de orleaanboom met een geur die verfijnd balanceert tussen bloemen, peper en nootmuskaat. Daaraan werden dunne aardappelschijfjes, paprika, tomaten, uien, olijven, munt en soms rozijnen toegevoegd. Vervolgens bond mevrouw Molina het geheel vakkundig met touwtjes dicht en liet het urenlang stomen.

De huishoudster was een wereldwijze vrouw wier inzichten veel verder gingen dan het bereiden van geraffineerde streekgerechten. Het stoorde haar dat het kind leed onder de huiselijke onmin en ze legde haar meermaals geduldig uit dat de ervaring leerde dat mannen nu eenmaal egoïstische idioten waren met het empathisch vermogen van een kleuter en je ze dan ook maar beter als zodanig kon behandelen.

De situatie in huis ging helaas van kwaad tot erger toen ook Arturo, de tweede zoon van López, zich begon te roeren. Arturo was nooit geïnteresseerd geweest in politiek, maar keek wel op tegen zijn oudere broer en had intuïtief diens partij gekozen in het dispuut met hun vader, vooral omdat het hem de mogelijkheid bood om de oude te jennen. Arturo had een rond, open en wat asymmetrisch gezicht, korte dikke vingers, hij hield van dure kleren en droeg sinds zijn achttiende een fijn snorretje dat hij had afgekeken van William Powell in The Great Gatsby. Hij was minder sportief en wat tengerder gebouwd dan Gustavo. Arturo miste zelden een gelegenheid om te feesten en had een zwak voor vrouwelijk schoon. In tegenstelling tot Gustavo was hij door gebrek aan enige studie-ijver op school bij de Salesianen in Granada nooit een uitblinker geweest. Daarentegen had hij een aangeboren talent om de boel op stelten te zetten, wat hem menigmaal in directe aanvaring bracht met de disciplinaire principes van coadjutor Esteban Tossini en diens rotsvaste geloof in de educatieve waarde van tuchtiging met een onbuigzame hardhouten liniaal.

De oude López, geschokt door het feit dat vrijwel zijn hele nageslacht zich nu openlijk tegen hem keerde, vond dat hij in zijn recht stond en dat zijn zonen zich gedroegen als verwende pubers, die respectloos de hand beten die hen voedde. Hij zou niet toestaan dat die ongefundeerde opstandige houding hun eigen toekomst in gevaar zou brengen. Maar hun kritiek werd steeds scherper naarmate hij minder begrip opbracht voor de argumenten die ze hem voor de voeten wierpen, tot de relatie met zijn zonen verzandde in hopeloze dovemansgesprekken. Uiteindelijk zouden Gustavo en Arturo na een zoveelste nachtelijke ruzie de deur van het ouderlijk huis achter zich dichtslaan en koers zetten naar El Chipote in het noorden, om zich in de bergen van Segovia bij generaal S. te vervoegen in diens even epische als hopeloze strijd tegen de Amerikaanse bezetting en voor een rechtvaardig Centraal-Amerika.

Na een tijd kreeg Gustavo het echter op de heupen van de nogal zweverige praat van de generaal. De geruchten werden steeds hardnekkiger dat generaal S., hoewel nog steeds door velen geroemd om zijn bevlogenheid, het noorden kwijtraakte. Hij liet zich Caesar noemen, geloofde gereïncarneerd te zijn en voorspelde het einde van de wereld. Daarbij verkondigde hij aan eenieder die het horen wilde en met onwrikbare stelligheid dat zijn vrouw Blanca Arauz, de telegrafiste die hij huwde in het witgewassen kerkje in het centrum van San Rafael del Norte, de incarnatie van de maagd Maria was. Gustavo begon hem te beschouwen als een welmenende halve gare en vreesde zich als een naïeve puber te hebben laten meeslepen.

Eind december 1932 werd duidelijk dat de Amerikaanse bezettingsmacht werkelijk het land zou verlaten. Tegelijkertijd ging generaal S. er na een lang gesprek met de president mee akkoord om bijna alle wapens in te leveren. In ruil daarvoor mocht hij een autonome commune stichten aan de Rio Coco met fondsen van de regering. Daar zou hij keizer mogen spelen van zijn eigen utopie, op veilige afstand van de macht in Managua. Voor Gustavo viel daarmee de laatste reden weg om zich verder in te zetten voor het rebellenlegertje. Zijn broer bleek makkelijk te overtuigen om er eveneens de brui aan te geven. Niet zozeer omdat de ergerlijke esoterische trekjes van de generaal ook hem begonnen te storen, maar vooral omdat hij al lang zijn buik vol had van het ascetische bestaan in de rimboe, ver verwijderd van vrouwelijk schoon en gezellige kroegen.

Gustavo verzocht de generaal hem eervol te ontslaan doch die weigerde hem te laten gaan met het argument dat hij al zijn officieren broodnodig had zolang er geen officieel vredesakkoord was. Na die regelrechte weigering had hij het helemaal gehad met het kleine gekke leger zoals het tegenwoordig werd genoemd en deserteerde hij. Arturo wachtte een goede gelegenheid af om eveneens weg te glippen en nadat begin februari het vredesakkoord eindelijk werd getekend en het rebellenlegertje diende te ontwapenen trok hij, in de voetsporen van Gustavo, naar León.

Het was laat in de avond en de hoeren, zoekend naar klanten, defileerden schaamteloos langs de Avenida Central. Vrijpostig duwden ze hun borsten omhoog om de aandacht af te leiden van hun veel te dikke konten. Hoog op hun hakken wiebelden ze tropisch wulps over de vele putten en bulten op straat. Op de stoep stonden huismoeders een handvol broodnodige cordoba’s bij te verdienen door op geïmproviseerde vuurtjes quesillo’s, tamales en gallo pinto te bereiden en in de portieken lagen bedelende kinderen en straalbezopen daklozen vol etterende zweren, hopend op een christelijke aalmoes. Gustavo wuifde naar de ober om nog twee flessen te bestellen. Hij dempte zijn stem terwijl hij in ernstige bewoordingen uit de doeken deed dat Farabundo Marti de beste luitenant van generaal S. was en door hem werd weggejaagd als een straathond omdat hij zogezegd spioneerde voor de communisten. Arturo keek hem zwijgend en met troebele blik aan, terwijl hij de bierfles aan zijn lippen zette en rustig een slok nam. De ventilatoren aan het plafond in de gelagzaal draaiden traag hun rondjes zonder veel verkoeling te schenken. Gustavo was onderhand hoorbaar beneveld.

‘Arturo, ik zweer je, de generaal is compleet psychotisch geworden. Ik was erbij op de ochtend dat hij verkondigde dat hij in contact was met een stem die hem vanop de top van de El Chipote-berg tactisch advies gaf. Een sekteleider is het geworden, de malaria heeft zijn hersens aangetast. Hoorde je niet dat hij heel Centraal-Amerika wil verenigen onder zijn geestelijke leiding? Wat mij betreft was het welletjes.’

Arturo schudde af en toe beamend met zijn hoofd zonder echt te luisteren. Het hoofdstuk met de generaal was wat hem betrof afgesloten. Hij wilde het gesprek op iets luchtigers brengen.

‘De generaal verloor zijn verstand en wij pakten onze biezen,’ vatte hij het relaas van zijn broer uiteindelijk samen. Dat laatste had hij nogal luid gezegd en een paar verweerde koppen aan de volgende tafel keken argwanend op in hun richting.

‘Praat wat zachter!’ Gustavo boog zich licht voorover naar zijn broer terwijl hij zijn stem dempte. Niemand hoefde te horen waarover ze discussieerden. ‘De man is inderdaad niet meer bij zinnen, hij wantrouwt zijn eigen adviseurs, hij is megalomaan geworden. President Sacasa is eerlijk verkozen en we moeten hem een kans geven. Hoe konden we weten dat de generaal de kolder in zijn kop zou krijgen en zich houdt voor een kruising tussen Simon Bolivar en Jezus Christus? Sowieso heb ik geen zin om onder de verlichte leiding van de generalissimus te blijven ploeteren in een of andere van ongedierte vergeven negorij in de jungle. Ik ga niet meer terug. De oorlog is voorbij en ik blijf in León.’

Arturo staarde voor zich uit en mompelde een ogenblik later: ‘Absoluut, je hebt helemaal gelijk, bovendien zijn de vrouwen hier knapper dan de boerentrienen uit Santa María de Pantasma.’

‘Vrouwen en drank – heb je eigenlijk wel gehoord wat ik zei?’

Arturo lachte hartelijk. Een bejaarde schooier met een grijze stoppelbaard kwam aan hun tafel staan en de walm van goedkope rum sloeg hen tegemoet. Gustavo stak hem wat kleingeld en een sigaret toe. ‘Hier beste man. Moge het je goed gaan.’ De oude lachte zijn schaarse tanden bloot en schuifelde naar de volgende tafel.

‘Je hebt misschien gelijk. Laat ons liever drinken op de toekomst dan eindeloos over politiek te zeuren. Het is vrede, ik ben van plan hier in León in zaken te gaan. De streek zit vol koffieboeren, we kunnen een koffiehandel starten en goed geld verdienen.’

Een tippelaarster probeerde hun aandacht te trekken vanaf de overkant van de straat maar Gustavo wuifde haar weg, waarop ze hem een paar scheldwoorden toewierp alvorens parmantig verder te deinen op haar hoge hakken.

‘Morgen ga ik de stad in op zoek naar een ruim pakhuis, goed geventileerd en met plaats voor een bureau,’ zei hij beslist.

‘Koffie, ik weet niet of ik dat wel zo interessant vind. En waar halen we de nodige fondsen vandaan?’ Arturo keek hem weifelend aan. ‘Een bedrijf opstarten kost immers handenvol geld. We zullen waarborgen moeten betalen en voorraad inkopen. De laatste jaren hebben we geen cordoba verdiend. Arm als Job zijn we geworden met al dat revolutionair gedoe en uit Granada zal ook geen geld meer komen. Misschien hadden we de ouwe niet zo op stang moeten jagen.’

Gustavo leunde ontspannen achterover. ‘Geliefde broer, heb wat meer vertrouwen, ik heb jaren wapens gekocht en gesmokkeld voor de generaal en voor de goede zaak menigmaal mijn kostbare hachje geriskeerd. Nadat de generaal mij een voorschot toevertrouwde om in het geheim in Mexico nieuw wapentuig te kopen, leek het mij dat de vrede er beter mee was gediend als ik dat geld voor mezelf hield. Ik beschouw het als een kleine vergoeding voor al de goede diensten die ik jarenlang gratis heb geleverd.’

Arturo keek hem aan met grote ogen en verhief plots zijn stem. ‘Zoiets had ik nooit van jou verwacht. Dat is pure oplichterij, of zelfs verraad. Als het ooit uitlekt dat je de generaal bedroog, word je prompt tegen de muur gezet.’

‘Stil, niet zo hard. En jij samen met mij. Ze zullen nooit geloven dat mijn eigen broer van niets wist. Reden te meer om nieuwe horizonten op te zoeken. In León zitten we prima. Zelfs de tentakels van de generaal die zich God waant, reiken niet meer tot hier.’

Hij stootte in een weids armgebaar een lege bierfles om en wuifde naar de ober.

‘Vanavond is het feest en morgen begint de toekomst. Laat ze hun stompzinnige conflicten maar zelf uitvechten.’

‘Hoeveel?’ vroeg Arturo. ‘Hoeveel heb je achterover gedrukt?’

‘Vijftienduizend Amerikaanse dollars,’ fluisterde Gustavo.

Arturo floot bedachtzaam tussen zijn tanden. ‘Dat is onbehoorlijk veel geld.’

‘Genoeg voor een nieuwe start.’ Gustavo grijnsde zelfgenoegzaam. ‘Laat ons daar maar eens op klinken.’

Diep in de nacht slenterden ze zwaar beneveld terug naar hun povere pension vlakbij het Collegio Nuestra Señora del Pilar de Zaragoza, waar de veren door de matrassen heen staken en de schimmelplekken op de muur stonden. Hoog boven hun hoofden verlichtte een bleke maansikkel de oneffenheden in het voetpad. Bij de receptie lag een ongeschoren nachtwaker met halfopen mond te slapen op een versleten sofa en Arturo pakte zelf de sleutel van de haakjes achter de balie. De trap kraakte vervaarlijk onder hun gewicht terwijl ze naar boven wankelden. Met een laatste inspanning gooiden ze hun kleren op een hoop en lieten hun met alcohol verzadigde lijven zwaar neerploffen op de groezelige matrassen. Vrijwel onmiddellijk vielen ze in slaap. De nacht zou nauwelijks verkoeling brengen. Het was windstil en de hitte spreidde een loden deken over de uitgestorven straten van León.

3 Granada, zaterdag 25 november 1933

In de slaapkamer met halfgesloten luiken, waardoor het harde zonlicht slechts gefilterd binnendrong en zachte schaduwen op de witgepleisterde muren tekende, barstte de jonge Esperanza López Jimenez in radeloos snikken uit. Een bodemloos verdriet, zoals dat alleen opwelt bij het besef van een levensgroot verlies, vervulde haar hele gemoed. Luttele ogenblikken voordien had de oude heer López met een lichte stuiptrekking zijn laatste levensadem uitgeblazen. Hij had nog een amechtige zucht geslaakt, die in aanvang niet verried dat het zijn laatste was, maar die halfweg stokte toen zijn hart er plots mee ophield. De vorige avond had hij uitvoerig gedineerd met een aantal politieke en zakelijke prominenten, waaronder zelfs het hoofd van de Nationale Garde. Onder het genot van diverse flessen uitstekende Franse wijn, cognac en rum brachten ze vele sprankelende ideeën te berde om de belangen van het geliefde vaderland nog beter te laten overeenstemmen met hun eigen belang. Tegen het eind van de maaltijd had hij hoofdpijn gekregen en voelde hij zich wat duizelig, niets dat aan iets anders dan vermoeidheid of overmatig drankgebruik geweten kon worden. ’s Nachts had hij hevige pijn gekregen in de hartstreek en toen zijn huishoudster hem de volgende ochtend wilde wekken voor het ontbijt, zag ze meteen hoe verkrampt de grimas op zijn gezicht was. Overstuur was ze de kamer uitgelopen om zijn dochter te roepen. Toen Esperanza met haar eigen ogen zag hoe slecht haar vader eraan toe was, droeg ze half in paniek een van de huisbedienden op met spoed te bellen naar dokter Espinoza. Deze gerenommeerde medicus was met zijn splinternieuwe, knalrode Packard, waar hij behoorlijk trots op was, snel ter plaatse. Desondanks kon hij na aankomst echter niets meer doen dan het overlijden officieel bevestigen. Zoals de dokter vaststelde in zijn glasheldere diagnose: niemand kan herroepen wat de natuur heeft beslist. En bij zichzelf bedacht hij huiverend: gestorven zonder viaticum, als mij dat maar nooit overkomt, want ondanks zijn wetenschappelijke opleiding was zijn geloof in God en zijn aardse vertegenwoordigers onwankelbaar gebleven. De bloedvaten van de oude López waren geleidelijk maar onomkeerbaar en fataal dichtgeslibd na vele jaren van al te genereuze maaltijden en talloze flessen uitmuntende rum en dure wijn. Iets meer dan zes decennia was hij een bevoorrecht getuige geweest van onrust, chaos en revoluties, maar persoonlijk was het hem zakelijk meer dan voor de wind gegaan. Bovendien hadden de hoogste regeringsinstanties meermaals beroep op hem gedaan vanwege zijn onmiskenbare talent om bij zakelijke opportuniteiten diepgaand politiek inzicht te tonen.

Alle wijsheid en ervaring waren samen met zijn laatste ademtocht verdwenen in de bedompte lucht van de slaapkamer. Zo vaak had hij peinzend over complexe wereldse beslommeringen staan kijken naar de donkere wolken boven de Concepción en Maderasvulkanen op Isla de Ometepe, vanwaar de hevige slagregens kwamen aandrijven die eenieder telkens weer verrasten en de kasseien lieten glimmen in de hitte. Niet langer echter zou de heer López naar de dreigende hemel staren, om vervolgens hoofdschuddend zijn aftandse paraplu uit de paraplubak te halen en, zoals elke dag, via de Calle San Juan del Sur mijmerend naar de oevers van het meer te slenteren.

Doña Esperanza was ontroostbaar, want de oude man was haar uitermate dierbaar geweest en ze zou hem vreselijk missen. Ze was zijn enige dochter en er was niemand op wie hij meer gesteld was. Met genoegen en stijgende ongerustheid had hij gadegeslagen hoe het wicht met de ravenzwarte haren opgroeide tot een eigenzinnige adolescente met een groot gevoel voor rechtvaardigheid en een drang tot onafhankelijkheid die helemaal niet paste bij een dame uit de betere klasse. Ze had hem nooit in de steek gelaten, wat hem altijd had vervuld met grote vreugde want de rest van zijn familie beschouwde hem als een oude egoïst die vrekkig zijn fortuin weigerde te delen met zijn bloedverwanten. Eenzaamheid was in dezen de tol van afgunst.

López had echter niet meer gedaan dan zijn talenten gebruikt. Met zijn jarenlange ervaring had hij een scherp oog ontwikkeld voor lucratieve kansen. Hij had bijna altijd goede zaken gedaan, alleen of als vennoot van andere handelaars en zelfs politici. Door zijn activiteiten als politiek adviseur was hij steeds uitstekend en vaak eerder dan zijn concurrenten geïnformeerd over allerhande op til zijnde veranderingen en wist hij perfect hoe hij die kennis in zijn voordeel kon benutten. Zijn vrouw was zeven jaar eerder overleden aan een gemene infectieziekte waartegen geen remedie bestond. Hij was nooit hertrouwd, wat niet wilde zeggen dat hij ascetische neigingen vertoonde. Mijnheer López zou minnaressen hebben gehad in León en Managua en ook in andere plaatsen waarheen zijn zaken hem brachten.

Dokter Espinoza had mijnheer López niet meer tot leven kunnen wekken. Bleek en onbeweeglijk lag haar vader in zijn ledikant. Esperanza raakte zijn grote handen aan en voelde hoe koud en stijf ze waren geworden. Een dunne streep zonlicht streek over zijn gelaat en verlichtte de groeven in het voorhoofd die tijd en zorgen hadden getrokken. Zoals hij daar lag, scheen het Esperanza toe dat hij elk moment kon ontwaken om haar te vermaken met een van zijn vele anekdotes over de dwaasheden van de hoogdravende politici die hij van zo nabij had gekend. Ze bleef een hele tijd stil zitten in de leunstoel naast het sterfbed. Flarden van taferelen uit haar kindertijd schoten door haar hoofd. Ze hoorde de lach van haar vader weergalmen over de patio wanneer ze een of andere kinderlijke frats had uitgehaald en haar moeder haar mild had berispt. Ze herinnerde zich hoe ze opkeek naar die imposante man in kraaknet tropenpak en met lange baard wanneer hij haar op de voorbank van zijn splinternieuwe Franklin zette voor een uitje naar de Laguna de Apoyo.

Abrupt kwam ze terug tot de realiteit. Er waren zaken die ze dringend in orde diende te brengen en het lag niet in haar aard om bij de pakken neer te zitten. Ze veegde de tranen van haar gezicht, opende de lade van haar vaders nachtkastje en haalde er een sleuteltje uit waarvan de oude López haar ooit had toevertrouwd dat het toegang gaf tot een kluis in het filiaal van de Banco Nacional de Nicaragua in de Calle La Calzada. Zorgvuldig borg ze het weg in haar handtas en liep de trap naast de gaanderij vol woekerende bougainville af, over de binnenplaats afgezet met Romeins aandoende zuilen, waar ze vroeger zat te spelen wanneer de hitte haar de schaduw deed opzoeken.

Beneden zocht ze mevrouw Molina op, die sinds decennia liefdevol en vastberaden het huishouden van mijnheer López bestuurde. Mevrouw Molina had een uitgesproken liefde voor tostones, quesillo’s en sopa de Mondongo uit haar geboortestad Masaya. In de loop van vele jaren trouwe dienst had zich dat vertaald in een geleidelijk uitdijen van haar middel en achterste zodat ze nu bij elke stap heen en weer deinde, laverend als een opgetuigd achttiende-eeuws karveel op de Caraïbische Zee. Een en al rondheid was ze, wat ze nog accentueerde met lange waaierende rokken die elke beweging uitvergrootten. Als twaalfjarige kon ze op voorspraak van een buurvrouw aan de slag als huishoudhulpje bij de heer López en haar aangeboren culinaire talent ontwikkelde zich daar geleidelijk en onweerstaanbaar. López ontving graag gasten en als een gestaag groeiende olievlek verspreidde haar reputatie zich over de stad tot de hele beau monde haar naam kende en ze overal aan de slag kon. Ze werkte echter graag voor de heer López en zijn echtgenote en met de jaren was hij haar beter gaan betalen, zodat ze weinig reden zag om helemaal opnieuw te beginnen. Bovendien voelde ze zich verantwoordelijk voor Esperanza, wier eigenzinnige kuren haar zorgen baarden. Dat de jongedame zonder pardon haar laatste vrijer, een bleke bankmanager uit San Jorge met solide financiële ruggengraat, bij het vuil had gezet, omdat hij wat te bezitterig bleek voor haar rebelse aard, kon ze maar matig appreciëren. Zelfs mijnheer López, hoewel hij zich in de regel niet bemoeide met het privéleven van zijn dochter, had toen tegengesputterd omdat hij van oordeel was dat een vrouw in deze woelige tijden maar beter onder dak kon zijn. Omstreeks haar achttiende viel er met Esperanza geen huis meer te houden en besloot mijnheer López om zijn dochter voor vier jaar naar de Washington University in Seattle te sturen, omdat hij wel inzag dat ze begaafd was en hij het hoger onderwijs in Nicaragua een intellectuele ramp vond. Ze had zowaar een academische titel behaald en daardoor meteen al haar kansen op de huwelijksmarkt vergooid, want geen Nicaraguaan zou ooit een vrouw accepteren die het allemaal beter wist dan hijzelf.

‘Arm kind zonder vader,’ sprak mevrouw Molina bezorgd, ‘wat zullen we die goede mijnheer López missen. Wat gaat er nu van ons worden? Niemand zou zo voortijdig moeten heengaan.’ Ze sloeg haastig een kruis alsof ze daarmee de demonen wou bezweren en het onheil afwenden dat hen kon overkomen.

Samen regelden ze zo goed als het ging de eerste praktische zaken betreffende de uitvaart. Het was altijd de uitdrukkelijke wens van mijnheer López geweest om te worden begraven op het oude kerkhof van Granada, achter de Capilla de Ánimas op een schaduwrijke plek nabij het graf van generaal Frutos Chamorro, de eerste president van Nicaragua. Daar had hij, met de vooruitziende blik die hem kenmerkte, al lang geleden een concessie gereserveerd. Het kerkhof was sinds 1922 niet meer in gebruik, maar er waren meerdere argumenten waarom de verantwoordelijke ambtenaren van het stadsbestuur geen bezwaar zouden maken: de ontzaglijke verdiensten van de heer López voor het vaderland, het feit dat men de laatste wens van een liefhebbende echtgenoot om te rusten naast zijn levensgezellin niet zomaar mag negeren, alsook de regelmatige geldelijke contributies van de familie López.

Esperanza diende tevens dringend haar twee broers op de hoogte te brengen van het overlijden van hun vader. Hoe ze dat moest aanpakken, was haar niet meteen duidelijk. Nadat ze waren vertrokken naar de maquis in de hooglanden van Nueva Segovia waren de contacten met de jaren steeds schaarser geworden. Soms hoorde zij geruchten dat haar broers gesignaleerd werden op plaatsen waar generaal S. strijd leverde en dat zij zich intussen mochten rekenen tot de nauwe cirkel van vertrouwenspersonen van de generaal. De tijd had haar herinneringen doen vervagen en ze kon zich nauwelijks nog de klank van hun stem of hun gezicht herinneren.

Na een uurtje zei Esperanza dat ze even naar de stad ging om er wat dringende zaken te regelen. Ze sloot de voordeur achter zich en wandelde langs de oprijlaan en door de toegangspoort naar de straat. Ze bevond zich nu midden op de Calle La Inmaculada, waar de venters uit volle borst stonden te schreeuwen om hun waren aan de man te brengen en de zon ongenadig fel scheen. Esperanza zette er meteen stevig de pas in, haar hakken klikkend over de straatstenen. Zelfs te voet was het nauwelijks twintig minuten tot het centrum waar de kantoren van de bank waren gevestigd: een handvol huizenblokken in de richting van het treinstation en dan nog eens even ver langs de Atravesada waar een goede Rotaryvriend van haar vader, de befaamde architect Mario Favilli, voor zichzelf een van de meest extravagante huizen van de stad had laten bouwen. Als kind had ze deze weg oneindig veel keren te voet afgelegd op weg naar de nonnenschool van María Auxiliadora in de Avenida Guzmán en om na schooltijd met haar vriendinnetjes te gaan spelen in de schaduw van de poinciana’s, Indische laurierbomen en mangobomen in het Parque Central voor de kathedraal. Meer dan eens hadden ze de tijd uit het oog verloren, tot bij zonsondergang de zwerm troepialen met oorverdovend lawaai een slaapplaats kwam zoeken in de bomen van het park en ze zich in de avondschemering naar huis haastte, waar haar vader haar gespeeld boos de mantel uitveegde omdat het voor een meisje onverantwoord was om zo laat in het donker over straat te dwalen.

Soms had ze verzonken in kinderlijk gemijmer vanaf de brug over het Aduanariviertje steentjes staan gooien in het troebele water. Af en toe mocht ze met haar vader de stoomtrein nemen naar Managua waar haar nichtjes woonden, twee onuitstaanbare verwende wichten. Haar vader had haar menigmaal vol vuur het verhaal gedaan over de aankomst van de eerste trein uit Managua begin maart 1886, op een maandag nog wel, in het majestueuze nieuwe station, ontworpen door de vermaarde architect Cochilto en gebouwd op de gronden van de haciënda Peor es Nada van de familie Lacayo. Als jongen was hij samen met de hele stad uitgelopen om met eigen ogen het mirakel van de technische vooruitgang te aanschouwen, vol verbazing over dat gietijzeren bakbeest dat grote wolken grijze rook uitbrakend op eigen kracht de tropische vlakte had doorkruist zonder dat er ook maar één paard aan te pas was gekomen.

Doña Esperanza wandelde gehaast langs de koetsiers die aan de oostkant van het park geduldig wachtten op klanten, zoals ze al deden sinds de tijd van de Spanjaarden. In haar tas zocht ze het sleuteltje en klemde het stevig in haar hand. Het zakelijk instinct had ze geërfd van haar vader en zelfs als de dood zijn schaduw werpt, is het van belang koelbloedig te blijven en met spoed de nodige praktische zaken te regelen.

Zo beklom zij even later de eeuwenoude trap van het riante pand in de Calle La Calzada waar de Banco Nacional was gevestigd, wendde zich tot een van de loketbedienden en toonde de volmacht die haar vader haar een paar jaar eerder had verleend. Na wat formaliteiten kreeg ze toegang tot de kelder met kluizen. Een schrale klerk slofte voor haar uit tot het sanctum sanctorum waar ze te kennen gaf dat ze het verder wel alleen afkon.

De kluizenzaal was koel en rook enigszins muf naar oneigenlijk verdiend geld en oude aandelen. Haar hand trilde licht terwijl ze de sleutel in het slot stak maar het was van belang nu snel en kordaat te werk te gaan voordat de rest van haar familie zou vernemen dat de oude López dood was en het gevecht om zijn nalatenschap in alle beschamende hevigheid zou losbarsten. De kluis was groter en zat veel voller dan ze had verwacht: hoog opgetaste stapels mappen en dikke bruine enveloppen vol documenten. In een hoek lagen omvangrijke bundels met honderddollarbiljetten, die ze zorgvuldig in haar tas borg. De mappen legde ze op een hoopje op het mahoniehouten tafeltje in het midden van de ruimte. Vervolgens verzocht ze een van de bankbedienden om opdracht te geven aan een loopjongen een taxi aan te houden en haar te helpen alles naar huis te brengen.

De hele situatie kwam haar onwerkelijk voor. Het voelde ongeoorloofd om zich het geld en de persoonlijke paperassen van haar vader toe te eigenen. Vroeger zou ze het nooit hebben gedurfd om te snuffelen in zaken die duidelijk behoorden tot zijn privéleven.

Samen met de huishoudster zeulde ze alle stapels naar de bibliotheek op de eerste verdieping. Vertwijfeld aanschouwde ze de immense berg beduimeld papier voor haar op tafel. Hij deed haar denken aan de Mombachovulkaan in de schaduw waarvan Granada was gegroeid en waarvan ze de met wolken omzoomde top als kind vaak had bewonderd terwijl ze congelado zat te spelen met haar vriendinnetjes op het strandje langs de oever van het meer.

Ze stak een sigaret op in een zilveren sigarettenpijpje met mondstuk en inhaleerde lang en diep. De moed zakte haar even in de schoenen en ze staarde bedenkelijk vanonder haar gitzwart krulhaar dat ze helemaal in de stijl van Jean Harlow droeg, sinds haar vader haar een jaar geleden had meegenomen naar de première van Red Dust in het prestigieuze Teatro Castaño in Managua. Esperanza bladerde verstrooid door de mappen die verslag deden van de zakelijke activiteiten van de oude López, verworven en later weer verkocht onroerend goed, aandelen en eigendomstitels, overschrijvingen met vreemde begunstigden en mimeografische kopieën van overeenkomsten bezegeld met vele handtekeningen van mensen wier namen haar niets zeiden.

Het duizelde haar en ontmoedigd slenterde ze naar de gaanderij, waar ze haar schoenen uitschopte en zich languit liet vallen in een hangmat. Ze was de hele dag druk bezig geweest en pas nu ze hier alleen lag, leek ze zich ten volle te realiseren dat haar vader werkelijk was overleden en de leegte in het huis niet van voorbijgaande aard was. Het kille besef dat ze er alleen voor stond deed haar naar adem happen en ze voelde de tranen opwellen. Aan haar broers had ze ook al niets nu ze hen nodig had.

In gedachten verzonken tuurde ze naar de wolkeloze hemel tot ze iemand sloffend de trap op hoorde komen. Mevrouw Molina verscheen met zelfgemaakte horchata zoals haar moeder die had gemaakt in de armoedige stoffige straatjes van Masaya waar ze was opgegroeid.

‘Weet u,’ zei Esperanza tegen de huishoudster, ‘ik krijg kop noch staart aan de hele papierhandel van mijn vader, een deskundige moet daar eens naar kijken.’

‘Iemand die te vertrouwen is,’ antwoordde mevrouw Molina peinzend. ‘In geldzaken is discretie van het hoogste belang.’ Ze leek even na te denken. ‘Misschien mag ik u een suggestie doen? Uw vader had een erg sterke band met uw oom Fuentes. Ze deelden immers een voorliefde voor een goede fles en knappe vrouwen.’

Esperanza knikte, niet geheel overtuigd. ‘Hij is natuurlijk een bekend zakenman met uitgebreide relaties,’ antwoordde ze bedachtzaam. Ze keek even stil voor zich uit. ‘Waarom ook niet,’ zei ze vervolgens. ‘Misschien kent hij inderdaad wel een expert die me wegwijs kan maken in die berg paperassen.’

‘Misschien,’ antwoordde mevrouw Molina bemoedigend en vervolgens schommelde ze rustig terug naar de keuken, waar ze geconcentreerd met een vlijmscherp hakmes een kip aan mootjes begon te hakken.

Geheel onwetend van deze tragische gebeurtenissen, die zich op niet meer dan enkele straten van waar hij zich bevond afspeelden, daalde de heer Alvarez intussen goedgeluimd de trappen af van zijn kantoor om even te verpozen tijdens een korte wandeling in het Parque Central.

4 León, februari 1933

Gustavo werd wakker doordat de ochtendzon door de sinds maanden niet meer schoongemaakte ramen priemde. Zijn hoofd bonkte onaangenaam op het ritme van zijn hartslag en hij vervloekte hartgrondig het bier dat hij de vorige avond met smaak achterover had geslagen. De douche op de gang was al een eeuwigheid niet meer geschrobd, maar het koude water was een weldaad voor zijn bonzend hoofd. Na enkele minuten verzwakte de straal tot een triest, roestkleurig stroompje en met een zucht draaide hij de kraan dicht.

Hij meende gisteren in de Calle Central een geschikt pand te hebben gezien, maar hij wist niet zeker of het wel leegstond. Alvorens zijn broer daar mee naartoe te slepen wilde hij eerst een kijkje nemen. Hij trok zijn beste kleren aan.

Het afgebladderde gebouw had duidelijk als ooit pakhuis gediend, maar zag er nu verlaten uit. Achter het stoffige venster naast de poort hing een met de hand geschreven vodje met Se Alquila en een adres enkele huizen verderop.

Toen hij terugkwam in het pension lag Arturo nog steeds als een dronken zwijn te snurken. Gustavo gooide een natte handdoek in het gezicht van zijn broer, zoals hij dat ook deed in de tijd dat ze nog thuis woonden.

‘Opstaan, we hebben belangrijke zaken te doen!’

‘Laat me met rust,’ gromde Arturo. ‘Ik sterf van de hoofdpijn.’

‘Kleed je aan. Ik vond een leegstaand pand in de Calle Central. Mogelijk is het geschikt als magazijn voor onze handel.’

Als ontbijt aten ze gallo pinto aan een van de straatstalletjes bij de San Pedrokerk en zetten vervolgens koers naar het door Gustavo gevonden pand in het centrum.

De eigenaar woonde een paar huizen verder in een slecht onderhouden maar stijlvol koloniaal pand niet ver van de woning waar Alfonso Cortés, de geniaalste dichter sinds Rubén Darío, zat vastgeketend aan de raamspijlen omdat hij knettergek was geworden. Arturo bonsde een paar keer stevig met de klopper op de voordeur. Een wat oudere man verscheen in de deuropening. Hij droeg een stoppelbaard, had donkere wallen, uitgebluste ogen en maakte een verwaarloosde indruk. Argwanend bekeek hij de broers, dit waren geen tijden om een vreemdeling die komt aanbellen welkom te heten. Toen Gustavo de reden van hun bezoek verklaarde, slofte hij naar binnen om de sleutels te zoeken. Hij sleepte met zijn been, het gevolg van een avondje uit waarvan hij half bezopen huiswaarts keerde en op de José de Marco Leta door een vrachtwagen zonder lichten werd aangereden.

De man ging hen voor naar de opslagplaats en na eindeloos gemorrel en gefrunnik vond hij de juiste sleutel en zwaaide de toegangspoort knarsend open. Hun ogen moesten even wennen aan het halfduister. Er zaten verschillende gaten in het dak en de vloer was bezaaid met rommel. Achteraan leidde een metalen draaitrap naar iets wat leek op een kantoortje.

‘Dit was vroeger de opslagplaats voor een groothandel in tabak,’ legde de eigenaar uit. ‘Het staat al een tijd leeg sinds de vorige huurder, een Duitser uit Matagalpa, op de vlucht sloeg voor de bemoeizucht van zijn schoonfamilie en naar Guatemala verhuisde. Zo’n grote ruimte midden in het centrum is heel gewild. Er zijn nog heel wat kandidaten.’ Ze liepen even rond terwijl ze probeerden niet al te geïnteresseerd te lijken, bevreesd dat overmatig enthousiasme de prijs zou opdrijven. De zon was zichtbaar door de kieren tussen de pannen. Aan de verweerde balken schitterde spinrag in het licht. Hier en daar lagen nog wat verdorde tabaksbladeren.

‘Mij lijkt het prima,’ fluisterde Gustavo na een poos in Arturo’s oor. ‘Het is weliswaar goed gesitueerd maar het pand lijkt in niet zo beste staat,’ zei hij vervolgens tot de man met het manke been. ‘We zullen erover moeten nadenken.’

‘U zult geen beter pakhuis vinden op een dergelijke prachtlocatie,’ sputterde de verhuurder. ‘De ligging is excellent en achteraan hebt u zelfs een ruime en lichte kantoorruimte ter beschikking. De vorige huurder heeft hier gouden zaken gedaan.’

‘Werkelijk?’ vroeg Gustavo. ‘Zeg dan eens, mijn beste, hoeveel de huurprijs bedraagt die u wenst te ontvangen.’ De eigenaar noemde een bedrag waarop Gustavo afkeurend tussen zijn tanden floot. ‘We wensen uw lokalen te huren, niet te kopen.’

‘U lijkt me twee serieuze heren van goede afkomst, indien ik mag rekenen op stipte betaling van de huur kan ik misschien de prijs wel wat laten zakken.’

Gustavo knikte bemoedigend. ‘Zo mag ik het graag horen.’

De man noemde een ander bedrag, waarop Gustavo hem opnieuw een afkeurende blik toewierp. Daarop hief de verhuurder wanhopig zijn armen ten hemel en riep met veel gevoel voor pathos uit dat ze hem tot de bedelstaf wilden drijven.

Arturo liet zijn broer het woord voeren, terwijl zijn blik afdreef naar de stoffige vensters aan de achterkant van het lokaal en een open deur die uitkeek op een binnenplaats vol bouwpuin.

‘Ik ga intussen even achterin kijken,’ zei hij tegen Gustavo. Hij was er nog steeds niet zeker van dat ze een goede beslissing namen door hier in León in zaken te gaan. Niet dat hij bang was dat generaal S. hen hier zou lastig vallen. De rebellenleider leek voorlopig vooral bezig met het uitbouwen van zijn Utopia aan de Río Coco en het uitwerken van wazige manifesten. De Nationale Garde vertrouwde hij minder. Arturo had geruchten opgevangen dat ze sinds het vredesakkoord in een aantal gevallen ontwapende vrijheidsstrijders hadden mishandeld.

Ook bedacht hij dat de tijd misschien was gekomen om het bij te leggen met hun vader. Maar hij realiseerde zich maar al te goed dat de oude López niet zou aarzelen hen erop te wijzen dat hun verblijf in het rebellenlegertje een vergissing was en dat zou weer tot hoog oplopende discussies met Gustavo leiden. Misschien was het beter om eerst te bewijzen dat ze op eigen benen konden staan. Dan zouden ze echter moeten aantonen dat ze een succes van de zaak konden maken en daarvan was Arturo ondanks al het enthousiasme en de daadkracht van zijn broer nog niet helemaal overtuigd.

Verpulverde tabaksbladeren ritselden onder zijn voeten terwijl hij rondslenterde. Hij hoorde in de verte hoe Gustavo verder onderhandelde. Misschien moeten we het een kans geven, dacht hij uiteindelijk en ging weer bij de twee mannen staan. Die waren intussen tot een bedrag gekomen dat beide partijen redelijk in de oren klonk. De overeenkomst werd nog bezegeld met een handdruk en even later bevonden de broers zich weer op straat.

‘Wel, dit lijkt me een vlotte start,’ merkte Gustavo op. ‘Fase twee kan beginnen. We hebben immers goederen nodig om dit prachtige magazijn mee te vullen. Arturo, het is van het grootste belang dat we een gedegen zakelijke strategie ontwikkelen. We zullen moeten investeren in koopwaar, klanten werven en ons integreren in de besloten kringen van handelaars en geldschieters. Maar de Duitsers in de heuvels zijn geen gemakkelijk volk.’

‘De Schwaben hebben ons anders wel geleerd om bier te brouwen. Daarvoor alleen al moeten we ze dankbaar zijn,’ zei Arturo.

Boven hun hoofden hoorden ze een ketting rammelen en de schorre stem van Alfonso Cortés die iets onverstaanbaars riep. Arturo keek omhoog, waar de contouren van de getormenteerde dichter te zien waren achter het getraliede raam. Hij zou dat tafereel de volgende maanden nog vaak zien en het bleef hem een onbehaaglijk gevoel geven die geketende ongelukkige door de spijlen te zien staren.

Tijdens de jeugd van Alfonso wees niets erop dat hij zou eindigen in waanzin. Hij was een keurige jongeman met een lang mager gezicht, opgewekt, creatief en taalvaardig – tot die verdoemde dag in 1927 dat zijn moeder hem schuimbekkend en brullend op de grond van zijn kamer vond. Zijn ogen waren bloeddoorlopen, een wilde leek hij, zoals hij zijn hoofd tegen de deuren en de muur sloeg. Vier uit de kluiten gewassen mannen waren nodig om hem in bedwang te houden tot dokter Ramirez de Parajon hem kon platspuiten met de dikste injectienaald uit zijn handgemaakte lederen dokterstas. Jammer genoeg bleek geen dokter hem te kunnen helpen en ten langen leste had zijn moeder hem in wanhoop meegetroond naar de monniken van het kapucijnerklooster, die veel ervaring hadden in het behandelen van geesteszieken en in al hun wijsheid meteen beseften dat Satan zelf de jongen in zijn greep had. Helaas, zelfs de vroomste gebeden voor de genezing en het heil van de ongelukkige Cortés mochten geen soelaas brengen. Ook zijn moeder en al zijn tantes baden tot Onze Lieve Heer van Medinaceli en gooiden zich wekenlang vergeefs elke zondag devoot op de knieën op de kille arduinen plavuizen voor het schilderij van de Ten Hemelopneming van Maria van de gebroeders Narciso en Simón Gavilán Tomé.

Bevreesd dat hij zichzelf in een van zijn vlagen van waanzin zou verminken, besloot zijn moeder hem aan de ketting te leggen. Opdat hij nog iets van de buitenwereld zou waarnemen, hadden ze deze vastgemaakt aan het smeedijzeren traliewerk voor het slaapkamerraam aan de straatkant. Zo zat Alfonso elke dag uren te staren naar de wolkeloze lucht boven León of, in het regenseizoen, naar de stromen water die met kracht uit de hemel vielen en het stof van maanden uit de straten spoelden. Soms maakte iemand een praatje met hem, maar de momenten waarop hij nog mensen herkende of in samenhangende zinnen praatte, werden al schaarser. In ogenblikken van helderheid begon hij postmodernistisch te dichten in een minuscuul handschrift op onooglijke vodjes papier en creëerde zijn verwrongen geest parels van een slechts zelden in de Spaanse taal geziene kracht en schoonheid. Zijn beroemdste gedicht was ironisch genoeg getiteld ‘Raam’.

5 Granada, maandag 27 november 1933

Op maandagochtend genoot Alvarez van zijn eerste kop koffie, een ochtendlijk ritueel waarbij hij liefst niet werd gestoord, toen de telefoon ging en mevrouw Sotelo hem met brede armgebaren wenkte: mijnheer Fuentes wilde hem dringend spreken. Fuentes klonk wat opgewonden en excuseerde zich omdat hij de boekhouder zo vroeg op de dag stoorde in zijn ongetwijfeld gewichtige bezigheden. Hij vervolgde dat een zaak van het allerhoogste belang dringend de erudiete hulp van een ervaren boekhouder vereiste. Vanwege de complexiteit en gevoeligheid van de aangelegenheid was het moeilijk hem via de telefoon alle details uit te leggen en daarom wilde hij Alvarez graag uitnodigen voor de lunch. Mijnheer Alvarez, die niet van plan was geweest zijn kantoor voor de avond te verlaten, sputterde voor de vorm wat tegen, maar Fuentes duldde geen tegenspraak en stond erop hem die middag te ontmoeten. Het respect van de heer Alvarez voor mijnheer Fuentes, die steeds schijnbaar moeiteloos zijn weg leek te vinden in het ondoorgrondelijke sociale labyrint van de hogere klasse, was groot en het streelde zijn ego dat hij voor Fuentes de aangewezen persoon bleek te zijn om in een delicate zaak hulp te bieden. Bovendien dankte hij zijn beste klanten aan de voorspraak van Fuentes en mijnheer Alvarez besefte dat hij af en toe wel eens bereid diende te zijn tot wederdienst. Hij informeerde mevrouw Sotelo dat hij tussen de middag afwezig zou zijn en begaf zich ruim op tijd naar zijn lunchafspraak in de Club Social.

Mijnheer Fuentes zat hem al op te wachten, gezapig lurkend aan een sigaar en diep verzonken in La Prensa.

‘Las u de krant vandaag Fanuel?’ zei hij bij wijze van begroeting. ‘Joaquín Chamorro waarschuwt in zijn hoofdartikel dat de groeiende macht van generaal Somoza en de Nationale Garde wel eens tot een staatsgreep zou kunnen leiden. Wat vindt u daarvan?’