Roofkunst

Roofkunst

Een roman

Ruurd Halbertsma

Primavera Pers, Leiden 2021

I only wish that people would write more books of exotic and fantastic adventure, instead of whining away in contrived prose about their unhappy childhood and their ghastly lives in corrugated iron universities

Ian Fleming, in brief aan W. Somerset Maugham, 12 april 1956

‘It was a new beginning,’ he said, ‘but every new beginning is also an ending.’

Robert Hellinga, The Fall of a Sparrow, p. 249

Berlijnse musea doelwit van grootschalig vandalisme

Dagblad Trouw, 22 oktober 2020

Aan Mnemosyne, de muze der herinnering

© Ruurd Halbertsma, 2021

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

isbn 978-90-5997-343-5 (e-book)

isbn 978-90-5997-344-2

Ontwerp omslag: Primavera Pers, naar een idee van Mieke van Os

Foto omslag: Paolo De Santis/123RF

Foto auteur (omslagflap achterzijde): Rob Overmeer

Druk en afwerking: Wilco Printing & Binding

www.primaverapers.nl

inhoud

Woord vooraf

Proloog

1Grote en oorlogszuchtige namen

2De bodem mijns harten

3Laverend tussen orde en chaos

4Van het gedroomde naar het onbekende

5Deftig, slank en stijf gesteven

6Naar de verten van de horizon

7Geen gids als het eigen gemoed

8Schoonheid is broos

9Langs donkere paden lopen de gelieven

10Tussen de doven en de dronkenlappen

11Voor ’t beeld des keizers knielen

12Wij zijn een vierkant volk

13Elk zijn onafwendbare ellende

14Verdragen en niet gebeefd

15Vol van teder neigen

16Gedoold in de donkere nacht

17Saamgegroeid tot één gemeenschap

18Worstelen tegen het getij

19Minnaars van de ergste soort

20Vergaan uit dit schoon leven

21Barse bende rovers, rans en ruw

22Tot nieuwe kracht gebracht

23Zoete vreugden ongeteld

24In eenzaamheid niet meer alleen

25Aarzelend ontbloeid

26De zachte krachten zullen winnen

27Liefde is de zin van het leven

Nawoord

woord vooraf

Roofkunst speelt in de nabije toekomst. In een tijd waarin de archeologische en volkenkundige musea nog meer dan nu geconfronteerd worden met vragen rondom de herkomst van hun kunstvoorwerpen. Directeuren en beleidsmedewerkers op ministeries stellen alles in het werk om politiek correct te functioneren. Het universitaire leven is in de ban van de woke-generatie, die wetenschap en onderwijs continu langs de maatlat van inclusiviteit en politiek correcte ideeën legt.

Het boek is een pastiche, een woord dat afgeleid is van het Italiaanse pasticcio. Een geheel dat samengesteld is uit verschillende delen. Alhoewel de kern van de roman berust op fictie, zijn er wel elementen die teruggaan op reële gebeurtenissen en personen. Maar ook deze gebeurtenissen en personen zijn elk op zich weer pastiches, opgebouwd uit diverse elementen. Iedere overeenkomst met bestaande personen berust dan ook op louter toeval. Dit geldt met name voor de fictieve medewerkers van de instellingen die in het boek een rol spelen: het Rijksmuseum van Oudheden, de Universiteit Leiden, de Nederlandse ambassade in Tunis en het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Personen, gebeurtenissen en plot in Roofkunst zijn ontsproten aan de fantasie van de auteur. In het nawoord van het boek ga ik meer in detail in op deze elementen van Dichtung und Wahrheit.

De titels van de hoofdstukken ontleende ik aan fragmenten uit de Nederlandse poëzie. De keuze is gemaakt uit Ilja Leonard Pfeijffers De Nederlandse poëzie van de twintigste en eenentwintigste eeuw in 1000 en enige gedichten, Amsterdam 2016.

Ruurd Halbertsma

proloog

De bomen aan weerszijden van het bevroren Rapenburg waren kaal. De takken droegen een glinsterend laagje ijs dat oplichtte in de ochtendzon. Een harde, koude wind blies door de vrijwel verlaten straten van Leiden. De zon kleurde het ijs op het Rapenburg dofwit en verlichtte de monumentale gevels aan de gracht, die het centrum van het academische leven in de oude universiteitsstad vormde. Het enige verkeer bestond uit groepjes studenten die, warm ingepakt, op hun fietsen richting collegezalen raceten, terwijl de klok van het oude Academiegebouw tien uur sloeg. Zij hadden geen oog voor de deuren van het Rijksmuseum van Oudheden, die na de laatste slag van het uurwerk langzaam werden geopend om de eerste bezoekers binnen te laten. Die haastten zich naar binnen, blij om de kou te ontvluchten.

Aan de achterzijde van het museum, op de tweede verdieping, lag de werkkamer van Tjalling Kingma. Hij was druk bezig met het ordenen van papieren op zijn bureau, omringd door Griekse vazen, gipsafgietsels van Romeinse beelden, aquarellen van de Golf van Napels en boeken, heel veel boeken. Zijn bureau lag vol met aantekeningen, mappen, artikelen en foto’s.

Tjalling was conservator van de klassieke afdeling van het museum, verantwoordelijk voor de oude culturen rond de Middellandse Zee. Zijn specialisatie was de wereld van de Grieken en Romeinen. Voor de Egyptenaren, de volken van het oude Nabije Oosten en de oudheden uit Nederland waren in het museum andere collega’s verantwoordelijk. Met zijn vijfenveertig jaar had hij een goede staat van dienst: gepromoveerd op negentiende-eeuwse verzamelaars van archeologische voorwerpen, als curator verantwoordelijk geweest voor tal van tentoonstellingen en een aantal jaren geleden benoemd tot bijzonder hoogleraar aan de Leidse universiteit, met als taakgebied de wetenschapsgeschiedenis van de archeologie. Hij gaf al langer college over dat onderwerp, en kennelijk met zoveel enthousiasme dat hij vorig jaar genomineerd was voor de onderwijsprijs van de universiteit.

Binnenkort vierde de universiteit haar vierhonderdvijftigste verjaardag, de Dies Natalis. Hij verheugde zich al op de plechtige optocht van hoogleraren, allen in toga gestoken, de pedel en de rector voorop, van het Academiegebouw naar de Pieterskerk. Had hij zijn toga niet moeten laten stomen? Hij sloeg zijn lange benen over elkaar. Hij had vanochtend gekozen voor zijn favoriete outfit: Brunello Cucinelli-pantalon, Engels tweedjasje, wit button-downoverhemd, Jeffery West-brogues. Hij ging met zijn hand door zijn stugge blonde krullen. Hij had de reputatie van een knappe man, met zijn slanke gezicht, hoge jukbeenderen en blauwe ogen.

Tjalling werd uit zijn werkzaamheden gehaald door de melodie van Liszts La Campanella, die uit zijn trillende mobiel opklonk. Hij zag met plezier wie hij aan de lijn had: Inga.

‘Ja, met Tjalling.’

Inga’s stem klonk opgewonden. ‘Ik ben in Den Haag, bezig met de archiefstukken die ik gisteren heb opgevraagd. Mooie brieven en een paar belangrijke vondsten! Heb je tijd om vanmiddag met mij af te spreken? Ik werk nog tot drie uur in het Nationaal Archief.’

‘Moment, ik pak mijn agenda er even bij... Ja, lukt wel. Vier uur? En... van harte gefeliciteerd! Ik zag wat staan bij vandaag...’

‘Dank je, ik zie je vanmiddag. Ik moet dan wel weer snel naar huis, want de kids willen me natuurlijk verrassen met de knutselwerken die ze op school hebben gemaakt. En mijn man kookt wat lekkers voor ons. Tot vanmiddag, ciao!’

Tjalling verbrak de verbinding en dacht aan Inga en haar jonge gezin.

Haar geluk contrasteerde met zijn eigen omstandigheden. Hij was twee jaar terug weduwnaar geworden, na een lang ziekbed van zijn arme echtgenote. Hij slikte en probeerde de herinneringen terug te dringen. Inga was zijn eerste promovenda. Ze had oude geschiedenis en klassieke archeologie aan de Vrije Universiteit gestudeerd en werkte aan een proefschrift over een vergeten Nederlandse verzamelaar uit de negentiende eeuw met de fraaie naam Jean-Emile Humbert. Samen gingen zij dit semester college geven over het negentiende-eeuwse verzamelen. Inga zou de studenten laten zien hoe geschiedenis, archeologie en archiefonderzoek hand in hand konden gaan en een verdwenen wereld tot leven konden brengen. Ze zouden definities proberen te geven van de legale en illegale praktijken rond het verzamelen in het verleden en de ethische aspecten in alle facetten onder de loep nemen.

Leuke vrouw, Inga. Wel een stuk jonger dan hij, natuurlijk. Als zij nou eens niet getrouwd zou zijn? Wel eerst dat proefschrift afronden, natuurlijk. Ach, hou op, wat zat hij nou te denken!

Hij nam een slok San Pellegrino, stond op, sloot zijn kamer af en haastte zich via het trappenhuis naar de begane grond, naar de ontvangsthal van het museum, waar zijn studenten op hem wachtten voor het college van 10.15 uur.

Door de gangen met werkkamers, koffiehoekjes en opslagruimten met transportkisten kwam hij bij een deur terecht, die hij met zijn elektronische pas opende. Plotseling stond hij in de ontvangsthal van het museum, met als middelpunt de Egyptische tempel van Isis. Voor de tempel stond een aantal bezoekers, die elkaar of zichzelf fotografeerden met het eeuwenoude monument als achtergrond.

Tjalling ging op zoek naar zijn studenten. Het merendeel stond nog in de rij voor de kassa, met hun collegekaart in de aanslag. Hij zei dat ze moesten opschieten en wees de weg naar de lockers. Uiteindelijk stonden ze alle zestien voor hem, meer meisjes dan jongens. Dat gaf hoop voor de toekomst, want er werkten nog altijd te weinig vrouwen in de wetenschap.

‘Goedemorgen, dames en heren! Welkom in het Rijksmuseum van Oudheden voor jullie eerste college dit semester, met als onderwerp het verzamelen van archaeologica in de negentiende eeuw. Een relevant onderwerp in onze huidige tijd, met alle discussies over repatriëring van erfgoed naar de landen van herkomst. Want van wie is het verleden? Van de huidige, westerse staten met hun grote nationale musea? Van de landen waar al die objecten honderden jaren geleden vandaan zijn gekomen? En op welke manier ging dat dan? Roof? Gedwongen verkoop? Illegale opgravingen? Of is er meer aan de hand? We gaan het over veel van deze vraagstukken hebben in deze collegereeks die ik samen met mijn promovenda Inga Thomsen geef. Zij is vanaf volgende week aanwezig om jullie in te wijden in de methodologie van dit soort onderzoek. Maar eerst naar wat objecten toe. We gaan door die ingang en dan met de trap naar de eerste verdieping. Bij elkaar blijven, anders slaat de poort dicht en kom je er niet meer in.’

Het gezelschap liep achter Tjalling aan, de notebooks en tablets onder de arm. Op de eerste verdieping gingen zij achter de Romeinse keizerbeelden langs in de richting van een wat verloren hoekje, waar zes ruw bewerkte stenen stonden opgesteld, beschreven met een spinachtig schrift. Het strijklicht van vier lichtspots aan het plafond deed de letters goed uitkomen.

‘Na anderhalf jaar klassieke talen en klassieke archeologie hebben jullie uitgebreid kennisgemaakt met de goden van het pantheon: Zeus, Athena, Aphrodite en Apollo hebben geen geheimen meer voor jullie en jullie herkennen die Griekse goden, en hun Etruskische en Romeinse varianten, direct aan hun attributen. En de daden van Heracles en Theseus kunnen jullie op elk gewenst moment voor mij opdreunen, nietwaar?’

Er ging wat gemompel door de groep.

‘Rustig maar, ik ga jullie niet overhoren. Nee, we gaan het hebben over andere zaken. Vergeet de klassieken en maak kennis met de goden Baäl Hammon, Eshmoun, Tanit en Astarte. Wij verlaten vanochtend onze klassieke bubbel en begeven ons op een ander terrein.’

Tjalling vertelde over de Feniciërs, een Semitisch volk uit het oostelijke Middellandse Zeegebied, die kolonies hadden gesticht tot in Zuid-Frankrijk en Spanje toe. Over de machtige stad Carthago, die in de negende eeuw voor Christus gesticht was door politieke vluchtelingen uit Tyrus en verwoest werd door de Romeinen in 146 voor Christus, na drie bloedige oorlogen. Over de religie, over de beschermende god Eshmoun, over de sensuele Astarte. En ook over de duistere kanten van de Carthaagse geschiedenis. Over de molch, het ritueel waarbij kinderen geofferd werden aan de oppergod Baäl Hammon en de godin Tanit, in tijden van gevaar voor de stad.

Bij die laatste mededeling zag Tjalling een paar van zijn studenten even huiveren.

‘En hier zien jullie het symbool van de godin Tanit.’ Hij wees met zijn aanwijsstokje een in de steen gekraste figuur aan:

‘Een driehoek, met daarop een dwarsbalk en een cirkel. Generaties archeologen hebben geprobeerd dit symbool te duiden. Sommigen zeiden dat het een variant zou zijn van het Egyptische levensteken, de Ankh. De grote Franse negentiende-eeuwse geleerde Champollion, conservator in het Louvre, zag in de cirkel de zon, die in een boot vertrok, ondersteund door een piramide. Wanneer jullie denken aan de colleges Myceense kunst, kun je er natuurlijk ook een schematische figuur van een godin in zien, met uitgestrekte armen.’

Tjalling liep naar een andere steen, waar ook een Tanit-symbool op te zien was. ‘Hier kun je zien dat ze met haar handen een granaatappel en een tros druiven vasthoudt, symbolen van vruchtbaarheid en nieuw leven. De granaatappel zit barstensvol smakelijke zaadjes en de druiven zijn symbool voor de wederopstanding: van de wijngod Dionysus – en in zekere zin ook van Christus. Dit oeroude symbool van Tanit wijst op de sterke traditie van de Carthaagse kunst, tegen alle moderne stromingen van het Griekse realisme in.’

De rest van het college-uur ging op aan verhalen over Carthago, haar tempels en goden. De studenten noteerden alles in hun papieren notebooks of hun tablet, af en toe kijkend naar de vreemde stenen met Fenicisch alfabet en abstracte symboliek.

Toen het tijd werd voor de pauze, maakte Tjalling een eind aan zijn betoog. Of er nog vragen waren?

Een meisje stak haar vinger op. ‘Maar meneer, als deze stenen uit Carthago komen, hoe komen ze dan in uw museum terecht?’

‘Dat, Anna, is een goede vraag en een lang verhaal. Wij houden nu een kwartiertje pauze en gaan dan naar de collegezaal. Wij beginnen straks met het einde. Het einde van Carthago.’

1 Grote en oorlogszuchtige namen

De pauze werd door de studenten gebruikt voor een bezoek aan de wc, hun ‘fruitmomentje’, het vullen van de dopper, maar vooral voor het raadplegen van de mobiele telefoon. Razendsnel vlogen de duimen over de minieme toetsen.

Tjalling kon zich ook allang geen leven zonder mobieltje meer voorstellen, maar zijn inkomende en uitgaande berichten waren waarschijnlijk minder spannend dan die van de studenten. Even checken... Een reminder over het inleveren van het jaarverslag. Een ophanden zijnd bezoek van collega Rasmussen uit Kopenhagen. En of hij vooral tijdig aanwezig wilde zijn in het Academiegebouw, in verband met de Dies en het cortège van hoogleraren naar de Pieterskerk.

Om kwart over elf plukte Tjalling de studenten uit de Tempelzaal en bracht hen via de museumwinkel naar de collegezaal, die was ingericht met zeventiende-eeuwse gipsafgietsels van de Zuil van Trajanus. Hij startte het verplaatsbare smartboard, stopte er een usb-stick in, selecteerde een PowerPoint en er verscheen een plattegrond van het schiereiland waarop Carthago gelegen had. Het schiereiland was driehoekig van vorm en lag tegenover Sicilië en Zuid-Italië.

‘Dames en heren, even jullie aandacht. Ik kom terug op de vraag naar de herkomst van de Punische stèles die jullie net hebben gezien. Zij zijn gevonden in Carthago, om precies te zijn hier’ – Tjalling wees op de plattegrond – ‘op het terrein dat de tophet wordt genoemd, een heiligdom voor de godin Tanit, met wie jullie zojuist kennis hebben gemaakt.

Mijn verhaal begint in het voorjaar van 146 voor Christus. Rome had Carthago de oorlog verklaard. Generaal Scipio Aemilianus hield tijdens deze laatste van de drie Punische Oorlogen de stad Carthago in een houdgreep. Het schiereiland werd verdedigd door een driedubbele muur, die ook de havens beschermde. Er was een handelshaven en een ronde oorlogshaven, de kothon, waar de Carthaagse galeien ongemerkt in en uit konden varen. De galeien waren voorzien van grote bronzen rammen, waarmee zij vijandelijke schepen in tweeën konden breken. De Carthagers waren betere scheepsbouwers en zeevaarders dan de Romeinen, maar toch hadden zij de zeeslag bij Ecnomus, een eeuw eerder, verloren. De Romeinen hadden een buitgemaakt Carthaags schip gebruikt als blauwdruk voor hun nieuwe vloot, maar zij bouwden de schepen groter en met een spectaculaire innovatie: de corvus. Deze ‘kraai’ was een lange, opklapbare loopbrug met een gigantische nagel eraan – de snavel. Wanneer de loopbrug donderend naar beneden kwam en de snavel zich vastboorde in het vijandelijke schip, stormden de Romeinse legionairs de vijand tegemoet en vochten zoals ze dat gewend waren op land. Er werd dus niet meer geramd, maar geënterd. En daar waren de Carthagers niet op voorbereid. Bij Sicilië worden regelmatig wrakken met die bronzen rammen uit het water gehaald.

De Eerste Punische Oorlog, met Sicilië als inzet, werd gewonnen door de Romeinen, maar toen kwam generaal Hannibal. Die deed het onvoorstelbare: hij trok met zijn leger en olifanten de Alpen over en viel Italië binnen. Galliërs, Etrusken en Samnieten juichten hem toe en wierpen het Romeinse juk van zich af. In de Slag bij Cannae werden vijftigduizend Romeinse legionairs door Hannibal in de pan gehakt, en de weg naar Rome lag voor hem open.

Hij maakte geen gebruik van zijn overwinning. Waarom niet? Om te onderhandelen vanuit een positie van macht? Of om Zuid-Italië en Sicilië toe te voegen aan het Carthaagse Rijk? De Romeinen waren vertrouwd met de wetten van de arena: snel en meedogenloos moest je zijn. Dood je tegenstander, voordat hij jou doodt. Hannibal aarzelde en generaal Scipio werd naar Afrika gestuurd met acht legioenen. Hannibal moest halsoverkop terug en leed een vreselijke nederlaag in de Slag bij Zama, in 202 voor Christus. Carthago lag op haar knieën en de eer van Rome was gered. Rome eiste een schadevergoeding van tienduizend zilveren talenten. De eens zo machtige Punische stad werd onder curatele geplaatst: het leger werd ontbonden en het aantal oorlogsschepen werd beperkt tot tien, net genoeg om piraten uit de havens te houden. Carthago kon zich nauwelijks meer verdedigen. De Numidiërs uit het zuiden namen grote gebieden rondom de stad in. Hongersnood dreigde, maar nog was de Romeinse wraakzucht niet gestild. De herinnering aan Hannibals invasie was levend en Carthago lag dichter bij Italië dan veel Romeinen lief was. Om die nabijheid te illustreren nam senator Cato rijpe vijgen mee naar de senaat, liet deze tijdens zijn toespraak zien en vertelde dat ze een paar dagen geleden nog aan de bomen in Noord-Afrika hingen. En wat het onderwerp van zijn toespraken in de Senaat ook was, hij sloot steevast af met de woorden “dat er een einde moest komen aan het bestaan van Carthago”.’

Een jongen in het midden van de zaal stak zijn vinger op.

‘Ja, Edwin?’

‘Hij zei toch: “Overigens ben ik van mening dat Carthago verwoest moet worden”?’

‘Dat bekende citaat, “Ceterum censeo Carthaginem delendam esse”, is door een Duitse geleerde in de negentiende eeuw gereconstrueerd, Edwin. We hebben alleen een Griekse bron, met de tekst in de indirecte rede die ik net citeerde. De Duitser heeft daar netjes Latijn van gemaakt, zoals het door Cato uitgesproken zou kunnen zijn...

Maar goed, Cato kreeg zijn zin. Toen Carthago zich bewapende tegen de Numidiërs werd dit gezien als een reden voor oorlog, een casus belli. Generaal Scipio Aemilianus stak over naar de havenstad Utica, ten noorden van Carthago, en het beleg begon. Eerst met een vredesaanbod. Wanneer de Carthagers hun wapens zouden inleveren, zou er geen aanval komen. De wens van Rome werd ingewilligd. Wagenladingen vol met zwaarden, speren, slingerkogels, harnassen en helmen werden naar de haven van Utica getransporteerd. En toen de wapens binnen waren, opende Scipio de aanval. De Engelsen hebben er een uitdrukking voor: All is fair in love and war...

De Carthaagse aanvoerder Hasdrubal trok zijn leger terug binnen de muren van de stad. Alles van metaal werd omgesmolten om nieuwe wapens te maken. Volgens de verhalen sneden vrouwen hun haar af om touw te vlechten voor de katapulten. Woedend op de Romeinen doodden de Carthagers iedere buitenlander die het ongeluk had zich op dat moment binnen de muren van de stad te bevinden.

Het beleg duurde drie jaar. De Romeinen bezetten een deel van het schiereiland. Hasdrubal deed uitvallen en maakte krijgsgevangenen buit, die hij in het zicht van de Romeinen op de muren liet folteren en levend villen... De haat groeide. In Carthago werd op bevel van de priesters het kinderoffer, de molch, opnieuw ingevoerd. Baby’s werden uit de armen van hun ouders gerukt, gedood en verbrand. Hun resten werden in urnen begraven in dat omheinde terrein, de tophet. Boven elk kindergraf werd een stèle geplaatst met een wijding aan Baäl Hammon en aan Tanit. Jullie hebben net een paar van die votiefstenen gezien...

Er zijn geleerden die het kinderoffer ontkennen. Het zou gaan om doodgeboren kinderen of om kinderen die op jonge leeftijd waren overleden. En er zijn ook verbrande resten van jonge antilopen en andere dieren in de urnen gevonden, een soort van substituutoffer. Feit is wel, dat de Romeinen ervan uitgingen dat er kinderoffers hadden plaatsgevonden. Zij besloten na de inname van Carthago alle priesters aan het kruis te slaan.

In april van het jaar 146 voor Christus zetten de Romeinen de aanval in. De havens vielen in hun handen en daarna de agora, het centrale plein dat aan de voet van de Byrsa lag. De Byrsa was de heilige heuvel van de stad, de plaats waar koningin Elissa, die jullie beter kennen als Dido, haar “nieuwe stad” stichtte, want dat betekent het Fenicische Qart-Hadasht, oftewel Carthago. Zij was een vluchtelinge uit Tyrus geweest en volgens de mythe maakte zij in Carthago kennis met een andere vluchteling. Kent iemand zijn naam?’

Er verscheen een vinger in de zaal. Een studente met rood haar.

‘Ja, Anna? Juist, dat was Aeneas. Een van de meest aangrijpende love-stories uit de geschiedenis, en voor de Romeinen de verklaring waarom Carthago zo’n haat jegens Rome koesterde. Goed, de Byrsa had drie steile straten, die omhoogliepen in de richting van de tempel van Eshmoun. Smalle straatjes met trappen, alles heel mediterraan. Aan de straten lagen wooncomplexen, drie, vier of vijf verdiepingen hoog. En tussen de straten een wirwar aan steegjes, waar je alleen de weg kende als je er was opgegroeid.

Toen de havens en de agora in Romeinse handen waren gevallen, vluchtten de Carthagers de Byrsa op, naar de tempel van Eshmoun, of naar de huizen op de flanken van de helling. De Romeinen transformeerden de agora in een castellum en Scipio besloot tot een stadsguerrilla om Carthago de genadeslag toe te brengen. Dag en nacht werden Romeinse eenheden de straten in gestuurd om de weg naar boven te veroveren. Maar de Byrsa was een verraderlijk labyrint. De soldaten werden bestookt met kokende olie, stenen en dakpannen. Staken de Romeinen een woning in brand, dan vluchtten de bewoners over de daken naar een aanpalend huis en begonnen daar de strijd opnieuw. Was er geen uitweg meer, dan sprongen mensen in doodsnood naar beneden, waar hun lichamen vertrapt werden door losgeslagen paarden, aanstormende Romeinen of in paniek geraakte Carthagers.

Bij de opgravingen van Carthago zijn grondlagen vol as en puin teruggevonden, met resten van skeletten er nog in. Ik heb daar in mijn studententijd gegraven en ik verzeker jullie: veldslagarcheologie stemt tot nadenken. Boven op de heuvel vonden we Romeinse slingerkogels die met katapulten waren afgeschoten.’

Tjalling liet een slide zien waarop hij als student stond afgebeeld met een stapel opgetaste stenen kogels. Er werd wat gegrinnikt om de jeugdfoto.

‘De verovering van de Byrsa duurde zes dagen en zes nachten. Steeds werden er nieuwe troepen naar boven gestuurd, die de vermoeide legionairs aflosten. Speciale eenheden moesten de hoofdstraten vrijhouden. Puin, lijken en kadavers werden in de stegen gedumpt. Het moet een inferno zijn geweest.

Op de zesde dag kwamen afgezanten van de Carthagers naar Scipio toe. Zij droegen olijftakken in hun handen. Het vechten werd gestaakt en Scipio ontving de gezanten in zijn hoofdkwartier op de agora. Een van de Carthagers bracht Scipio in herinnering dat zijn grootvader vóór de slag van Zama een ontmoeting had gehad met Hannibal. Zij hadden samen wijn gedronken, spraken hun respect voor elkaar uit, maar wisten dat de grotere machten van de wereldpolitiek hen hadden veroordeeld tot een veldslag de volgende dag. Nu had Carthago opnieuw een nederlaag geleden en wilden zij smeken of bij de overgave van de stad de burgers hun leven mochten behouden.

Scipio antwoordde dat hij clementie zou betrachten, maar met uitzonderingen. Er kon geen genade zijn voor Hasdrubal, die orders had gegeven tot het martelen van Romeinse soldaten. Niet voor de priesters die zich schuldig hadden gemaakt aan kinderoffers. Niet voor Romeinse soldaten die waren overgelopen naar de vijand, merendeels onbetrouwbare Etrusken en Samnieten uit de hulptroepen.

Duizenden burgers konden de Byrsa verlaten en werden als slaven afgevoerd. De gedeserteerde Etrusken en Samnieten staken de tempel van Eshmoun in brand om in de paniek, het vuur en de rook weg te kunnen vluchten, maar zij werden door woedende Carthagers in de tempel opgesloten en kwamen daar om. Hasdrubal vroeg genade, knielend voor de voeten van Scipio. Hij werd zonder pardon afgevoerd. Later figureerde hij nog één keer in de triomftocht van Scipio in Rome, voordat hij geëxecuteerd zou worden. Hasdrubals echtgenote Martha zwoer dat zij en haar kinderen niet levend in handen van de Romeinen zouden vallen. Ze vervloekte de lafheid van haar man, doodde haar kinderen en daarna zichzelf. Hun lichamen verdwenen in de vlammen. Scipio keek naar de brandende resten van de Byrsa en mompelde in het Grieks: “De dag zal komen waarop ons heilige Troje, én Priamus, én het volk waarover de speerdragende Priamus heerst, te gronde zullen gaan...” De generaal had vochtige ogen.

De officieren herkenden het citaat uit Homerus’ Ilias, maar wisten niet waarom Scipio het gebruikte. Hij gaf zelf het antwoord: “Ik denk aan de ondergang van steden: Troje, Carthago... En nu denk ik aan Rome...”’

Tjalling nam een slok water. ‘Goed, beste mensen, nu ben ik lang genoeg aan het woord geweest,’ zei hij. ‘Wat zijn jullie stil! Ja, dit is een verhaal vol met gruwelijke details, en de antieke bronnen vertellen ons maar een fractie van de rauwe werkelijkheid... Als je echt wilt weten hoe oorlog eruitziet, wat oorlog kan doen met mensen, kijk dan naar de beelden uit Afghanistan, Irak, Bosnië of verder terug: Vietnam en Korea. De psyche van een mens raakt door het geweld uit balans en je doet dingen waarvan je later niet kunt geloven dat je daartoe in staat was. Dat kan tot het Post Traumatic Stress Syndrom leiden, ptss, waar veel oud-militairen last van hebben. Dat was vroeger niet anders dan nu. Maar zijn er vragen? Ja, Gregor?’

Gregor Zondervan was een van de vaste vragenstellers. Tjalling had hem vorig jaar tijdens de introductiecolleges in de klassieke archeologie wat beter leren kennen. Gregor was een overtuigd anarchist, antiglobalist en dierenactivist. Zijn tenue bestond uit een zwarte spijkerbroek, kistjes en een hoody. Hij had lang haar, dat hij bij tijd en wijle liet opbinden in een knotje door zijn vriendin Aleida, die je de vrouwelijke evenknie van Gregor kon noemen. Hij had Tjalling verteld dat hij eigenlijk prehistorie had willen studeren, omdat dat de periode was waarin de mensheid, volgens hem, nog puur was en in evenwicht met de natuur leefde, maar zijn ouders hadden dit niet gewild en geprobeerd hem in de richting van medicijnen, rechten of eventueel geschiedenis te sturen. Uit balorigheid had hij gekozen voor klassieke talen, met als reden ‘dat je als classicus altijd een baan vindt’ (dat vonden zijn ouders een goed argument) en ‘dat je als leraar lange vakanties hebt’ (dan kon hij alsnog meedoen met prehistorische opgravingen en re-enactments). Maar de klassieken hadden zijn hart niet en hij had daarom geen plezier in de studie.

Tjalling had wel sympathie voor Gregor, maar dat was duidelijk niet wederzijds. Gregor had het er wel eens over met zijn medestudenten. Die meneer Kingma met zijn zegelring en zijn afstandelijke houding vond hij een typische vertegenwoordiger van het Leidse universitaire establishment. Zo’n man – want het waren altijd mannen – die een smak geld verdiende en de banen bezet hield die voor jong talent zouden moeten zijn. En dan was de man ook nog eens zo’n archeoloog die alleen tijdens zijn studietijd iets aan veldwerk had gedaan. Kogeltjes stapelen in Carthago! Gregor stelde zijn vraag:

‘Die Romeinen waren dus gewoon fascisten! Beetje een stad kort en klein slaan zonder één geldige reden! Net zoals die fascistische Amerikanen in Irak deden! Ik begrijp niet hoe je zo’n cultuur nou leuk kunt vinden. Hitler deed gewoon de Romeinen na toen hij Polen en Rusland binnenviel!’

Gregor liep rood aan. Hij kreeg een duw van een studiegenoot die hem ‘Gast, doe rustig!’ toesiste.

‘Luister, Gregor,’ zei Tjalling. ‘Als ik je goed begrijp zou je zo’n “foute cultuur” als de Romeinse niet mogen waarderen of zelfs bestuderen. Ik zal je iets vertellen over mijn verhouding tot de Romeinen. Iedere studie begint met een soort fascinatie. Er zijn classici die in vervoering kunnen raken door de schoonheid van de Griekse dualis, of door het verschil tussen de aoristus en het imperfectum. Liefde begint met een vonk. In mijn geval was dat het tastbare verleden van Italië dat je op reis door dat land overal tegenkomt. Een tempel, omgebouwd tot middeleeuws kerkje. Een enorme marmeren voet op een straathoek van Rome. De aanblik van het Colosseum vanaf de heuvel Oppius ’s ochtends vroeg, wanneer de zon opkomt en je daar in je eentje zit, met een paar katten om je heen. Die vonk ontsteekt een vuurtje, dat als het goed is levenslang blijft branden. Je studeert en leert meer en meer. Je ontdekt hoe complex een cultuur is, hoe een ontwikkelde Romein kennelijk op één dag net zo goed kon genieten van een mooi stuk poëzie als van een gevecht in de arena. Je probeert complexe zaken te begrijpen, en soms begrijp je daardoor ook meer van onze eigen gecompliceerde samenleving. Dus ik bewonder de Romeinen niet omdat zij Carthago met de grond gelijk hebben gemaakt, maar wel vanwege het feit dat zij al die daden, wandaden als je dat wilt, niet hebben verdoezeld, maar hebben vastgelegd. Wij kunnen nu – eeuwen later – soortgelijke processen herkennen en misschien verhinderen. Ze eenvoudigweg “fascisten” noemen is mij te simpel, te kort door de bocht. Je doet dan aan framing, en dat is niet goed in het wetenschappelijk debat.’

‘Je draait eromheen, meneer!’ Gregor steunde met beide vuisten op de tafel voor hem. ‘Je lijkt vriendelijk antwoord te geven, maar je kiest geen partij voor de verdrukten, voor de underdog, voor de slachtoffers van kapitalisme en uitbuiting. En dat is gewoon meelopen met die fascisten! We hebben bij filosofie geleerd dat de stoïcijn Zeno stelde dat niets tegelijk goed én fout kan zijn. En dat zeg jij wel. En ik ben niet “simpel”, zoals jij zegt!’

‘Het mooie is, Gregor, dat we hier deze discussie kunnen voeren aan de hand van geschreven bronnen van tweeduizend jaar terug en dat de opgravingen van Carthago nog aanvullende informatie geven. Ik presenteer het materiaal en hoop dat jullie dat onbevooroordeeld tot je nemen. Discussie is altijd mogelijk, maar niet als we elkaar direct in de hoek van fascisten of meelopers gaan neerzetten. Dat soort praktijken horen bij een academie als de onze niet thuis.’

‘Dan voel ik me hier in die academie van jou ook niet meer thuis!’ zei Gregor. Hij pakte zijn blocnote en liep kwaad de collegezaal uit. Ook Aleida pakte haar spullen en ging hem achterna. De studenten keken wat ongemakkelijk naar hun docent.

‘Iemand anders nog een vraag?’ zei Tjalling. ‘Zo niet, dan is er volgende week het college, dat Inga Thomsen gaat verzorgen. Ik zal er ook bij zijn. We gaan dan in op de vraag hoe de Punische stèles in Leiden terecht zijn gekomen. Daar zijn we nu niet aan toegekomen. Een goede middag verder, en tot volgende week.’

2 De bodem mijns harten

Tjalling lunchte met een baguette, die hij bij een broodjeszaak op de Breestraat had gekocht, maar de tonijnsalade met cheddar smaakte hem vandaag niet. Het incident met Gregor tijdens het college zat hem dwars.

Bij het verlaten van de broodjeszaak liep hij linksaf de Breestraat in en sloeg na de Gijselaarsbank opnieuw links af, het Rapenburg op. Hij zag de monumentale panden aan weerszijden van het water en herinnerde zich de woorden van een van zijn hoogleraren: ‘Het Rapenburg is de mooiste gracht van Leiden. Leiden is de mooiste stad van Nederland. Nederland is het mooiste land ter wereld. Ergo, het Rapenburg is de mooiste gracht van de wereld.’ Tja, aan liefde voor de stad had het de Leidenaren nooit ontbroken. ‘Uit gouden korenaren, schiep God de Leidenaren. En van het restant, de rest van Nederland...’ was er nog zo een. Op 3 oktober bereikte de Leidse eigenliefde een hoogtepunt met de viering van Leidens Ontzet in 1574: haring en wittebrood en de traditionele hutspotmaaltijd.

Maar het Drie-Oktoberfeest was alweer maanden geleden. Nu waren de bomen kaal, was het Rapenburg dichtgevroren en liepen de voetgangers in hun winterjassen weggedoken door de kou.

Voor de zeventiende-eeuwse bibliotheek van Johannes Thysius liep Tjalling de Groenhazengracht op, in de tijd van Thysius de rosse buurt van Leiden. Haasje: wonderlijk woord voor prostituée, dacht Tjalling in zichzelf. Springerig en promiscue? Op het einde van de gracht liep hij bij het Friese Bakkertje naar binnen en kocht er twee Friese poffen, om later Inga te kunnen trakteren bij de thee. Terug bij Thysius ging hij rechts, verder langs het Rapenburg, stak de Doelenbrug over en liep door de hoofdingang het museum binnen, blij om de kou achter zich te laten.

In zijn kamer was het, zoals altijd, een gecontroleerde chaos. Een bonte collectie koffiemokken diende nodig afgewassen te worden. Een van zijn collega’s had eens opgemerkt dat een niet opgeruimd bureau een indicatie was voor een niet opgeruimde geest. Tjalling had teruggekaatst met de vraag waar haar eigen, totaal lege bureau dan op zou kunnen wijzen. De verhouding was een paar weken wat koeler geweest.

Hij checkte zijn e-mails, keek naar zijn whatsappberichten en zette zich aan het werk: een artikel over de iconografie van een siercamee in de museumcollectie, die had toebehoord aan keizer Constantijn de Grote. Alle boeken en aantekeningen op het bureau hadden hiermee te maken.

Hij werkte een paar uur door. Toen werd hij uit zijn concentratie gehaald door een vriendelijk ‘Stoor ik?’

Een rijzige vrouw kwam zijn kamer binnen: Inga Thomsen. Haar voorouders waren in de negentiende eeuw uit Denemarken naar Nederland geëmigreerd om in Friesland, in de omgeving van Grouw, een boerderij te beginnen. Inga was daar opgegroeid – haar vader en broers werkten nog op de boerderij. Haar rechte voorhoofd, hoge jukbeenderen en blonde haren waren onmiskenbaar Scandinavisch, maar zouden ook voor Fries kunnen doorgaan.

‘Hai, Inga! Nogmaals van harte gefeliciteerd, joh, met je verjaardag. Ga zitten, ik ga thee voor je halen. En ik heb ook wat lekkers voor je meegenomen. Ik ben benieuwd naar je verhalen over het archiefwerk in Den Haag. We hebben nog wel even voor je naar huis toe moet, toch?’

‘Tuurlijk, Tjalling. De kids hebben speelafspraken tot half zes, en Paul haalt ze op. Geen probleem. Zou je jasmijnthee voor mij willen meenemen?’

‘Doe ik. Kijk, hier is de eerste recensie van onze Campanië-tentoonstelling. Ik geloof niet dat de journalist het helemaal begrepen heeft, maar de toon is in elk geval positief. Ik ben zo terug.’

Tjalling liep zijn kamer uit en ging naar beneden om de thee en twee bordjes voor de poffen te halen. Toch ook maar servetjes (al die poedersuiker) en vorkjes. Hij zette de waterkoker aan en vulde de mokken met jasmijnthee en earl grey. Met de koppen, bordjes, servetten en vorken op een dienblad ging hij op weg naar de lift.

‘Fryske poffen, Inga, út it Heitelân!’

‘It bêste lân fan de ierde, Tjalling!’

‘Je bent al net zo’n patriot als die Leidenaren, Inga. Je kunt de vrouw uit Friesland halen, maar Friesland niet uit de vrouw.’

Inga vorkte een stukje pof los tussen de poedersuiker en proefde met zichtbaar genoegen het mengsel van bruine suiker, kaneel, boter, rozijnen en deeg. Dichter bij de smaak van de zeventiende eeuw kon je niet komen.

‘Het is echt een prachtig onderzoek, Tjalling,’ begon Inga, die popelde om Tjalling deelgenoot te maken van haar recente ontdekkingen. Ze nam – iets te haastig – een slok thee.

‘We hebben in het museum een grote hoeveelheid voorwerpen die tussen 1820 en 1839 zijn binnengekomen. De eerste directeur, Reuvens, liet er inventarisnummers opzetten, die allemaal beginnen met de hoofdletter H, verwijzend naar Jean-Emile Humbert. Maar we hebben ook objecten die via Humbert zijn gekocht met de letters co, die duiden op een zekere graaf Corazzi uit Cortona in Toscane, en met beginletter A, een consul d’Anastasy uit Alexandrië. Best ingewikkeld dus.

Over de familie Humbert is al wat geschreven, maar vrijwel niets over onze verzamelaar. Het waren van oorsprong hugenoten, die in de zeventiende eeuw uit Zwitserland gevlucht zijn naar de Republiek. Ze gingen wonen in Den Haag, waar een van Humberts voorvaders zich vestigde als boekhandelaar. Onze Jean-Emile werd daar in 1771 geboren, als tweede zoon van de kunstschilder Jean Humbert en Antoinette Deel. Hij had een oudere broer, David, en kreeg later nog een zusje, Anna-Françoise. Dit heb ik allemaal in de literatuur kunnen vinden, want David is redelijk bekend geworden als kunstenaar en kunsthistoricus. Ken je het Essai sur les signes inconditionnels dans l’art?’

‘Ja... gaat dat niet over onveranderlijke symbolen in de kunst, opgaande lijnen voor vrolijkheid, neergaande lijnen voor somberheid bijvoorbeeld?’

‘Ja, precies. Als je het Essai van David Humbert leest, dan moet je conluderen dat hij de uitvinder van het emoticon is geweest.’

‘Maar had hij niet een langere achternaam?’

‘Ja, hij heeft de achternaam van zijn grootmoeder later aan zijn eigen naam toegevoegd: David Pierre Giottin Humbert de Superville. Klinkt chic, toch? Giottin is de bijnaam die hij in Italië van zijn kunstvrienden kreeg, de kleine Giotto.’

‘Chic, inderdaad. We hebben dus een kunsthistoricus in de familie en een Jean-Emile Humbert die in de archeologie beland is geraakt?’

‘Ja, en hoe dat is gebeurd, ben ik nog aan het uitzoeken in het Nationaal Archief. Hij is opgeleid tot militair ingenieur, en plotseling – ergens rond 1795 – zit hij in Tunesië te werken aan een havenproject. Ik ben daar nog niet helemaal uit, maar via de officierslijsten uit die tijd en het archief van het Nederlandse consulaat in Tunis is er een hoop te vinden. Wat ik heb, kan ik in het volgende college vertellen aan de studenten. Work in progress, vinden ze vast wel boeiend. Ook methodologisch: hoe komen we in een museum aan de gegevens over de eigen collectie? Zal ik dat doen? Hoe ging het college vanochtend?’

Tjalling vertelde Inga over het enthousiaste begin en het vervelende einde met het vertrek van Gregor en zijn vriendin. Hij voelde zijn goede humeur weer verdwijnen. Hij maakte excuses over zijn stemming.

Inga probeerde hem op te beuren. Ze zouden er de volgende keer wel weer zitten, misschien was er heel wat anders aan de hand en was de jongen rusteloos door problemen die studenten op die leeftijd nou eenmaal hebben.

‘Je hebt gelijk, maar ik had het anders moeten aanpakken. Ik ben te belerend geweest, pedant misschien wel.’

Maar Tjalling wilde niet meer over de gebeurtenissen van vanochtend praten. Het was tenslotte Inga’s verjaardag. Even wat leukers. Hij draaide het beeldscherm van zijn computer naar haar toe en vroeg haar iets dichterbij te komen zitten. Hij rook een vleugje van haar parfum, onmiskenbaar Coco van Chanel.

‘Deze foto’s kwamen vandaag binnen. Ben benieuwd wat je ervan vindt.’

Inga zag op het scherm een grote gouden plaquette. In het midden waren twee strijdende hoplieten afgebeeld, met een paar vreemde letters en stieren aan weerszijden. Ze groef in haar geheugen:

‘Repoussé-techniek, gouden pectoraal, Grieks onderwerp, gevecht tussen twee helden bij Troje? Maar uitvoering Etruskisch, met die letters? Ben ik geslaagd?’

Tjalling grinnikte en liet de volgende foto zien. Een gouden kistje op vier pootjes. Op het deksel een strijdwagen met twee paarden, gemend door een vrouw met wapperende haren en een krans in haar hand. Daaronder een liggende, halfnaakte vrouw met een drinkschaal.

‘Die kan ik niet thuisbrengen. Lijkt op Etruskische urnen in de vorm van een hut uit de villanovaperiode, maar die zijn nooit van goud. Die godin in het tweespan doet me denken aan vierde-eeuwse wandschilderingen, of was het ceramiek uit Zuid-Italië? Wat is dit, Tjalling?’

Tjalling gaf geen antwoord. De volgende foto’s werden doorgeklikt. Een ring versierd met slangenkop en brullende leeuw, een fibula met duifjes, een armband met hertenkopjes, oorhangers, nog meer plaquettes. Alles puur goud.

‘En, heb je je keuze voor je verjaardag al gemaakt? Ik kreeg de foto’s twee dagen terug binnen van het Zeeuws Veilinghuis. Het Etruskische goud wordt voor de volgende veiling aangeboden. Tussen 1960 en 1980 zijn deze stukken in Italië gekocht door een Nederlands echtpaar, op de rommelmarkt, van boertjes die de stukken op hun land zouden hebben gevonden. Maar ook van een louche handelaar, op een shabby hotelkamer in Rome...’

‘En meegenomen naar Nederland? Dat is hartstikke illegaal, Tjalling.’

‘Dat zei ik ook tegen de veilingmeester, maar hij beweerde dat hun juridische dienst alleen ethische bezwaren zag. Maar er is meer aan de hand. Jij zei al dat dat tweespan je deed denken aan wandschilderingen. Nou, alle decoratie is copy-paste overgenomen uit handboeken over Etruskische schilderkunst. En de sieraden kloppen ook niet: ringen met slangen- én leeuwenkoppen komen niet voor. En je had ook gelijk met het gouden kistje. Fantasie van een vervalser: model van een villanova-hut uit de negende eeuw voor Christus met versiering uit veel later tijd. Je zei het al, die hut-urnen zijn nooit van goud.’

‘Jee, Tjalling, wat een verzameling falsificaties bij elkaar! Heb je ooit zoiets gezien?’

‘Nee, deze familie is gigantisch opgelicht. Gelukkig rusten de oorspronkelijke verzamelaars in vrede, dus hoeven ze dit debacle niet meer mee te maken. Maar de erfgenamen zullen hier niet blij mee zijn. Het is vreemd met archeologie – als je geen verstand van zeventiende-eeuwse schilderkunst hebt, koop je toch niet zomaar een Frans Hals of een Jan Steen, maar mensen nemen grote financiële risico’s met antieke munten of Etruskische sieraden zonder enige kennis van de oudheid. En ze lopen het gevaar gearresteerd te worden voor illegale export.’

‘Helemaal waar. Dat ivoor en koraal niet mogen worden gekocht, dat weten de meeste toeristen wel, maar oudheden zijn nog steeds vogelvrij. Moet het museum niet meer aan voorlichting doen?’

‘Zijn we mee bezig, samen met het ministerie, maar een geplunderd Etruskisch graf maakt minder indruk dan een gemutileerd karkas van een olifant. Of afstervend koraalrif. Die olifant is afgeslacht, en die Etrusken... tja, die waren toch al dood en begraven.’

Het was inmiddels kwart over vijf geworden. Buiten was het donker en het begon te sneeuwen. De vlokken lichtten op voor het raam van de werkkamer.

‘Inga, mag ik je nog een borrel aanbieden bij Barrera? Voor je verjaardag en voor de gezelligheid?’

‘Lief van je, Tjalling, maar ik moet nu echt naar huis. Straks verjaardagsdiner en cadeautjes uitpakken. Morgen ga ik weer naar Den Haag, verder op zoek naar onze Jean-Emile. Prachtig onderwerp heb je me gegeven, professor!’

Tjalling glimlachte, hielp Inga in haar jas en nam afscheid. Na haar vertrek was het plotseling stil in zijn werkkamer. Tjalling sloot de computer af, trok zijn jas aan, zocht zijn agenda en mobiele telefoon, stopte alles in zijn leren Plevier-tas, slingerde deze om zijn schouder en deed het licht uit.

Hij wandelde door de Diefsteeg naar de Breestraat, waar de kerstverlichting nog hing. Hij had vanochtend in verband met de verwachte sneeuw de bus genomen en was blij met die beslissing. Het begon harder te sneeuwen en er was nog niet gestrooid.

Hij wachtte tegenover het stadhuis op bus 187, die op de Hoge Rijndijk ter hoogte van zijn huis aan de Fruinlaan zou stoppen. Toen hij na tien minuten bij de Rijndijk uitstapte, viel de sneeuw in dikke vlokken. Het was bijna onmogelijk om de overkant van de weg nog te zien. Fietsers waren afgestapt en liepen met hun fiets aan de hand over het trottoir. Tjalling liep naar de Burggravenlaan, sloeg links af langs het donkere schoolgebouw, dat architect Dudok in 1915 als hbs had gebouwd. Bij de Fruinlaan stak hij over en zag door de sneeuw nog net de campanile van het Stedelijk Gymnasium met de verlichte wijzerplaten. De gymzaal met apsis deed hem altijd denken aan de oudste basilica’s van Rome, waarschijnlijk een doelbewuste associatie van de architect.

Even later was hij thuis. Zijn droomwoning van destijds. Met riet gedekt, een erker en een tuin aan voor- en achterkant, zo weggelopen uit een Engels dorpje. Our cottage, had Sophia, zijn overleden vrouw, het altijd genoemd.

Tjalling stak de sleutel in het slot, opende de deur en klopte de sneeuw van zijn jas. In de gang deed hij sloffen aan, nam de krant uit de brievenbus en liep naar de woonkamer, waar hij snel de thermostaat op twintig graden zette. Hij zette Radio4 aan en Bruckners Zevende symfonie klonk uit de geluidsboxen. Hij schonk zichzelf een glas whisky in. Het aroma van The Famous Grouse vulde zijn neus met de geur van de Schotse Hooglanden. De whisky verwarmde hem en heel even leek het huis iets minder leeg.

Hij ging zitten in zijn favoriete leren chesterfield en begon door de krant te bladeren, maar kon zijn aandacht niet lang bij het wereldnieuws houden. Hij nam nog een slok, stond weer op en liep naar de schoorsteenmantel.

Daar stond zij, gefotografeerd voor een van de zuilen van het Parthenon in Athene. En nog een keer, op de veranda van het vakantiehuis op het Griekse eiland Milos. En nog een keer, glimlachend bij de Porta Nigra in Trier, op hun vakantie van drie jaar geleden. Haar wangen wat ingevallen, een begin van wallen onder haar ogen, de eerste zichtbare tekenen van haar ziekte. Tjalling haalde diep adem en liep naar de keuken, terwijl de laatste klanken van Bruckners symfonie in de kamer weerklonken.

3 Laverend tussen orde en chaos

De dag voor de Dies Natalis van de universiteit liep Inga over de Papengracht naar de achterkant van het museumgebouw. Ze liet zichzelf met haar elektronische sleutel binnen en kwam via de fietsenstalling bij een van de achterdeuren van het museum. Eenmaal binnen liep ze langs de Isis-tempel naar de collegezaal, waar ze om kwart over tien de studenten zou ontvangen. Ze deed de deur van de Trajanuszaal open en startte het smartboard.

Om tien uur ging de voordeur van het museum open en kwamen de eerste studenten de Tempelzaal binnen, de sneeuw van hun schoenen en laarzen stampend. Een kwartier later zat iedereen in de zaal, druk in gesprek over de plannen voor het weekend. Gregor Zondervan zat grijnzend achterovergeleund, met zijn arm om zijn vriendin heen. Inga liep naar voren.

‘Goed jongens, welkom op dit tweede college over collectiestukken uit het museum. Vorige week heeft professor Kingma jullie al verteld dat ik het vandaag zou hebben over het doen van archiefonderzoek naar archeologische collecties. Hij kan er vandaag helaas niet bij zijn, mogelijk volgende week wel.

Als testcase gaan we het hebben over de objecten uit Carthago in dit museum. Mijn naam is Inga Thomsen, ik werk momenteel aan mijn proefschrift over een van de belangrijkste negentiende-eeuwse verzamelaars van oudheden, de Nederlandse genieofficier Jean-Emile Humbert. Maar voordat ik jullie meer over hem vertel, wil ik graag in het algemeen een paar zaken zeggen.’

Inga nam een slok water uit het flesje voor haar en schraapte haar keel.

‘Er is tegenwoordig terecht veel aandacht voor restitutie, teruggave, van erfgoed aan de landen vanwaar de stukken afkomstig zijn, de zogenoemde “landen van herkomst”. In dat verband valt dan vaak de term “roofkunst”. Het gebruik van die term is een goed voorbeeld van framing. Noem je iets “roofkunst”, dan kan geen zinnig en weldenkend mens er iets op tegen hebben om deze objecten terug te geven aan de rechtmatige eigenaren. Wanneer de term roofkunst keer op keer gebruikt wordt, gaan mensen met een bepaalde blik naar volkenkundige en archeologische musea kijken. De kassamedewerkers krijgen soms te horen: “Alles wat jullie hier laten zien, is gejat. Roofkunst, dat moet terug!”

Wanneer we de term “roven” nu even vergeten en een neutrale term gebruiken, zoals “verwerven”, dan hebben we een ander uitgangspunt. We kunnen het dan éérst hebben over verwerven, en daarna gaan specificeren. Er zijn in de afgelopen eeuwen verwervingen gedaan door bijvoorbeeld aankoop, schenking of ruil. Hier is weinig mis mee, wanneer de aankoop niet onder dwang of tegen een veel te lage prijs is gedaan. Opgravingen vormen een andere bron om voorwerpen te verwerven. Wanneer deze opgravingen met toestemming van de overheid en de grondeigenaren zijn gebeurd, is hier ook weinig mis mee. Wanneer illegaliteit, geweld of dwang om de hoek komt kijken, kun je het zeker wél hebben over roofkunst, maar de term is lang niet in alle gevallen van toepassing. Eerst onderzoek, dan een kwalificatie. We praten over verwervingen en zoeken daarna verder naar de manier waarop verworven is. En dan pas komt er een etiket op een voorwerp. Duidelijk tot zover?’

De studenten waren ijverig aan het schrijven of aan het tikken. Alleen Gregor hing nog steeds achterover met gesloten ogen en een hemelse glimlach. Was hij stoned?

‘Goed,’ vervolgde Inga. ‘Voordat we naar Carthago gaan, wil ik hier nog één ding over zeggen. Als een verwerving in, bijvoorbeeld, de negentiende eeuw volgens de toen geldende wetten en gebruiken legaal in orde was, wil dat nog niet zeggen dat wij daar tegenwoordig niet anders naar kunnen kijken. En daar komen individuele ethische overwegingen bij die de zaak ingewikkelder maken. Wat voor de een ethisch verantwoord is, kan voor de ander heel anders liggen. Vaak zijn de blik en de mening cultureel bepaald. We komen daar zeker nog op terug.

Vorige week heeft professor Kingma jullie de stèles van Tanit uit Carthago laten zien en heeft hij jullie verteld hoe Carthago verwoest is door de Romeinen in 146 voor Christus. In de komende weken vertel ik jullie over mijn onderzoek naar de manier waarop die stenen objecten, en nog meer oudheden, in de eerste helft van de negentiende eeuw naar Leiden zijn gekomen. Om dat te achterhalen is archiefwerk nodig. Officiële documenten in de archieven van het museum en het Nationaal Archief in Den Haag en, als je geluk hebt, ook nog in persoonlijke archieven met brieven, aantekeningen, schetsboeken en kwitanties.’

Inga nam weer een slokje water.

‘Ons verhaal begint in 1771, in Den Haag. Daar wordt op 28 juli aan het Lange Voorhout een jongetje geboren, dat van zijn ouders de namen Jean-Emile krijgt. Zijn achternaam is Humbert. Zijn vader, Jean Humbert, was kunstschilder. De familie was generaties eerder uit Franstalig Zwitserland naar de Republiek der Nederlanden gevlucht.’

En vervolgens nam Inga de studenten mee naar de achttiende eeuw, de pruikentijd met zijn felle tegenstellingen tussen orangisten en patriotten, de aanhangers van de stadhouder en de progressieve revolutionairen, die streden voor democratisering en een eind wilden maken aan de invloedrijke rol van de Oranjes. Zij vertelde over de grote politiek, maar ook over het leven van alledag in de nadagen van de republiek.

Inga kon beeldend vertellen, met oog voor details en het persoonlijke element in de loop van grote gebeurtenissen. Ze nam de studenten mee naar een andere tijd en naar een andere dimensie.

***

Het Lange Voorhout in Den Haag deed Jean Humbert altijd denken aan een kathedraal, met de rijen bomen die als zuilen het middenschip van de zijschepen scheidden. Maar geen koele kathedraal, dacht hij, want deze zomer was de heetste die hij zich kon herinneren.

Op de eerste verdieping van zijn bescheiden huis aan het statige Voorhout waren zachte kreetjes te horen van een baby. De dienstmeid rende naar beneden, waar Humbert, een roemer met witte wijn in zijn hand, zenuwachtig naar de bomen buiten had staan kijken.

‘Maître Jean, het is een jongetje!’ riep de meid uit.

‘Een jongetje? Dat is fantastisch! Kan ik naar boven gaan?’

De meid knikte. Jean zette zijn roemer in de vensterbank neer en ging de trap op, de kleine slaapkamer in, waar zijn vrouw op het bed in de hoek lag. Haar gezicht was verhit, ze leek uitgeput, maar er speelde een glimlach om haar mond en haar ogen straalden. De vroedvrouw, die bezig was de baby te wassen in een teiltje, keek verstoord naar Jean op. Het kindje trappelde met zijn beentjes. Jean werd getroffen door de grote bos zwart haar, die nat en piekerig om het gezichtje hing.

‘Ninette, lieve schat, hoe is het met je?’

Jean knielde naast het bed neer en streelde de blonde haren die ontsnapten aan haar witte hoofdkapje.

‘Gefeliciteerd, trotse vader!’ fluisterde Ninette, en ze kuste haar echtgenoot op zijn mond. ‘Je bent een echte man, dit is de tweede zoon die je mij gegeven hebt.’

De vroedvrouw wikkelde het kindje in witte linnen doeken.

‘De kleine is toe aan het diner, moeder,’ zei ze tegen Ninette, en ze gaf haar het bundeltje met de zwarte haren. Ninette maakte haar nachtjapon los en ondersteunde het hoofd van het kindje ter hoogte van haar boezem. De lipjes zochten over de zachte huid van Ninettes borst en toen ze de tepel hadden gevonden, begon de jongen fel te zuigen.

‘Een gezonde eter, Ninette,’ zei Jean. ‘Ik zal wat meer schilderijen moeten gaan maken om deze familie te blijven voeden.’

Ninette glimlachte en voelde zich gelukkig, ondanks de krampen en pijn in haar onderbuik.

‘Ach Jean, kijk toch eens. Hij heeft hetzelfde donkere haar als jij. Het Zwitserse bloed van jouw familie stroomt duidelijk door zijn aderen. Zullen we hem Emile noemen, zoals je graag wilde? Maar ik zou er graag jouw naam bij willen hebben.’

‘Mijn naam? Emile-Jean klinkt niet zo mooi...’

‘Nee, maar wat dacht je van Jean-Emile?’

‘Jean-Emile Humbert, geboren te Den Haag op 28 juli in het jaar onzes Heren 1771. Prachtig.’

‘Goed, fijn. Ga nu maar, ik ben moe en moet rusten. Wil je straks mijn ouders en mijn zuster schrijven dat alles goed is gegaan?’

‘Ja, goed, ik zal ze vanavond schrijven. Maar nu is het eerst tijd om feest te vieren. Jij gaat lekker rusten en ik ga het goede nieuws vertellen aan onze vrienden bij Pictura.’