UNDERCOVER VOOR GOD

Bouwen aan een smokkelnetwerk in Europa

Dit is een herziene uitgave van het boek Broeder Dick,
Ark Boeken-VVHS/BKV, Amsterdam, 2005.

Copyright © 2023 Uitgeverij Gideon & Open Doors Nederland

Copyright foto’s © 2012 Dick W. Langeveld & Open Doors Nederland

Auteur: Dick W. Langeveld

Redactie: Ben Hobrink

Omslagontwerp: Margreet Kattouw, Essencio.nl, Oldebroek

Verzorging e-book: Coco Bookmedia, Amersfoort

Eerste druk: 2005 (Ark Boeken)

Derde druk: mei 2023 (Uitgeverij Gideon)

Uitgave: Gideon, Hoornaar, Nederland

ISBN e-book: 978-90-5999-894-0

NUR: 402

www.gideonboeken.nl

www.opendoors.nl

Alle rechten voorbehouden.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een databank of doorgegeven in welke vorm of op welke wijze dan ook, behalve voor korte citaten in recensies of artikelen, zonder de voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

All rights reserved.

Ik draag dit boek op aan Greet,
die mij altijd zo trouw terzijde heeft gestaan.

Inhoud

Dankwoord

Een ouwe vriend

Kaart van Oost-Europa

1   Voorbereiding op het werk

2   De leiding van de Heer

3   Pater Dick

4   Wonderen aan de grens

5   De kracht van gebed

6   Gebed is van cruciaal belang

7   Heimwee naar de cel

8   Het Leger des Heren

9   Een volk in duisternis gevangen

10   Achtervolgd door de Securitate

11   Ontsnapt uit het net

12   Angst heeft grote ogen

13   Geestelijke strijd

14   Wie nat is, is niet bang voor de regen

Epiloog - Littekens en lessen

Over Open Doors en wat jij kunt doen

Dankwoord

Graag wil ik iedereen bedanken die heeft meegewerkt aan dit boek. Dat zijn in de eerste plaats de personen die in dit boek worden genoemd. Van sommigen heb ik de naam gefingeerd, omdat ik weet dat ze het niet prettig zouden vinden als ik hun echte naam zou gebruiken.

Ten tweede wil ik Open Doors bedanken voor de vraag om mijn ervaringen in Oost-Europa op schrift te stellen. Omdat ik een betere verteller dan schrijver ben, hebben wij besloten dat ik mijn verhaal zou vertellen aan een groep luisteraars. Alle toespraken zijn nauwkeurig gedocumenteerd en hebben in totaal 42 uur geduurd. Het boek dat uit die verhalen is samengesteld is geen chronologische beschrijving, maar een bloemlezing van wat ik heb meegemaakt in de twintig jaar dat ik in de communistische landen van Oost-Europa heb gewerkt.

Ben Hobrink wil ik bedanken voor onze prettige samenwerking. Hij heeft de toespraken opgenomen en de tekst helpen schrijven en bewerken.

Bovenal gaat mijn dank uit naar onze Heer Jezus Christus die alles wonderbaar leidt. Het is jammer dat in dit boek mijn naam vaker voorkomt dan die van de Heer, want het is juist Zijn naam die ik met dit boek wil verheerlijken. Zonder Zijn leiding had ik namelijk niets bereikt.

Ik hoop en bid dat dit boek voor velen een zegen en een bemoediging mag zijn, en dat vooral jonge mensen geïnspireerd zullen worden om de vervolgde kerk te dienen.

Dick Langeveld

In 2019 is Dick Langeveld bevorderd tot heerlijkheid.

Een ouwe vriend

Van alle reizigers die verslag deden van hun reis naar Oost-Europa, meestal op de wekelijkse bidstond bij ons thuis, kon niemand zo adembenemend vertellen als broeder Dick. Hij nam je als het ware aan de hand mee, de auto in en de eindeloze Autobahnen over. De spannende belevenissen aan de poorten van het IJzeren Gordijn, de emotionele ontmoetingen… Het leek alsof wij luisteraars meer in spanning zaten dan Dick, die dit allemaal kort daarvoor had meegemaakt.

Als ik dit boek lees, dan beleef ik mijn eigen geschiedenis opnieuw, op veel punten zelfs tot in detail. In dit prachtige boek zul je dezelfde emoties ervaren die ik voelde toen ik de christenen van de vervolgde kerk ontmoette. Je zult ontdekken dat werken voor de vervolgde kerk niet begint met een avontuurlijke reis naar een gesloten land, maar met veel gewonere zaken: bidden, geven, gastvrijheid verlenen, luisteren en dan op een dag gaan. Dat zijn de pijlers van Open Doors. Dat is uiteindelijk de opdracht en verantwoordelijkheid van iedere christen. En als ik het mag zeggen: er hangt veel van af voor onze medegelovigen in de ‘moeilijke’ landen.

Misschien is het daarom dat God al die wonderen aan de grenzen en in die landen doet. Dat hebben honderden bijbelsmokkelaars ervaren toen ze bijbels naar de ‘gesloten’ landen brachten. De verhalen van Dick en mijzelf zijn niet uniek. God helpt direct en concreet als we ons inzetten voor onze medegelovigen.

Dick, ik heb genoten van je boek, al die kostbare herinneringen die weer boven kwamen, de oude vriendschap die steeds sterker werd en de hand van God op jouw leven die ik in alles zag. Veel dank voor alle moeite die je hebt genomen om dit leerzame relaas aan ons door te geven.

Je ouwe vriend en broer,

Anne van der Bijl

Overzicht van landen en plaatsen die in dit boek worden genoemd. De dikke zwarte lijn geeft het IJzeren Gordijn aan dat de communistische landen in Oost-Europa omsloot.

1. Voorbereiding op het werk

Mijn jonge jaren

Ruim 33 jaar ben ik actief geweest in Oost-Europa, waarvan 20 jaar onder communistische regimes. Maar eigenlijk ben ik helemaal niet geschikt voor dat soort werk. Van nature ben ik een bang en paniekerig mens. Bij de minste tegenslag kan ik in de stress schieten. Maar niet als ik voor God op pad ben. Hij gaf me rust toen ik in hartje Warschau een noodreparatie aan mijn auto moest uitvoeren, terwijl ik een tram blokkeerde. Hij maakte me ad rem als ik ondervraagd werd door de geheime politie. Hij bracht betrouwbare mensen op mijn pad die me de weg wezen als ik verdwaald was. En dan zijn er nog de talrijke keren dat de Heer uitredding gaf als grensbewakers mijn illegale spullen dreigden te ontdekken. Mijn werk zou een totale mislukking zijn geweest als de Heer niet naast mij had gestaan en mij niet had uitgetild boven de omstandigheden.

Hoewel ik me pas op latere leeftijd ging bezighouden met werk in de landen achter het IJzeren Gordijn (zie bladzijde 10), heeft de Heer me al jong voorbereid op dat werk. Ik ben op 5 april 1923 in Alphen aan den Rijn geboren en sinds mijn jeugd kamp ik met een slechte gezondheid. Mijn vader wilde graag dat ik timmerman zou worden, maar de specialist raadde hem aan om mij te laten doorleren. ‘Lichamelijk werk kan hij niet aan’, zei de arts. Dus ging ik naar de hbs en leerde daar de talen die later zo belangrijk voor mij werden.

1942 was een cruciaal jaar voor mij. Het was het jaar waarin ik de Heer Jezus echt leerde kennen. In dat jaar dreigden de Duitsers mij als 19-jarige jongen op te pakken en in de Duitse oorlogsindustrie in te zetten. Ik was bang voor wat er zou gebeuren als ze me zouden arresteren. Voor het eerst in mijn leven ging ik op de knieën voor de Heer. Ik vroeg Hem om bescherming en vooral om rust. Ik kreeg beide en belangrijker nog, ik kreeg vergeving van zonden. In dat jaar deed ik ook eindexamen en dankzij mijn biologieleraar kon ik als entomoloog, insectenkundige, aan de slag in de Noordoostpolder. Ik werd belast met het insecten- en zoogdierenonderzoek. Deze achtergrond als bioloog bleek later de perfecte dekmantel om de autoriteiten in de Oostbloklanden om de tuin te leiden.

Ook bij het vinden van een onderduikadres leidde de Heer mij. Ik kwam terecht bij een mevrouw in Kampen. Aan het eind van de oorlog maakte ik de bevrijding van Kampen niet echt mee. Want terwijl de Duitsers zich aan de overkant van de IJssel van Zwolle naar Kampen terugtrokken, werd ik met een rijtuigje naar het stadsziekenhuis gebracht. Ik leed aan ernstige difterie en was op sterven na dood. In het ziekenhuis lag ik in een kamer zonder licht. Het hele ziekenhuis was in duisternis gehuld, omdat de elektriciteit voor ons hele district was afgesneden door de Canadezen in Zwolle. Medicijnen waren er niet meer. De dokter kwam driemaal per nacht met een olielampje kijken of ik nog leefde, maar kon verder niets voor me doen. Toch ging mijn gezondheid, wonder boven wonder, langzaam vooruit. Door mijn ziekte kreeg ik geen beurs voor de universiteit, dus ging ik noodgedwongen verder met het werk dat ik had.

In 1943 leerde ik mijn vrouw Greet kennen en drie jaar later trouwden we. Rond 1957 schonk de Heer ons een nieuw leven met Hem. We voelden ons zo dankbaar voor het geluk dat wij in elkaar en vooral in Christus hadden gevonden, dat we daar op alle mogelijke manieren uiting aan wilden geven. We hadden het gevoel dat Hij voortdurend naast ons liep en wilden dat iedereen hetzelfde geluk zou vinden. Op zaterdagavond gingen we met toestemming van de politie via luidsprekers het evangelie verkondigen. Greet deed op zondagmiddag kinderevangelisatie op straat. Eens in de week hielden we een Bijbelstudie bij ons aan huis. Ik stak daar ontzettend veel tijd in, bovenop mijn drukke baan bij het ministerie van Volksgezondheid en Milieuhygiëne. Als hoofd van de buitendienst van de afdeling ongediertebestrijding verrichtte ik veel onderzoek naar ratten en heb talloze nachten in hun gezelschap doorgebracht. ’s Avonds hield ik vaak spreekbeurten over mijn onderzoek. Mijn baan en al het werk buiten kantooruren, leidden er toe dat ik een burnout kreeg. Maar zelfs dat deed God meewerken ten goede. Op mijn 49ste werd ik afgekeurd en kon ik met pensioen. Vanaf dat moment kon ik me volledig richten op het reizen voor Open Doors.

Open Doors

Ik kende Open Doors al sinds 1958, zo’n drie jaar nadat oprichter Anne van der Bijl zijn werk begon. Ik hoorde hem dat jaar in Stadskanaal spreken over het lijden van de kerk achter het IJzeren Gordijn. Het was voor het eerst dat iemand me vertelde over Gods kinderen die leden onder het juk van het communisme. Ik vroeg hem of hij ook wilde spreken in onze opwekkingssamenkomst in Wageningen. Na deze eerste ontmoeting vond ik dat ik Anne moest steunen. We raakten bevriend. Dat ik hetzelfde werk zou gaan doen, had ik nooit verwacht, maar God leidde me op deze nieuwe weg. Ik had geen tijd, maar Hij zorgde dat ik vervroegd met pensioen kon gaan. Ik was niet bekwaam, maar Hij maakte me bekwaam, zoals Hij mensen in de Bijbel ook bekwaam maakte.

Wanneer we als gezin naar het buitenland op vakantie gingen, namen we altijd evangelisatiefolders van Open Doors mee. In 1969 zouden we naar Macedonië gaan en Leen Timmer, één van de Open Doors-medewerkers, vroeg of we daar twee adressen wilden bezoeken. We stemden daarmee in en zetten met auto en caravan koers naar dat land. In de hoofdstad Skopje hadden we een fijne ontmoeting met een predikant. De inhoud van het gesprek herinner ik me niet precies meer. Wel dat we met een aangenaam gevoel weggingen.

Maar het hoogtepunt van de reis moest nog komen. Greet en ik lieten de caravan en onze drie kinderen in de tienerleeftijd achter op een camping en gingen de bergen in, op zoek naar een christelijk echtpaar dat ver buiten de stad woonde. Toen we het erf opreden, keken ze verbaasd naar buiten. Aan onze auto zagen ze direct dat we buitenlanders waren.

Zij spraken alleen Macedonisch, een taal die wij uiteraard niet machtig waren. Daarom haalde ik meteen een bijbel uit mijn binnenzak. Toen ze die zagen, was het alsof de zon van het ene op het andere moment ging schijnen. De ogen van die man en vrouw straalden en ze wenkten ons naar binnen. Het huisje was erg klein en had een lemen vloer. Decoraties ontbraken volledig. In de woonkamer stonden twee bedden, verder niets. Wij werden op het ene bed gezet en zij gingen op het andere bed tegenover ons zitten.

Er viel een stilte, die gelukkig niet lang duurde. Greet en ik besloten een lied te zingen. Dat vonden ze prachtig en op hun beurt zongen zij ook een lied. Vervolgens pakte ik mijn Nederlandse bijbel en las een paar verzen. Hoewel zij alleen een bijbel in cyrillisch schrift hadden, kon ik toch aanwijzen welk gedeelte ik voorlas. Daarna kozen zij een tekst uit. Toen gingen we met z’n vieren op de knieën en dankten God voor deze bijzondere ontmoeting. Het deed die mensen zo geweldig goed dat twee christenen uit het buitenland de moeite namen hen te bezoeken in de bergen van Macedonië, een land met erg weinig geloofsgenoten.

Maar het bezoek was nog niet voorbij. We moesten plaatsnemen aan een ruwe houten tafel die tussen de bedden werd gezet en er werd een feestmaal opgediend. Toen het eten binnenkwam, moest ik bijna overgeven. We kregen brokken brood, en melk waar een grote berg vellen op dreef. Ik bad of ik het eten toch maar alsjeblieft weg mocht krijgen, want ik wilde deze mensen niet teleurstellen. Voor hen was dit immers een lekkernij. Zij gaven het beste wat zij hadden! Met de nodige zelfopoffering werkte ik het naar binnen, maar omdat ik ‘hoofd’ van het gezin was, kreeg ik als enige een tweede portie… Onze gastheer en –vrouw zaten met verheerlijkte gezichten te kijken hoe ik ‘smulde’ van hun lekkernij. Gelukkig slaagde ik er in om ook de tweede portie blijmoedig weg te werken. Met een voldaan gevoel gingen we terug naar de camping en zetten onze vakantie voort.

Niet veel later gebeurde er iets dat mijn leven zou veranderen. Een goede vriend van ons werd gepakt aan de Bulgaarse grens. De bijbels die hij vervoerde, plus zijn auto en caravan werden in beslag genomen. Zijn werk als bijbelsmokkelaar zat er op. Zo simpel was dat. Het plichtsgevoel van Greet en mij kwam om de hoek kijken. We vonden dat wij zijn werk moesten overnemen. We hadden immers een auto en een flinke caravan. Dit geeft aan dat ik nooit met hogere gevoelens aan dit werk ben begonnen. Het was puur plichtsbesef.

Mijn eerste smokkelreis

Het volgende jaar boden we Open Doors aan om naar Roemenië te gaan en bijbels mee te nemen. De medewerkers namen het aanbod dankbaar aan. In Ermelo, de thuisbasis van Open Doors, haalden we een paar honderd bijbels op. We verstopten die in onze caravan, maar wel op een zeer naïeve manier. De bijbels lagen gewoon achter de kleren in de klerenkast, in de banken en op andere makkelijk te vinden plekken. De douanebeambten hoefden de klep van een bank maar open te doen en ze zouden de bijbels zien liggen. Met drie van onze vijf kinderen en onze hond gingen we op pad. Het werd een moeilijke reis. Moeilijker dan ik ooit had verwacht. Zo’n tien kilometer voor de Roemeense grens stopten we en hielden we een korte bidstond. We baden om bescherming. ‘Heer, help ons. Wij doen dit voor het eerst en we zijn zwakke mensen. We kunnen alleen op U vertrouwen.’

De hond had geen penning waarop stond dat hij tegen hondsdolheid was ingeënt. Daarom verstopten wij hem maar onder de bank. Vervolgens reden we met kloppend hart naar de grens. Drie douanebeambten kwamen direct hun hokje uit om ons te controleren. Ze behandelden ons tamelijk vriendelijk – een uitzondering zoals bij volgende keren zou blijken.

‘Wat kom je doen?’ vroeg één van hen.

‘Vakantie vieren’, antwoordde ik naar waarheid. We combineerden het bijbeltransport tenslotte met een vakantie naar Roemenië en Bulgarije.

‘Koffers open’, commandeerde hij. Daar zat niets illegaals in. Toen liepen ze met z’n drieën de caravan in. In gedachten riep ik ‘Heer, hoe moet dit nu? Straks zien ze de bijbels! We hebben ze zo slecht verstopt!’

De klerenkast ging open. De douanier keek erin, maar schoof de kleren niet opzij. Een ander stond op het punt de klep van een bank te openen, waarin open en bloot bijbels lagen. Zijn hand was er nog geen twintig centimeter vanaf, toen hij in zijn rechterooghoek een bakje op de grond zag staan. ‘Wat is dat?’, vroeg hij.

‘De voerbak van de hond’, antwoordde ik.

‘Een hond?’ riep de dame in het gezelschap. ‘Waar is die? Die wil ik wel eens zien.’

‘In de auto.’

Nieuwsgierig verlieten ze de caravan. Ik haalde de hond onder de bank vandaan. Het was een kleine kooiker. Een chagrijnig hondje om eerlijk te zijn. Maar toen de douaniers om hem heen stonden, kwispelde hij als nooit tevoren. Ik begon nog een verhaal op te hangen dat deze honden in Nederland een bron van inspiratie zijn en dat ze voorkomen op de werken van beroemde Nederlandse schilders. Het was niet nodig. De controle was afgelopen, naar de hondenpenning werd niet gevraagd. We mochten doorrijden. Het is wonderlijk hoe God zelfs een hond kan gebruiken om je uit een moeilijke situatie te redden. Het zou niet bij dit kleine mirakel blijven. Toen ik mijn toekomst in deze dienst van God stelde, begon een leven vol wonderen.

Speciaal geconstrueerde jerrycan om bijbels in te smokkelen.

We gingen op weg naar onze eerste contactpersoon, een man die bij een staatsbedrijf ontslagen was vanwege zijn christelijke geloof. Hij verdiende nu de kost als fotograaf. Hij fotografeerde vooral bruiloften en begrafenissen, maar benutte die gelegenheden ook om de mensen over het evangelie te vertellen. Hij had maar liefst vijftien bergplaatsen om bijbels te verstoppen, waaronder één onder de vloer van het ganzenhok. ‘Daar durft de geheime politie toch niet te komen’, zei hij. ‘Die ganzen zijn veel te agressief.’ Hij bezat een oude Adler uit 1932, die een enorme hoeveelheid benzine slurpte. Vandaar dat hij altijd veel jerrycans meenam. Die vulde hij niet alleen met aardse benzine, maar ook met ‘hemelse brandstof’. Hij had namelijk een vernuftige manier bedacht om er bijbels in te stoppen wanneer hij door het land reisde. De fotograaf was bijzonder blij met zijn nieuwe voorraad ‘brandstof’.

Daarna zochten we een camping op. Bij aankomst vroeg een zwerver of hij onder onze caravan mocht slapen. Ik vertrouwde de zaak niet en weigerde. De volgende morgen bleek er een grote snee te zitten in één van de banden van onze caravan. Dat was niet zo maar even te repareren. Het gat moest worden gevulkaniseerd, met gesmolten rubber dichtgemaakt. We gingen naar een nabijgelegen staatsboerderij en vroegen om hulp. Daar hielpen ze ons meteen en we mochten het vulkaniseerapparaat zelfs houden. ‘Nee, nee’, zei ik nog. ‘Dat kan ik toch niet aannemen, dat is van je baas.’ De arbeider antwoordde grijnzend: ‘Wat een onzin. Wij zijn communisten. We zijn allemaal de baas. Hier, neem mee.’ We accepteerden zijn aanbod en dat was maar goed ook, want tijdens latere reizen is het apparaat me nog een paar keer goed van pas gekomen.

Ons volgende adres was van een christen in Boekarest, die net uit de gevangenis was ontslagen. De man bleek niet thuis te zijn en zijn vrouw gaf ons het adres van de kerk waar we hem op die zondagmorgen konden vinden. Daarmee maakte ze een grote fout, want er waren altijd geheime agenten in de kerk. Maar onwetend en naïef als wij waren, gingen we er toch heen. We werden vriendelijk ontvangen en vroegen naar onze contactpersoon. Die wilde niet met ons praten, en terecht. Wie contact had met een buitenlander kon rekenen op een lang verhoor door de Securitate, zoals de geheime politie in Roemenië destijds heette. Met een spijtig gevoel stapten we weer in de auto. Het voelde als een mislukking dat we hier geen bijbels kwijt konden. Net voordat we wegreden, kwam er een oude man naar ons toe.

‘Heb je bijbels bij je?’ vroeg hij.

‘Ja’, antwoordde ik, verheugd dat ik toch mensen blij zou kunnen maken met bijbels.

We spraken af dat we ze diezelfde avond bij hem zouden brengen. Voor de zekerheid gaf hij ons zijn telefoonnummer. Maar Greet had er geen goed gevoel bij. ‘Ik vertrouw het niet. We moeten hier weg’, zei ze. Na enige discussie ging ik op haar intuïtie af. Uit fatsoen hebben we die man nog wel gebeld dat we niet kwamen die avond. We zetten koers naar de stad Constanta.

Achtervolgd

Plotseling hoorden we een enorm lawaai boven de auto. Er vloog een helikopter boven ons die ons kilometers lang volgde. De kinderen raakten in paniek. Op een gegeven moment vloog de helikopter ons voorbij en landde even verderop in een weiland. Ik vermoed dat ze foto’s van ons maakten toen we langs reden. We wisten nu zeker dat die man in Boekarest niet te vertrouwen was. Toen ik hem later weer ontmoette, vertelde ik hem dat hij ons behoorlijk in moeilijkheden had gebracht. ‘Je hebt de Securitate op ons afgestuurd. Ze hebben ons lange tijd gevolgd met een helikopter.’

‘Nee, nee’, reageerde hij. ‘Ik heb tegen iemand anders van de gemeente verteld dat jullie bijbels bij je hadden en die heeft het tegen de politie gezegd.’

Later hoorde ik van gemeenteleden dat de man één van de stichters van de gemeente was. ‘Nu hij oud is, is hij half geheim agent en half christen. Als wij iets bespreken, is het binnen een uur bij de Securitate bekend.’ Ondanks dat hij de Securitate waarschuwde, was ik niet boos op deze man. Wie weet wat hij allemaal heeft moeten doorstaan in zijn leven.

Het bleef niet bij de helikopter. De geheime politie wist waarom we in Roemenië waren en probeerde ons op allerlei manieren in de val te lokken. Op de camping in Constanta kwam een man naar me toe die geld wilde wisselen, want hij zou naar het buitenland gaan. Ik doorzag de val onmiddellijk. Welke Roemeen kon er nu reizen buiten zijn eigen land? Dat was verboden. Evenals het illegaal wisselen van geld. ‘Nee, meneer’, antwoordde ik. ‘Er zijn wetten in dit land die dat verbieden. Het spijt me.’

Nog erger werd het in Braila, een stad aan de Donau. We lieten de caravan op de camping staan en gingen met de auto naar een arme voorganger om wat kleren te brengen. Hij woonde in één van de sloppenwijken van de stad. Toen we in die wijk rondreden, werden we ingehaald door een luxe Roemeense auto. Die auto stopte voor ons op de weg en dwong ons om ook te stoppen. De bestuurder sprak Engels met een keurig Brits accent. ‘Kan ik u misschien helpen?’ vroeg hij. ‘Ik kom uit Engeland maar ken de buurt hier erg goed. Naar welk adres bent u op zoek?’

Ook dit was doorzichtig. Waarom zou een net geklede man – uit Engeland nota bene – hier in deze sloppenwijk de weg weten? ‘Nou meneer, u legt typisch Engelse vriendelijkheid aan de dag’, antwoordde ik hem. ‘Maar wij vinden het wel.’ We reden door maar de ‘Brit’ bleef ons achtervolgen. We besloten om niet verder te zoeken en keerden de auto. Onze achtervolger draaide ook om. Ik wilde hem graag kwijtraken, maar dat was niet gemakkelijk. We kwamen bij een spoorwegovergang, toen de lichten net op rood sprongen. Ik gaf extra gas en glipte onder de spoorbomen door. De man achter ons moest in de remmen. Ook hier redde God ons uit een vervelende situatie. Van vakantie vieren in Roemenië kwam door dit alles niet veel terecht. Daarom zijn we maar doorgereden naar Bulgarije.

Intimidatie in Bulgarije

Voor Bulgarije hadden we geen bijbels bij ons, omdat dit land nog moeilijker toegankelijk was voor illegale transporten dan Roemenië. Bovendien was de douane hier veel geraffineerder. In Bulgarije bleven we maar een kleine week, omdat we het hier ook niet lang konden uithouden. In het begin ging alles goed. We reden naar het stadje Lovec, dat vroeger een christelijk bolwerk was, maar waar nu nauwelijks christenen te vinden waren. Het was een typisch Oost-Europese stad met weinig groen, kale wegen en grauwe gebouwen. Alle wijken leken op elkaar. We kwamen aan op zondagochtend en wilden graag een samenkomst bezoeken. Maar de stad leek uitgestorven en we konden geen kerk vinden. Ja, eentje, maar die was verlaten. Wel zagen we een vrouw lopen bij die kerk. We hadden geen bijbels bij ons, dus we hoefden niet zo in het geheim te werken. Met een Nederlands-Bulgaars woordenboekje voor toeristen vroegen we haar ons de weg te wijzen. ‘Kerk?’ vroeg ik.

Ze begreep het direct. Met een glimlach gebaarde ze ons haar te volgen. Ze wees ons eerst een plek voor de auto, daarna moesten we nog een heel eind lopen, waarbij we zoveel mogelijk de modder en de plassen probeerden te ontwijken. Uiteindelijk kwamen we uit op een klein erf met een soort schuur. Op de zolder waren ongeveer vijftien christenen in het geheim bij elkaar gekomen. Ze waren blij verrast door ons bezoek en onthaalden ons hartelijk. Maar niemand van hen sprak een andere taal dan Bulgaars. Dus maakten we met handgebaren aan elkaar duidelijk wat we bedoelden. Nadat zij in het Bulgaars hadden gezongen, nodigden ze ons uit in het Nederlands te zingen. Daarna preekte de voorganger, die vervolgens ging zitten en mij beduidde wat te spreken voor Greet en de kinderen. Ik was totaal onvoorbereid, maar kon wel iets improviseren. Ook het bidden deden we ieder in onze eigen taal. De Bulgaren en wij hebben geen woord verstaan van wat we tegen elkaar hebben gezegd, maar we begrepen elkaar wel. We waren één in de Heer Jezus. Ik zal nooit de dankbaarheid vergeten die uit hun ogen straalde. Dat christenen uit het buitenland tijd en geld over hadden om hen te bezoeken, was voor hen een onvoorstelbaar wonder.

Daarna reisden we door naar de hoofdstad Sofia, waar we een Pinksterkerk wilden bezoeken. Het was geen geheime samenkomst, want de kerk was officieel door de staat erkend. Toen we er aankwamen, werd ik naar voren geduwd en moest ik spreken. Ik had geen idee wat ik moest zeggen, dus gaf ik mijn persoonlijk getuigenis. Ik vertelde hoe ik bekeerd was en hoe wij ons geloof beleefden. Ik sprak in het Engels, de predikant vertaalde.

Na afloop wrong zich een vrouw door de menigte naar ons toe. Het was een Bulgaarse die zei dat ze met een Zweedse man was getrouwd en dat ze nu op vakantie was in haar vaderland. Ze sprak goed Engels en stelde zich voor als Diana Haglund. ‘Komt u uit Harderwijk?’ vroeg ze. Ik hield me op de vlakte. ‘Kent u Anne van der Bijl?’ ging ze direct verder. Dat maakte me nog voorzichtiger. Wat wilde deze vrouw van ons? Hoorde ze ook bij de geheime dienst? ‘Ik wil u waarschuwen’, zei Diana. ‘In deze kerk zitten mensen van de geheime dienst. Zij hebben allang gemeld dat u hier bent. Als u naar buiten gaat, ziet u zwarte auto’s staan. Die zijn van de Bulgaarse geheime politie. Maar u moet ook oppassen voor de voorganger van deze kerk. Hij komt straks naar u toe en zal proberen u uit te horen. Morgenochtend rapporteert hij alles aan de geheime politie.’

Ik bedankte haar voor de informatie. Later heb ik Anne naar haar gevraagd en hij bleek Diana Haglund inderdaad te kennen. Belangrijker was dat wat zij vertelde, klopte. De dominee kwam naar ons toe en begon tamelijk onbescheiden vragen te stellen, hoewel ze op het oog heel onschuldig leken. Waar komt u vandaan? Wat voor werk doet u? Waar bent u al geweest? Waar gaat u naar toe? Ik hing een verhaal op dat we op vakantie waren en dat ik bioloog was. Buiten stonden inderdaad wat figuren die prachtig in hedendaagse B-films zouden kunnen meespelen. Mannen met uitgestreken gezichten en hoeden op, nonchalant leunend tegen hun auto’s. Ze vielen op door hun houding en verschijning. Bij volgende reizen ging ik ze steeds beter herkennen. Ook de volgende dag werden we achterna gezeten door agenten van de geheime politie, zelfs toen we in een supermarkt boodschappen gingen doen. Ze waagden het nota bene om over mijn schouder in mijn portemonnee te kijken. ‘Hier houden we het niet uit, pa’, zeiden de kinderen. ‘Laten we alsjeblieft weggaan.’ Greet en ik waren het met hen eens.

Op weg naar de grens kregen we autopech, boven op een heuvel. Toen we net over het hoogste punt heen waren, brak de trekhaak af en de caravan dreigde ons in te halen. Met de grootste moeite kon ik er voor blijven rijden en de caravan tot stilstand brengen. Maar de plek waar we stil kwamen te staan, was bijzonder ongelukkig. Naast ons lag een militair vliegveld, en buitenlanders werden altijd gezien als potentiële spionnen. Ik had geen andere keus dan de caravan te laten staan en naar Sofia terug te keren om hulp te vragen. Mijn jongste zoon Gerlof en ik gingen op pad en de anderen bleven bij de caravan. Na lang zoeken vonden we iemand die ons kon helpen. Hij had uren nodig om de trekhaak te repareren. Terwijl Gerlof en ik weg waren, hadden Greet en mijn dochters benauwde uren doorgemaakt. Elke tien minuten was er een auto van de geheime politie langsgekomen om te kijken wat ze aan het doen waren. Toen het donker werd, gebruikten ze zelfs schijnwerpers om onze caravan te controleren. Mijn dochters waren doodnerveus en wilden zo snel mogelijk naar huis. Bijgelicht door mijn zaklantaarn kon ik de laatste reparaties snel uitvoeren en we zijn diezelfde nacht nog de grens over gegaan.

Het was een reis met hoogte- en vooral veel dieptepunten geweest, een reis waar we geen prettig vakantiegevoel aan hadden overgehouden. Maar God ging in mij aan het werk. Ondanks alle tegenslagen wist ik dat hier mijn toekomst lag. Ik ben geen avonturier, maar er had een duidelijke verandering in mij plaatsgevonden. Ik ontdekte dingen die de moeite waard waren, iets wat het leven zin gaf als nooit tevoren.

Volksoploop

Nadat ik op medische gronden was afgekeurd voor mijn reguliere baan, ging ik me volledig richten op reizen voor Open Doors. Dankzij mijn pensioen hoefde ik me niet druk te maken over mijn inkomen en Open Doors hoefde mij geen salaris te betalen. De reizen zelf werden wel door Open Doors bekostigd. Voor ik echt ging zoeken naar nieuwe adressen om bijbels af te leveren, hebben we nog één keer een vakantie gecombineerd met het brengen van bijbels en het bezoeken van broeders en zusters achter het IJzeren Gordijn. Toen bewees God opnieuw dat Hij mijn tekortkomingen kan verbloemen.

Het was 1971 toen we in Roemeens Moldavië het dorp Cosmesti binnenreden. We zouden een bezoek brengen aan Pirlea, een christen. In het dorp waren nog nooit buitenlanders geweest en ons bezoek liep uit op een complete volksoploop. Zelfs de burgemeester kwam naar ons toe. Zonder iets te vragen stapte hij in onze auto. ‘Waar wilt u naar toe?’vroeg de burgemeester via een tolk. ‘Naar Pirlea’, liet ik me ontvallen.

‘Ik wijs u wel de weg’, zei hij.

Ik dacht nog: Dat is helemaal niet de bedoeling. Die Pirlea komt hierdoor in de problemen. Maar ik kon niet meer terug. Met een heel gevolg kwamen we aan bij Pirlea, die ons uitnodigde om binnen te komen. De meegekomen christenen, de burgemeester en een partijlid gingen mee naar binnen. De burgemeester, Greet en ik mochten op het bed zitten, de rest moest staan, omdat er te weinig stoelen waren.

Op een gegeven moment zag ik een kever op het gordijn zitten, pakte hem en stopte hem in een plastic zakje. ‘Waarom doet u dat?’ vroeg de burgemeester. ‘Ik ben geïnteresseerd in insecten. Ik ben namelijk bioloog.’ Hij was stomverbaasd.

Toen zei ik: ‘Ik wil graag spreken. Kan een tolk mij vertalen?’ Dat kon. We hielden een kleine samenkomst met liederen, een korte toespraak over het leven van Jezus, en met gebed. Ondertussen kwamen nog meer christenen het huis binnen. De burgemeester, een communist in hart en nieren, was nog steeds in de war. Hij maakte het de christenen in dat dorpje behoorlijk moeilijk. ‘Wat bezielt jullie toch om deze armetierige mensen op te zoeken?’ vroeg hij Greet en mij.

‘Wij horen allemaal bij Jezus’, antwoordde ik. ‘Dat betekent dat we deel zijn van één grote familie en allemaal even belangrijk zijn. Niemand is hoger of lager dan een ander.’ Dat sprak de man wel aan. Het klonk natuurlijk behoorlijk communistisch in zijn oren. Jaren later kwam ik terug in dat dorp. ‘We zijn je nog steeds dankbaar’, zei Pirlea. ‘Sinds jouw eerste bezoek vallen de communisten ons niet meer lastig. Er is geen enkele samenkomst meer verstoord. De burgemeester dekt ons aan alle kanten.’

De leiding van de Heer is wonderlijk. Tijdens al mijn reizen heb ik mijn vertrouwen op Hem gesteld. Ik liep mijn ‘geestelijke neus’ achterna. Hij heeft me talloze keren naar mensen geleid die in moeilijkheden zaten en even zo vaak naar contactpersonen die bijbels konden verspreiden in hun eigen land of naar andere landen. Maar aan het werk van de Heer hangt wel een prijskaartje. Na onze tweede ‘vakantiereis’ naar Roemenië en Bulgarije lag in Joegoslavië een brief voor ons klaar in het postkantoor van de stad Nis. Greets vader was overleden en begraven. Onze familie had ons niet kunnen bereiken (er waren toen nog geen mobiele telefoons). Ik kwam er in de loop van de jaren achter dat vaak gold: hoe groter de zegen, hoe zwaarder de reis. Ik vroeg me later zelfs af of een reis zonder moeilijkheden wel een gezegende reis was geweest.

Greet, mijn steun en toeverlaat

Greet en ik hebben steeds opnieuw de risico’s afgewogen. Zou ik wel gaan? Wordt het niet te gevaarlijk? Wat als ik gevangen word genomen? Gelukkig waren we het uiteindelijk altijd eens. Ik had dit werk niet kunnen doen als zij niet achter me had gestaan. We vonden dat we niet mochten baden in luxe, weelde en veiligheid, terwijl onze broeders en zusters in andere landen moesten lijden. Ik voelde een sterke drang om de vervolgde kinderen van God te helpen.