René Vincent

KLASSIEKE BALLETTECHNIEK

De techniek en de terminologie van het akademische ballet

geïllustreerd door

Toer van Schaijk

vormgeving en coördinatie

Dick Hendriks

De Walburg Pers

Colofon

Deze uitgave is tot stand gekomen onder auspiciën van het Centraal Dansberaad ’s-Gravenhage en met financiële steun van het Prins Bernhard Fonds, de Stichting Comité voor de Zomerpostzegels en het Ministerie van C.R.M.

© Walburg Pers, Zutphen, 1982

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voorzover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b Auteurswet 1912 juncto het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351 zoals gewijzigd bij Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 882, 1180 AW Amstelveen). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

ISBN: 90.6011.803.0
e-ISBN: 9789462496002

NUR: 676

KLASSIEKE BALLETTECHNIEK

I ELEMENTEN VAN HET KLASSIEKE BALLET

Posities

Richtingen

Lichaamshoudingen

II BEWEGINGEN VAN HET KLASSIEKE BALLET

Ports de bras

À la barre

Au milieu

Sur les pointes

III TERMINOLOGIE VAN HET KLASSIEKE BALLET

Dictionaire

Inhoudsopgave

Woord vooraf

DEEL I: ELEMENTEN VAN HET KLASSIEKE BALLET

Inleiding

HOOFDSTUK I: POSITIES

Voetposities

Première position

Seconde position

Troisième position

Quatrième position

Cinquième position

Sur le cou-de-pied

Sur le cou-de-pied devant

Sur le cou-de-pied derrière

Demi-retiré

Demi-retiré devant

Demi-retiré derrière

Retiré

Retiré devant

Retiré derrière

Pointé à terre

Pointé à terre devant

Pointé à terre derrière

Beenposities

À la demi-hauteur

À la hauteur

À l’extension

Demi-plié

Posé à terre

Sur la demi-pointe

Sur la pointe

Armposities

Première position des bras

Deuxième position des bras

Troisième position des bras

Quatrième position des bras

Cinquième position des bras

Demi-positions des bras

1e Position allongée

2e Position allongée

3e Position allongée

4e Position allongée

5e Position allongée

Bras ouverts

Hoofdposities

Tête droite

Tête en haut

Tête en bas

Tête tournée

Tête inclinée

Posities van het bovenlichaam

Cambré

Cambré de côté

Cambré devant

Penché

Épaulé

HOOFDSTUK II: RICHTINGEN

Beenrichtingen

À la quatrième devant

À la seconde

À la quatrième derrière

En dehors

En dedans

Richtingen, waarin een danser is geplaatst

En face

De profil

De dos

Croisé

Effacé

Écarté

Épaulement

Richtingen, waarin een danser zich beweegt

En avant

De côté

En arrière

En dehors

En dedans

En descendant

En remontant

De côté

En diagonale

En carré

En manège

HOOFDSTUK III: LICHAAMSHOUDINGEN

Grote poses

Croisé devant

Effacé devant

Écarté devant

Écarté derrière

Croisé derrière

Effacé derrière

Attitudes

Attitude croisée

Attitude effacée

Attitude croisée devant

Attitude effacée devant

Arabesques

Première arabesque

Deuxième arabesque

Troisième arabesque

Quatrième arabesque

DEEL II: BEWEGINGEN VAN HET KLASSIEKE BALLET

Inleiding

HOOFDSTUK IV: PORTS DE BRAS

Préparation port de bras

Eerste Port de bras

Tweede port de bras

Derde port de bras

Vierde port de bras

Vijfde port de bras

Grand port de bras

HOOFDSTUK V: À LA BARRE

Temps

Demi-plié

Grand plié

Élevé

Relevé

Battements

Battement tendu simple

Battement tendu jeté

Battement tendu glissé

En croix

Dessus

Dessous

Battement soutenu

Battement frappé

Battement fondu

Battement retiré

Petits battements sur le cou-de-pied

Petits battements serrés

Grand battement dégagé

Grand battement développé

Grand battement enveloppé

Grand battement jeté

Ronds de jambe

Rond de jambe par terre

Rond de jambe en l’air

Temps relevé

Grand rond de jambe

HOOFDSTUK VI: AU MILIEU

Verbindende bewegingen

Pas posé

Pas piqué

Pas tombé

Pas glissé

Pas failli

Pas coupé

Pas marchés

Pas courus

Pas glissade

Pas chassé

Pas de bourrée simple

Pas de bourrée ouvert

Pas de bourrée couru

Flic-flac

Temps lié

Pas de basque

Pas balancé

Draaien

Pirouette

Tour fouetté

Grand tour

Tour en l’air

Tour de basque

Tour piqué

Déboulés

Détourné

Grand pivoté

Grand fouetté

Fouetté effacé

Renversé

Sprongen

Temps levé sauté

Changement de pieds

Grand écart

Retiré sauté

Pas échappé

Sissonne simple

Sissonne développée

Sissonne fermée

Sissonne ouverte

Pas de cuisse

Petit assemblé

Assemblé simple

Grand assemblé

Petit jeté

Jeté simple

Jeté passé

Jeté fermé

Jeté ouvert

Grand jeté entrelacé

Pas de ciseaux

Pas de chat

Pas de chat jeté

Sprongen (vervolg)

Gargouillade

Contretemps

Saut de basque

Pas ballonné

Rond de jambe en l’air sauté

Grand rond de jambe sauté

Rivoltade

Entrechats

Pas brisé

Cabriole fermée

Cabriole ouverte

HOOFDSTUK VII: SUR LES POINTES

Nawoord

DEEL III: TERMINOLOGIE VAN HET KLASSIEKE BALLET

Inleiding

Dictionaire

Woord vooraf

Maar al te vaak wordt het klassieke ballet voorgesteld als een verstarde en verouderde kunstvorm, die zijn beste tijd heeft gehad. Een nadere beschouwing leert ons eerder het tegendeel.

Het is waar, dat het klassieke ballet geworteld is in een eeuwenoude cultuur en zich zeer geleidelijk heeft ontwikkeld tot de veelzijdige, verfijnde kunstvorm, die het nu is. Daarbij is er van echte verstarring zelden sprake geweest.

Na het uiteenvallen van de Ballets Russes van Serge Diaghilev, ruim een halve eeuw geleden, hebben de dansers en choreografen zich over de westerse wereld verspreid en daarmee de theaterdans in een groot aantal landen tot opbloei gebracht.

Met name in de jaren nà de tweede wereldoorlog zijn er veel balletgroepen ontstaan en werd ook het fenomeen van de nationale balletgezelschappen in veel landen een feit. Men kan zonder overdrijving stellen, dat de plaats, die het klassieke ballet thans in onze westerse cultuur inneemt, groter is dan ooit tevoren en dat de klassieke ballettechniek bij uitstek de scholing is gebleken voor de toneeldansers van de twintigste eeuw.

Ook in Nederland heeft het klassieke ballet de afgelopen dertig jaar een grote ontwikkeling doorgemaakt. Beroepsdansers, balletpedagogen en balletmeesters hebben zich in toenemende mate het vakmanschap en het inzicht in de klassieke techniek eigen gemaakt – een proces dat voortduurt tot op de dag van vandaag.

Merkwaardig genoeg is er daarbij nauwelijks een serieuze poging gedaan om de verworven vakkennis vast te leggen en te systematiseren. Een mogelijke oorzaak hiervoor is wellicht te vinden in het feit, dat in de Nederlandse balletwereld een groot aantal systemen dooreen loopt. Met name de Franse, Engelse en Russische stijl hebben op de ontwikkeling van het klassieke ballet in ons land een sterk wisselende invloed uitgeoefend, wat een groei tot eenheid heeft belemmerd. De verschillen in stilistische uitvoering en in terminologie hebben soms eerder verwarring gebracht, dan helderheid gegeven en vormen een bemoeilijkende faktor bij het samenstellen van een Nederlands werk over de klassieke ballettechniek.

Eerder dan de lezer een bepaald systeem op te dringen, heb ik er in dit boek naar gestreefd om inzicht te geven in de aard en struktuur van de klassieke ballettechniek en in de samenhang van alle elementen, die aan deze techniek ten grondslag liggen. Daarbij heb ik er naar gestreefd om tot een synthese te komen in de gebruikte terminologie.

Om zo goed mogelijk aan deze doelstellingen te beantwoorden, is het boek in drie delen onderverdeeld. In de eerste twee delen wordt de techniek van het klassieke ballet behandeld, in het derde deel de terminologie.

Alle bewegingen van het klassieke ballet bestaan in wezen uit (samengestelde) verbindingen tussen vaste posities, richtingen en lichaamshoudingen. Ook de meest gecompliceerde bewegingen kunnen begrijpelijk worden, wanneer er zuiver inzicht bestaat in de elementen, waaruit deze bewegingen zijn opgebouwd.

In het eerste deel van dit boek worden al deze elementen van het klassieke ballet in drie achtereenvolgende hoofdstukken behandeld.

In het tweede deel staan alle klassieke balletoefeningen gerangschikt. Van elke oefening is steeds het meest fundamentele, karakteristieke voorbeeld gekozen en, onder vermelding van de juiste Nederlandse vertaling, tot uitgangspunt van de bespreking gemaakt. Vrijwel elk voorbeeld is daarbij van een illustratie voorzien.

Na een eerste uiteenzetting van het voorbeeld wordt daarop een overzicht gegeven van de belangrijkste varianten van de betreffende oefening. In een afrondende tekst wordt tenslotte weer op het oefenvoorbeeld teruggekomen, waarbij nadere informatie wordt gegeven over de artistiek-technische uitvoering en over de waarde van de oefening in het totaal der techniek.

In het derde deel wordt, zoals al is vermeld, de terminologie behandeld. Het akademische ballet vindt zijn oorsprong in Frankrijk en alle technische termen zijn, per traditie, in het Frans.

De termen, die in het technische gedeelte van dit boek worden gebruikt, vormen één logisch en samenhangend geheel, waarbij ter voorkoming van misverstand is voorbij gegaan aan andere, afwijkende benamingen. Deze afwijkende benamingen hebben een plaats gekregen in het derde deel van dit boek, de dictionaire. Waar mogelijk, wordt vanuit de dictionaire verwezen naar het technische gedeelte, waarmee de band tussen terminologie en techniek is gelegd en de dictionaire ook als een eenvoudig trefwoorden-register kan worden gehanteerd.

Met de hierboven geschetste opzet van het boek heb ik getracht de lezer stap voor stap, in logische volgorde, vertrouwd te maken met de klassieke ballettechniek. Beginnende studenten mag ik adviseren om zich, bij eerste lezing, voornamelijk te concentreren op de fundamentele voorbeelden en de veelheid aan varianten over te slaan. Het boek laat zich dan als een betrekkelijk eenvoudig, elementair balletboek lezen.

Daarnaast zal de lezer zich moeten realiseren, dat de in dit boek gegeven voorbeelden weliswaar met zorg zijn gekozen en zorgvuldig op elkaar zijn afgestemd, maar dat het toch niet meer zijn dan slechts voorbeelden. Het betekent geenszins, dat passen en bewegingen, die op een andere wijze worden uitgevoerd dan in dit boek staat beschreven, per definitie foutief zijn. Met name geldt dit voor het gebruik van hoofd en armen. De artistieke en dansante ontwikkeling van de vergevorderde student, alsook van de beroepsdanser, vereist juist een grote variëteit in het gebruik van hoofd en armen – waarmee ik vooral wil zeggen, dat een theorieboek nimmer te dogmatisch mag worden opgevat.

Dit boek is geschreven als een studieboek voor de (niet te jeugdige) balletstudent en als een handboek voor de beroepsdanser en de balletdocent. Daarom mag ik tot slot de hoop uitspreken, dat dit boek aan zijn doel zal beantwoorden en in ons land tot grotere kennis en dieper begrip van de klassieke ballettechniek zal bijdragen.

René Vincent

Amsterdam, 1982

DEEL I: ELEMENTEN VAN HET KLASSIEKE BALLET

Posities

Richtingen

Lichaamshoudingen

Inleiding

Eén van de meest opvallende kenmerken van de klassieke ballettechniek is wel, dat gedanst wordt met naar buiten gedraaide benen.

Bij een normale beenstand, met de voeten recht naar voren, doen zich bij het bewegen enkele fysieke belemmeringen voor. Zo kunnen de benen bijvoorbeeld maar tot beperkte hoogte zijwaarts worden opgetild, omdat de dijbeenhals tegen het heupbeen stoot bij een normale beenstand.

Deze fysieke beperkingen worden echter opgeheven, zodra beide benen naar buiten worden gedraaid. Dit ‘uitdraaien’, zoals het wordt genoemd, vergroot niet alleen de bewegingsmogelijkheden van het lichaam, maar heeft ook een belangrijke esthetische waarde. Het geeft aan heupen, benen en voeten een strakke, afgetekende lijn. Alle houdingen en bewegingen krijgen er een geheel eigen, bijzondere schoonheid door. Deze uitgedraaide beenstand is er echter ook de oorzaak van, dat de klassieke ballettechniek zo moeilijk te beheersen valt. Er is een ander lichaamsevenwicht en een andere spierontwikkeling voor nodig, dan voor de normale beenstand.

Korrekt uitdraaien gebeurt met het hele been, vanuit de heup. De voeten worden daarbij eveneens naar buiten gedraaid, tot ze samen een hoek van 180 graden vormen en precies in elkaars verlengde staan. Het lichaamsevenwicht is gelijkelijk over beide voeten verdeeld, zodat iedere voet evenveel gewicht draagt.

De voet zelf is steeds recht op de grond geplaatst. Van achteren gezien, moet de achillespees een zuiver rechte hoek met het sta-vlak vertonen. De tenen behoren ontspannen te zijn en een solide kontakt met de grond te hebben.

De benen zijn beide zo ver mogelijk naar buiten gedraaid, waardoor de binnenkanten sterk naar voren zijn geplaatst. Daarbij worden de dijbeenspieren goed aangespannen, zodat de knieschijven opgetrokken zijn en beide benen een lange, gestrekte lijn vertonen.

Het bekken blijft in een normale stand, recht boven de voeten, en mag absoluut niet naar voren of naar achteren worden gekanteld. De bilspieren worden daarbij iets samengetrokken, wat het uitdraaien versterkt. De liezen worden zo lang mogelijk gemaakt, waarmee de bekkenstand wordt gestabiliseerd en de rechte lijn der benen visueel wordt verlengd.

De buikspieren zijn stevig aangespannen. Het middenrif wordt iets opgetrokken, zonder dat de onderste ribben daarbij naar voren komen.

De rug is recht en wordt goed gestrekt gehouden. In geen geval mag de rug voor- of achterover ‘hangen’; voor een korrekte wijze van uitdraaien is een rechte, verticale rugstand een absolute vereiste.

Schouders en armen zijn in principe ontspannen. De schouders behoren steeds omlaag en naar achteren te worden gehouden. De armen blijven daarbij volkomen vrij van het lichaam. Nek en hals zijn lang en mogen geen enkele spanning vertonen. Het hoofd tenslotte wordt rechtop gehouden, terwijl recht naar voren wordt gekeken.

Op deze wijze zijn voeten, benen, bekken, rug en hoofd in één loodrechte lijn geplaatst en is het ‘uitdraaien’ korrekt en met de juiste spierspanning gerealiseerd.

Deze wijze van ‘plaatsing’ van alle lichaamsdelen noemen we met de Franse terminologie: placement. Een korrekte plaatsing van alle ledematen en een juiste uitvoering van het uitdraaien zijn onderdelen van een goed placement en we zeggen, dat een danser goed ‘geplaceerd’ is, wanneer zijn dansen aan deze voorwaarden voldoet.

Een zuiver placement is één van de belangrijkste elementen van de klassieke ballettechniek. In het nu volgende gedeelte van het boek komen alle verdere elementen van het klassieke ballet ter sprake. Ze zijn over drie achtereenvolgende hoofdstukken verdeeld: de posities, de richtingen en de lichaamshoudingen.

HOOFDSTUK I: POSITIES

In de klassieke ballettechniek maken we een onderscheid tussen voetposities, beenposities, armposities, hoofdposities en posities van het bovenlichaam.

We zullen al deze posities, in de hierboven gegeven volgorde, nu afzonderlijk gaan bespreken.

VOETPOSITIES

De meest elementaire voetposities van het klassieke ballet zijn die, waarin het lichaamsgewicht op beide voeten rust. Ze heten: positions fondamentales des pieds, wat het beste kan worden vertaald met: basis voetposities.

Van oudsher onderscheiden we vijf basis voetposities, die vermoedelijk door de Franse balletmeester Pierre Beauchamps (1636-1705) zijn geïntroduceerd. Deze vijf posities zijn:

Première position

(pag. 17)

Eerste positie. In de I.positie staan de voeten in elkaars verlengde, 180 graden naar buiten gedraaid. De hielen zijn tegen elkaar geplaatst.

Seconde position

(pag. 17)

Tweede positie. In de II.positie staan de voeten in elkaars verlengde, 180 graden naar buiten gedraaid. De hielen zijn een voetlengte uiteen geplaatst.

Troisième position

(pag. 17)

Derde positie. In de III.positie staan de voeten evenwijdig aan elkaar, 180 graden naar buiten gedraaid. De hiel van de voorste voet sluit in de holte van de achterste voet.

Quatrième position

(pag. 17)

Vierde positie. In de IV.positie staan de voeten evenwijdig aan elkaar, 180 graden naar buiten gedraaid. De hiel van de ene voet is recht tegenover de teen van de andere voet geplaatst, met een onderlinge tussenruimte van een voetlengte.

Een variant van de IV.positie is:

Quatrième position ouverte

Open vierde positie. In deze IV.positie staan de voeten zijdelings iets meer uiteen, zodat beide hielen zich op één rechte lijn bevinden.

Cinquième position

(pag. 17)

Vijfde positie. In de V.positie staan de voeten evenwijdig aan elkaar, 180 graden naar buiten gedraaid. De hiel van de voorste voet is precies tegen de teen van de achterste voet geplaatst.

De vijf basis voetposities behoren steeds optimaal geplaceerd te worden uitgevoerd. Bij de II.positie bevindt het bekken zich precies tussen de voeten in, zodat het lichaamsgewicht gelijk over beide voeten verdeeld blijft. Hetzelfde geldt overigens voor de IV.positie.

Bij de uitvoering van de IV en V.positie moet erop worden gelet, dat het bekken exact evenwijdig aan de stand van beide voeten wordt gehouden en niet in de richting van de achterste voet wordt weggedraaid. Ook de lies aan de kant van het achterste been verdient extra aandacht: deze moet absoluut lang blijven.

Naast deze vijf basis voetposities kennen we nog de zogenaamde ‘parallel positie’. In deze positie staan de voeten aaneengesloten, recht naast elkaar. Deze parallel positie wordt wel gebruikt in het elementaire balletonderwijs en daarom willen we deze positie hier ook even vermelden. Strikt genomen behoort zij echter niet tot de klassieke voetposities.

In de I, III en V.positie zijn de voeten aaneengesloten, tegen elkaar aan geplaatst. Deze soort posities heet: positions fermées, gesloten posities. In de II en IV.positie zijn de voeten uiteen geplaatst. Deze soort heet: positions ouvertes, open posities.

Van de gesloten posities komt de III.positie in de tegenwoordige ballettechniek niet meer voor. Deze positie wordt alleen nog gebruikt bij het elementaire balletonderwijs, als voorbereiding tot de V.positie.

Van de vier overgebleven posities zijn er dus twee gesloten posities, de I en V.positie, en twee open posities, de II en IV.positie. Deze vier simpele voetposities vormen de grondslag van de hele klassieke ballettechniek. Ze zijn de basis van alle overige posities en van alle lichaamshoudingen, zoals we verderop in dit boek zullen zien.

We zullen nu de voetposities gaan bespreken, waarbij het lichaamsgewicht op één voet rust. Ze heten: positions dérivées des pieds, wat het beste kan worden vertaald met: afgeleide voetposities. Deze posities worden zo genoemd, omdat ze van de basisvoetposities zijn afgeleid: het lichaam rust op één voet, terwijl de andere voet in een positie is geplaatst, die met een basispositie overeenkomt.

Van de beide gesloten posities, de I en V.positie, zijn alle posities afgeleid, waarin de voet tègen het standbeen is geplaatst. De voet kan opzij tegen het standbeen zijn geplaatst, overeenkomstig de I.positie, danwel voor (devant) of achter (derrière), overeenkomstig de V.positie.

Daarbij kan de voet op verschillende hoogtes aan het standbeen worden geplaatst. Allereerst onderscheiden we de sur le cou-de-pied posities. Sur le cou-de-pied betekent: op de wreef, en oorspronkelijk werd de voet ook werkelijk op de wreef van de standvoet geplaatst, met de tenen aan de grond. Tegenwoordig worden de sur le cou-de-pied posities wat hoger uitgevoerd, namelijk bij de enkel van het standbeen.

Sur le cou-de-pied

(pag. 20)

De gestrekte voet is opzij tegen het standbeen geplaatst, met de hiel voor en de tenen achter de achillespees. De grote teen blijft daarbij juist boven de rand van de schoen van de standvoet.

Sur le cou-de-pied devant

(pag. 20)

De gestrekte voet is vóór tegen het standbeen geplaatst, met de tenen precies boven het enkelgewricht. De hiel is daarbij goed naar voren gespannen, zodat deze het standbeen niet raakt.

Sur le cou-de-pied derrière

(pag. 20)

De gestrekte voet is, op dezelfde hoogte, met de hiel àchter tegen het standbeen geplaatst. De hiel is daarbij goed naar voren gespannen, zodat de tenen het standbeen niet raken.

Vervolgens onderscheiden we de demi-retiré posities. Demi betekent: half, en retiré betekent letterlijk: ingetrokken, waarmee in feite de stand van het hele been wordt aangegeven. De hoogte van uitvoering ligt bij demi-retiré posities halverwege enkel en knie van het standbeen.

Demi-retiré

(pag. 21)

De gestrekte voet is opzij tegen het standbeen geplaatst, met de tenen aan de kuitspier, precies halverwege enkelgewricht en kniegewricht.

Demi-retiré devant

(pag. 21)

De gestrekte voet is vóór tegen het standbeen geplaatst, met de tenen juist aan het scheenbeen, halverwege enkelgewricht en kniegewricht. De hiel is daarbij goed naar voren gespannen, zodat deze het standbeen niet raakt.

Demi-retiré derrière

(pag. 21)

De gestrekte voet is, op dezelfde hoogte, met de hiel àchter tegen het standbeen geplaatst. De hiel is daarbij goed naar voren gespannen, zodat de tenen het standbeen niet raken.

Tenslotte onderscheiden we de retiré posities. Deze worden bij de knie van het standbeen uitgevoerd. De retiré positie wordt ook wel: raccourci positie, of: passé positie, genoemd.

Retiré

(pag. 21)

De gestrekte voet is opzij tegen het standbeen geplaatst, met de tenen precies in de knieholte.

Retiré devant

(pag. 21)

De gestrekte voet is vóór tegen het standbeen geplaatst, ter hoogte van de knie, met de tenen juist aan de knieschijf.

Retiré derrière

(pag. 21)

De gestrekte voet is, op dezelfde hoogte, met de tenen àchter tegen het standbeen geplaatst.

Alle posities, waarin de voet tegen het standbeen is geplaatst, behoren met een zuiver placement te worden uitgevoerd. Met name moet ervoor worden gewaakt, dat het standbeen wordt ingedraaid; beide benen moeten precies evenveel naar buiten gedraaid blijven. Het lichaamsgewicht rust voor het grootste gedeelte op de bal van de standvoet, al moet de hiel een solide kontakt met de grond bewaren. De spieren rond de enkel worden daarbij iets aangespannen, zodat de standvoet niet kan wankelen.

De rechte, verticale lichaamsstand blijft in principe gehandhaafd. Belangrijk daarvoor is, dat beide liezen zo lang en sterk mogelijk worden gehouden en dat de rug, aan de kant van het standbeen, extra wordt opgetrokken. Speciale aandacht verdient ook de bekkenstand: deze moet, van voren gezien, zo horizontaal mogelijk blijven. In geen geval mag de heup bij de uitvoering van deze posities worden opgetild.

Van beide open posities, de II en IV.positie, zijn alle posities afgeleid waarin de voet is wèggestrekt van het standbeen. De voet kan opzij van het standbeen zijn weggestrekt, overeenkomstig de II.positie, danwel naar voren (devant) of naar achteren (derrière), overeenkomstig de IV.positie.

Dit wegstrekken kan tot verschillende hoogtes worden uitgevoerd. Maar alleen de posities, waarin de voet de grond raakt, behoren nog tot de voetposities. Ze worden pointé à terre posities genoemd. À terre betekent: op de grond, en pointé betekent: gericht, of: aangestipt.

We onderscheiden de volgende posities:

Pointé à terre

(pag. 23)

De voet is opzij van het standbeen weggestrekt en raakt met de tenen nog juist de grond.

Pointé à terre devant

(pag. 23)

De voet is naar voren van het standbeen weggestrekt en raakt met de tenen nog juist de grond, recht voor de hiel van de standvoet.

Pointé à terre derrière

(pag. 23)

De voet is naar achteren van het standbeen weggestrekt en raakt met de grote teen nog juist de grond, recht achter de hiel van de standvoet.

Alle pointé à terre posities behoren steeds zuiver geplaceerd te worden uitgevoerd. Beide benen zijn volledig naar buiten gedraaid, met de binnenkanten sterk naar voren geplaatst. Het lichaamsgewicht is grotendeels op de bal van de standvoet geplaatst en in mindere mate op de hiel. Er moet op gelet worden, dat de uitgestrekte voet op geen enkele wijze wordt belast.

Het lichaam behoort een rechte, strikt verticale stand te vertonen. Daartoe moet de lies aan de kant van het standbeen lang worden gehouden en moet de rug goed opgetrokken blijven.

Belangrijk is ook een korrekte bekkenstand. Het bekken mag absoluut niet worden gekanteld, noch mag de heup omhoog of omlaag worden gebracht. Bij de uitvoering van al deze posities moet het bekken volkomen recht blijven.

BEENPOSITIES

In de klassieke ballettechniek is er sprake van beenposities, wanneer de gestrekte voet de grond verlaat en het hele been in de lucht (en l’air) wordt geheven.

We onderscheiden de volgende posities:

À la demi-hauteur

(pag. 25)

Letterlijk: tot halve hoogte. Het been is halverwege de grond en heuphoogte geheven en vormt een hoek van 45 graden met het standbeen.

À la hauteur

(pag. 25)

Letterlijk: op hoogte. Het been is tot heuphoogte geheven en vormt een hoek van 90 graden met het standbeen.

À l’extension

(pag. 25)

Letterlijk: tot de uitrekking. Het been is boven heuphoogte geheven, zo hoog als mogelijk is.

Deze beenheffingen kunnen naar voren, opzij of naar achteren worden uitgevoerd. In al deze posities is het been volledig naar buiten gedraaid, evenals het standbeen.

Het lichaamsgewicht rust grotendeels op de bal van de standvoet. De spieren rond de enkel worden iets aangespannen, zodat de standvoet niet kan wankelen.

De rechte lichaamsstand blijft in principe gehandhaafd. Ook moet er naar worden gestreefd om het bekken niet te kantelen, noch de heup op te tillen.

Wanneer het been hoog naar voren wordt opgeheven, zal dat in het evenwicht van het lichaam moeten worden gecompenseerd. Daartoe wordt het bovenlichaam, in rechte stand, nauwelijks waarneembaar naar achteren gebracht, terwijl het middenrif iets meer wordt opgetrokken.

Wanneer het been hoog opzij wordt geheven, kan niet worden voorkomen, dat de heup iets wordt opgetild. Dit is acceptabel, zolang het tot een minimum beperkt blijft en het bovenlichaam volledig rechtop wordt gehouden. In geen geval mag het bovenlichaam opzij ‘hangen’ – eerder moet het lichaamsgewicht iets meer op de bal van de standvoet worden gebracht. Daarbij moet erop worden gelet, dat de lies aan de kant van het standbeen gestrekt blijft.

Wanneer het been hoog naar achteren wordt geheven, zal het bekken iets moeten worden gekanteld. Om dit te beperken moet de lies aan de kant van het standbeen zo lang mogelijk worden gehouden. Het bovenlichaam wordt extra opgetrokken en iets naar voren gebracht. Belangrijk tenslotte is, dat het lichaam aan de kant van het standbeen één loodrechte lijn vertoont.

Bij de bespreking van alle voet- en beenposities zijn we er tot dusver van uitgegaan, dat het standbeen gestrekt is en dat de standvoet volledig op de grond is geplaatst. Ook bij het standbeen kunnen we echter een aantal posities onderscheiden:

Demi-plié

(pag. 27)

Letterlijk: half gebogen. Het standbeen is half gebogen, zo diep echter als mogelijk is, zonder dat de hiel van de grond wordt genomen.

Deze gebogen positie van het standbeen wordt ook wel: fondu positie, genoemd. In fondu positie of demi-plié positie is het standbeen volledig naar buiten gedraaid. De knie wordt recht boven de voet gehouden en mag in geen geval naar voren worden gebracht.

De bilspieren zijn licht aangespannen, terwijl de lies zo lang mogelijk wordt gehouden. Extra aandacht verdient het bekken: dit moet absoluut recht worden gehouden en mag niet worden gekanteld.

Het bovenlichaam behoort rechtop te blijven, met een gestrekte rug. Het middenrif wordt extra opgetrokken.

Posé à terre

(pag. 27)

Letterlijk: op de grond geplaatst. De voet is volledig op de grond geplaatst en draagt het lichaamsgewicht.

In de posé à terre positie is de voet recht op de grond geplaatst. De achillespees moet een zuiver rechte hoek met het sta-vlak vertonen. Er moet op worden gelet, dat de voet niet naar voren of naar achteren ‘rolt’. De tenen behoren ontspannen te zijn en een solide kontakt met de grond te hebben. In geen geval mogen de tenen worden samengetrokken. Het lichaamsgewicht rust grotendeels op de bal van de voet en in mindere mate op de hiel.

De standvoet kan ook op de tenen zijn geplaatst. In de Franse terminologie heet dit: sur la pointe, wat een afkorting is van: sur la pointe du pied. Letterlijk betekent dit: op de punt van de voet, wat we hier zullen vertalen met: op de tenen.

Sur la demi-pointe

(pag. 27)

Op de halve tenen. De voet is, met gestrekte wreef, op de tenen geplaatst en draagt het lichaamsgewicht.

In sur la demi-pointe positie is de voet recht in het verlengde van het onderbeen gestrekt. De spieren rond de enkel zijn stevig aangespannen, zodat de voet niet kan wankelen. Het standbeen is krachtig doorgestrekt, met de knieschijf goed opgetrokken.

De tenen zelf zijn ontspannen en mogen niet worden samengetrokken. Het lichaamsgewicht rust in wezen op de eerste vier tenen en op een deel van de bal van de voet.

Sur la pointe

(pag. 27)

Op de tenen. De voet is, in volledig gestrekte stand, bovenòp de tenen geplaatst en draagt het lichaamsgewicht.

De korrekte uitvoering van de sur la pointe positie is alleen mogelijk met apart schoeisel, de zogenoemde pointes of spitzen. Alleen deze kunnen de voet de nodige steun geven. In hoofdstuk VII van dit boek wordt nader op de techniek hiervan ingegaan.

ARMPOSITIES

In de klassieke ballettechniek zijn de armposities bijzonder talrijk en gevarieerd, reden waarom ze vaak van school tot school verschillen. Wanneer we ons bepalen tot de armposities, die tegenwoordig het meeste voorkomen, kunnen we een vijftal elementaire posities onderscheiden. Ze heten: positions fondamentales des bras, wat het beste kan worden vertaald met: basis armposities.

Deze vijf posities zijn:

Première position des bras

(pag. 30)

Eerste armpositie. In de 1e positie worden beide armen ter hoogte van het middenrif voor het lichaam gehouden. De lijn van de armen en handen is duidelijk gerond, terwijl de handpalmen naar het lichaam toe zijn gedraaid. De vingers liggen in elkaars verlengde, maar raken elkaar net niet.

Deuxième position des bras

(pag. 31)

Tweede armpositie. In de 2e positie worden beide armen bijna horizontaal opzij van het lichaam gehouden. De lijn van de armen is licht gerond, met de ellebogen en polsen nauwelijks gebogen. De handen bevinden zich voor de schouders, juist onder de horizontale schouderlijn, terwijl de handpalmen naar voren zijn gedraaid.

Troisième position des bras

(pag. 32)

Derde armpositie. In de 3e positie wordt één arm ter hoogte van het middenrif voor het lichaam gehouden, terwijl de andere arm bijna horizontaal opzij van het lichaam is geplaatst. De 3e armpositie is in wezen een asymmetrische combinatie van armhoudingen uit de 1e en 2e positie.

Quatrième position des bras

(pag. 33)

Vierde armpositie. In de 4e positie wordt één arm vrijwel verticaal boven het hoofd gehouden, terwijl de andere arm bijna horizontaal opzij van het lichaam is geplaatst. De 4e positie is in wezen een asymmetrische combinatie van armhoudingen uit de 5e en 2e positie.

Een belangrijke variant van de 4e positie is:

Quatrième position fermée des bras

(pag. 34)

Gesloten vierde armpositie. In deze 4e positie wordt één arm vrijwel verticaal boven het hoofd gehouden, terwijl de andere arm ter hoogte van het middenrif vóór het lichaam is geplaatst. De gesloten 4e positie is in wezen een asymmetrische combinatie van armhoudingen uit de 5e en 1e positie.

Cinquième position des bras

(pag. 35)

Vijfde armpositie. In de 5e positie worden beide armen vrijwel verticaal boven het hoofd gehouden. De lijn van armen en handen is gerond, met de ellebogen en polsen licht gebogen. De handen bevinden zich iets voor de verticale lichaamslijn, terwijl de handpalmen naar beneden zijn gedraaid. De vingers liggen in elkaars verlengde, maar raken elkaar net niet.

Al deze armposities behoren met zo weinig mogelijk spanning te worden uitgevoerd. Er moet op worden gelet, dat ellebogen en polsen niet te sterk worden gebogen, opdat de armlijn niet hoekig wordt. Armen en handen zijn steeds zo geplaatst, dat ze samen een vloeiende, wat ronde lijn vertonen.

De hand is ontspannen, met de vingers licht gerond. Middel- en ringvinger zijn tegen elkaar geplaatst. Wijsvinger en pink worden daaraan evenwijdig gehouden, in een iets meer gestrekte stand. De duim is tegenover wijs- en middelvinger geplaatst.

Bij de 1e en 2e positie moet erop gelet worden, dat de ellebogen omhoog worden gehouden. De handen behoren in het verlengde van de onderarmen te staan en mogen niet naar beneden hangen. Extra aandacht verdienen de schouders: deze mogen in geen geval naar voren komen. Beide schouders moeten steeds omlaag en naar achteren worden gehouden.

Bij de 5e positie zijn beide armen niet recht boven het hoofd geplaatst, maar net iets ervoor. De handen moeten nog juist te zien zijn, wanneer de ogen worden opgeslagen. Er moet op gelet worden, dat beide ellebogen iets naar achteren worden gehouden. Belangrijk is ook, dat beide schouders omlaag blijven en dat de rug zijn loodrechte stand behoudt.

Naast deze vijf basis armposities kennen we nog de zogenaamde ‘préparation positie’. In deze positie zijn beide armen omlaag gehouden, met de ellebogen en polsen licht gebogen. De handen bevinden zich op een handbreedte afstand van het lichaam, terwijl de handpalmen naar boven zijn gedraaid. De vingers liggen in elkaars verlengde, maar raken elkaar net niet.

Préparation betekent letterlijk: voorbereiding, en deze positie is belangrijk als uitgangshouding voor alle armbewegingen, de: ports de bras. Deze ports de bras komen in hoofdstuk IV van dit boek ter sprake.

Naast de vijf basis armposities en de préparation positie kunnen we nòg een drietal armposities onderscheiden. Deze heten: demi-positions des bras, halve armposities.

Demi-positions des bras

Halve armposities. Halve eerste armpositie: beide armen zijn halverwege 1e positie en préparation positie geplaatst. Halve tweede armpositie: beide armen zijn halverwege 2e positie en préparation positie geplaatst. Halve derde armpositie: beide armen (of alleen de voorste arm) zijn halverwege 3e positie en préparation positie geplaatst.

In al deze posities vertonen de armen steeds een wat ronde lijn. Deze soort armhoudingen heet: bras arrondis, rond gemaakte armen.

We zullen nu de armposities gaan bespreken, waarbij de armen in een andere houding zijn geplaatst. Ze heten: positions dérivées des bras, wat het beste kan worden vertaald met: afgeleide armposities. Deze posities worden zo genoemd, omdat ze van de basis armposities zijn afgeleid.

Wanneer beide armen iets worden uitgestrekt en de handpalmen naar beneden worden gedraaid, ontstaat een nieuwe soort armhoudingen. Deze soort heet: bras allongés, uitgestrekte armen.

De armen zijn daarbij steeds in een positie geplaatst, die met een basispositie overeenkomt.

1e Position allongée

(pag. 30)

Vergeleken met de normale 1e positie zijn beide onderarmen, vanuit de ellebogen, naar voren uitgestrekt. De handpalmen zijn daarbij naar beneden gedraaid.

2e Position allongée

(pag. 31)

Vergeleken met de normale 2e positie zijn beide onderarmen, vanuit de ellebogen, opzij uitgestrekt. De armen zijn daarbij iets hoger geplaatst, zodat de handen zich boven de horizontale schouderlijn bevinden. De handpalmen zijn naar beneden gedraaid.

3e Position allongée

(pag. 32)

Vergeleken met de normale 3e positie is de voorste arm recht voor de schouder uitgestrekt en de andere arm opzij. Beide handen bevinden zich juist onder de horizontale schouderlijn, terwijl de handpalmen naar beneden zijn gedraaid.

4e Position allongée

(pag. 33)

Vergeleken met de normale 4e positie is de bovenste arm, vanuit de elleboog, naar buiten toe uitgestrekt en de andere arm opzij. De handpalmen zijn daarbij naar beneden gedraaid.

Een belangrijke variant van de 4e positie allongé is:

4e Position fermée allongée

(pag. 34)

Vergeleken met de gesloten 4e positie zijn beide armen naar voren toe uitgestrekt. De hand van de bovenste arm bevindt zich iets boven hoofdhoogte, de hand van de onderste arm recht voor de schouder. De handpalmen zijn daarbij naar beneden gedraaid.

5e Position allongée

(pag. 35)

Vergeleken met de normale 5e positie zijn beide onderarmen, vanuit de ellebogen, naar buiten toe uitgestrekt. De handpalmen zijn daarbij naar beneden gedraaid.

In al deze posities moeten de armen een lange, gestrekte lijn vertonen, die vanaf de schouders door arm- en handstand loopt. Belangrijk is, dat vingers, polsen en ellebogen volledig ontspannen blijven.

De vingers zijn iets uitgestrekt, terwijl de duim dicht tegenover de wijsvinger is geplaatst. De ellebogen worden zo lang mogelijk gemaakt, zonder dat ze helemaal worden doorgestrekt. Er moet op gelet worden, dat beide schouders omlaag en naar achteren blijven.

Ook de hàlve armposities kunnen met bras allongés worden uitgevoerd. We onderscheiden op deze wijze: de halve 1e positie allongé, de halve 2e positie allongé en de halve 3e positie allongé. In al deze posities zijn de onderarmen, vanuit de ellebogen, uitgestrekt en zijn de handpalmen naar beneden gedraaid.

Wanneer de handpalmen en de binnenkanten van de ellebogen naar bòven worden gedraaid en beide armen iets worden uitgestrekt, ontstaat er een derde soort armhoudingen. Deze soort heet: bras ouverts, geopende armen.

De armen zijn daarbij steeds in een positie geplaatst, die met een basispositie overeenkomt.

Bras ouverts

(pag. 30 e.v.)

Geopende armen. Vergeleken met alle basis armposities zijn de armen op dezelfde hoogte geplaatst als dat bij de bras allongés het geval is. De handpalmen en de binnenkanten van de ellebogen zijn daarbij naar boven gedraaid.

HOOFDPOSITIES

In de klassieke ballettechniek worden de hoofdposities in grote mate bepaald door de positie van de armen en de stand van het lichaam. We kunnen een vijftal hoofdposities onderscheiden:

Tête droite

(pag. 39)

Hoofd recht. Het hoofd is normaal rechtop gehouden. Er wordt recht naar voren gekeken, langs een denkbeeldige, horizontale lijn.

Tête en haut

(pag. 39)

Hoofd omhoog. Het hoofd is iets geheven. Er wordt naar boven gekeken, langs een denkbeeldige, schuin oplopende lijn.

Tête en bas

(pag. 39)

Hoofd omlaag. Het hoofd is iets gebogen. Er wordt naar beneden gekeken, de oogleden neergeslagen.

Tête tournée

(pag. 39)

Gedraaid hoofd. Het hoofd is opzij gedraaid. Er wordt recht in de gekozen richting gekeken, langs een denkbeeldige, horizontale lijn.

Tête inclinée

(pag. 39)

Geneigd hoofd. Het hoofd is naar rechts of naar links geneigd.

Bij de uitvoering van deze hoofdposities behoren de spieren van nek en hais zo ontspannen mogelijk te blijven. Nek en hals worden in principe zo lang mogelijk gehouden.

Wanneer het hoofd omhoog of omlaag wordt gehouden, moet erop worden gelet, dat de nek recht in het verlengde van de ruggegraat blijft. Het hoofd mag in deze posities niet naar voren komen.

Wanneer het hoofd opzij is gedraaid, moet erop worden gelet, dat de halsspieren niet onnodig worden gespannen.

Belangrijk is tenslotte, dat de schouders bij al deze posities omlaag en naar achteren worden gehouden.

POSITIES VAN HET BOVENLICHAAM

In de klassieke ballettechniek wordt het bovenlichaam in principe rechtop gehouden. De spieren van buik en maag zijn goed aangetrokken. Het middenrif is iets opgetrokken, zonder dat de ribben naar voren mogen komen. De schouders zijn recht boven het bekken geplaatst. De rug wordt in een gestrekte, zuiver verticale stand gehouden.

Bij het bovenlichaam kunnen we echter een vijftal posities onderscheiden, waarmee van deze rechte lichaamsstand wordt afgeweken. Deze vijf posities zijn:

Cambré

(pag. 41)

Letterlijk: gekromd. De rug is naar achteren gebogen. Deze buiging is het sterkst in de rugwervels onder de schouderbladen.

Cambré de côté

(pag. 41)

Letterlijk: opzij gekromd. De rug is opzij gebogen. Deze buiging is het sterkst in de middelste rugwervels.

Cambré devant

(pag. 41)

Letterlijk: voor gekromd. De rug is naar voren gebogen. Deze buiging is het sterkst in de bovenste rugwervels.

Bij de uitvoering van deze cambré posities moet de rug opgetrokken blijven, zodat de rugwervels niet onnodig op elkaar worden gedrukt.

Wanneer achterover wordt gebogen, moet erop gelet worden, dat de onderste ribben niet worden uitgestoken. De schouders moeten exact evenwijdig aan het bekken worden gehouden en mogen niet worden weggedraaid. Bij het achterover buigen is het hoofd altijd opzij gedraaid en mee naar achteren gebogen.

Wanneer opzij wordt gebogen, moet het middenrif extra worden opgetrokken, zodat er voldoende afstand blijft tussen de onderste ribben en het heupbeen. Er moet op worden gelet, dat de schouders niet worden weggedraaid, maar op de lijn van het bekken worden gehouden. Bij het zijwaarts buigen is het hoofd altijd opzij gedraaid, in de richting, waarin de buiging wordt uitgevoerd.

Wanneer naar voren wordt gebogen, wordt het middenrif iets meer opgetrokken, zodat de onderste ribben niet naar beneden kunnen komen. In al deze ‘gecambreerde’ posities, zoals ze wel worden genoemd, moeten de schouders omlaag en naar achteren worden gehouden.

Penché

(pag. 41)

Voorover gebogen. Het bovenlichaam is vanuit de heupen voorover gebogen. Het bekken is mee naar voren gekanteld.

Bij de uitvoering van de penché positie moet de rug goed opgetrokken blijven. De rug kan daarbij recht worden gehouden, zoals bijvoorbeeld in arabesque penchée gebeurt (zie pagina 59), maar de rug kan ook mee naar voren worden gebogen. In het laatste geval is het hele bovenlichaam bijzonder diep voorover gebogen.

Épaulé

(pag. 41)

De schouder toegekeerd. Het bovenlichaam is om de lengte-as gedraaid, waarmee één van de schouders naar voren is gebracht en de andere naar achteren.

Bij de uitvoering van de épaulé positie behoren de schouders zelf omlaag en naar achteren te worden gehouden. Uitsluitend de stand van de schouders ten opzichte van de stand van het bekken mag zijn verdraaid.

De mate, waarin dit gebeurt, is afhankelijk van de armpositie en de stand van het lichaam ten opzichte van het publiek.

HOOFDSTUK II: RICHTINGEN

In de klassieke ballettechniek maken we een onderscheid tussen beenrichtingen, richtingen waarin een danser is geplaatst en richtingen, waarin een danser zich beweegt. We zullen al deze richtingen, in de hierboven gegeven volgorde, nu afzonderlijk gaan bespreken.

BEENRICHTINGEN

Zoals we in het vorige hoofdstuk al hebben gezien, kan het been in drie verschillende richtingen van het standbeen zijn weggestrekt: naar voren, opzij en naar achteren. Deze beenrichtingen worden genoemd naar de basis voetpositie, waarmee ze overeenkomen:

À la quatrième devant

(pag. 43)

Naar de vierde (positie) voor. Het been is recht naar voren van het standbeen weggestrekt.

À la seconde

(pag. 43)

Naar de tweede (positie). Het been is opzij van het standbeen weggestrekt.

À la quatrième derrière

(pag. 43)

Naar de vierde (positie) achter. Het been is recht naar achteren van het standbeen weggestrekt.

In deze drie richtingen worden alle later te bespreken battements uitgevoerd (zie pagina 82); de voet of het been is daarbij steeds in een positie gestrekt, die we uit het vorige hoofdstuk kennen: pointé à terre, à la demi-hauteur, à la hauteur of: à l’extension.

Daarnaast onderscheiden we twee richtingen, waarin het been kan worden (rond) gedraaid. In deze richtingen worden alle later te bespreken ronds de jambe uitgevoerd (zie pagina 114):

En dehors

Letterlijk: naar buiten. Indien het lichaam op de linkervoet is geplaatst, wordt het rechterbeen rèchtsom rondgedraaid.

(Geplaatst op de rechtervoet: het linkerbeen linksom).

En dedans

Letterlijk: naar binnen. Indien het lichaam op de linkervoet is geplaatst, wordt het rechterbeen linksom rondgedraaid.

(Geplaatst op de rechtervoet: het linkerbeen rechtsom).

RICHTINGEN, WAARIN EEN DANSER IS GEPLAATST

In dit gedeelte behandelen we allereerst de richtingen, waarin een danser recht ten opzichte van het publiek is geplaatst en vervolgens de richtingen, waarin een danser schuin ten opzichte van het publiek is geplaatst. Tot slot bespreken we het épaulement.

Deze richtingen willen we bespreken aan de hand van een zogenaamd richtingen-vierkant:

Dit richtingen-vierkant kan worden gezien als een plattegrond van de toneelvloer. Het publiek is aan de zijde geplaatst, die met nummer 1 staat aangegeven, terwijl de nummers 2, 4, 6 en 8 de vier hoekpunten markeren. De nummers 3 en 7 duiden beide zijkanten aan en nummer 5 de achterkant.

Wanneer dit de tekst kan verduidelijken, zullen we in het vervolg naar dit richtingen-vierkant verwijzen.

We kunnen drie richtingen onderscheiden, waarin een danser recht ten opzichte van het publiek is geplaatst:

En face

Tegenover, in het gezicht. De danser is met het gezicht naar de zaal geplaatst, recht tegenover het publiek (richting 1).

De profil

In profiel. De danser is met het gezicht naar de zijkant van het toneel geplaatst, zodat het publiek een zijaanzicht heeft (richting 3 of richting 7).

De dos

Van de rug. De danser is met het gezicht naar de achterkant van het toneel geplaatst, met de rug naar het publiek (richting 5).

De richtingen, waarin een danser schuin ten opzichte van het publiek is geplaatst, worden onderscheiden naar de stand van beide benen.

Van de zaal uit gezien, bestaat er namelijk een duidelijk verschil of een danser, die bijvoorbeeld in richting 8 een IV.positie uitvoert, daarin het rechterbeen voor heeft staan of het linkerbeen. In het eerste geval staan beide benen voor het publiek met elkaar gekruist, in het tweede geval niet.

In de klassieke ballettechniek is dit verschil zo belangrijk, dat beide beenstanden als twee afzonderlijke richtingen worden beschouwd. Een derde richting ontstaat, wanneer op de diagonaal een II.positie wordt uitgevoerd.

We onderscheiden zodoende drie diagonale richtingen:

Croisé

Gekruist. De danser is zo in IV of V.positie op de diagonaal geplaatst, dat beide benen vanuit het publiek gezien met elkaar gekruist staan.

(Richting 8: rechterbeen voor; richting 2: linkerbeen voor).

Effacé

Teruggetreden. De danser is zo in IV of V.positie op de diagonaal geplaatst, dat beide benen vanuit het publiek gezien nìet met elkaar gekruist staan.

(Richting 8: linkerbeen voor; richting 2: rechterbeen voor).

Écarté

Gespreid. De danser is in II.positie op de diagonaal geplaatst.

(Beide voeten op diagonaal 2-6 of op diagonaal 4-8).

Een aparte richting is tenslotte het épaulement. Épauler betekent zoveel als: de schouder toekeren. Oorspronkelijk werd met het épaulement een aparte schouderstand bedoeld: in een en face uitgevoerde V.positie werden de schouders iets ten opzichte van het bekken weggedraaid, meestal in de richting van het achterste been.

Tegenwoordig wordt met épaulement ook bedoeld, dat het hele lichaam iets uit de en face richting staat weggedraaid. In het richtingen-vierkant staat deze richting met een stippellijn aangegeven.

Épaulement

Toekering van de schouder. De danser is in V.positie geplaatst en staat ongeveer 15 graden uit de en face richting weggedraaid, meestal naar de croisé richting toe.

RICHTINGEN, WAARIN EEN DANSER ZICH BEWEEGT

We behandelen allereerst de richtingen, waarin een verplaatsende pas of sprong wordt uitgevoerd, vervolgens de richtingen, waarin wordt gedraaid en tenslotte de richtingen, waarin over het toneel wordt bewogen.

De richtingen, waarin een verplaatsende pas of sprong wordt uitgevoerd, komen in wezen overeen met de beenrichtingen: naar voren, opzij en naar achteren. We onderscheiden ook hier drie richtingen:

En avant

Naar voren. Het lichaam wordt in voorwaartse richting verplaatst.

De côté

Opzij. Het lichaam wordt in zijwaartse richting verplaatst.

En arrière

Naar achteren. Het lichaam wordt in achterwaartse richting verplaatst.

De draai-richtingen worden alleen aangegeven bij draaien, die op één voet worden uitgevoerd.

We onderscheiden twee draai-richtingen:

En dehors

Letterlijk: naar buiten. Het lichaam wordt, indien het op de linkervoet is geplaatst, rèchtsom gedraaid.

(Geplaatst op de rechtervoet: linksom).

En dedans

Letterlijk: naar binnen. Het lichaam wordt, indien het op de linkervoet is geplaatst, lìnksom gedraaid.

(Geplaatst op de rechtervoet: rechtsom).

De namen van deze draai-richtingen zijn ontleend aan de richting, waarin het vrije been wordt uigedraaid (en dehors), of ingedraaid (en dedans).

Tenslotte onderscheiden we nog een zestal richtingen, waarin over het toneel kan worden bewogen:

En descendant

Letterlijk: afdalend. De danser beweegt zich naar de voorkant van het toneel, recht naar het publiek toe.

(Richting 5-1).

En remontant

Letterlijk: weer klimmend. De danser beweegt zich naar de achterkant van het toneel, recht van het publiek af.

(Richting 1-5).

De côté

Opzij, zijdelings. De danser beweegt zich zijdelings over het toneel, evenwijdig aan het publiek.

(Richting 3-7 of richting 7-3).

En diagonale

Schuin, diagonaalsgewijs. De danser beweegt zich van de ene hoek van het toneel schuin naar de tegenoverliggende hoek.

(Richting 4-8 of 8-4 en richting 6-2 of 2-6).

En carré

In een vierkant. De danser beweegt zich langs de lijnen van een denkbeeldig vierkant over het toneel.

En manège

Letterlijk: in de molen. De danser beweegt zich in een cirkel over het toneel.

Vrijwel alle richtingen, die we in dit hoofdstuk hebben besproken, kunnen onderling met elkaar worden gecombineerd. Zo kan een danser, die bijvoorbeeld in croisé richting ten opzichte van het publiek is geplaatst, in de richting en avant een sprong uitvoeren. We noemen deze gecombineerde richting dan: croisé en avant.

Andere belangrijke richtingen, die op deze wijze kunnen worden samengesteld, zijn: effacé en avant, croisé en arrière, en: effacé en arrière.

HOOFDSTUK III: LICHAAMSHOUDINGEN

In de klassieke ballettechniek onderscheiden we een aantal vaste lichaamshoudingen. Een deel van deze lichaamshoudingen is strikt gebonden aan de richting, waarin het lichaam ten opzichte van het publiek is geplaatst. Deze houdingen worden de grote poses genoemd.

Een deel van de lichaamshoudingen is wat minder afhankelijk van de plaatsing ten opzichte van het publiek. Dat zijn de attitudes en de arabesques.

We zullen nu al deze houdingen, in de hierboven gegeven volgorde, apart gaan bespreken. Daarbij gaan we er steeds van uit, dat het lichaamsgewicht op de linkervoet is geplaatst en dat het rechterbeen is weggestrekt. Natuurlijk kunnen al deze houdingen ook op de rechtervoet worden uitgevoerd.

GROTE POSES

De grote poses worden uitgevoerd in de richtingen: croisé, effacé en écarté. Hoofd, armen en benen zijn in deze poses steeds in een vaste positie geplaatst.

We onderscheiden de volgende zes grote poses:

Croisé devant

(pag. 49)

Het lichaam is op de linkervoet geplaatst (richting 8), terwijl het rechterbeen naar voren op tenminste 90 graden is geheven. De armen zijn in 4e positie geplaatst, de linkerarm omhoog. Het hoofd is naar rechts gedraaid en zeer licht naar rechts geneigd.

Een belangrijke variant van de pose croisé devant is:

Kleine pose croisé devant

(pag. 49)

Het lichaam is op de linkervoet geplaatst (richting 8), terwijl de rechtervoet pointé à terre devant is gestrekt of tot 45 graden is geheven. De armen zijn in halve 3e positie geplaatst, de linkerarm voor. Het hoofd is naar rechts gedraaid; het hoofd kan ook naar voren worden gehouden, waarbij in de linkerhand wordt gekeken. De kleine pose croisé devant kan ook worden uitgevoerd met de rèchterarm voor in halve 3e positie. Het hoofd is dan naar rechts gedraaid.

Effacé devant

(pag. 49)

Het lichaam is op de linkervoet geplaatst (richting 2), terwijl het rechterbeen naar voren op tenminste 90 graden is geheven. De armen zijn in 4e positie geplaatst, de linkerarm omhoog. Het hoofd is naar links gedraaid en zeer licht naar links geneigd.

Een belangrijke variant van de pose effacé devant is:

Kleine pose effacé devant

(pag. 49)

Het lichaam is op de linkervoet geplaatst (richting 2), terwijl de rechtervoet pointé à terre devant is gestrekt of tot 45 graden is geheven. De armen zijn in halve 3e positie geplaatst, de linkerarm voor. Het hoofd is naar links gedraaid.

Écarté devant

(pag. 51)

Het lichaam is op de linkervoet geplaatst (richting 8), terwijl het rechterbeen zijwaarts boven 90 graden is geheven, naar de voorste hoek toe (hoek 2). De armen zijn in 4e positie geplaatst, de rechterarm omhoog. Het hoofd is naar rechts gedraaid en iets geheven, waarbij langs de rechter onderarm wordt gekeken.

Een belangrijke variant van de pose écarté devant is:

Kleine pose écarté devant

(pag. 51)

Het lichaam is op de linkervoet geplaatst (richting 8), terwijl de rechtervoet zijwaarts pointé à terre is gestrekt of tot 45 graden is geheven. De armen zijn in halve 2e positie allongé geplaatst, dus met de handpalmen naar beneden gedraaid. Het hoofd is naar rechts gedraaid, waarbij over de rechterhand wordt gekeken.

Écarté derrière

(pag. 51)

Het lichaam is op de linkervoet geplaatst (richting 2), terwijl het rechterbeen zijwaarts boven 90 graden is geheven, naar de achterste hoek toe (hoek 4). De armen zijn in 4e positie geplaatst, de rechterarm omhoog. Het hoofd is naar links gedraaid, waarbij over de linkerhand wordt gekeken.

Een belangrijke variant van de pose écarté derrière is:

Kleine pose écarté derrière

(pag. 51)

Het lichaam is op de linkervoet geplaatst (richting 2), terwijl de rechtervoet zijwaarts pointé à terre is gestrekt of tot 45 graden is geheven. De armen zijn in halve 2e positie ouvert geplaatst, dus met de handpalmen iets naar boven gedraaid. Het hoofd is naar links gedraaid, waarbij in de linkerhand wordt gekeken.

Croisé derrière

(pag. 53)

Het lichaam is op de linkervoet geplaatst (richting 2), terwijl het rechterbeen naar achteren op tenminste 90 graden is geheven. De armen zijn in 4e positie geplaatst, de rechterarm omhoog. Het hoofd is naar links gedraaid.

Een belangrijke variant van de pose croisé derrière is:

Kleine pose croisé derrière

(pag. 53)

Het lichaam is op de linkervoet geplaatst (richting 2), terwijl de rechtervoet pointé à terre derrière is gestrekt of tot 45 graden is geheven. De armen zijn in halve 3e positie geplaatst, de rechterarm voor. Het hoofd is naar links gedraaid; het hoofd kan ook naar voren worden gehouden, waarbij in de rechterhand wordt gekeken. De kleine pose croisé derrière kan ook worden uitgevoerd met de lìnkerarm voor in halve 3e positie. Het hoofd is dan naar links gedraaid.

Effacé derrière

(pag. 53)

Het lichaam is op de linkervoet geplaatst (richting 8), terwijl het rechterbeen naar achteren op tenminste 90 graden is geheven. De armen zijn in 4e positie geplaatst, de rechterarm omhoog. Het hoofd is naar rechts gedraaid.

Een belangrijke variant van de pose effacé derrière is:

Kleine pose effacé derrière

(pag. 53)

Het lichaam is op de linkervoet geplaatst (richting 8), terwijl de rechtervoet pointé à terre derrière is gestrekt of tot 45 graden is geheven. De armen zijn in halve 3e positie geplaatst, de rechterarm voor. Het hoofd is naar rechts gedraaid. De kleine pose effacé derrière kan ook worden uitgevoerd met de linkerarm voor in halve 3e positie. Het hoofd wordt dan naar voren gehouden, waarbij in de linkerhand wordt gekeken.

Al deze grote poses kunnen ook à l’extension worden uitgevoerd. Beide benen behoren volledig uitgedraaid te zijn, met de binnenkanten goed naar voren geplaatst. De beenspieren moeten stevig worden aangespannen, zodat beide benen krachtig zijn doorgestrekt. De rug blijft in principe rechtop, gestrekt, terwijl ook het middenrif iets is opgetrokken. Schouders en armen behoren in deze poses steeds zo ontspannen mogelijk te worden gehouden. In de poses croisé devant en effacé devant moet erop worden gelet, dat het bekken niet met het uitgestrekte been mee naar voren wordt gebracht, noch wordt gekanteld. Het bekken moet absoluut recht boven de standvoet worden gehouden. Het bovenlichaam mag licht worden gecambreerd, wanneer het been hoog wordt opgeheven. Daarbij moeten het middenrif en het onderste gedeelte van de rug iets meer worden opgetrokken.

In de poses écarté devant en écarté derrière moet erop worden gelet, dat de heup aan de kant van het uitgestrekte been niet onnodig wordt opgetild. Het bekken moet zo horizontaal mogelijk worden gehouden. Daarbij zijn de bilspieren iets samen getrokken en is de lies aan de kant van het standbeen gestrekt. Het lichaamsgewicht is wat meer op de bal van de standvoet gebracht, waarbij het bovenlichaam aan de kant van het uitgestrekte been zo lang mogelijk wordt gemaakt. Er moet voor worden gewaakt, dat het bovenlichaam naar opzij gaat ‘hangen’. Wel mag het bovenlichaam zeer licht opzij worden gecambreerd, wanneer het been hoog wordt opgeheven.

In de poses croisé derrière en effacé derrière moet erop worden gelet, dat het bekken niet onnodig wordt gekanteld. De lies aan de kant van het standbeen moet zo lang mogelijk worden gehouden. Belangrijk is ook, dat beide schouders evenwijdig aan het bekken blijven en niet worden verdraaid. Het bovenlichaam moet aan de kant van het standbeen een loodrechte lijn vertonen. In geen geval mag het bovenlichaam opzij ‘hangen’. Het bovenlichaam mag wel iets verder naar voren worden gebracht, wanneer het been hoog wordt opgeheven. Daarbij moet het middenrif en het bovenste gedeelte van de rug iets meer worden opgetrokken en mag het hoofd wat hoger worden geheven.

Alle grote poses kunnen ook de dos worden uitgevoerd, met de rug naar het publiek. De juiste uitvoering van al deze poses kan snel en gemakkelijk worden gevonden, indien men zich de àchterkant van het toneel (dus kant 5) als de publiekszijde voorstelt. Zonder enig verdere verandering worden de grote poses nu naar deze kant toe uitgevoerd, als ware het de voorkant. Van de zaal uit, worden al deze poses nu van de rug gezien, zodat we spreken van: croisé devant de dos, effacé devant de dos, écarté devant de dos, enz. Op soortgelijke wijze kunnen ook alle kleine poses de dos worden uitgevoerd.

In alle de dos uitgevoerde grote poses kan het hoofd ook de andere kant op worden gedraaid, in de richting van het publiek.

ATTITUDES

Attitude betekent letterlijk: houding. De attitudes zijn aparte houdingen, die door de Italiaanse danser en balletmeester Carlo Blasis (1795-1878) zijn vastgelegd. Deze houdingen zouden zijn ontleend aan het Mercurius beeld van Giovanni da Bologna.

Oorspronkelijk werden met attitudes alleen die houdingen bedoeld, waarin het been naar achteren is gebogen. Tegenwoordig worden echter ook attitudes naar voren onderscheiden.

Attitude croisée

(pag. 55)

Het lichaam is op de linkervoet geplaatst (richting 2), terwijl het rechterbeen naar achteren of tenminste 90 graden is geheven. Het rechterbeen is daarbij in een stompe hoek gebogen. De armen zijn in 4e positie geplaatst, de rechterarm omhoog. Het hoofd is naar links gedraaid.

Attitude effacée

(pag. 55)

Het lichaam is op de linkervoet geplaatst (richting 8), terwijl het rechterbeen naar achteren op tenminste 90 graden is geheven. Het rechterbeen is daarbij in een stompe hoek gebogen. De armen zijn in 4e positie geplaatst, de rechterarm omhoog. Het hoofd is naar rechts gedraaid en licht geheven.

Attitude croisée devant

(pag. 55)

Het lichaam is op de linkervoet geplaatst (richting 8), terwijl het rechterbeen naar voren op tenminste 90 graden is geheven. Het rechterbeen is daarbij in een stompe hoek gebogen. De armen zijn in 4e positie geplaatst, de linkerarm omhoog. Het hoofd is naar rechts gedraaid en zeer licht naar rechts geneigd.

Attitude effacée devant

(pag. 55)

Het lichaam is op de linkervoet geplaatst (richting 2), terwijl het rechterbeen naar voren op tenminste 90 graden is geheven. Het rechterbeen is daarbij in een stompe hoek gebogen. De armen zijn in 4e positie geplaatst, de linkerarm omhoog. Het hoofd is naar links gedraaid en zeer licht naar links geneigd.

Deze vier attitudes kunnen ook à l’extension worden uitgevoerd.

Varianten van de attitudes zijn:

Attitude à la demi-hauteur

Attitude, waarin het been tot 45 graden is geheven. De armen zijn overeenkomstig in een halve 3e positie geplaatst.

Attitude à terre

Attitude, waarin de gestrekte voet de grond raakt. De knieën zijn aaneengesloten, terwijl de voet recht achter de tenen van de standvoet de grond raakt.

Attitude cambrée

Attitude, waarin het bovenlichaam sterk naar achteren is gebogen.

In principe verschilt de technische uitvoering van de attitudes niet van die der grote poses. De attitudes behoren met de meest expressieve en harmonische lijn te worden uitgevoerd. Bij de attitude croisée kan het bovenlichaam zeer licht in de richting van het standbeen opzij worden gebogen. In de attitude effacée is het opgeheven been wat meer uitgestrekt, terwijl het bovenlichaam iets naar voren kan worden gebracht en het hoofd licht kan worden geheven. Bij de attitude croisée devant kan het bovenlichaam zeer licht in de richting van het opgeheven been opzij worden gebogen, terwijl de schouders iets naar het publiek worden gedraaid. En bij de attitude effacée devant mag het bovenlichaam iets naar achteren worden gecambreerd.

Al deze veranderingen moeten steeds op een subtiele wijze en met goede smaak worden toegepast en mogen er nooit toe leiden, dat deze houdingen technisch inkorrekt worden uitgevoerd.

ARABESQUES

De arabesques ontlenen hun naam vermoedelijk aan de slingerende en ineengestrengelde ornamenten, die van Moorse oorsprong zijn: de arabesken.

In het klassieke ballet bestaat van oudsher een rijke verscheidenheid aan arabesques. Wanneer we ons echter bepalen tot de arabesques, die tegenwoordig het meeste voorkomen, dan kunnen we een viertal veelgebruikte arabesques onderscheiden.

Première arabesque

(pag. 57)

Eerste arabesque. Het lichaam is op de linkervoet geplaatst (richting 7 of richting 8), terwijl het rechterbeen naar achteren op tenminste 90 graden is geheven. De linkerarm is recht naar voren uitgestrekt, waarbij de hand zich iets boven schouderhoogte bevindt. De rechterarm is opzij van het lichaam uitgestrekt, achter de schouder, waarbij de hand zich juist onder schouderhoogte bevindt. Beide handpalmen zijn naar beneden gedraaid. Het hoofd wordt recht naar voren gehouden en is licht geheven, terwijl over de linkerhand wordt gekeken.

Deuxième arabesque

(pag. 57)

Tweede arabesque. Het lichaam is op de linkervoet geplaatst (richting 7 of richting 8), terwijl het rechterbeen naar achteren op tenminste 90 graden is geheven. De rechterarm is recht voor de schouder uitgestrekt, waarbij de hand zich iets boven schouderhoogte bevindt. De linkerarm is opzij van het lichaam uitgestrekt, ruim achter de schouder, waarbij de hand zich juist onder schouderhoogte bevindt. De handpalmen zijn naar beneden gedraaid. Het hoofd is naar rechts gedraaid en licht naar rechts geneigd.

In de 2e arabesque effacée (richting 8) kan de linkerarm ook recht opzij van het lichaam worden uitgestrekt. Het hoofd wordt in dat geval recht naar voren gehouden, iets geheven, waarbij over de rechterhand wordt gekeken.

Troisième arabesque

(pag. 57)

Derde arabesque. Het lichaam is op de linkervoet geplaatst (richting 2), terwijl het rechterbeen naar achteren op tenminste 90 graden is geheven. De rechterarm is recht voor de schouder uitgestrekt, waarbij de hand zich iets boven schouderhoogte bevindt. De linkerarm is opzij van het lichaam uitgestrekt, net achter de schouder, waarbij de hand zich juist onder schouderhoogte bevindt. Beide handpalmen zijn naar beneden gedraaid. Het hoofd wordt recht naar voren gehouden en is licht geheven, terwijl over de rechterhand wordt gekeken.

Quatrième arabesque

(pag. 57)