Hans Keilson

Daar staat mijn huis

HERINNERINGEN

Vertaald uit het Duits door Piet de Moor

e-editie september 2014, naar de vierde druk juni 2011

Oorspronkelijke titel en uitgave Da steht mein Haus, S. Fischer Verlag GmbH, Frankfurt am Main 2011

© Nederlandse vertaling, 2011 Piet de Moor | Uitgeverij Van Gennep

Nieuwezijds Voorburgwal 330, 1012 RW Amsterdam

Beeld omslag G. Dvornik

Ontwerp omslag Léon Groen

Foto auteur Herman Wouters

ISBN 9789060120002 | NUR 320

www.uitgeverijvangennep.nl

Als ich Deutschland verließ

Geblüht im Sommerwinde,

gebleicht auf grüner Au,

liegt weiß es jetzt im Spinde

als Stolz der deutschen Frau.

1

Wie als Jood en vervolgde midden in Europa op de vlucht geleefd en overleefd heeft, krijgt terugblikkend, als achtergrond van zijn bestaan slechts één enkele, doorlopende continuïteit te zien: die van de kalender met zijn eentonig terugkerende cijfers van weken en maanden, week- en zon- en feestdagen, in het rood gedrukt en overal ter wereld geldig.

Op 12 december 1909 werd ik in Freienwalde an der Oder geboren, als derde kind van mijn Joodse ouders. Het eerste kind, een jongen, stierf kort na zijn geboorte. In januari 1907 kwam mijn zuster Hilde ter wereld.

Samen met de persoonlijkheid verandert ook de kwaliteit van de herinnering. Deze zin – ik kwam hem tegen in het leerboek Psychiatrie der Verfolgten van mijn Duitse collega’s Baeyer, Häfner en Kisker – zou aan het begin van om het even welk relaas moeten staan waarin herinneringen worden opgeroepen, maar zeker aan het begin van een verslag zoals ik er een wil schrijven.

Het zijn niet alleen de lotgevallen en verschrikkingen van de kindertijd – het is het tijdperk zelf dat zijn stempel op mijn leven heeft gedrukt. Je moet inzicht hebben in wat je wilt overwinnen en beschrijven. Het feit van mijn geboorte als Jood in het wilhelminische Duitsland zo’n vijf jaar voor het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog in een klein, in de Oderbruch gelegen districtsstadje van de mark Brandenburg, ooit de zandstrooier van het Heilige Roomse Rijk der Duitse Natie; mijn leven als kind en adolescent, dat op een noodlottige manier verweven was met dat tijdperk, met die jaren en ook met de daaropvolgende jaren van de inflatie, van de politieke moorden en de Fridericus-Rex-films; die voor sommigen ‘heerlijke tijden’ en pioniersjaren, voor anderen – minder in aantal, zoals voor mij, mijn verwanten en vrienden – uiteindelijk catastrofaal: dit alles lijkt me vermeldenswaard.

Mijn leven en mijn herinneringen zijn aangevreten door de rookwolken van de vernietiging. Ook deze notities, zelfs als ze gaan over aangenamere, gelukkig stemmende gebeurtenissen die troost bieden als ik eraan terugdenk, zijn doordrenkt van bittere ervaringen, onvervangbare verliezen en verschillende vormen van afscheid, vrijwillige en ongewilde, en van twee wereldoorlogen. Ik heb als kind het uitbreken en het einde van de Eerste Wereldoorlog in 1918 meegemaakt, en, nadat die verloren was, de politieke en economische naoorlogse chaos van de Weimarrepubliek, waaraan niet alleen het louter materiële bestaan van vader te gronde ging. Ik heb als adolescent de tijd van het opkomende en naar de macht grijpende nationaal-socialisme meegemaakt, het allereerste begin van de Jodenvervolging die door de staat georganiseerd werd, het einde van de rechtsstaat en ten slotte ook de vernietiging van de Joodse gemeenschap in Nederland, waar ik in 1936 naartoe ben gevlucht.

Niet alleen de chronologische opeenvolging zal de gebeurtenissen tot een beeld samenvoegen, dat zal veel eerder de inwendige verwevenheid van gedachten en gevoelens doen. Maar de kern is de niet mis te verstane onverbrekelijke samenhang van het persoonlijke lot met de invloeden van de toenmalige actualiteit, van geweld en vaak mislukt verzet, de kern is het oproepen van beelden, de onbevangen en onstuitbare confrontatie van die beelden met elkaar, iets wat zich alleen maar kan ontplooien in iemand die zich onbeschroomd aan zijn invallen overgeeft om op die wijze te komen tot de waarheid van zijn leven, waarover hij wil vertellen. Het zal eerder om aanduidingen en toespelingen gaan: pogingen om behalve de uiterlijke ook de innerlijke laag te peilen van de plaats waar ik me op dat moment bevond.

Herinneren betekent ook herdenken. Ik kan onmogelijk onbevangen vertellen over mijn ouders, kindertijd, vrienden en ook vijanden en vooral over de tijd dat ik in Freienwalde naar school ging, mijn eerste schrijfpogingen deed, in Berlijn woonde en studeerde, zonder de omstandigheden van mijn verdrijving daarvoor en daarna en ook van mijn overleven in mijn schuilplaats te gedenken. Alles had ook anders kunnen aflopen.

Tot deze omstandigheden behoren ook de jaren in Nederland, voor, tijdens en na de vijandige bezetting, het heropnemen van mijn studie medicijnen in Amsterdam en mijn literaire inspanningen, mijn werk met de Joodse kinderen die door de Shoah wees geworden waren en in wie ik, door me om hen te bekommeren, mijn eigen verweesd-zijn doorleefde. Daartoe behoort echter vooral ook het leven met mijn eerste, van huis uit niet-Joodse vrouw, aan wier impuls en daadkracht ik het gemeenschappelijke uitwijken naar het toen veilig lijkende Nederland dank, een illusie, zoals snel zou blijken, maar toch een reddingsanker dat sterk en solide genoeg was om zich na dit alles – het doorstaan van bedreigingen, angsten, directe gevaren – dankzij de bevrijding die we samen met ons kind beleefden, in den vreemde eindelijk thuis te voelen.

Ook deze notities schrijf ik in Nederland, waar ik na de vervolging voor altijd gebleven ben.

2

Freienwalde was een kleine, bescheiden provincie- en districtsstad in de Oderbruch, van ver zichtbaar aan de rand van het onmetelijke vlakke land, weids uitgestrekt aan de voet van een heuvelketen. Het lag aan een verkwijnde zijarm van de Oder, die als kanaal in de buurt van de spoordam zijn trage loop begon en aan het zuidelijke eind in de bodem sijpelde. Aan beide oevers stonden fabrieken die met hun afval het op zich al troebele water vervuilden. Heel lang geleden, in legendarische tijden, sleepten geweldige ijsschotsen puin, keien en aardmassa’s met zich mee en zetten ze hier af, waardoor ze de vlakte in een tang namen. Vandaag golven er zachte heuvels, waarop donkere dennen, slanke berken en stugge beuken groeien. Uit de grond komt geneeskrachtig water. De aarde bracht zichzelf als geschenk mee.

Waar de heuvels geleidelijk naar het vlakke land afhelden, waren overal steenbakkerijen ontstaan die men hier en daar ook op de vlakte aantrof, te midden van de velden en de weilanden, in de buurt van een half verzande, opgedroogde plas. Landbouw en industrie bestonden hier naast elkaar, maar de fabrieken waren een geweldige concurrent, ze trokken veel mensen aan, de landbouwer moest hen voeden. In deze streek was geen welvaart, de bodem bracht al vele jaren achtereen aardappelen, rogge, gerst en rapen voort, juist genoeg voor het dagelijkse leven. De arbeider in de fabriek had het dan toch beter. Hij maakte zijn uren vol, was niet afhankelijk van wind en weer, maar veeleer van de welwillendheid van zijn baas en de situatie op de arbeidsmarkt. Maar dat was pas later, toen het steeds meer bergaf ging.

Vaak zag ik vier tot vijf mannen in gestreepte kledij, alsof ze een pyjama droegen, een grote kar met blokken hout door de straten voortduwen. Dat waren, zoals mijn ouders me vertelden, mannen die in de gevangenis hun straf uitzaten. Ik vond dat het op zich al een straf was dat die mannen zich in die kledij op straat moesten vertonen. Dat was een gedachte die me nogal in de war bracht.

Ongeveer tien kilometer oostwaarts, aan de voet van een heuvelketen, baande de machtige, brede rivier de Oder zich een weg door het keteldal. Een onweersbui raakte niet over het water. De wolken stonden dreigend aan de hemel tot een onheilspellende duisternis gebald. De regen viel onophoudelijk. Na vier dagen straalde de hemel blauw. Het water gutste door de goten van de stad, spoelde de vervuilde straten en onze blote voeten schoon, die we aan de rand van het trottoir in het voorbijstromende water hielden. In tijden van smeltende sneeuw steeg het water in de Oder, stroomde over de dijken en het braakliggende land en kwam tot aan de stadspoorten. Het vee – koeien, paarden en schapen – stond weer in de stallen, de weilanden stonden blank. Ook het water had vele gezichten.

Aan de nabijheid van de rivier dankte het stadje de toevoeging ‘an der Oder’. En pas in de jaren twintig kreeg het wegens zijn modderbaden en geneeskrachtige bronnen de titel van ‘Bad’. Dat was een onderscheiding, meenden de burgers, zodat iedereen, ook ik, niet zonder een zekere trots die naam vanaf nu in zijn volle glorie uitsprak: ‘Bad Freienwalde an der Oder’. Bovendien waarborgde die nieuwe titulatuur ook de wettelijke invoering van een toeristenbelasting, wat neerkwam op een behoorlijke verhoging van de tarieven die de kuurgasten moesten betalen.

Het kuurpark was uitgerust met weerbestendige stoelen en tafels onder het povere loverdak van oude kastanjebomen. Aan de ene kant van het park bevond zich het overdekte hotelterras, waar een brede stenen trap naartoe leidde. Boven stond, in zijn zwarte colbert met grijs gestreepte broek, de directeur of eigenaar van het hotelbedrijf – je raakte er nooit helemaal uit aan wie dit alles nu eigenlijk toebehoorde –, hij overzag met sympathiek-kritische blik het komen en gaan, de drukte van gasten en kelners, de boeiende dialoog van wens en vervulling, dorst en bier, zoet verlangen en gebak, en verdween weer.

Een ander harmonisch samenspel vond hogerop plaats in het open ronde gebouw van de kuurkapel. Daar zaten of stonden de violisten, cellisten en contrabassisten, de hout- en koperblazers, de trommelaars en paukenslagers. Het waren de stadsmuzikanten die daar musiceerden, en ze musiceerden werkelijk niet slecht. Op weekdagen traden ze op in een kleine bezetting, maar op zon- en feestdagen zaten ze dicht bij elkaar, standaard aan standaard, en speelden het programma dat in een houten kastje aan de ingang van het terrein was opgehangen. Daarachter stond, duidelijk hoger, de dirigent, de aanvoerder van de stadsmuzikanten, meneer Beug, een zelfbewuste, tengere man, een muzikant die van alle markten thuis was, van bruiloften, begrafenissen, turn- en dansfeesten in de stad of in de naburige dorpen. Hij marcheerde aan het hoofd van zijn kapel, in uniform uiteraard, door de straten van de stad en wij, kinderen, liepen er in de maat achteraan of luisterden vol bewondering naar de bevallige melodieën in het kuurpark. Hij vervulde een behoefte, en hij vervulde haar goed, zoals men zei. Vooral de door hem tot stadsmuzikanten opgeleide blazers, trompettisten, trombonisten en wat men de hoempablazers noemde, verdienden, als ze de stedelijke kapel verlieten, in de vooraanstaande orkesten van het land een goed loon.

Aanpalend aan het ronde gebouw van de kuurkapel lagen overdekte, met bloemen versierde wandelgangen, de kuurhallen. Hier bevond zich een bron die onvermoeibaar water schonk, alsof zijn geneeskrachtige nat uit een onuitputtelijke waterader opwelde. Voortaan zag men elk jaar een groeiend aantal oudere dames en heren, gewichtig en ernstig, bij de vrolijke klanken van de stedelijke kuurkapel met behulp van glazen buisjes het genezende water uit de glazen slurpen, terwijl ze de hele wereld vertelden dat ze daar vertoefden voor een kuur die vergoed werd en waarvan ze genezing verwachtten. Ook ik heb eens uit heimelijke nieuwsgierigheid dat water gedronken. Het smaakte afschuwelijk, en ik probeerde het geen tweede keer. De wandelgangen kwamen uit op het achterste gedeelte van het kuurpark, waar zich, omzoomd door bloemperken, de gebouwen voor medische verzorging bevonden, de modderbaden en de onderzoekslokalen die uitgerust waren met voor die tijd moderne orthopedische apparaten.

Het Bronnendal was omgeven door een beboste heuvelketen. In het midden stond het kuurhotel en op de hoger gelegen gedeelten eromheen bevonden zich kleine gastenverblijven waar gemakkelijk beklimbare paden naartoe leidden, want de patiënten – de motorisch beperkte kuurgasten – moesten voor elke inspanning gespaard blijven. Het bronnendal was het zondagse reisdoel van de burgers van het plaatsje en van vele bezoekers uit de buurt en zelfs uit Berlijn. Ze kwamen in imposante auto’s, die ze, onder de hoede van een opzichter in livrei, op de daarvoor bestemde parkeerplaatsen aan de ingang van de kuurtuin achterlieten. En wij, kinderen, struinden daar maar wat rond en keken met grote ogen naar de voertuigen en probeerden de namen van de merken te onthouden, alsof het ging om tijdtafels uit de geschiedenisles die we vanbuiten moesten leren.

Er kwamen ook veel Joodse gasten met hun auto’s naar Freienwalde, voornamelijk uit Berlijn. Op een keer hoorde ik mijn moeder aan mijn vader vragen wat meneer de directeur of de eigenaar van het bedrijf wel van die gasten dacht. Het was duidelijk dat zijzelf problemen had met haar geloofsgenoten, die vermogend waren en dat zonder gêne etaleerden. Ze wist dat het aantal Joodse armoedzaaiers, die men niet zag en niet wilde zien, veel groter was. Mijn vader, Max, zat samen met ons aan een tafel in het park, rookte een sigaar en had een glas bier voor zich. Hij haalde zijn schouders op en stak zachtjes zijn handen op, als wilde hij zeggen: ‘Wat vraag je me nu? Wat moet hij denken? Iets zal hij wel denken.’ Toen nam hij een trek van zijn sigaar, blies de rook de betrekkende hemel in, nipte aan zijn bier en zei: ‘Laten we gaan. Ik zal betalen.’ Hij riep de kelner, we gingen.