Bij Uitgeverij Van Gennep verschenen van Albert Cohen

De uitverkorene van de heer

Het boek van mijn moeder

Solal

ALBERT COHEN

De uitverkorene van de heer

Vertaald uit het Frans door Paul Syrier

e-editie maart 2013, naar de tweede druk oktober 2012

De Nederlandse vertaling verscheen voor het eerst in 1985 bij uitgeverij Manteau.

Oorspronkelijke titel en uitgave Belle du seigneur, Gallimard, Parijs 1968

© Editions Gallimard, Parijs 1968

© Nederlandse vertaling 2012 Paul Syrier / Uitgeverij Van Gennep

Nieuwezijds Voorburgwal 330, 1012 RW Amsterdam

Ontwerp omslag Léon Groen

Beeld omslag Preparing for the Matinee, Edmund Charles Tarbell

ISBN 9789060121702 / NUR 302

www.uitgeverijvangennep.nl

Voor mijn vrouw

Deel een

I

Hij was afgestegen en liep langs de hazelaars en egelantieren, gevolgd door de twee paarden, die door de stalknecht bij de leidsels werden gehouden, liep door de krakende geluiden van de stilte, zijn bovenlichaam naakt onder de twaalfuurszon, liep voort en glimlachte, vreemd en vorstelijk, zeker van een overwinning. Tot tweemaal toe, gisteren en eergisteren, was hij laf geweest en had hij niet gedurfd. Vandaag, deze eerste meidag, zou hij het wel durven en zou ze van hem houden.

In het bos, dat hier en daar werd doorschoten door zonnestralen, het roerloze bos, oeroud en schrikaanjagend, liep hij langs de wirwar van kreupelhout en takken, mooi en niet minder edel dan zijn voorvader Aäron, broeder van Mozes, liep, plotseling glimlachend en de waanzinnigste van de zonen des mensen, lachend van ongehoorde jeugd en liefde, plotseling een bloem afrukkend en erop bijtend, plotseling dansend, een aanzienlijk heer op hoge laarzen, dansend en lachend tegen de verblindende zon tussen de takken, vol gratie dansend, gevolgd door de twee redelijke dieren, van liefde en overwinning dansend, terwijl zijn onderdanen en schepselen van het bos onbekommerd en bedrijvig in de weer waren, charmante hagedissen, onverstoorbaar hun leventje leidend onder de schaduwrijke lamellen van grote champignons, goudkleurige, geometrische figuren beschrijvende vliegen, spinnen, opgedoken uit roze toefjes heide en loerend op snuitkevers met voorhistorische slurven, elkaar aftastende en doortocht verlenende mieren die zich vervolgens weer aan hun solitaire werkzaamheden wijdden, hamerende spechten, vereenzaamde, hun heimwee uitkrijtende padden, timide, tsjirpende krekels, schreeuwende en tot hun eigen verbazing ontwaakte uilen.

Hij hield halt en pakte, na de schouder van de knecht te hebben gekust,de voor zijn heldendaad benodigde koffer van hem aan en gaf hem order de teugels van het paard aan die tak vast te maken en op hem te wachten, zo lang te wachten als nodig zou zijn, tot de avond of langer, te wachten tot hij hem zou horen fluiten. ‘En zodra je me hoort fluiten, breng je me de paarden; daarna zul je al het geld krijgen dat je begeert, bij mijn naam! Want wat ik ga proberen, heeft geen mens ooit geprobeerd, geen mens sinds de aanvang van de wereld! Ja broeder, al het geld dat je zult begeren!’ Zo sprak hij en van vreugde kastijdde hij zijn laars met zijn karwats, en hij begaf zich op weg naar zijn noodlot en naar het huis waar die vrouw woonde.

Staande voor de fraaie, als een Zwitsers chalet gebouwde villa, die van mahoniehout leek te zijn zozeer was ze opgepoetst, keek hij naar de schoepjes van de windmeter, die boven de leistenen dakpannen traag ronddraaiden en nam een besluit. Met de koffer in zijn hand duwde hij behoedzaam het tuinhek open, ging naar binnen. In de berk, die zijn vurige hoofd neeg, maakten vogeltjes hun kleine imbeciele herrie ter ere van deze bekoorlijke wereld. Om het knerpende grind te vermijden sprong hij naar de hortensiaborders, die door stukken rots steen werden omzoomd. Voor de grote openstaande deur aangekomen spiedde hij, door de klimop aan het zicht onttrokken, rond. In de salon – rood fluweel en verguld hout – zat ze, achter de piano gezeten, te spelen. ‘Speel maar, schoonheid, je hebt geen idee wat je te wachten staat,’ mompelde hij.

Hij klom in de pruimenboom, hees zich op tot het balkon van de eerste verdieping, zette zijn voet op de ketting van de balustrade, legde daarna zijn hand op een uitspringend stuk hout, zette zich af, bereikte de vensterbank van het raam op de tweede verdieping, opende de halfgesloten blinden, schoof vervolgens de gordijnen uiteen en sprong de kamer in. Zo, hij was in haar kamer, net als gisteren en eergisteren, maar vandaag zou hij zich aan haar vertonen en zou hij het durven. Snel, de voorbereidingen voor de heldendaad.

Met ontbloot bovenlichaam over de geopende koffer gebogen, trok hij een oude, haveloze jas en een mottige bontmuts tevoorschijn, verbaasde zich over het commandeurslint dat zijn hand ontmoette. Hij kon dat evengoed omdoen, het lag er nu eenmaal, rood en mooi. Toen hij het om zijn hals had geknoopt, posteerde hij zich voor de draaispiegel. Ja, om te kotsen zo mooi. Onbewogen gezicht, gekroond door warrige duisternis. Smalle heupen, platte buik, brede borst, en onder de gebronsde huid de spieren, soepele in elkaar kronkelende slangen. Al die schoonheid op het kerkhof, later, een beetje groen hier, een beetje geel daar, totaal alleen in een door vochtwerking uiteengevallen kist. Ze zouden zich mooi bekocht voelen als ze hem dan zouden zien, stil en stijf in zijn kist. Hij glimlachte zich verkneukelend, hernam zijn zwerftocht, van tijd tot tijd zijn automatisch pistool op zijn hand wegend.

Hij bleef staan om een aandachtige blik op zijn kleine gedrongen metgezel te werpen, die altijd klaarstond om zijn diensten te bewijzen. Erin bevond zich al de kogel die later, ja, later. Nee, niet zijn slaap, kans dat je het overleefde en blind werd. Het hart, ja, maar niet te laag schieten. De goede plek was de hoek die gevormd werd door de rand van het borstbeen en de ruimte tussen de derde en vierde rib. Met de pen die op een pronktafeltje lag, vlak bij een fles eau de cologne, markeerde hij de juiste plek, glimlachte. Daar zou het kleine, stervormige gat zitten, omgeven door zwarte korreltjes, op enkele centimeters van de tepel die zovele nimfen hadden gekust. Zich nu maar meteen van de corvee afmaken? Die hele mensen bende, altijd klaar om te haten, te lasteren, maar voor gezien houden? Fris gebaad en geschoren zou hij een presentabel lijk zijn, en bovendien nog commandeur. Nee, eerst die ongehoorde onderneming wagen. ‘Gezegend moge je zijn als je degene bent die ik denk,’ mompelde hij, terwijl de piano beneden zijn zoete lied bleef zingen, en hij kuste zijn hand, zette daarna zijn tocht voort, halfnaakt en als absurde commandeur, tegen zijn neus de fles eau de cologne houdend, waaraan hij voortdurend snoof. Voor het tafeltje aan het hoofdeinde van het bed bleef hij staan. Op het marmer een boek van Bergson, chocoladeborstplaatjes. ‘Nee, dank je, geen zin.’ Op het bed een schoolschrift. Hij opende het, bracht het naar zijn lippen, las.

‘Ik heb besloten een getalenteerd romanschrijfster te worden. Maar dit is mijn debuut als schrijfster en ik moet nog oefenen. Het zal prima zijn om in dit schrift alles op te schrijven wat over mijn familie en over mij in mijn hoofd opkomt. Dan kan ik de ware dingen die ik verteld heb, als ik eenmaal honderd bladzijden heb, weer doornemen om er het begin van mijn roman uit te halen, maar dan verander ik wel de namen.

Het begin gaat met de nodige emoties gepaard. Ik geloof dat ik de sublieme gave van het scheppend vermogen zou kunnen hebben, althans dat hoop ik. Iedere dag dus minstens tien bladzijden schrijven. Als ik in een zin vastloop of als het me de keel begint uit te hangen, telegramstijl gebruiken. Maar in een roman zet ik natuurlijk alleen echte zinnen! En nu aan de slag!

Maar voordat ik begin, moet ik het verhaal over de hond Spot vertellen. Het heeft niets met mijn familie te maken, maar het is een erg mooi verhaal, dat van de morele kwaliteit van deze hond getuigt en van de Engelsen die zich over hem hebben ontfermd. Het is trouwens best mogelijk dat ik het ook in mijn roman gebruik. Een paar dagen geleden las ik in de Daily Telegraph (die koop ik van tijd tot tijd om het contact met Engeland niet te verliezen) dat Spot, een zwart met witte bastaard, de gewoonte had zijn baas iedere avond om zes uur bij de bushalte bij Sevenoaks te gaan opwachten. (Zitten te veel bij’s in. Zin moet anders.) Nou, omdat op een zekere woensdagavond zijn baas niet uit de bus was gestapt, ging Spot niet weg bij de halte en wachtte de hele nacht op de weg, in de kou en de mist. Een fietser, die hem goed kende en hem de vorige dag even voor zessen had gezien, zag hem de volgende morgen om acht uur weer, hij zat nog steeds op dezelfde plaats geduldig op zijn baas te wachten, de arme schat. De fietser was zo geroerd dat hij zijn sandwiches met Spot deelde, daarna de inspecteur van de Dierenbescherming van Sevenoaks waarschuwde. Ze wonnen toen inlichtingen in en hoorden dat de baas van Spot de vorige dag plotseling in Londen was overleden, geveld door een hartaanval. Meer details stonden er niet in de krant.

Aangegrepen door het lijden van dat arme beestje, dat veertien uur op zijn baas was blijven wachten, stuurde ik een telegram naar de Dierenbescherming (waar ik donateur van ben) dat ik bereid was Spot te adopteren en verzocht ik hem, op mijn kosten, naar me toe te sturen. Dezelfde dag kreeg ik het antwoord: “Spot reeds geadopteerd.” Dus telegrafeerde ik: “Is Spot geadopteerd door een persoon in wie men vertrouwen kan stellen? Geef alle details.” Het antwoord, per brief, liet niets te wensen over. Ik schrijf het hier over om te laten zien hoe fantastisch Engelsen zijn. Ik vertaal: “Geachte mevrouw, in antwoord op uw vraag hebben we het genoegen u te berichten dat Spot is geadopteerd door Zijne Eminentie de aartsbisschop van Canterbury, primaat van Engeland, die ons alle garanties op moreel gebied lijkt te kunnen bieden. Spot heeft zijn eerste maaltijd in het aartsbisschoppelijk paleis met smaak genuttigd. Met vriendelijke groet.”

Nu mijn familie en ik. Ik ben dus geboren als Ariane Cassandre Corisande d’Auble. De Aubles behoren tot de crème de la crème van Genève. Ze zijn afkomstig uit Frankrijk en hebben zich in 1560 bij Calvijn gevoegd. Onze familie heeft Genève geleerden geschonken, schrijvers over morele kwesties, verschrikkelijk gedistingeerde en gereserveerde bankiers, en een hele hoop predikanten, synodevoorzitters van het Eerbiedwaardig Gezelschap. En dan is er nog een voorvader geweest die met Pascal wetenschappelijke dingen heeft gedaan. De Geneefse aristocratie is beter dan welke ook, behalve de Engelse adel. Grootmoeder was een Armiot-Idiot. Want je hebt de Armiot-Idiots, die stellen wat voor, en de Armyau-Boyaus, die niet veel zaaks zijn. Die tweede naam, Idiot of Boyau, bestaat natuurlijk niet echt, die is er alleen zodat de mensen de laatste letters niet hoeven te spellen. Jammer genoeg zal onze naam binnenkort uitsterven. Alle Aubles hebben het loodje gelegd, behalve oom Agrippa, die vrijgezel is en dus geen nakomelingen heeft. En ik, als ik op zekere dag kinderen krijg, zullen die het nooit verder dan Deume brengen.

Nu moet ik het over papa, mama, mijn broer Jacques en mijn zus Eliane hebben. Mama is overleden toen ze Eliane het levenslicht liet aanschouwen. Die zin moet ik in de roman veranderen, die staat stom. Van mama herinner ik me niets. Haar foto’s zijn niet erg sympathiek, een streng gezicht. Papa dus predikant en hoogleraar aan de theologische faculteit. Toen hij overleed, waren wij nog heel jong, Eliane vijf jaar, ik zes en Jacques zeven. Het kamermeisje legde me uit dat papa in de hemel was en daar werd ik bang van. Papa was heel goed, heel imposant, ik bewonderde hem. Naar wat oom Agrippa me heeft verteld, was hij zo op het oog een koud iemand, dat kwam door verlegenheid, scrupuleus, rechtschapen met die morele rechtschapenheid die de glorie van het Geneefse protestantisme is. Wat een doden toch in ons gezin! Eliane en Jacques gedood bij een auto-ongeluk. Ik kan niet over Jacques en mijn Eliane praten. En als ik over ze praatte, zou ik gaan huilen en dan zou ik niet door kunnen schrijven.

Op dit moment spelen ze op de radio het “Zitto, zitto” uit de Cenerentola van die vreselijke Rossini, die kleine ezel die zich uitsluitend voor cannelloni interesseerde, die hij zelf maakte. Zo-even hadden we Samson en Delila, van Saint-Saëns. Nog erger. Nu ik het toch over radio heb: laatst op een avond zonden ze een stuk van een zekere Sardou uit, met de titel Madame Sans-Gêne. Afschuwelijk! Hoe kan iemand nog democraat zijn die het gelach en het applaus van het publiek heeft gehoord? De opgetogenheid van die idioten bij sommige delen van Madame Sans-Gêne, hertogin van Dantzig. Bijvoorbeeld als ze, bij een hofontvangst, met een volks accent zegt: “Daor ben ik dan!” Denk je eens in, een hertogin, een vroeger wasmeisje dat daar nog trots op is ook! O, die tirade van haar tegen Napoleon! Ik minacht die meneer Sardou uit de grond van mijn hart. Natuurlijk vond moeder Deume het prachtig. Vreselijk ook op de radio het vulgaire geschreeuw van het publiek bij voetbalwedstrijden. Hoe kun je géén minachting voor die mensen voelen?

Na de dood van papa gingen we alle drie bij zijn zuster Valérie wonen, die we Tantlérie, tantetje, noemden. In de roman een goede beschrijving geven van haar villa in Champel, vol slechte portretten van een hele hoop voorouders, Bijbelse spreuken en oude gezichten op Genève. In Champel zat ook de broer van tantetje, Agrippa d’Auble, die ik oom Gri noemde. Hij is heel interessant, maar ik zal hem een andere keer beschrijven. Voor het moment heb ik het alleen over tantetje. Ze is een personage dat ik zeker in mijn roman zal gebruiken. Ze heeft tijdens haar leven haar uiterste best gedaan me zo min mogelijk van haar affectie, die erg diep ging, te doen blijken. Ik zal haar werkelijk proberen te beschrijven, alsof het het begin van de roman was.

Valérie d’Auble was er zich zeer van bewust tot de Geneefse aristocratie te behoren. Om de waarheid te zeggen, was de eerste Auble lakenkoopman onder Calvijn geweest, maar dat was al lang geleden en iedere zonde vindt genade. Mijn tante was een lange, majesteitelijke vrouw, met een mooi regelmatig gezicht, altijd in het zwart gekleed, die openlijk haar diepgevoelde minachting voor mode beleed. Zo droeg ze, als ze de deur uitging, altijd een vreemde, platte hoed, een soort groot formaat scheepsbeschuit, van achteren versierd met een korte zwarte voile. Haar violette parasol, waarvan ze nooit scheidde, die ze naar voren gestoken vasthield en waarop ze als op een wandelstok steunde, was beroemd in Genève. Ze deed heel veel aan liefdadigheid, ze verdeelde het grootste doel van haar rente-inkomsten onder liefdadigheidsinstellingen, de evangelische zending in Afrika, en een vereniging die ten doel had de oude schoonheid van Genève in stand te houden. Ze had ook deugdzaamheidsbeurzen voor vrome meisjes ingesteld. “En jongens dan, tante!” Ze had me geantwoord: “Ik houd me niet bezig met deugnieten.”

Tantetje maakte deel uit van een groep, die nu bijna verdwenen is, van bijzondere orthodoxe protestanten, die men de Allerheiligen noemde. Voor haar bestond de wereld uit uitverkorenen en verdoemden, waarbij de meeste uitverkorenen mensen uit Genève waren. Er zaten wel een paar uitverkorenen in Schotland, maar niet veel. Toch was het verre van haar te geloven dat het feit dat iemand Geneef en protestant was, voldoende was om hem te redden. Je moest, om in de ogen van de Eeuwige genade te vinden, aan vijf voorwaarden voldoen. Ten eerste: aan de letterlijke inspiratie van de Bijbel geloven en dientengevolge dat Eva uit Adams rib was geschapen. Ten tweede: lid zijn van de conservatieve partij, die, geloof ik, nationaal-democratische partij heette. Ten derde: je moest je Geneef en geen Zwitser voelen. (‘De Republiek Genève vormt een bond met de Zwitserse cantons, maar verder hebben we niets met die mensen gemeen.’) Voor haar waren de mensen uit Freiburg (“Afschuwelijk, papen!”), de Waldenzen, de mensen uit Bern en alle andere inwoners van de Confederatie evenzeer buitenlanders als de Chinezen. Ten vierde: je moest van “fatsoenlijke familie” zijn, dat wil zeggen, horen bij een van de families, zoals de onze, wier voorouders voor 1790 deel hadden uitgemaakt van de Kleine Raad. Uitgezonderd van deze regel waren de predikanten, maar dan alleen de serieuze predikanten “en niet die liberale gladgeschoren jongelui die het presteren te beweren dat onze Heer alleen maar de grootste der profeten was!” Ten vijfde: je mocht niet “mondain” zijn. Dit woord bezat voor mijn tante een heel bijzondere betekenis. Mondain was bijvoorbeeld in haar ogen iedere vrolijke predikant, of degene die een slappe losse boord droeg, of in een sportkostuum gekleed ging, of schoenen van een lichte kleur droeg, waar ze een afschuw van had. (“Tss, alsjeblieft, gele bottines!”) Eveneens mondain was iedere Geneef, ook van goede familie, die naar het theater ging. (“Toneelstukken zijn verzinsels. Ik heb geen lust naar leugens te luisteren.”)

Tantetje was geabonneerd op het Journal de Genève, omdat dat een familietraditie was en ze bovendien “geloofde” er aandelen in te bezitten. Niettemin las ze dit respectabele orgaan nimmer, liet het onaangeroerd in het bandje zitten omdat ze het afkeurde – zeker niet de politieke lijn, maar wat ze de ongepaste gedeelten noemde, zoals: de modepagina voor vrouwen, het feuilleton onderaan de tweede pagina, huwelijksadvertenties, het nieuws uit de katholieke wereld, bijeenkomsten van het Leger des Heils. (“Tss, nu vraag ik je, een godsdienst met trombones.”) Ongepast ook de reclames voor step-ins en de annonces van “cabarets”, waarbij dit woord de algemene benaming was die ze gaf aan alle verdachte etablissementen, zoals music-halls, dancings, bioscopen, en zelfs cafés. En passant, zodat ik het niet vergeet: haar afkeuring toen ze vernam dat oom Agrippa, stervend van de dorst, op een dag een café betrad en er zich heel moedig thee had laten serveren. Het schandaal! Een Auble in een cabaret! Ook en passant ergens in mijn roman aanstippen dat tantetje haar hele leven lang nooit de geringste leugen heeft verteld. Leven in waarheid was haar devies.

Ze was vrijgevig, maar heel zuinig en heeft nooit een van haar aandelen verkocht, niet uit gehechtheid aan aardse bezittingen, maar omdat ze zichzelf slechts als bewaarster van haar fortuin beschouwde. (“Alles wat van mijn vader komt, moet intact naar zijn kleinkinderen gaan.”) Eerder heb ik al gezegd dat ze “geloofde” aandelen in het Journal de Genève te bezitten. Ze was inderdaad weinig deskundig in financiële aangelegenheden en beschouwde haar aandelen en obligaties als nodige, doch laag bij de grondse zaken waarover zo weinig mogelijk gesproken diende te worden en waar mee je je zeker niet actief diende in te laten. Ze stelde een blind vertrouwen in de heren Saladin, van Chapeaurouge en Vennoten, bankiers van de Aubles sinds het verdwijnen van de Auble-bank, en volmaakt respectabele mensen, zij het dat ze hen ervan verdacht het Joumal de Genève te lezen. (“Maar ik ben tolerant, ik begrijp dat het voor die heren van de bank noodzakelijk is, ze moeten zich op de hoogte houden.”)

Het spreekt vanzelf dat we alleen mensen van ons eigen slag zagen, allen waanzinnig godvruchtig. Binnen de protestantse stam in Genève die deugde, vormden mijn tante en haar soortgenoten een soort kleine clan van ultra’s. Geen sprake van dat wij ooit met katholieken omgingen. Een herinnering van me toen ik elf was en oom Gri ons, Eliane en mij, voor de eerste keer meenam naar Annemasse, een Frans stadje in de buurt van Genève. In het rijtuigje met twee paarden van tantetje, gemend door onze koetsier Mozes – ook hij een calvinist van de steile soort, in weerwil van zijn voornaam – de opwinding van de beide kleintjes bij het idee dat we eindelijk katholieken zouden zien, dat bizarre volkje, die mysterieuze inboorlingen. Tijdens de tocht zongen we op de melodie van het lampionnenliedje: “Katholieken gaan we zien, katholieken gaan we zien!”

Terug naar tantetje. Met haar door die korte voile gevolgde platte hoed op, ging ze iedere morgen om tien uur in haar rijtuigje, dat door Mozes, hoge hoed en laarzen met omslagen, werd bestuurd, een tochtje maken. Ze ging dan een bezoek aan haar geliefde stad brengen, kijken of alles nog in orde was. Als ze dan door enige onvolmaaktheden werd geshockeerd, een losgeraakte trapleuning, een deurhengsel dat dreigde te vallen of een droogstaande openbare fontein, “ging ze bij een van die heren langs”, dat wil zeggen dat ze een van de leden van de regering van Genève, de mantel uit ging vegen. Het prestige van haar naam en haar karakter, kracht bijgezet door haar vrijgevigheid en haar relaties, was van dien aard dat deze heren zich geweldig uitsloofden om haar tevreden te stellen. Wat betreft het Geneefse patriottisme van tantetje: ze had eens gebroken met een Engelse prinses, die even vroom was als zij, maar die zich in een brief een grapje over Genève had veroorloofd.

Tegen elven was ze terug in haar mooie villa in Champel, samen met haar rijtuigje haar enige luxe. Ze was heel liefdadig, zoals ik al gezegd heb, en gaf heel weinig voor zichzelf uit. Ik zie nog haar zwarte jurken voor me, heel statig, aan de achterkant iets slepend, maar allemaal oud, glimmend en zorgvuldig versteld. Om twaalf uur de eerste slag op de gong. Om half een de tweede slag en dan moest iedereen onmiddellijk naar de eetkamer. Te laat komen werd niet getolereerd. Oom Agrippa, Jacques, Eliane en ik stonden rechtop, wachtend tot zij binnen zou komen die we onder elkaar soms de opperhoofdin noemden. Natuurlijk gingen we pas zitten als zij zat.

Aan tafel, na het gebed, werd over decente thema’s gesproken, zoals bloemen (“je moet het uiteinde van de steel van een zonnebloem altijd platslaan, dan blijven ze langer goed”), of de tinten van een zonsondergang (“ik heb er zo van genoten, ik was zo dankbaar voor die pracht”), of veranderingen in de temperatuur (“ik had vanmorgen bij het opstaan de indruk dat het iets kouder was”), of de laatste preek van een geliefde predikant (“diep doordacht en mooi verwoord”). Er werd ook veel gesproken over de vorderingen van de evangelisatie in Zambezie, wat er oorzaak van is dat ik heel knap ben in negerstammen. Ik weet bijvoorbeeld dat de koning in Lessoeto Lewanika heet, dat de inwoners van Lessoeto Bassoeto’s zijn en dat ze Sessoeto spreken. Het was daarentegen niet gepast te spreken over wat mijn tante materiële onderwerpen noemde. Ik weet nog dat ze op een dag, toen ik zo onnadenkend was te zeggen dat de soep me een beetje te zout leek, haar wenkbrauwen fronste en me deed verstijven met de volgende woorden: “Tss, Ariane, alsjeblieft.” Dezelfde reactie die keer toen ik me er niet van kon weerhouden de mousse au chocolat te prijzen die juist was opgediend. Ik zat behoorlijk in de piepzak toen ze me met haar koude ogen aankeek.

Koud en toch ingoed. Ze kon dat niet laten blijken, zich niet uiten. Dat was geen ongevoeligheid, maar een edele terughoudendheid, of misschien angst voor het zinnelijke. Vrijwel nooit een teder woord, en de zeldzame keren dat ze me een zoen gaf, deed ze het met gespitste lippen, waarmee ze over mijn voorhoofd streek. Maar als ik ziek was, stond ze ’s nachts meerdere malen op en kwam ze, in haar majesteitelijke oude peignoir, kijken of ik niet wakker was geworden of me had blootgewoeld. Lief tantetje, u die ik nooit zo heb durven noemen.

Ergens in mijn roman mijn godslasteringen zetten, toen ik klein was. Ik was heel vroom en toch kon ik het, als ik onder de douche stond, niet laten opeens te zeggen: “Rotgod!” Maar meteen daarop riep ik dan: “Nee, nee, dat heb ik niet gezegd! God is goed, God is heel lief.” En dan begon het weer van voren af aan, dan begon ik God weer te lasteren! Ik was er ziek van, ik sloeg mezelf om me te straffen.

Er komt nog een herinnering boven. Tantetje had tegen me gezegd dat de zonde tegen de Heilige Geest de ergste van alle was. Dus kon ik soms, ’s avonds in bed, geen weerstand bieden aan de verleiding te fluisteren: “Ach wat, ik zondig tegen de Heilige Geest!” Natuurlijk zonder te weten wat dat inhield. Maar direct daarop was ik ontzet en dook ik weg onder de dekens en legde ik de Heilige Geest uit dat het maar een grapje was geweest.

Mijne arme tantetje had geen idee van de angsten die ze ons bezorgde, Eliane en mij. Ze geloofde bijvoorbeeld ten bate van onze geestelijke belangen te handelen door ons dikwijls over de dood te vertellen, om ons voor te bereiden op datgene wat er als enige toe deed, het eeuwige leven. We kunnen niet ouder dan tien en elf jaar zijn geweest toen ze ons al verhalen voorlas over modelkinderen, die in doodsstrijd en verlicht, hemelse stemmen hoorden en blij waren dat ze stierven. Neurasthene spookbeelden bij mijn zuster en mij dus. Ik herinner me onze doodsschrik toen we op een scheurkalender met Bijbelteksten de tekst voor de komende zondag lazen: “Ge zult sterven en bij God geborgen zijn.” Toen een nichtje Armiot ons, Eliane en mij, vroeg of we die zondag bij haar kwamen eten, zei ik haar dat we niet zeker wisten of we dan wel konden, dat we dan misschien bij God geborgen zouden zijn. Sinds die tijd heb ik, hoewel ik niet echt het geloof heb verloren, een afschuw van gezangen, vooral van dat wat met “In het land der eeuwige glorie” begint. Neerslachtig als ik in de kerk die verzamelde mensen het hoor zingen, zogenaamd blijmoedig, in ziekelijke vervoering en zichzelf wijsmakend dat ze dolgelukkig zullen zijn als ze sterven, terwijl ze voor ieder wissewasje de dokter bellen.

Nog een paar herinneringen, te hooi en te gras en in weinig woorden, alleen maar om ze niet te vergeten. Ik zal ze in de roman uitwerken. Tantetje, haar borduurwerkje, na de ochtend- en de avonddienst. De dienst besloten we vaak met het gezang Het Hijgend Hert, waar ik de slappe lach van kreeg, maar die hield ik in. Tantetje bad echter veel alleen, driemaal per dag, altijd op dezelfde tijden, in haar boudoir, en daar moest je haar beslist niet bij storen. Een keer heb ik door het sleutelgat naar haar gekeken. Ze lag op haar knieën, met gebogen hoofd, haar ogen gesloten. Plotseling glimlachte ze, het maakte indruk op me, vreemd en mooi. Ook ergens zeggen dat ze nooit een dokter heeft willen raadplegen, zelfs oom Gri niet. Ze geloofde in genezing door gebed. Met betrekking tot haar angst voor het zinnelijke, die ik hierboven heb vermeld, haar handdoeken in de badkamer noemen. Er waren er voor verschillende delen van haar lichaam. Die voor het midden mocht nooit voor het gezicht dienen. Onbewuste angst voor de zonde, scheiding van het heilige en het profane. Nee, dat handdoekenverhaal zet ik niet in mijn roman: ik wil niet dat de mensen misschien om haar lachen. Ik ben vergeten te zeggen dat ze nimmer romans heeft gelezen, ook weer om dezelfde reden, afschuw van leugens.

Uitsluitend telegramstijl nu. Na de dood van Jacques en Eliane alleen nog tantetje en ik in de villa, want oom Gri als zendingsarts naar Afrika vertrokken. Mijn godsdienstige neurasthenie. Ik geloofde niet meer, of liever: ik geloofde dat ik niet meer geloofde. In ons milieu noemde men dat een verdorringscrisis. De beslissing om voor een licentiaat in de letteren te gaan studeren. Op de universiteit maakte ik kennis met Varvara Ivanovna, een jonge geëmigreerde Russin, rank, intelligent. We werden al gauw vriendinnen. Ik vond haar erg mooi. Ik hield ervan haar handen te kussen, haar roze handpalmen, haar dikke vlechten. Ik dacht de hele tijd aan haar. Het was liefde, kortom.

Tantetje niet te spreken over deze vriendschap. “Een Russin, tss, alsjeblieft!” (Dat “alsjeblieft” heel langgerekt, als een lange stoot ontsnappende stoom.) Ze stond me niet toe Varvara aan haar voor te stellen, maar ze verbood me niet haar te blijven zien, wat al heel wat was. Op zekere dag echter politie bij ons aan de deur over een zekere Sianova, houdster van een voorlopige verblijfsvergunning. Ik was niet thuis. Via de politieman vernam tantetje twee vreselijke dingen. Ten eerste dat mijn vriendin bij een groepje mensjewieken, Russische revolutionairen dus, had gehoord. Vervolgens dat ze de maîtresse van de leider van deze groep was geweest, die Zwitserland was uitgezet. Aan het eind van die middag, toen ik thuiskwam, gelastte ze me direct te breken met die persoon, die een verdorven leven leidde, door de politie in de gaten werd gehouden en bovendien nog revolutionaire was. Ik kwam in opstand. Mijn Varinka in de steek laten? Nooit! Ik was trouwens meerderjarig. Diezelfde avond nog pakte ik mijn bagage, geholpen door Mariette, het oude dienstmeisje. Tantetje had zich in haar kamer opgesloten en weigerde me te zien en ik vertrok. Zou ik van dit alles een roman kunnen maken? Laten we doorgaan.

Ik ging met mijn vriendin in de stad wonen, in een klein gemeubileerd en tamelijk beroerd appartement. Ik had zelf heel weinig geld, want papa had bijna zijn hele fortuin verloren in een financiële complicatie die men een krach noemt. Gelukkig, zij en ik. We gingen samen naar de universiteit, ik naar de Letterenfaculteit, zij naar Sociale Wetenschappen. Een studentenleven. Restaurantjes. Ik begon mijn gezicht een beetje te poederen, iets dat ik bij tantetje nooit had gedaan. Lippenstift heb ik echter nooit gebruikt en zal ik ook nooit gebruiken. Het is smerig, vulgair. Ik begon Russisch te leren, om beter met haar te kunnen spreken, om intiemer met elkaar te zijn. We sliepen samen. Ja, het was liefde, maar zuiver, althans bijna. Op een zondag hoorde ik van Mariette, die me dikwijls kwam opzoeken, dat mijn tante naar Schotland zou vertrekken. Mijn hart kromp ineen. want ik voelde heel goed dat ze in ballingschap ging – zo kon je het wel noemen – vanwege het leven dat ik leidde.

Enkele maanden later, het was tijdens de paasvakantie, bekende Varvara me dat ze met tuberculose was besmet en niet meer naar de universiteit kon. Ze had haar toestand voor me verborgen gehouden om me niet ongerust te maken en ook om onze financiële situatie niet te verergeren door reisjes naar de bergen te maken. Haar arts, die ik direct ging opzoeken, zei me verder dat het te laat was om haar naar een sanatorium te sturen, dat ze op zijn hoogst nog een jaar te leven had.

Tijdens dat laatste jaar van haar leven heb ik me niet zo fraai gedragen. Zeker, ik had mijn studie opgegeven om me helemaal aan haar te wijden. Ik verzorgde haar, maakte het eten klaar, ik waste en streek. Maar van tijd tot tijd had ik ’s avonds opeens zin om uit te gaan, in te gaan op een uitnodiging van vrienden van de universiteit, geen meisjes en jongens van mijn milieu, buitenlanders over het algemeen. Ik ging dus soms uit, naar een diner, een studentenbal of naar het theater. Ik wist dat ze ernstig ziek was en toch bood ik geen weerstand aan mijn behoefte aan ontspanning. Varinka, liefste, vergeef me, ik was zo jong. Als ik weer thuis kwam, schaamde ik me, te meer daar ze me nooit verwijten maakte. Maar toch, op zekere avond, toen ik om twee uur ’s ochtends van een bal terugkwam, antwoordde ze me, toen ik ik weet niet meer wat zei om mijn gedrag te rechtvaardigen, op rustige toon: “Ja, maar ik ga dood.” Ik zal die strak op mij gerichte blik nooit vergeten.

De dag na haar dood keek ik naar haar handen. Alleen maar door ze te zien voelde je dat ze zwaar als marmer waren. Ze waren mat, vaalwit, de vingers waren gezwollen. Toen begreep ik dat het afgelopen was, dat alles afgelopen was.

Na het kerkhof mijn angst in dat kleine appartement, waar ze ’s nachts op mijn thuiskomst had liggen wachten. Ik besloot dus mijn intrek in hotel Bellevue te nemen. Adrien Deume, die net bij de Volkenbond was benoemd en wiens ouders zich nog niet bij hem hadden gevoegd, verbleef in hetzelfde hotel. Op een avond merkte ik dat ik bijna geen geld meer had. Onmogelijk de rekening van die week te betalen. Alleen op de wereld, niemand tot wie ik me kon richten. Mijn oom midden in Afrika, en mijn tante ergens in Schotland. Overigens, ook al had ik haar adres gehad, ik had haar niet durven schrijven. De mensen van mijn milieu, neven, nichten, verre verwanten, kennissen, hadden me sinds mijn escapade en mijn leven met “die Russische revolutionaire” laten vallen.

Ik weet niet precies wat er is gebeurd nadat ik al die Veronaltabletten had geslikt. Ik moet de deur van mijn kamer hebben opengedaan, want Adrien vond me toen hij naar zijn kamer ging, languit in de gang liggend. Hij heeft me opgetild, me mijn kamer binnengedragen. Hij heeft het lege buisje van de tabletten gezien. Arts. Maag leeggepompt, injecties met het een of ander. Het schijnt dat ik verscheidene dagen tussen leven en dood heb gezweefd.

Herstel. Bezoeken van Adrien. Ik praatte met hem over Varvara, over Eliane. Hij troostte me, las me voor, bracht me boeken, grammofoonplaten. De enige op de wereld die om me gaf. Ik was versuft. De giftige troep had mijn hoofd geruïneerd. Op een avond vroeg hij me of ik met hem wilde trouwen en ik zei ja. Ik had iemand nodig die goed voor me was, die zich voor me interesseerde, die me bewonderde, terwijl ik terdege wist dat ik gedeclasseerd was. En bovendien geen geld en weerloos in de strijd om het bestaan, ik kon niets, zelfs geen secretaresse worden. We zijn getrouwd voor zijn ouders kwamen. Zijn geduld toen ik hem zei dat ik bang was voor de dingen die er tussen een man en een vrouw gebeuren.

Korte tijd na mijn huwelijk, dood van tantetje in Schotland. Bijeenkomst bij haar notaris. In haar testament, dat toch opgemaakt was na het schandaal van mijn escapade, erfde ik alles, behalve de villa in Champel, die aan oom Agrippa werd nagelaten. Aankomst van de ouders van Adrien. Mijn neurasthenie. Wekenlang bleef ik op mijn kamer lezen, in bed, terwijl Adrien me mijn maaltijden bracht. Daarna wilde ik weg uit Genève. Hij vroeg enkele maanden onbetaald verlof. Onze reizen. Zijn goede wil. Mijn humeuren. Op een avond stuurde ik hem weg omdat het niet Varvara was die daar lag. Daarna riep ik hem terug. Hij kwam terug, zo lief, zo goed. Toen zei ik hem dat ik een gemene vrouw was maar dat het nu over was, dat ik voortaan lief zou zijn en dat hij weer aan het werk moest. We keerden terug naar Genève en ik deed mijn best om mijn belofte te houden.

Na onze terugkeer nodigde ik vriendinnen van vroeger uit. Ze kwamen, met hun echtgenoten. Daarna, afgelopen, nooit meer iets van ze gehoord. Ze zagen ma Deume en haar kleine echtgenoot, en dat was genoeg. Mijn neven en nichten, de Armiot en de Saladins onder anderen, nodigden me wel uit, maar alleen, zonder mijn man te noemen. Ik ging daar vanzelfsprekend niet op in.

Ik moet een personage maken van vadertje Deume, die ik erg graag mag, en van moeder Deume, die valse christin met haar vrome grimassen. Een paar dagen geleden vroeg dat smerige beest me hoe het met mijn ziel stond en ze zei dat ze voor me klaarstond als ik een ernstig gesprek met haar wilde hebben. In haar taal betekent ernstig gesprek, gesprek over godsdienst. Eenmaal heeft ze me durven vragen of ik in God geloofde. Ik antwoordde haar dat dat niet altijd zo was. Toen heeft ze me, om me te bekeren, uitgelegd dat Napoleon in God geloofde en dat ik dus ook moest geloven. Het zijn allemaal pogingen om me te overheersen. Ik heb een vreselijke hekel aan haar. Ze is geen christen, ze is volkomen het tegendeel. Ze is een koe en een kameel. Oom Agrippa, ja, dat is een echte christen. Volkomen goed, een heilige. Echte protestanten, betere mensen bestaan er niet. Leve Genève! Ook tantetje was een goed mens. Haar geloof had iets oudtestamentisch, maar het was edel, oprecht. En bovendien, de taal die dat Deumemens spreekt, afgrijselijk. In plaats van leuk zegt ze éénig. Voor mooi zegt ze maj, voor milieu zegt ze mijeu, voor omdat gezien het feit dat, en als ze alsjeblieft wil zeggen zegt ze asjebuhlieft. En dan al die dusjes die ze overal tussen stopt.

In mijn roman moet ik het hebben over haar talent om glimlachend perfide opmerkingen te maken, altijd voorafgegaan door keelgeschraap. Als ze haar keel schraapt, weet ik dat er een lievig klinkende gemeenheid wordt voorbereid. Gisterochtend bijvoorbeeld, hoor ik, terwijl ik de trap af kom, het angstaanjagende geklak van haar bottines! Ze staat op de overloop van de eerste verdieping! Te laat om te ontkomen! Ze pakt me bij mijn arm, zegt me dat ze me iets interessants te vertellen heeft, gaat me voor naar haar kamer, vraagt me of ik wil gaan zitten. Keelgeschraap, dan de verschrikkelijke stralende glimlach van Gods eigen kind en ze begint: “Liefje, ik moet je toch zoiets majs vertellen, ik weet zeker dat je het éénig zult vinden. Stel je toch voor, zonet dus, voor hij naar kantoor ging, kwam Adrien bij me op schoot zitten en zei dus tegen me, terwijl hij zijn armen om me heen sloeg: ‘Mammie, liefste, van jou houd ik het meest op de hele wereld!’ Nou, liefje, is dat niet maj?” Ik keek haar aan en ben weggelopen. Als ik haar had gezegd dat ik van haar walgde, ach, ik weet zo goed wat er dan gebeurd zou zijn. Ze had haar hand op haar hart gelegd, als een voor de leeuwen gegooide martelares, en zou tegen me gezegd hebben dat ze me vergaf en zelfs dat ze voor me zou bidden. Wat een bofbeest niettemin, dat valse wijf, dat spijkerhard aan het eeuwige leven gelooft en denkt dat ze voortdurend om de Eeuwige heen zal fladderen. Ze beweert zelfs dat ze zich verheugt op het feit dat ze zal sterven, wat ze in haar jargon het “ontvangen van haar passagebewijs” noemt.

Nog wat details met het oog op mijn roman. Dat Deumemens is geboren als Antoinette Leerberghe, in Mons, België. Getroffen door tegenslagen na de dood van haar vader, een notaris, geloof ik. Op veertigjarige leeftijd lukte het haar, begiftigd met weinig vlees en aantrekkingskracht, maar met veel botten en wratten, te trouwen met de brave en slappe Hippolyte Deume, een heel klein lid van de Waldenzische burgerij, gewezen boekhouder bij een particuliere bank in Genève. Zij was Belgische en kreeg dus door haar huwelijk met de vriendelijke Hippolyte, een man met een sikje en een snorretje, de Zwitserse nationaliteit. Adrien is de neef van Antoinette. De zuster van deze laatste, dus de moeder van Adrien, was getrouwd met een Belgische tandarts, Janson geheten. Aangezien de ouders van Adrien stierven toen hij nog heel jong was, nam zijn tante heldhaftig de rol van moeder op zich. Van een zekere dame Rampal, wier gezelschapsdame ze was geweest en die een groot deel van het jaar in Vevey door placht te brengen, erfde ze een villa in dat Zwitserse stadje. Ze veranderde deze villa in een herstellingsoord voor gelovigen en vegetariërs. Om zijn zinnen eens te verzetten ging Hippolyte Deume, die toen vijfenvijftig jaar oud en eigenaar van een degelijk huurpand in Genève was, er na de dood van zijn vrouw logeren. Antoinette bemoeide zich erg veel met hem, verzorgde hem toen hij ziek werd. Toen hij weer beter was, nam hij een bos bloemen voor haar mee. De veertigjarige maagd bezweek, viel het dodelijk ontzette mannetje in de armen, koerde dat ze graag wilde omdat ze voelde dat het Gods wil was. Dank zij de protectie van een vage neef van ma Deume, een zekere Van Offel, een belangrijk iemand op het Belgische ministerie van Buitenlandse Zaken, werd Adrien, die studeerde voor zijn licentiaat in de Letteren in Brussel, op het Secretariaat van de Volkenbond in Genève benoemd. Ik was vergeten te zeggen dat het stel Deume enkele jaren daarvoor de geliefde wees had geadopteerd, die zodoende Adrien Deume werd.

Ik ben ook vergeten hierboven te zeggen dat ma Deume, meteen nadat ze zich in Genève had gevestigd, de spirituele behoefte gevoelde deel uit te gaan maken van wat men de Oxfordgroep noemt. Sinds haar intrede in deze religieuze sekte (waar ze dol op is, want je mag er dames die er sociaal gesproken zeer goed mee door kunnen, direct tutoyeren en bij hun voornaam noemen) krijgt ze voortdurend “richtlijnen”, hetgeen in het Oxfordse boeventaaltje wil zeggen dat ze directe opdrachten van God krijgt. Ze was nog maar nauwelijks lid van de groep of dat Deumemens kreeg de richtlijn haar maatschappelijk goed aangeschreven zusters voor een hapje tussendoor of het middageten uit te nodigen. (Ze zegt liever lunch, hetgeen haar gedistingeerder lijkt, en dat ze als lonch uitspreekt.) Aangezien Cologny, waar zich de villa van het echtpaar Deume bevindt, een goede buurt is, kregen die dames de richtlijn deze uitnodiging te accepteren. Toen ze eenmaal, tijdens een eerste bezoek kennis hadden gemaakt met vadertje Deume, kregen ze echter de richtlijn volgende uitnodigingen van de hand te wijzen. Alleen een zekere mevrouw Ventradour kreeg de richtlijn in te gaan op nog twee of drie uitnodigingen voor de maaltijd. O, vader, tante Valérie, oom Agrippa, edele christenen, zo echt, zo oprecht, zo zuiver. Ja, inderdaad, er bestaat moreel gezien niets mooiers dan Geneefse protestanten van een edel ras. Ik ben moe, het is mooi geweest. Morgen ga ik verder.’

Gerinkel van de telefoon beneden. Hij opende de deur, stapte de overloop op, boog zich over de balustrade. Hij luisterde. De stem van het oude mens natuurlijk.

‘Nee, lieve Didi, maak je niet ongerust dat je te laat komt, je kunt bij de Volkenbond blijven eten, of naar dat restaurantje de Perle du Lac gaan, waar je zo van houdt, gezien het feit dat onze plannen ingrijpend zijn gewijzigd. Ik wilde je net opbellen om je het grote nieuws te vertellen. Stel je voor, liefje, pappie en ik zijn nog geen minuut geleden zomaar uitgenodigd voor de lonch bij die schat van een mevrouw Ventradour! Het is de eerste keer dat we er gaan eten, het zal onze relatie verstevigen, eindelijk op voet van intimiteit. Zoals ik je al zei, verandert dat onze plannen heel erg, ten eerste omdat ik zo dadelijk die schat van een Ruth Granier moet bellen om onze thee-meditatie van vanmiddag naar morgen te verschuiven en ten tweede omdat ik van plan was vanmiddag rode poon te maken, en ik weet niet zeker of die wel tot morgenmiddag goed blijft, zelfs in de koelkast, gezien het feit dat het zonde zou zijn om dat ’s avonds te eten, zeker na de uitgebreide lonch die we zo dadelijk krijgen, maar ach, dan eten we dat maar vanavond, en de quiche lorraine van vanavond eten we morgenmiddag, gezien het feit dat een quiche minder gauw bederft dan rode poon. Maar om terug te komen op die uitnodiging, ik moet je vertellen hoe dat in zijn werk is gegaan, maar snel, ik heb er nog net tijd voor, we nemen een taxi naar het station, ik móet het je vertellen, je zult het leuk vinden. Zojuist dus, nog geen tien minuten geleden, kreeg ik de inblazing, of liever de richtlijn, om die schat van een mevrouw Ventradour te bellen en haar een boek over Helen Keller aan te bevelen, een boek dat je echt veel goed doet, je weet wel, die bewonderenswaardige blinde en doofstomme vrouw, die altijd zo vrolijk is, je begrijpt, ik wil graag het contact onderhouden, en zo kwam van het een het ander, alles natuurlijk op hoog niveau, ze had het over haar huiselijke problemen, je weet, ze heeft veel personeel, een kokkin, een keukenmeisje, een kamermeisje in grote stijl, een tuinman die ook als chauffeur dienst doet. Morgen ontvangt ze een consul-generaal en zijn echtgenote, die blijven een paar dagen bij haar logeren en natuurlijk wil ze dat alles tiptop in orde is. Ze had het plan gemaakt dat morgen de ruiten van haar dertig ramen, waarvan twintig aan de voorkant, zouden worden gelapt, maar nu is de vrouw die altijd het grove werk doet, plotseling ziek geworden, ja, wat kun je van dat soort mensen verwachten, ze weten niks anders te verzinnen en natuurlijk altijd op het laatste moment, ze gunnen je niet eens de tijd om even op verhaal te komen. Die schat van een mevrouw Ventradour was natuurlijk helemaal van streek, ze wist zich geen raad meer. Toen heb ik de ingeving van mijn hart gevolgd, echt alleen maar van mijn hart, en kreeg ik de inblazing tegen haar te zeggen dat ik haar vandaag graag mijn Martha de hele middag wilde lenen voor haar ramen, waarvan er tien in moderne Japanse stijl zijn gebrandschilderd, je weet nog wel toen we erin januari een keer zijn gaan theedrinken. Ze aanvaardde mijn aanbod dankbaar, ze bedankte me uitvoerig, ze was erg geroerd. Ik ben blij dat ik die inblazing kreeg, een goede daad is nooit weg. Ik zei haar dus dat ik Martha meteen naar haar toe zou brengen, want dat arme kind vindt dat schitterende landhuis van de Ventradours nooit alleen. En spontaan als ze nu eenmaal is, slaakte ze een kreet: ‘Maar komt u dan met uw man eten, zomaar, wat de pot schaft!’ Denk je eens in, wat de pot schaft, het is altijd volmaakt bij haar, volgens die schat van een Ruth Granier, het fijnste van het fijnste! En volgens de regels geserveerd! En zo zijn we dus uitgenodigd. Wat zeg je? Om één uur natuurlijk, je weet dat dat voor chique mensen het tijdstip voor de lonch is. Ik moet zeggen dat ik heel blij ben dat ik vanmiddag nog wat nuttigs heb te doen voor Martha, want anders had ze niet veel omhanden gehad, gezien het feit dat nu met die wasmachine alles ’s morgens vroeg klaar is, en bovendien leert ze er wat van, van het zien van het huispersoneel in grote stijl. Ik heb haar duidelijk gemaakt dat het een grote eer voor haar is de ruiten van een kasteelvrouwe te lappen. Natuurlijk laten we haar op weg naar de taxi’s enkele stappen achter ons lopen, vanwege de buren. Ik zal het haar heel vriendelijk vragen. Ze zou zich er trouwens helemaal niet prettig onder voelen als ze naast ons liep, ze zou zich niet op haar plaats voelen. Nou, dat was dan het goede nieuws, liefje, ik moet nu een andere jurk aantrekken, ik moet Ruth Granier, die schat, bellen en dan moet ik pappies kleren een beetje nazien, hem wat dingen op het hart drukken, vooral over de soep, want daar maakt hij toch altijd zo’n lawaai bij! Mevrouw Ventradour heeft me trouwens heel vriendelijk naar je gevraagd, ze is heel geïnteresseerd in alles wat ik haar vertel over je officiële verplichtingen, ik mag haar wel de groeten van je doen, hè? Wat? Dat ik haar je eerbiedige groeten doe? Ja natuurlijk, dat is welgemanierder, ze is een zo gedistingeerd iemand. Pardon? O, goed, zoals je wilt. Ik zal haar zeggen dat ze aan het toestel moet komen, ze zit natuurlijk weer achter haar piano, wacht even. (Stilte, daarna opnieuw de stem.) Ze laat je zeggen dat ze niet aan het toestel kan komen gezien het feit dat ze haar sonate niet kan onderbreken. Ja liefje, in die bewoordingen. Luister, Didi, doe geen moeite om naar huis te komen, eet rustig bij de Perle du Lac, daar zorgen ze tenminste voor je. Maar nu hang ik op, we moeten ons haasten. Tot ziens dus, liefje, tot vanavond, je vindt je mammie altijd trouw op haar post, je weet dat je op haar in elk geval kunt rekenen.’

Teruggekeerd in de kamer strekte hij zich op het bed uit, snoof aan de eau de cologne terwijl uit de salon de Kindertaferelen van Schumann opklonken. ‘Speel maar, schoonheid, speel, je weet niet wat je te wachten staat,’ mompelde hij, en stond bruusk op. ‘Snel, de vermomming.’

Over zijn schouders legde hij de vale oude mantel, die zo lang was dat hij tot zijn enkels reikte en zijn laarzen bedekte. Vervolgens zette hij de armzalige bontmuts op, trok hem diep over zijn hoofd om zijn zwarte, als slangen kronkelende haren te verbergen. Voor de spiegel bekeek hij zijn erbarmelijke uitdossing. Het belangrijkste moest echter nog gebeuren. Zijn edele wangen smeerde hij in met een soort vernis, hij plakte een witte baard voor, knipte vervolgens twee stukken zwart plakband af, plakte deze over zijn tanden, met uitzondering van een links en een rechts, waardoor hij een tandeloze mond kreeg waarin alleen twee hoektanden blikkerden.

In het halfduister bracht hij zichzelf in de spiegel de Hebreeuwse groet. Hij was nu een oude jood, arm en lelijk, niet zonder waardigheid. Ach, later zou hij er ook zo uitzien. Als hij tegen die tijd niet al onder de grond zou liggen wegrotten, zou het over twintig jaar afgelopen zijn met de mooie Solal. Plotseling roerloos luisterde hij. Geluid van voetstappen op de trap, daarna het cherubijnenmelodietje. ‘Voi che sapete che cosa è amor. Ja liefste, ik weet wat liefde is,’ zei hij. Hij greep de koffer, verwijderde zich haastig en verborg zich achter de zwarte fluwelen gordijnen.

II

[...]