Gepubliceerde met steun van het Franse ministerie van Cultuur - Centre national du livre, het Franse ministerie van Buitenlandse Zaken, het Institut Français des Pays-Bas / Maison Descartes en de BNP PARIBAS.

Gérard de Nerval

Reis naar de Oriënt

Vertaald uit het Frans en ingeleid door

Hannie Vermeer-Pardoen

e-editie maart 2013, naar de tweede druk juni 2012

Oorspronkelijke titel en uitgave: Voyage en Orient, Charpentier, Parijs 1851

© Nederlandse vertaling, 2011 Hannie Vermeer-Pardoen / Uitgeverij Van Gennep

Nieuwezijds Voorburgwal 330, 1012 RW Amsterdam

Ontwerp omslag Léon Groen

ISBN 978 94 6164 058 1 / NUR 302

www.uitgeverijvangennep.nl

VOORWOORD

Gérard de Nerval is zonder enige twijfel een van de drie of vier grootste schrijvers van de negentiende eeuw.

MARCEL PROUST, Contre Sainte-Beuve

Hoewel er een grote verwevenheid bestaat tussen het werk en het leven van Gérard de Nerval (pseudoniem van Gérard Labrunie, 1808-1855) spreekt hij zelf praktisch nooit expliciet over dat leven, want ofschoon hij heel dikwijls in de ik-vorm schrijft, blijft dat ik toch grotendeels een personage waarin fictie en werkelijkheid dusdanig dooreenlopen dat het riskant is die twee van elkaar te willen scheiden. Aan de andere kant worden persoonlijke ervaringen vaak beschreven als die van fictieve figuren.

Om een beter inzicht te krijgen in het werk van Nerval is het dus van belang iets te weten over zijn leven, waarvan heel wat gegevens bekend zijn uit officiële papieren, correspondenties, uit wat zijn vrienden over hem hebben verteld en, zijdelings, ook uit zijn werk.

Hij wordt op 22 mei 1808 geboren in Parijs. Zijn vader, Etienne Labrunie, is arts in het leger van Napoleon en als zodanig heeft hij de leiding over het hospitaal in Gross-Glogau, in Silezië (nu Polen). Kort na de geboorte van Gérard reist diens moeder haar man achterna en in 1810 sterft ze in Gross-Glogau, waar ze ook begraven wordt. De kleine Gérard groeit op bij zijn oudoom, Antoine Boucher, te Mortefontaine in Valois, een streek die een grote rol zal spelen in zijn werk, evenals de personen met wie hij daar voortdurend in contact is: zijn grootmoeder, zijn tantes, zijn nichtjes en de meisjes uit de buurt. Veel vrouwen, maar één vrouw ontbreekt, de vrouw die bepalend zal zijn voor zijn leven en voor zijn werk: zijn moeder, de grote onbekende wier afwezigheid een voortdurende aanwezigheid zal blijken te zijn.

Als op een dag in 1814 de kleine Gérard rustig aan het spelen is voor de deur van het huis van zijn oom, komen daar opeens drie vermoeide, bestofte soldaten aan, van wie er een hem zo heftig omhelst dat hij niets anders uit kan brengen dan: ‘Papa, je doet me zeer.’ Het is inderdaad zijn vader, die na de ontberingen in het leger van Napoleon, die hij is gevolgd naar Rusland, kreupel en berooid is teruggekeerd en nu zijn zoon komt halen om hem verder op te voeden in Parijs, waar hij zijn beroep van arts weer gaat opnemen. Dat betekent voor Gérard het einde van zijn zorgeloze leventje in het lieflijke Valois, waar hij overigens in de vakanties vaak terugkomt.

Over de eerste jaren in Parijs weten we hoegenaamd niets. Wel zijn er ook daar familieleden die zich met hem bezighouden, maar herinneringen aan zijn moeder vindt hij er niet: haar bezittingen, brieven, sieraden, kleren, alles is tijdens de dramatische terugtocht uit Rusland verloren gegaan. Portretten waren er niet. Het enige wat het kind van zijn moeder te weten komt, is dat ze wel wat leek op een toen bekende gravure van Prud’hon of Fragonard, waarop een jonge vrouw was afgebeeld met het onderschrift ‘Ingetogenheid’.

Als Gérard veertien jaar is, gaat hij naar het Lycée Charlemagne, waar hij in 1823 Théophile Gautier ontmoet, met wie hij tot zijn dood bevriend blijft. Al op de middelbare school schrijft hij gedichten, maar zijn eerste serieuze werk is de vertaling van het eerste deel van Goethes Faust, waarmee hij veel lof oogst, met name van Goethe zelf. Hij is dan twintig jaar oud. In hetzelfde jaar wordt hij voorgesteld aan Victor Hugo en in 1830 woont hij de tumultueuze première van Hugo’s toneelstuk Hernani bij. Hij juicht diens vernieuwingen van het toneel enthousiast toe.

Het waren roerige tijden. De julirevolutie had een einde gemaakt aan het koningschap van Karel X en de regering ingeluid van Louis-Philippe, de burgerkoning. Ook in de literatuur en op het toneel was er van alles te beleven. Tijdens de première van Hernani vond er in de schouwburg een ware veldslag plaats tussen voor- en tegenstanders van het nieuwe toneel. Gérard is in dat alles hevig geïnteresseerd. Hij is inmiddels ook heel belezen en toont grote belangstelling voor de preromantici (Rousseau, Diderot, Sénancour) en voor de Duitse romantiek (Novalis, Heine, Hoffmann). De Mariaverering en de tijdens de revolutie opgekomen Isisverering laten hem niet onberoerd. Hij geeft bovendien blijk van een grote honger naar kennis omtrent de esoterische wetenschappen, de alchemie, de mystiek en de Duitse geheime genootschappen. We weten niet of hij lid is geweest van de vrijmetselarij. Zijn vader was dat in ieder geval wel en elementen van de vrijmetselarij zijn veelvuldig in Gérards werk terug te vinden. Bij Plutarchus leest hij over de Egyptische goden en met veel belangstelling leest hij ook de Metamorfosen van Apuleius.

Zijn vader wil dat hij arts wordt en inderdaad staat hij twee jaar lang ingeschreven bij de medische faculteit. Tijdens de cholera-epidemie helpt hij zijn vader met de behandeling van patiënten. Maar Gérard wil geen arts worden en hoopt van zijn pen te gaan leven. Hij levert artikelen voor kranten en tijdschriften en schrijft, vaak met anderen zoals Alexandre Dumas en Théophile Gautier, ook toneel.

Tot 1834 ondertekent hij gewoonlijk met Gérard of eenvoudigweg met G. of G.L. In dat jaar richt hij met vrienden het tijdschrift Le Monde dramatique op, waarin hij het geld investeert van de erfenis die hij van zijn grootvader had gekregen. De bedoeling is om de carrière van de actrice Jenny Colon te bevorderen, van wie hij een groot bewonderaar is en aan wie hij een aantal liefdesbrieven heeft geschreven. Heeft hij werkelijk een verhouding met haar gehad of is het bij een platonische liefde gebleven? Dat weten we niet, maar Jenny wordt wel een van die mythische vrouwenfiguren die zijn werk bevolken. Een paar jaar later trouwt ze met de fluitist Leplus en al in 1842 sterft ze. Ze is dan net als Nerval vierendertig jaar oud. In Le Monde dramatique ondertekent hij zijn artikelen voor het eerst met het pseudoniem Gérard de Nerval, naar een stukje grond dat aan de familie van zijn moeder had toebehoord en op basis waarvan hij voor zichzelf een adellijke afkomst fantaseerde.

Het tijdschrift gaat failliet en Nerval zal nu werkelijk van zijn pen moeten leven. Hij is echter ook een verwoed reiziger en telkens weer vindt hij tijd en geld om te reizen: naar het Zuiden van Frankrijk, naar Italië, naar België, naar Londen, en in 1838 vertrekt hij naar Duitsland, waar hij aantekeningen maakt voor zijn toneelstuk Léo Burckart. Een jaar later gaat hij met een opdracht en op kosten van de regering naar Wenen, waar hij moet nagaan hoe de Franse politiek in de Oostenrijkse pers wordt beoordeeld. Hij schrijft daar artikelen, onder andere voor Oostenrijkse kranten, en hij ontmoet er Franz Liszt en de beroemde pianiste Marie Pleyel. De laatste komt ook weer voor in zijn werk als een van die mythische vrouwenfiguren.

Terug in Parijs werkt hij aan de vertaling van het tweede deel van Faust. Hij gaat naar Brussel voor de opvoering van een van zijn toneelstukken en ontmoet daar weer Jenny Colon en Marie Pleyel. Hij is echter vermoeid en teleurgesteld over het gebrek aan succes van zijn toneelstukken. Bovendien heeft hij voortdurend te kampen met geldgebrek.

In 1841 doet zich zijn, voor zover we weten, eerste aanval van krankzinnigheid voor. Hij is onderhevig aan sterk wisselende stemmingen, heeft hallucinaties, denkt dat hij een dubbelganger heeft die het op hem heeft gemunt, en af en toe wordt de normaal zo vriendelijke, zachtmoedige Nerval gevaarlijk agressief. Hij wordt overgebracht naar de kliniek van dokter Esprit Blanche in Montmartre, waar hij tot eind november blijft. In zijn dossier schrijft de dokter: ‘ongeneeslijk’.

Ondertussen publiceert de bekende criticus Jules Janin, met wie Nerval bevriend is, in Journal des débats een soort in memoriam over hem, waarin hij hem enerzijds hemelhoog prijst, maar anderzijds betreurt dat deze veelbelovende jonge schrijver voortijdig voor de literatuur als verloren beschouwd moet worden. Hij zet hem neer als een beklagenswaardige figuur zonder toekomst. Nerval, die tussen de aanvallen door buitengewoon helder is, schrijft de criticus een ironische brief, waarin hij hem bedankt voor de loftuitingen, maar hem op sarcastische toon verwijt dat hij hem (Nerval) in de ogen van het publiek onmogelijk heeft gemaakt. Hij zal zich nu nergens meer kunnen vertonen zonder dat er meewarige blikken op hem worden geworpen, als schrijver zal hij niet meer serieus genomen worden en geen vrouw zal meer met hem willen trouwen.

Er is hem dan ook alles aan gelegen te bewijzen dat hij genezen is, dat die aanval van krankzinnigheid van voorbijgaande aard was. Daartoe onderneemt hij na het verlaten van de kliniek in 1842 een reis naar het Midden-Oosten. Met artikelen over die reis hoopt hij weer wat geld te verdienen. Zoals uit brieven aan zijn vader blijkt, beschouwt hij de reis ook als therapie. Hij vertrekt in december 1842 om pas in december 1843 in Frankrijk terug te komen, waar hij zijn literaire werk en zijn werk voor kranten en tijdschriften voortzet. De eerste artikelen over zijn reis verschijnen pas in 1844. Hij is van plan om er een boek over te schrijven en met het oog hierop ordent hij zijn aantekeningen, hij herschrijft zijn artikelen en is eigenlijk tot de verschijning in 1851 voortdurend bezig met de compositie van het boek. Ondertussen gaat hij weer op reis: naar Holland, België, Londen en af en toe brengt hij enige tijd door in het Valois van zijn jeugd, waar hij aantekeningen maakt voor Les Filles du feu en Promenades et souvenirs.

Vanaf 1849 wisselen reizen, werk en aanvallen van krankzinnigheid elkaar in steeds sneller tempo af. Hij verblijft in verschillende klinieken, maar hoofdzakelijk in die van dokter Emile Blanche, de zoon van dokter Esprit Blanche, wiens praktijk door de zoon in Passy wordt voortgezet. In 1851 ondertekent hij met de uitgever Charpentier het contract voor de uitgave van Voyage en Orient. Ondanks de elkaar opvolgende verblijven in psychiatrische klinieken blijft hij schrijven, en in die laatste jaren ontstaan zijn belangrijkste werken: Les Filles du feu, Lorely, Les Illuminés en vooral ook zijn Chimères, sonnetten die behoren tot de mooiste van de Franse literatuur. Dan schrijft hij ook het beroemde Aurélia, waarin hij zijn hallucinaties en zijn verblijf in de kliniek van dokter Esprit Blanche weergeeft met een bijna angstaanjagende helderheid en een absoluut literair meesterschap.

In 1854 reist hij voor de laatste keer naar Duitsland. Bij thuiskomst wordt hij weer opgenomen. Op 19 oktober verlaat hij, zeer tegen de zin van dokter Blanche, de kliniek en leidt een zwervend bestaan. Af en toe logeert hij bij zijn tante. Op de avond van 25 januari 1855, het is bitter koud buiten, verlaat hij het huis van zijn tante. Hij laat een briefje achter dat eindigt met de zin: ‘Wacht niet op mij, de nacht wordt donker en doorwaakt.’ De volgende morgen wordt hij gevonden. Hij heeft zich opgehangen aan de spijl van een raam in een smerig achterafstraatje, de rue de la Vieille Lanterne, in dat gedeelte van het oude Parijs dat later bij de modernisering van de stad door Haussmann geheel werd gesloopt.

Er was veel publiek aanwezig bij de begrafenisdienst in de Notre-Dame op 30 januari. Gewoonlijk werd er voor zelfmoordenaars geen mis opgedragen, maar dokter Blanche had een verklaring geschreven volgens welke Nerval die zelfmoord in een vlaag van waanzin had gepleegd. Na de dienst werd de schrijver onder grote belangstelling begraven op het kerkhof Père-Lachaise. Zijn graf is daar nog steeds, in de buurt van dat van Balzac.

Reis naar de Oriënt is geen reisverslag in de eigenlijke zin van het woord, maar een op twee afzonderlijke reizen gebaseerde roman, soms in briefvorm en soms in de vorm van dagboekaantekeningen.

De eerste reis vindt plaats in 1839-1840 en gaat van Parijs via Genève, Lausanne, München en Salzburg naar Wenen, waar Nerval tot november 1840 blijft. Hij schrijft hierover verscheidene ‘Lettres de voyage’ voor La Presse. Het zijn tamelijk opgewekte, ironische brieven van een reiziger. Op 1 maart 1841 verschijnt ‘Les amours de Vienne’ in de Revue de Paris. Samen met al eerder in La Presse verschenen artikelen wordt het later herzien en opgenomen in de ‘Inleiding’ van Reis naar de Oriënt.

Op 1 januari 1843, een jaar na zijn verblijf in de kliniek van dokter Esprit Blanche, maakt Nerval dan die reis naar het Midden-Oosten. Op 1 januari 1843 vertrekt hij uit Marseille. Op 16 januari schrijft hij aan zijn vader dat hij in Alexandrië is. Hij bezoekt de stad en reist per boot naar Caïro, waar hij zijn intrek neemt in de Koptische wijk. Hij reist niet alleen, maar met een vriend, de oriëntalist Joseph de Fonfride. Hij woont feesten bij, bezoekt de piramiden en verschillende steden. Op 2 mei kondigt hij aan zijn vader zijn vertrek naar Damiate aan. Fonfride gaat terug naar Frankrijk en Nerval reist verder naar Syrië, Libanon en Turkije. Op 25 juli is hij in Constantinopel. Hij neemt zijn intrek in Pera, waar hij een oude bekende, de schilder Camille Rogier ontmoet. Na de feesten van Beiram (25-27 oktober) reist hij via Malta terug naar Frankrijk. Na nog wat omzwervingen komt hij eind december thuis in Parijs. Tijdens de reis heeft hij veel aantekeningen gemaakt, maar pas als hij terug is, stuurt hij artikelen naar verschillende kranten en tijdschriften.

Reizen naar het Midden-Oosten waren in de negentiende eeuw heel populair. Grote schrijvers waren Nerval voorgegaan en hadden daarover geschreven. In 1811 had Chateaubriand zijn Itinéraire de Paris à Jérusalem gepubliceerd. In 1832 vertrekt Lamartine naar het Midden-Oosten en in 1841 publiceert die zijn Voyage en Orient. Het doel van zo’n reis was in hoofdzaak de plaatsen te bezoeken waar de cultuur en de godsdienst van West-Europa hun oorsprong hadden. Het zijn dan ook vooral pittoreske beschrijvingen en wetenschappelijke verslagen die in die boeken te lezen zijn.

Ook Nerval is al voor zijn vertrek van plan om een boek te schrijven over zijn reis. Maar zowel de manier van reizen als het doel van de reis zijn bij Nerval totaal anders dan bij zijn beide beroemde voorgangers. Al veel eerder had Nerval het plan opgevat om ooit een reis naar het Midden-Oosten te ondernemen. Dat het er in 1843 werkelijk van komt, heeft direct te maken met zijn verblijf in de kliniek. De eerste reden is nogal prozaïsch: hij wil bewijzen dat hij genezen is, teneinde het bovengenoemde artikel van Janin in Journal des débats te logenstraffen. De reis, die hij enerzijds ziet als een vorm van therapie, zal hem anderzijds ook stof opleveren voor nieuw literair werk. Maar op een dieper liggend vlak sluit de reis aan bij de hallucinaties zoals hij die beschreven heeft in Aurélia: naar het Oosten, de ster achterna.

Chateaubriand en Lamartine reisden op een relatief luxe manier via de officiële wegen en interesseerden zich voornamelijk voor de monumenten en geschiedkundige bijzonderheden. Nerval reist op een onorthodoxe manier. Hij vertrekt midden in de winter, heeft niet veel geld en probeert zich overal zo veel mogelijk aan te passen aan de plaatselijke bevolking en zich zo te kleden dat hij zo min mogelijk opvalt. Dat moet hem de gelegenheid geven om in contact te komen met de mensen. Hij is ook niet zozeer geïnteresseerd in de oorsprong van het christendom als wel in alle vormen van godsdienst en mythologie. Hij is iemand die pijnlijk beseft hoe de westerse mens na de idealen van de Revolutie en de Napoleontische tijd met lege handen is achtergebleven in een ontmythologiseerde wereld. Anders dan de vele pittoreske elementen in zijn reisverhalen op het eerste gezicht doen vermoeden, is deze reis in de eerste plaats een innerlijke reis, een zoektocht naar de eigen identiteit.

Reis naar de Oriënt is dan ook een heel complex boek. Nerval heeft tot 1851 gewerkt aan de compositie ervan. Hij herschrijft zijn vroegere artikelen, werkt zijn aantekeningen uit, schrapt en voegt toe, en vormt het geheel om tot een op reisverhalen gebaseerde roman, nu eens in de vorm van brieven, dan weer in dagboekvorm. Zoals gezegd is hij een belezen man. Er zijn in zijn werk, waar het de vorm betreft, dan ook duidelijke invloeden merkbaar. In de eerste plaats van voorgangers zoals Sterne, Hoffmann en Heine, maar ook van schrijvers uit de renaissance zoals Dante. Voor de specifieke kennis van de cultuur en godsdiensten van het Midden-Oosten raadpleegt hij specialisten, onder anderen Barthélemy d’Herbelot de Molainville (Bibliothèque oriëntale, 1697) en Volney (Voyage en Egypte, 1784-1787), en natuurlijk ook de klassieken, de Bijbel en de Koran. Ook heeft hij zich verdiept in het esoterisme, de alchemie en de geheime genootschappen. Veel van wat hij beschrijft komt uit boeken, maar op alles wat hij aan anderen ontleent drukt hij zijn eigen onmiskenbare stempel.

Wat in het boek wordt voorgesteld als één enkele, lange reis, berust dus in werkelijkheid op twee reizen: die naar Wenen en die naar het Midden-Oosten. De reis naar Wenen vormt de Inleiding van het boek. Is dat eenvoudigweg omdat die reis zich nog tot Europa beperkt of moeten we er toch meer achter zoeken? Zou het niet zo kunnen zijn dat de twee reizen in verband moeten worden gebracht met de hallucinaties tijdens de aanvallen van krankzinnigheid, in die zin dat beide reizen in laatste instantie een queeste zijn? Is zijn zoeken naar de vrouw in Wenen niet ook het zoeken naar de absolute, zuivere liefde, dat wordt voortgezet in zijn Reis naar de Oriënt? Veelbetekenend is wat Nerval zelf zegt in een brief aan zijn vriend (Inleiding VI, ‘Liefde in Wenen’):

... besluit ik om je op goed geluk af alles te melden wat me overkomt, interessant of niet, zo mogelijk dag na dag, net als kapitein Cook die schrijft op die en die dag een grote zeemeeuw te hebben gezien of een pinguïn, en op een andere dag weer niets anders dan een grote boomstronk die op het water dreef; hier was de zee helder, daar weer troebel. Maar door die nietszeggende tekenen heen, dat steeds wisselende water, droomde hij van onbekende, zoetgeurende eilanden, om uiteindelijk aan land te gaan in die oorden van zuivere liefde en eeuwige schoonheid.

Het is misschien ook niet onbelangrijk om te vermelden dat Cook op een van die eilanden is vermoord.

De eerste hoofdstukken van de Inleiding worden gekenmerkt door een vrolijke, ironische toon. Nerval schrijft aan een vriend, maar wie die vriend is, wordt niet duidelijk. Misschien gaat het over een fictieve vriend. Al dadelijk laat hij weten dat zijn tocht in geen enkel opzicht lijkt op een georganiseerde reis. Hij wil alles laten afhangen van het toeval, want in wezen bestaat er geen toeval en is alles teken, een opvatting die zijn werk zo aantrekkelijk maakt voor de surrealisten. Achter de realiteit gaat een andere wereld schuil, die Nerval de supranaturalistische wereld noemt.

Vanaf hoofdstuk VII krijgt het verhaal tijdelijk de vorm van een dagboek. Ondanks veel beschrijvingen van gebouwen, monumenten, natuurtaferelen enzovoorts gaat de belangstelling van de schrijver vooral naar de mensen uit. Hij zoekt plekken op waar hij met hen kan praten, zoals cafés, schouwburgen, feesten. Hij zwerft door de steden en begeeft zich onder de menigte. Er zijn verwijzingen naar Faust, naar Cazotte, naar Hoffmann. De vrouw speelt een grote rol. Nerval is voortdurend op zoek naar een blijvende liefde, maar vindt die niet. Berusten zijn liefdesverhalen op realiteit? Zelf zegt hij daarover (weer in briefvorm): ‘Wat doet het er eigenlijk toe? Wij leven niet, wij bestuderen het leven, wij zijn filosofen.’ Een uitspraak die getuigt van ironie en zelfspot. Ook Wenen is een droom.

Na zijn verblijf in Wenen gaat de reis verder oostwaarts via Cythera, het eiland van Venus, het mythische eiland van zijn dromen. Als Nerval ’s morgens bij het aanbreken van de dag aan de reling van het schip staat, vol verwachting, ziet hij het oprijzen in het ochtendgloren, in al zijn pracht. Een groot geluk maakt zich van hem meester, maar helaas, het is een fata morgana, een droombeeld dat even gauw verdwenen is als het was opgekomen, en als het echte eiland in zicht komt, is het eerste wat hij ziet een galg. Want steeds weer komt bij het bereiken van de gedroomde plaatsen de teleurstelling. De reis doet de paradijzen die in de verbeelding van het kind waren opgerezen uit oude verhalen en voorstellingen, een voor een verdwijnen. Overal ziet hij de verwoestende werking van de tijd.

Maar de reiziger geeft het niet op. Hij zoekt en vindt brokstukken, overblijfselen van de Venuscultus, de verering van de moeder-zuster-minnares, koningin van de nacht, symbool van al het levende. Een uitweiding over de Hypnerotomachia Poliphili van Francesco Colonna maakt duidelijk waar de reiziger naar op zoek is: de zuivere liefde en de eeuwige schoonheid die ook kapitein Cook vond achter de horizon van het eeuwig wisselende water. Die uitweiding over Poliphilus in het XIVe hoofdstuk is een van de sleutels tot het mystieke denken van Nerval.

Griekenland is een soort toneeldecor waarin de Oudheid herleeft. Pan mag dan dood zijn, maar een steen in de Sint-Joriskerk is een overblijfsel van een oud altaar dat aan die god was gewijd. Zo wordt de afstand tussen heden en verleden overbrugd en de tijd tenietgedaan.

De aankomst in Caïro is in eerste instantie een teleurstelling die de schrijver somber stemt, maar een bruidsstoet neemt hem mee en weer kan hij zich mengen onder de menigte en al die verschillende indrukken van die vreemde stad en die bonte menigte vol belangstelling in zich opnemen. Die eerste episode in Egypte draagt de titel ‘De vrouwen van Egypte’, hoewel het over heel uiteenlopende zaken gaat. De bruidsstoet zelf, die hem meeneemt de stad in, lijkt een droom. De bruid in haar prachtige rode gewaad is een soort godin, de beeltenis van Isis zelf. In Egypte is er geen minachting voor de vrouw. Integendeel, de schrijver meent er overblijfselen waar te nemen van de zuivere, platonische liefde: de goddelijke vrouw als beloning voor de ware gelovige.

Om in een fatsoenlijk huis te kunnen wonen blijkt de aanwezigheid van een vrouw noodzakelijk. Het zoeken naar zo’n vrouw heeft heel wat voeten in de aarde en geeft aanleiding tot levendige, vaak ironische beschrijvingen van de stad, haar inwoners en hun zeden en gewoonten, en niet te vergeten van de toeristen, van wie de Engelsen dikwijls het mikpunt van spot worden. Nerval geeft blijk van een duidelijke anglofobie.

De zoektocht naar een passende vrouw heeft veel weg van die in het Derde Boek van Rabelais’ Pantagruel, waarin Panurge, zij het in het burleske genre, ook op zoek is naar een vrouw en er maar niet in slaagt tot een huwelijk te komen. Nerval verwijst daar dan ook naar als iemand met de woorden van Pantagruel tegen hem zegt: ‘Trouw dan, godnogtoe, trouw dan, man!’ In beide gevallen hebben we te maken met de ongrijpbare vrouw en het onbereikbare geluk. In beide gevallen geeft de zoektocht aanleiding tot allerlei verwikkelingen en overpeinzingen, en ook voor Rabelais is in het Vijfde Boek de droom van Poliphilus een bron van inspiratie geweest. De vrouw is bij Nerval steeds een verwijzing naar de geheimzinnige, lokkende, vertroostende, maar altijd vluchtende godin: Isis, Venus, Astarte, Maria.

Uiteindelijk besluit Nerval een slavin te kopen. Hoewel de Javaanse Zeynab hem aanvankelijk boeit, blijkt de aankoop meer een last dan een lust.

Met het bezoek aan het Moekattamgebergte, Heliopolis en de piramiden komen we bij de mythische kant van Egypte. Caïro is de enige stad in het Midden-Oosten waar nog duidelijk te onderscheiden lagen van een aantal historische tijdperken aan te treffen zijn. Daar waren eens de heiligdommen waar de priesters het volk de geheimen van voor de zondvloed onthulden, de mysteries van het begin der tijden. Een sjeik, kenner van de Oudheid, vertelt Nerval dat de piramiden volgens sommigen driehonderd jaar voor de zondvloed door koning Saurid zijn gebouwd om een schuilplaats te bieden tegen het dreigende water en het vernietigende vuur. In de piramiden zouden zich afgodsbeelden bevinden die in verbinding stonden met geesten. Af en toe verschenen die geesten aan mensen, wat altijd een noodlottige afloop had.

De schrijver brengt een bezoek aan een van de piramiden, wat in die tijd niet zonder risico was. Hij verbaast zich over wat hij daar ziet en vraagt zich af wat het te betekenen heeft. Op het terras van de piramide zet een Pruisische geleerde hem een theorie uiteen over inwijdingsriten die in de piramide zouden hebben plaatsgevonden en die doen denken aan de inwijdingsriten van de vrijmetselarij. Nerval stelt zich voor hoe indrukwekkend het zou zijn om hier een voorstelling te geven van Mozarts Toverfluit.

Deze episodes, die zo duidelijk blijk geven van Nervals belangstelling voor esoterische onderwerpen, worden afgewisseld met heel veel pittoreske en dikwijls heel ironische beschrijvingen, waarin allerlei aspecten van de Egyptische samenleving aan bod komen.

Bij zijn vertrek uit Egypte knaagt er een gevoel van teleurstelling: het oude Caïro van zijn dromen is dood en ligt begraven onder het zand van de woestijn.

Na Egypte gaat de reis per boot naar Damiate. Steeds schemert het verleden door het heden heen: Pelusium roept de herinnering op aan Cambyses, Alexander en Pompejus. De galjoot Santa-Barbara waarop de reizigers varen is een primitief schip. Ze lopen gevaar om op ongastvrije kusten te stranden. Zullen ze als Odysseus terechtkomen bij de Phaeaken of de Laestrygonen? Aan de nachtelijke hemel schittert Venus. Maar tussen die herbeleving van mythologische tijden, tussen die dromen door doet de realiteit zich gelden met haar anekdoten en wederwaardigheden, haar mensen, haar landschappen, haar monumenten.

In de bergen van Libanon komt Nerval bij de elkaar bestrijdende druzen en maronieten. Daar wordt hem het verhaal verteld van kalief Hakim, die door de druzen als god wordt beschouwd. Hoewel het verhaal op legenden en gedeeltelijk op historische gegevens berust, zet Nerval het geheel naar zijn hand en vertelt daarin een deel van zijn eigen ervaringen in de kliniek van dokter Esprit Blanche. Ook Hakim is op zoek naar de zuivere liefde, ook hij heeft te maken met een dubbelganger. Ook bij hem vloeien werkelijkheid en droom dooreen in hallucinaties waarin hij een hogere werkelijkheid meent te ontdekken. De vijandige krachten lijken het pleit te winnen en Hakim wordt vermoord. Zijn lijk wordt echter niet gevonden. De druzen geloven in de wederkomst van Hakim. De dood is niet het einde.

Na zijn vertrek uit Libanon reist Nerval verder met de pakketboot en bezoekt plaatsen langs de Syrische kust: veel beschrijvingen, anekdoten en steeds weer dat samenvloeien van verleden en heden, van droom en realiteit.

Vlak voor ramadan komt hij aan in Constantinopel, de stad met de vele begraafplaatsen waar zelfs de dood een feest lijkt te zijn. Net als in Wenen bezoekt de schrijver schouwburgen, ontmoet hij allerlei mensen, zwerft hij door de stad en door de omgeving, maar pas ’s nachts wordt het werkelijk interessant, want dan zijn er de feesten van ramadan met op straat een bonte menigte en in de cafés verhalenvertellers en poppenspelers. Al die beschrijvingen, ontmoetingen en anekdoten brengen hem tenslotte in het café waar het verhaal van Soeleimaan en de koningin van de morgen wordt verteld. Een bijzonder betekenisvol verhaal, waarin weer de beelden en obsessies vorm krijgen die deel uitmaken van de esoterische wereld die hem zo uitermate boeit en die tijdens zijn krankzinnigheid in hallucinaties zichtbaar wordt.

De echte hoofdpersoon van het verhaal is niet Soeleimaan, maar de kunstenaar Adoniram. De gegevens van het verhaal komen gedeeltelijk uit de Bijbel en gedeeltelijk uit de Arabische traditie. Het is het verhaal van de strijd tussen de nakomelingen van Kaïn, de zonen van het vuur, en de nakomelingen van Adam, die gevormd zijn uit het leem der aarde. Ook hier weer vertelt Nerval zijn eigen verhaal. Adoniram, nakomeling van Kaïn, moet afdalen in het rijk der doden om zijn kunstwerk te kunnen voltooien en de zuivere liefde te mogen vinden in de persoon van Balkis, de koningin van de morgen, die eigenlijk zou trouwen met zijn vijand Soeleimaan, de zoon van Dawoed uit het geslacht dat Jehovah heeft gevormd uit het leem der aarde. Die liefde bereikt hij, maar net als Hakim wordt hij vermoord. Hoewel ook hier de zuivere liefde op aarde niet mogelijk blijkt, blijft er hoop, want Balkis zal Adoniram een zoon baren.

Zo zien we dus in drie figuren, Poliphilus, Hakim en Adoniram, het weerkerende thema van de zuivere, goddelijke liefde die op aarde niet verwezenlijkt kan worden. Poliphilus wordt monnik en zal pas na een lange mystieke zoektocht de bron vinden waaruit hij die liefde kan putten, maar zowel de zoektocht als de bron blijkt een droom te zijn. Hakim wordt verslagen en gedood door zijn dubbelganger, met wie hij in de dood echter weer versmelt. Ook Adoniram wordt vermoord. Het is blijkbaar noodzakelijk om af te dalen naar de onderwereld en zo ziet Nerval ook zijn aanvallen van krankzinnigheid. In een van de mooiste gedichten die hij schreef tijdens zijn verblijf in de kliniek van dokter Emile Blanche, het beroemde El Desdichado, schrijft hij: Et j’ai deux fois vainqueur traversé l’Achéron (En tweemaal ben ik als overwinnaar de Acheron (de dodenrivier) overgestoken). En zoals Nerval zijn ook Poliphilus, Hakim en Adoniram in laatste instantie overwinnaars, want zij hebben de zoetgeurende eilanden gezien van zuivere liefde en eeuwige schoonheid waar kapitein Cook van droomde. De tijd kan worden overwonnen en de zoekende, verslagen mens vindt in die supranaturalistische wereld de kracht om zijn zoektocht voort te zetten.

Onmiddellijk na het beëindigen van het verhaal neemt Nerval afstand en maakt hij enige beschouwende opmerkingen over de oorsprong ervan en de verschillende tradities. Dat is weer het andere doel waartoe hij dit boek schrijft: bewijzen dat hij genezen is.

In het laatste deel, ‘Beiram’, is hij weer de onderhoudende verslaggever van zijn reis, die komische anekdoten vertelt en beschrijvingen geeft van feesten, van het paleis van de sultan, van de zeden en gewoonten van de Turken en wat niet al. De allerlaatste alinea’s zijn weer die van een brief waarin hij zijn vriend vraagt of dat wijdlopige, van de hak op de tak springende reisverslag hem nog heeft kunnen boeien, maar, zegt hij, juist dat ontbreken van een systeem, die spontaniteit is een bewijs van echtheid: hij heeft het allemaal zelf beleefd en doorvoeld. Het meest heeft hij nog de tolerantie van de Turken bewonderd, het besef dat alle godsdiensten uiteindelijk hetzelfde willen: God dienen.

Moeten we dan nu, zo vraagt hij zich af, na de starheid van het orthodoxe christendom en het atheïsme van de Revolutie alles gaan geloven? Hij vraagt er begrip voor dat hij heiden is geweest met de Grieken, moslim in Egypte, pantheïst bij de druzen en dat hij op zee met de Chaldeeën de sterren heeft aanbeden. Maar dan moeten we toch ook weer denken aan de woorden van een van zijn personages: ‘Wie alles gelooft, heeft geen geloof.’ Ook de Oriënt bleek een droom.

Tijdens zijn leven werd Nerval gewaardeerd als journalist en toneelschrijver, maar door velen (grote schrijvers als Baudelaire daargelaten) toch ook gezien als een merkwaardige figuur die wel erg vaak in het gekkenhuis zat. Veel van zijn werk werd niet begrepen. In een brief die hij aan zijn vader schreef om hem gerust te stellen, zegt hij: ‘Het gaat mij goed, hoewel geheel en al in de toekomst.’ Profetische woorden, want het heeft enige tijd geduurd voordat men zijn werk op de juiste waarde ging schatten. Sainte-Beuve noemde hem nog een letterkundig reiziger, een kwalificatie die de verontwaardiging wekte van Marcel Proust, die in hem juist een van de grootste schrijvers van de negentiende eeuw zag (Contre Sainte-Beuve).

Net als bij Proust is bij Nerval de verstreken tijd niet zozeer historiciteit als wel een innerlijke beleving van verlies, vernietiging. Zoals bij Proust de verloren tijd opnieuw tot leven kan komen langs de weg van de associatie, zo vindt Nerval de verloren tijd terug in zijn dromen en hallucinaties en in de beschrijving van een naar het verleden en de toekomst verwijzende werkelijkheid. De diachronie van verleden, heden en toekomst gaat over in een mystieke synchronie: de tijd voorbij. Voor Nerval hebben zijn dromen en hallucinaties een even grote werkelijkheid als de zogenaamde werkelijkheid van alledag. Ze vormen wat hij zelf een supranaturalisme noemt, een term die door André Breton en zijn groep werd vervangen door surrealisme. Nerval werd zeer door hen bewonderd en zijn invloed is dan ook duidelijk merkbaar, met name in Bretons Nadja.

Maar niet alleen Proust en de surrealisten bewonderden hem. De realiteit als verwijzing, als teken, de poëzie die als het ware het terrein van de werkelijkheid bevloeit en vruchtbaar maakt, dat zijn noties die velen hebben aangesproken en dat nog steeds doen. Dat en natuurlijk zijn fraaie, altijd trefzekere en afwisselende stijl maken van Nerval een schrijver op wie de verwoestende werking van de tijd geen vat heeft.

Hannie Vermeer-Pardoen

Inleiding

Voor een vriend [1]

Oostwaarts

I. Op weg naar Genève

Ik weet niet of je veel belangstelling zult hebben voor de omzwervingen van een toerist die midden in november Parijs achter zich laat. Het is een nogal treurige litanie van tegenslagen, je kunt er slechts een heel armzalige beschrijving van geven, een schilderij zonder horizon, zonder landschap, waarbij je absoluut niets hebt aan de drie of vier schetsen uit Zwitserland of Italië die je voor je vertrek hebt gemaakt, aan de melancholieke dromen over de zee, de vage poëzie van meren, studies van berglandschappen, en heel die dichterlijke flora van door de zon beminde streken die maken dat het de burgers van Parijs zo bitter spijt dat ze nooit verder komen dan Montreuil of Montmorency.

Je komt door Melun, Montereau, Joigny en je dineert in Auxerre; dat is allemaal niet erg opwindend. Maar stel je een onbezonnen reiziger voor, die te wispelturig is om zich erbij neer te leggen de zo ongeveer rechte lijn van de spoorwegen te volgen en zich toevertrouwt aan de min of meer afgeladen diligences die misschien de volgende dag langskomen! Die avontuurlijke kerel laat zonder spijt de snelle Laffitte et Caillard[2] vertrekken die hem naar een goed voorziene table d’hôte had gebracht; hij glimlacht om de ellende van de andere gasten, die de tafel halverwege het diner moeten verlaten, en drinkt rustig een glas met drie of vier stamgasten van het etablissement die nog een uurtje aan tafel kunnen blijven. Tevreden over zijn idee informeert hij ook nog naar wat er in de stad te doen is en laat zich ten slotte meetronen naar het debuut van ene Augustus in Buridan,[3] dat plaatsvindt in het koor van een kerk die als schouwburg dienstdoet.

De volgende dag wordt onze man wakker zoals het hem uitkomt; hij heeft wel voor twee nachten geslapen, zodat de Générale al voorbij is. Waarom zou hij eigenlijk niet weer de Laffitte et Caillard nemen, net als de vorige dag? Hij gaat ontbijten: de Laffitte komt langs en heeft alleen nog maar plaats in de cabriolet.

‘U kunt ook nog met de zakenberliner,’ zegt de hotelier die graag een tevreden klant ziet terugkomen.

De berliner arriveert om vier uur, afgeladen met arbeiders van de zijdefabrieken op weg naar Lyon. Het is een heel vrolijke wagen: er wordt de hele weg gezongen en gerookt; maar hij zit al met twee etages vol reizigers.

Dan hebben we nog de Chalonnaise. ‘En wat is dat dan wel?’ ‘Dat is de oudste van alle Franse diligences. Die vertrekt pas om vijf uur; dan hebt u nog tijd om te lunchen.’

Dat klinkt goed, ik bespreek mijn plaats en twee uur later ga ik in de coupé zitten, naast de koetsier.

Een aardige man; hij zat ook aan de table d’hôte en leek geen haast te hebben. Dat kwam doordat hij wel wist wat hij van zijn wagen kon verwachten!

‘Koetsier, het wegdek in de stad is niet best!’

‘Ach, mijnheer, praat me er niet van! Die lui van de gemeente hebben er net zo veel benul van als... We hebben hun een Engels wegdek voorgesteld, macadam, houten plaveien, een donzen wegdek, maar nee, hoor! Zij hebben liever keien, kinderhoofdjes, wat ze maar te pakken kunnen krijgen om de wagen te laten hotsen en botsen!’

‘Maar, koetsier, nu rijden we op een zandweg en we hobbelen nog net zo als daarstraks.’

‘Daar merk ik niets van, mijnheer... Het komt zeker doordat het paard is gaan draven.’

‘Het paard?’

‘Ja, maar we gaan een ander paard nemen voor de weg omhoog.’

Bij de volgende pleisterplaats stap ik uit om de Chalonnaise, dat product uit een ver verleden, eens goed te bekijken. Die had in een museum niet misstaan, naast haakbussen, kanonnen met stenen kogels en houten drukpersen: de Chalonnaise is misschien wel het enige rijtuig in Frankrijk zonder vering.

Nou, en dan begrijp je het wel; je wordt alleen niet door elkaar geschud als je even aan de riemen van de imperiaal gaat hangen en je zesendertig uur lang oefent in het draven zonder paard, om dan ten slotte om twee uur ’s morgens in Chalon letterlijk op straat gezet te worden in een van de mooiste stortbuien van het seizoen.

De stoomboot vertrekt om vijf uur in de ochtend. Prima. Er is niets open. Ben ik eigenlijk wel in Chalon-sur-Saône?... En als dit nu eens Châlons-sur-Marne is!... Nee, dit is wel degelijk de haven van Chalon-sur-Saône met zijn stenen trappen waarlangs je moeiteloos naar de rivier toe glijdt; de twee concurrerende boten liggen nog vredig naast elkaar, voordat ze het gevecht om de snelheid aangaan; nog kort geleden is een van de twee erin geslaagd de andere tot zinken te brengen.

Het stoomvaartuig loopt al vol met dikke kooplieden, Engelsen, handelsreizigers en de vrolijke arbeiders uit de berliner. Die zijn allemaal op weg naar de tweede stad van Frankrijk; maar ik stap in Mâcon al uit! Mâcon! Dat is dezelfde stad waar ik drie jaar geleden ook al langskwam, maar dat was in een gelukkiger tijd; toen reisde ik zuidwaarts naar Italië, en de meisjes in Zwitserse klederdracht die op de brug geweldige trossen druiven kwamen aanbieden, waren de eerste mooie volksmeisjes die ik sinds Parijs had gezien. En inderdaad, een Parijzenaar heeft er geen benul van wat een mooie boerinnetjes en arbeidsters je tegenkomt in de Midi. Mâcon is een half Zwitserse, half zuidelijke en overigens tamelijk lelijke stad.

Ze lieten me het huis van Lamartine zien, een groot, somber huis; op de heuvel staat een mooie kerk. Een zonnestraaltje bracht een ogenblik de platte daken met hun ronde dakpannen tot leven en deed langs de muren een paar vergeelde wingerdbladeren oplichten; de promenade met haar kale bomen glimlachte nog even in de zon.

De koets naar Bourg vertrekt om twee uur; ik heb Mâcon tot in alle uithoeken bezichtigd; weldra rijden we met een rustig gangetje door het eentonige landschap van Bresse, dat zomers zo schitterend is; dan komen we tegen acht uur aan in Bourg.

Bourg is vooral de moeite waard om zijn kerk, een alleraardigst staaltje van Byzantijnse bouwkunst, als ik het in het donker tenminste goed heb gezien, of anders misschien van die pseudo-renaissancestijl die men in de Saint-Eustache kan bewonderen. Je zult een reiziger wiens botten nog kraken van de tocht in de Chalonnaise, wel vergeven dat hij in de diepe duisternis geen licht heeft kunnen werpen op dit punt van twijfel.

Ik had mijn route goed op de kaart bestudeerd. Wat betreft de middelen van vervoer, met de diligences van Laffitte, met de postkoets, kortom via de officiële weg, had ik me naar Lyon kunnen laten brengen en daar de diligence naar Genève kunnen nemen, maar dat was een geweldige omweg. Ik kende Lyon en Bresse kende ik niet. Ik heb, zoals men dat zegt, de dwarsweg genomen... Is dat ook de kortste weg?

Als het argeloze dagboek van een enthousiaste reiziger van enig belang is voor iemand die kans loopt dat ook te worden, dan moet die toch weten dat er van Bourg geen rechtstreekse verbinding is met Genève. Als je een omweg van achttien mijl in de richting van Lyon maakt en dan weer vijftien mijl terug naar Pont-d’Ain, los je dat probleem op, maar je verliest wel tien uur.

Het is eenvoudiger om van Bourg naar Pont-d’Ain te gaan en daar te wachten op de koets naar Lyon.

‘Dat kunt u doen,’ wordt me gezegd; ‘de koets komt om elf uur langs en dan komt u om drie uur ’s morgens aan.’

Op de genoemde tijd arriveert er een soort rammelkast en vier uur later zet de koetsier me op de grote weg af met mijn bagage aan mijn voeten.

Het regende een beetje; de weg was donker, je zag geen huizen, nergens licht. ‘U moet de weg volgen, steeds maar rechtdoor,’ zei de koetsier vriendelijk. ‘Na ongeveer anderhalve kilometer ziet u een herberg; ze zullen wel voor u opendoen, als ze tenminste niet in bed liggen.’

En het rijtuig rijdt verder in de richting van Lyon.

Ik pak mijn bagage op en mijn hoedendoos... Ik kom bij de herberg die mij is gewezen; ik sta een uur voor de deur te blauwbekken, maar als ik eenmaal binnen ben, is al mijn ellende vergeten...

De herberg van Pont-d’Ain is een waar luilekkerland. Als ik de volgende morgen naar beneden kom, sta ik in een geweldige, grandioze keuken. Er stonden speten te draaien met gevogelte eraan, op fornuizen stonden vissen gaar te stoven. Aan een welvoorziene tafel zaten druk pratende jagers bijeen. De herbergier was een dikke kerel en de herbergierster een stevig vrouwmens, heel vriendelijk alle twee.

Ik maakte me wat zorgen over de diligence naar Genève. ‘Die komt morgen tegen tweeën langs, mijnheer,’ werd me gezegd. ‘O jee!’ ‘Ja, maar vanavond komt de bode nog.’ ‘De post?’ ‘Ja, de post.’ ‘O, nou prima dan.’

Er blijft mij niets anders over dan de hele dag wat rond te lopen. Ik bewonder de buitenkant van de herberg, een bakstenen gebouw met natuursteen aan de hoeken uit de tijd van Lodewijk XIII. Ik bezichtig het dorp dat uit één enkele straat bestaat, vol vee, kinderen en benevelde dorpelingen – het was zondag –: en ik wandel terug langs de loop van de Ain, een schitterend blauwe rivier waarvan de snelle stroom een menigte molens doet draaien.

Om tien uur ’s avonds arriveert de bode. Terwijl hij soupeert, word ik meegenomen om in de loods waar zijn wagen stond mijn plaats aangewezen te krijgen.

Dat was even schrikken! Het was een mandenwagen.

Ja, een eenvoudige mand die op het oude onderstel van een rijtuig hing, uitstekend geschikt voor pakketten en brieven; maar een reiziger was daarin ook niet veel meer dan een pakketje.

Een jonge dame in de rouw, met een betraand gezicht, was met dit onvoorstelbare voertuig uit Grenoble gekomen; ik moest naast haar plaatsnemen.

Het feit dat het schier onmogelijk was om een stevig zitplaatsje te vinden tussen alle pakketten, maakte het onvermijdelijk dat het lot ons met elkaar verbond: de dame droogde haar tranen die hun oorsprong vonden in de dood van een oom in Grenoble. Ze keerde huiswaarts naar Ferney, de streek waar haar familie woonde.

We praatten veel over Voltaire. We reden langzaam vanwege het voortdurende stijgen en dalen. De bode, die zijn rijtuig te min vond om er zelf in te gaan zitten, haalde van beneden de zweep over zijn paard, dat zo af en toe vlak langs het randje van de afrond scheerde.

De Rhône stroomde rechts van ons, op een paar honderd voet beneden de weg; hier en daar zag je tussen de rotsen douaneposten, want aan de andere kant van de rivier ligt de grens met Savoye.[4]

Van tijd tot tijd hielden we even stil in kleine stadjes, in dorpen waar niets te horen was dan de geluiden van dieren die wakker werden als we langskwamen. De bode gooide pakjes naar onzichtbare handen of poten, en dan vertrokken we weer en draafde zijn paardje lustig verder.

Tegen het aanbreken van de dag ontwaarden we vanaf de bergen in de diepte een grote watervlakte die in de verte de horizon doorsneed als een zee: dat was het meer van Genève.

Een uur later dronken we in Ferney een kop koffie in afwachting van de omnibus naar Genève.

Vandaar arriveerde ik, na een reis van twee uur door nog groene landouwen in een bekoorlijke streek, langs tuinen en vrolijke villa’s, in het land van Jean-Jacques Rousseau.

Het eten is tamelijk goed in Genève, en het gezelschap heel prettig. Iedereen spreekt vloeiend Frans, maar met een soort accent dat een beetje aan de uitspraak in Marseille doet denken. De vrouwen zijn heel knap en hebben een soort uiterlijk waardoor je ze makkelijk van anderen onderscheidt. Over het algemeen hebben ze zwart of kastanjebruin haar; maar hun huidskleur is stralend blank en teer; ze hebben regelmatige gelaatstrekken, kleurtjes op hun wangen, mooie ogen en een kalme blik. Het mooist vond ik de vrouwen die niet al te jong waren, of liever gezegd de rijpe vrouwen. Dan zijn hun armen en schouders werkelijk schitterend, maar hun figuur wordt dan wat forser. Het zijn vrouwen zoals Sainte-Beuve ze graag ziet, schoonheden zoals die worden bezongen door de dichters uit het Lake District; en al hebben ze blauwe kousen, daar zitten vast heel fraaie benen in.

1.

Het is niet bekend tot welke vriend Nerval zich richt. Er worden twee namen genoemd: Théophile Dondey (1811-1875), een familielid van Prosper Dondey-Dupré, de uitgever van Nervals vertaling van Goethes Faust, en Théophile Gautier. Maar het is ook goed mogelijk dat het een fictieve vriend betreft. [terug]

2.

Vervoersmaatschappij. [terug]

3.

Bedoeld wordt de Buridan uit La Tour de Nesle van Alexandre Dumas en Gaillardet (1832). [terug]

4.

Savoye werd pas in 1860 Frans grondgebied. [terug]

II. De gezantschapsattaché

[...]