Bij Uitgeverij Van Gennep verschenen van Albert Cohen

De uitverkorene van de heer

Het boek van mijn moeder

Solal

Albert Cohen

Solal

Vertaald uit het Frans door Paul Syrier

e-editie maart 2013, naar de eerste druk november 2012

De Nederlandse vertaling verscheen voor het eerst in 1984 bij uitgeverij Manteau.

Oorspronkelijke titel en uitgave Solal, Gallimard, Parijs 1930

© Editions Gallimard, Parijs 1930

© Nederlandse vertaling 1984 | 2012 Paul Syrier / Uitgeverij Van Gennep

Nieuwezijds Voorburgwal 330, 1012 RW Amsterdam

Ontwerp omslag Léon Groen

ISBN 9789060122129

NUR 302

www.uitgeverijvangennep.nl

Aan haar, ter herinnering

Deel een

I

Oom Saltiël was vroeg wakker geworden. Bij het raam van het duivenhuis, dat hem al vele jaren als onderkomen diende en dwars op het dak van de buiten gebruik gestelde fabriek was geplaatst, schuierde de kleine grijsaard minutieus zijn hazelnootkleurige, geklede jas en zong op oorverdovend luide toon dat de Eeuwige zijn kracht en zijn burcht en zijn kracht en zijn burcht was. Bij tijd en wijle onderbrak hij zijn gezang om de geuren op te snuiven die de maartwind over het eiland Kefalonië voerde. Vervolgens wijdde hij zich weer met gefronste wenkbrauwen aan zijn belangrijke bezigheden. Hij floot van geluk bij de gedachte dat hij over vier uur de gebruikelijke maandagse wandeling met zijn neef zou maken.

Hij maakte zijn wangen nat met water en haalde er zonder verdere plichtplegingen een goed aangezet scheermes overheen. Hij waste zich energiek, kleedde zich met behendige gebaren aan. Ten slotte nam hij zich met geheven vuist welwillend op in de gebroken ruit, bracht zijn kuif van fijn wit haar in model en zette, op de wijze van een duivenhouder, zijn muts van beverbont schuin op zijn hoofd. Op het dak, voor het raam, stond zijn ontbijt. Drie borden. Een olijf, een ui, een blokje kaas. Met een kieskeurig gebaar pakte hij de olijf en at deze met een korst oud brood. Hij floot het Franse volkslied, sprenkelde vervolgens enkele druppels olie op de kaas, at deze, zijn geklede jas met zijn linkerhand beschermend, genietend op en keurde met gesloten ogen de voortreffelijkheid van het aroma. Een vlieg nam plaats op het bord waarop de ui lag. Oom Saltiël gooide de bezoedelde bol de verlaten straat in, sprak de formule ter zegening van het water uit en dronk voldaan en minzaam. Hij goot het water uit de kruik in de palm van zijn hand, bette de beweeglijke en fijne trekken van zijn gezicht, liet zijn handpalm langzaam over de strakke huid glijden, opende zijn ogen weer, herkende de wereld, ademde krachtig in en genietend weer uit, zonder te merken dat zijn geliefde, voor hoogtijdagen bestemde jas rijkelijk was bespat.

‘We zijn zover, heren,’ kondigde de oude kluizenaar aan. ‘Niettemin voel ik enige wroeging dat ik me zo snel heb gewassen. Morgen zal ik me tien minuten lang inzepen, dit beloof ik plechtig. Goed, dat is dan geregeld, ik heb een zuiver geweten. Kom. Ah, ik heb een bloem vergeten, een bloem is een vereiste voor een goed begin van de dag.’ Het heertje draaide zich soepel een halve slag om, boog zich uit het raam, plukte van het dak een toefje jasmijn, dat hij, door zijn knieën zakkend en met opgezette borst, op een van zijn fluwelen revers vastspeldde. Hij bekeek zichzelf in een spiegel en peinsde dat hij vijfenvijftig jaar was, dat hij niets deugdelijks had gedaan in zijn leven, dat zijn veelvuldige, kleurrijke beroepen het een na het ander in rook waren opgegaan, dat zijn prachtige uitvindingen hem geruïneerd hadden en dat hij er nu genoegen mee moest nemen in zijn levensonderhoud te voorzien door, gewapend met een loep en een zeer fijne naald, hoofdstukken uit Deuteronomium in kastanjes of kippenbotjes te graveren. Hij zuchtte en vond vervolgens troost in het bewonderen van zijn goudglanzende donkerbruine sokken en zijn korte broek, die hij de dag tevoren had gestreken.

‘Mijn schoenen, laten we nog een blik op mijn schoenen werpen.’ Volmaakt geluk. De schoenen met gespen kraakten luid en zouden alle bewoners van Kefalonië van hun nieuwheid getuigen.

‘Ik ben natuurlijk niet mooi, maar hoe meer ik naar mezelf kijk, des te meer ik zie dat ik evenmin lelijk ben. Men moet onpartijdig zijn. Aardig gezicht, levendig, open, eerlijk, en niet verstoken van intelligentie en misschien zelfs niet van schalksheid. De rabbijn, mijn zwager, houdt preken tegen me omdat ik me scheer, hij beweert dat het schaamteloos is je naakte aangezicht te tonen. Mijn ziel is even zuiver als de uwe, o zeer schitterende Gamaliel Solal, o zeer verheven opperrabbijn van de Gemeente der Zeven Ionische Eilanden, zetelend op Kefalonië! En als het mij nu eens behaagt er als de Saksers uit te zien wat mijn gezicht betreft? Maar ik wil me niet boos maken. Ah, het geschenk voor de neef van mijn hart, het kleine geschenk. Solal der Solals. Hij heeft dezelfde voornaam als achternaam. Eindelijk begrijp ik waarvoor ik sta. Het is traditie, heren, in deze grote familie. (Eerbiedige grijns naar links voor de Solals en een geringschattende naar rechts voor alle andere families.) Elke tweede generatie heet de eerstgeborene van het familiehoofd Solal der Solals. Dat bevalt me. Ik noem hem Sol. Dat klinkt liefdevoller. De anderen hebben de gewoonte aangenomen hem ook Sol te noemen, hetgeen me allerminst bevalt. Nou ja, niets aan te doen. En wie is de werkelijke vader van dit kind? Dat ben ik, omdat hij van mij meer houdt dan van zijn vader. Aha, heren der Rijkdom, tussen ons beiden gaat het! Saltiël, de eeuwige overwinnaar!’

Na zijn afwezige vijanden het zwijgen te hebben opgelegd verliet hij het vertrek, keerde terug teneinde enkele druppels bergamotessence op zijn zakdoek te sprenkelen, daalde zeer snel de trap weer af en verveelde zich, ieder moment op zijn grote ijzeren horloge kijkend, in de lege straatjes van de joodse wijk.

Saltiël Solal en zijn neef hadden de Jasmijnhelling beklommen en wandelden in de zilveren olijfgaard. Het kind keek met sympathie naar zijn ridicule kleine oom, met die Indiase sjaal die zijn schouders beschermde.

‘Begrijp je, mijn duifje, tien graden boven nul, vandaag de dag zou je denken dat het einde der tijden aangebroken was met zo’n kou,’ zei Saltiël met een tevreden uitdrukking op zijn gezicht.

Een oude man met witte ogen vroeg op declamerende toon om een aalmoes. Tot verrukte ontzetting van zijn oom legde Solal al zijn zilverstukjes in de hand van de blinde. De cipressen stonden op wacht rond de citadel van de vroegere landvoogden. De gladde zee scheidde Solal van mooie levens in verre landen. Het eiland, dat nu aan zijn voeten lag, was stompzinnig van schoonheid.

‘De Koepel,’ presenteerde Saltiël met trotse stem.

Op de in de verte gelegen heuvel, aan de overkant van de baai, zag het gewelfde verblijf van de Solals uit over zee en waakte over het getto van door eczeem aangetaste huizen, dat door kettingen werd gescheiden van het douaneterrein en de haven, waar opgelapte Grieken, trage Albanezen en van vettig vuil glanzende priesters rondwandelden. Solal keek nieuwsgierig naar de christelijke stad met haar piramidevormige krotten, haar op trappen genestelde kerkjes, haar kapelletjes, haar kronkelige straatjes en haar arcadenperspectieven. Honderd meter van hen vandaan klapperde de vlag van het Franse consulaat, waaruit de godin tevoorschijn kwam op wie Solal had gehoopt. De twee kinderen door wie de jonge vrouw werd vergezeld, schreeuwden luid en de jongen wierp een bal naar het meisje, dat tegen Solal glimlachte.

‘Hij kan niet gooien,’ zei de zoon van de rabbijn hardop.

‘In godsnaam, hou je mond,’ fluisterde Saltiël, een bevreesde hand op de zwarte krullen van zijn neef leggend, die zijn weelderige wenkbrauwen fronste en geërgerd een stap opzij deed. ‘Dat is het broertje van de vrouw van de consul. Dat zijn machtige mensen. En dat meisje is de dochter van een Franse senator. Ze verlaten Kefalonië morgen met de boot, die twee kinderen. Je ziet, ik ben op de hoogte. In godsnaam, wees serieus, mijn kind, en vergeet niet dat je morgen dertien jaar wordt.’

Solal keek naar de beide kinderen, die uit een land kwamen dat hij niet kende. Hij verlustigde zich in de gedachte dat Parijs een immense marmeren zaal was, waar gezongen werd door blonde vrouwen als degene die Saltiël vol ontzag groette.

‘Dat is de vrouw van de consul van Frankrijk,’ zei de kleine oom, zijn keel schrapend. ‘Mevrouw de Valdonne. Ze kent me niet. Ik haar evenmin.’

De jonge vrouw riep de kinderen.

‘Aude! Jacques!’

Saltiël zette het op een rennen om Solal in te halen, die zijn pas had versneld. Geaffecteerd-gewichtig kwamen er een paar ooievaars voorbij.

‘Kijk eens, liefje, kijk eens hoe mooi die ooievaars zijn!’

Doch de schoonheid van de gevleugelde dieren vermocht het kwaad niet te bezweren en het kind holde plotseling weg in de richting van de vrouw, op wie het verliefd was sinds het haar tijdens de prijsuitreiking op het Franse lyceum had gezien en die het godin Montpensier noemde. Het liep langs de jurk, hield halt, keek schrikachtig naar het gouden haar en de violette ironie. Mevrouw de Valdonne keek naar het fluwelen kind, legde haar hand op haar collier, waarvan het snoer brak. Er vielen parels. Solal bukte zich; hij pakte de twee korrels en hield ze haar glimlachend voor op zijn uitgestoken hand; plotseling veranderde hij echter van gedachten, sloot zijn hand, hield de buit bij zich en holde naar zijn verbijsterde oom. Hij raapte een steen op en mikte op het meisje, dat op het roepen van mevrouw de Valdonne ten slotte was komen aanrennen.

‘Je bent gek! Wat is er gebeurd? Heb je iets tegen de vrouw van de consul gezegd? En waarom wil je die kleine Aude doden?’

‘Ik had zin om te spelen,’ zei Solal met een zoet lachje.

Thuisgekomen veinsde hij de hele middag onder de ogenschijnlijk diepzinnige en onderzoekende blikken van zijn oom de ‘Verhandeling over de Zegeningen’ te lezen. Hij had haar twee parels afgenomen en ze had niet durven protesteren. Zou ze zich komen beklagen? Zoals ze hem aangekeken had. Misschien hield ze ook wel van hem. Een naakte vrouw. Hij bloosde.

Met moeite zijn lachen inhoudend kwam de janitsaar van de rabbijn de oom een lang, rechthoekig en met bloemetjes versierd stuk geschept papier brengen. Saltiël meende, teneinde er gewichtiger uit te zien, een ijzeren bril te moeten opzetten waarvan de bekraste glazen zijn vlijmscherpe blik vertroebelden. Hardop las hij:

Visitekaart van Meester Pinhas Solal

Der Solals, afkomstig uit het Gezegende Frankrijk

Doch sinds Eeuwen in Ballingschap Helaas

In Kefalonië, Grieks Eiland in de Ionische Zee

Frans Staatsburger, Papieren in Orde

Bijgenaamd Erewoord

Ook genoemd Mangeclous, de Spijkervreter, Zeer Eminent

Hoogleraar

in het Recht Handig Advocaat

Doctor in de Rechten en niet-gediplomeerd Arts

Stelt uitstekende Contracten en

Verdraaide Overeenkomsten op

Waar Ge u niet meer uit Redt!

Ook wel genaamd Degene die Processen

Compliceert Die op zekere dag een Houten Deur

Gevangen heeft laten zetten Men vindt Hem

Gezeten op de Treden van de Verschillende

Tribunalen tussen Zes en Elf uur

Des Morgens de grootste Adviseur in Juridische Zaken

van Kefalonië Oprecht Man Aan Betalingen

in Contanten wordt de Voorkeur gegeven De Onwetenden

leggen we Hier deze Elegante uitdrukking uit In

Contanten betekent Geld Maar ook Voedsel wordt

Aanvaard Des Nachts vindt men Hem Thuis en Hij

Belast Zich ook met andere Zaken Hij had Gediplomeerd

Kunnen zijn als Hij Zich dit Verwaardigd had maar Hij

Heeft het Zich niet Verwaardigd Deze Kaart niet vernietigen Daar hij Vreselijk Veel Goud en Zilver heeft gekost.

Voorafgegaan door zijn gehoest, waarvan de echo’s weerkaatst werden in de talrijke spelonken van zijn tuberculeuze en taaie longen betrad de valse advocaat Mangeclous het vertrek, gevolgd door twee vrienden, Salomon en Mattathias. Met gespreide blote voeten liet hij zijn enorme handen – niets dan botten, haren en aderen – kraken, knoopte zijn zwarte geklede jas dicht, hief zijn hoge hoed, zette een ganzenveer achter zijn oor goed, glimlachte zinloos sardonisch en vroeg de opperrabbijn te spreken: het was dringend.

De lange en broodmagere Mangeclous, ook wel Bey der Leugenaars en Vader van het Vuil genoemd, was een handig en berooid man, wiens honger en dorst in alle havens aan de Middellandse Zee befaamd waren. De Kefaloniërs noemden hem bovendien nog Kapitein der Winden, aldus zinspelend op een fysiologische merkwaardigheid waarop Mangeclous nogal trots was. Hij bezat een reële juridische ontwikkeling, maar de handelaren vreesden een beroep op zijn talenten te doen omdat hij er, uit liefde voor de kunst, te zeer behagen in schepte zijn processen te compliceren. Hij was bezocht met talrijke dochters, die hij uit jaloezie nooit de deur uit liet gaan, en met een vrouw die hij in goed vertrouwen iedere vrijdagochtend sloeg teneinde haar te straffen voor de overtredingen die ze waarschijnlijk had begaan of die ze de komende jaren zou begaan. (‘Ik houd van rechtvaardigheid,’ zei hij gewoonlijk bij het begin van deze wekelijkse ceremonie.)

Mangeclous had ontelbare beroepen. Hij had zich een briljante reputatie als arts verworven en had de medicinale eigenschappen van de meeste soorten groente en fruit in verzen neergelegd. (‘De ui geeft meer zaad en kalmeert de darmen/Voor een losse tand overtreft niets zijn erbarmen’.) Over planten waarover hij niets te melden had zei hij onveranderlijk: ‘Kalmeert de winderigheid en zet aan tot urinevorming.’ Bovendien was hij oogarts, schoenlapper, gids, sjouwer, banketbakker, huisbewaarder, leraar Provençaals en dansleraar, gitarist, tolk, deskundige, stoelenmatter, kleermaker, glazenier, geldwisselaar, getuige bij ongelukken, uitdrager, opvoeder, specialist, schilder, veearts, universeel woekeraar, hondendokter, improvisator, zetter van vreselijke laatkoppen, cantor in de synagoge, besnijder, matzedoorboorder, kaartlegger, piloot, bankroetier, makelaar in gedane zaken, goochelaar, bedelaar van sublieme allure, tandarts, organisator van serenades en schakingen, fluitspeler, doodgraver, peukenraper, gaarder van valse militaire belastingen bij doorschijnende en sprakeloze negentigjarigen, privédetective, pamflettist, talmoedrepetitor, scheerder, olieververser, ingeschrevene bij diverse ondersteuningsfondsen, meikeververdelger, lijkaanzegger, visser met dynamiet, schuldeiser van failliete handelaren, handelaar in echte valse sieraden en in huwelijken, toediener van opwekkende middelen aan paarden, mottenverdelger en bezoldigd verteller van lustige verhalen. Overigens een uitnemend mens en zeer liefdadig als hij zich dat kon veroorloven.

Twee weken voordien en vierentwintig uur lang was hij bankier geweest. Als vennoot van Saltiël had hij de ‘Ambulante en Oostelijke Discontobank NV’ opgericht. In enkele uren had hij het geringe bezit van Saltiël erdoor gejaagd aan notariskosten en de gecompliceerde teboekstelling van duistere en zinloze associatiecontracten. Eén gouden louis d’or was in bezit van Saltiël gebleven. De twee vennoten hadden deze in een glazen kistje gedeponeerd – het hoofdkantoor van de Bank – dat Mangeclous aan een schouderriem over zijn rug droeg. De volgende dag was de valse advocaat zich echter al gaan ergeren aan het lage tempo waarin de zaken zich ontwikkelden: hij had ontbinding van de naamloze vennootschap geëist, op snijdende toon zijn vennoot om rekening en verantwoording gevraagd en de verdeling van het maatschappelijk kapitaal verlangd.

Mangeclous was vindingrijk. Zo had hij bijvoorbeeld de gewoonte in het geheim alle kinderen van Kefalonië te voorspellen dat ze op zekere dag miljonair zouden zijn. Hij spoorde ze aan zich zijn profetie in het oor te knopen en zich hem te herinneren wanneer ze eenmaal welvarend zouden zijn. Al zijn hoop vestigend op de waarschijnlijkheidsrekening legde hij zodoende de basis voor rente-inkomsten in de toekomst en volgde met gespannen aandacht de intellectuele en commerciële ontwikkelingen van zijn toekomstige jonge beschermers die hem, als de dag daar was, zeker van hun erkentelijkheid zouden weten te getuigen. Soms gaf hij zelfs enkele centimes ten geschenke aan een bijzonder getalenteerde kleuter, in ruil voor een schuldbekentenis van twintigduizend drachmen, betaalbaar over twintig jaar en in het geval dat de kleine ondertekenaar van de promesse miljonair zou worden. Soms verhandelde hij deze hypothetische waardestukken en had met dit doel een soort Beurs van de Hoop gesticht. Als de jonge debiteur in kracht en intelligentie groeide, verkocht Mangeclous, onophoudelijk op de huid gezeten door zijn schuldeisers, het door de favoriet ondertekende stuk met een formidabele doch ontoereikende winst. Genoeg gepraat over Mangeclous.

‘Waarom heb jij een visitekaartje nodig om hier binnen te gaan?’ vroeg Saltiël hem.

‘Dat is de nieuwe mode onder de advocaten van Marseille,’ zei Mangeclous, een in olie gedrenkt en met knoflook ingewreven pond brood verorberend. ‘Maar laten we dit rusten, ik moet de rabbijn spreken en hem kond doen van een schitterend feit. Schitterend!’ Hij draaide krullen in de haren die uit zijn oren groeiden, wreef over zijn koortsige wangen en richtte zijn schreden naar de kamer waar de rabbijn beraadslaagde met een van diens collega’s uit Bagdad.

‘Het is waarlijk het einde van de wereld dat wij komen verkondigen!’ zei de dikke kleine Salomon nog buiten adem.

‘Ja!’ zei de zuinige Mattathias slechts.

De janitsaar Michaël, de gemoedelijke bullebak, die meer had gedronken dan gewoonlijk, kneep, een Turkse melodie neuriënd, in de mollige arm van Salomon. Daarna, trots op zijn vette stem die voor hemzelf als kwijnend gold, streek hij zijn stevige galante snor glad, legde zijn massieve vuist op een van de ingelegde pistolen die zich ter hoogte van de band van zijn knierokje bevonden en spande zijn op dikke koorden lijkende nekspieren.

‘Ik vraag me af, Mangeclous,’ zei Saltiël, in het geheel niet onder de indruk van de uitingen van vervoering en de overdrijvingen, waaraan hij gewend was, ‘ik vraag me af of het mogelijk is om, als je een schuld hebt in Ottomaans geld, deze te voldoen in Franse Napoleons tegen de tijdens de ondertekening van het contract geldende koers als dit uit de zeventiende eeuw stamt en in het Barbarijse land is gesloten.’

Hij merkte echter op dat Mangeclous verdwenen was. Salomon bleef een niet nader omschreven einde van de wereld aankondigen.

‘Wat is er toch aan de hand, potverhierendaar? Spreek,’ zei Saltiël, zijn handen naar de vuurpot uitstekend.

‘O, laat me toch los, Michaël,’ riep Salomon uit. ‘Wat vind je er toch leuk aan me te kwellen, mij, je vriend, mij, een zoon van het oude volk, die zich niet kan verdedigen? Jij bent sterk en groot en ik ben zwak en klein. Welk genoegen doet het je toch? Ik houd er niet van geknepen te worden en ik houd er niet van omdat het pijn doet,’ voegde hij er op resolute toon en met zijn gewone gezonde verstand aan toe. ‘Moet ik spreken, oom? Dan zal ik spreken. Nu dan. Mangeclous, die banden onderhoudt met de tolk van het consulaat van Frankrijk, heeft zojuist gehoord dat de vrouw van de consul morgen een bezoek aan onze heer rabbijn zal brengen. En natuurlijk zijn we dus zo snel we konden hierheen gegaan.’

Solal sloeg snel de bladzijden van de Talmoed om. Natuurlijk kwam ze zich beklagen over de diefstal van de parels. Des te beter; dan zou hij haar terugzien. Oom Saltiël trok het opperbevelhebbersgezicht dat een dergelijk nieuwtje verdiende.

‘Ga door, beste Salomon.’

Maar meer wist Salomon niet te vertellen. In de keuken weerklonken kreten. Fortunée, het oudste dienstmeisje, dat door haar gevorderde leeftijd van haar geestelijke vermogens was beroofd, had zich bij het vernemen van de ophanden zijnde komst van de Frankische, bij het raam opgesteld en brulde, haar haar losknopend: ‘Help, mannen van Juda, ze vermoorden ons!’

Eindelijk kwam Mangeclous terug. Saltiël frummelde aan de gouden ring in zijn rechteroor, stak twee vingers in zijn vest en wachtte. De valse advocaat wilde echter niets onthullen en beweerde, om zijn vriend een beetje te vernederen, dat de rabbijn hem had opgedragen te zwijgen. Hij zei tegen Solal dat zijn vereerde heer vader hem verwachtte.

Gamaliel Solal gedroeg zich als gebruikelijk tegen zijn zoon en vroeg hem, misschien met het oog op de collega uit Bagdad, het exegesewerkstuk voor te lezen dat hij hem ter voorbereiding had opgedragen. Rachel Solal, een vet larveachtig schepsel dat moeilijk bewoog en wier valse ogen schitterden van angst of van begeerte, keek beurtelings naar haar man en haar zoon. Solal gehoorzaamde en las met neutrale stem. Soms ging, onder de franje van zijn immense opkrullende wimpers, die wel leken te zijn geverfd, zijn blik van zijn vader naar zijn moeder, pogend hun gedachten te raden en de walgelijke beelden verdringend van zijn vader en zijn moeder in het nachtelijk bed.

‘Je hebt je werk minder slecht gedaan dan gewoonlijk,’ zei Gamaliel. In werkelijkheid vond hij de Talmoedstudie van zijn zoon bewonderenswaardig. Hij stelde Solal enkele vragen over casuïstiek, onderwijl afkeurende blikken werpend op de enorme collega uit Bagdad, die, uit bescheidenheid, zijn pruilende oogleden over zijn nadenkende oogbollen had neergeslagen, terwijl hij de antwoorden registreerde en in zichzelf zijn zoon superieur verklaarde aan de zoon van Gamaliel. Solal antwoordde voorzichtig en scherpzinnig, denkend aan het schandaal dat de komst van mevrouw de Valdonne zou veroorzaken. Of kwam ze misschien slechts uit liefde voor hem en niet om te klagen? Later zou hij haar ontvoeren, die vrouw, en zou hij haar meenemen naar Italië! Maar wat deed je precies met een naakte vrouw? Hij bloosde weer en beet op zijn donkere lip.

II

[...]