Verschenen bij Uitgeverij Van Gennep van Denis Diderot

Filosofische gedachten. Over geloof en ongeloof

Filosofische gesprekken

Denis Diderot

Filosofische gesprekken

Vertaald uit het Frans door Hannie Vermeer-Pardoen

e-editie april 2013, naar de eerste druk oktober 2012

Zie de verantwoording achter in dit boek voor informatie over de gebruikte oorspronkelijke uitgaven.

© Nederlandse vertaling, 2012 Hannie Vermeer-Pardoen /
Uitgeverij Van Gennep

Nieuwezijds Voorburgwal 330, 1012 RW Amsterdam

Ontwerp omslag Léon Groen

ISBN 9789060122785 | NUR 740

www.uitgeverijvangennep.nl

Gesprek van een vader met zijn kinderen

of

Over het gevaar je boven de wet te stellen

Mijn vader,[1] een man met een groot inzicht, maar ook een gelovig man, stond in zijn provincie bekend om zijn onkreukbaarheid. Meer dan eens werd hij gekozen om tussen zijn medeburgers te bemiddelen; en vreemden die hij niet kende, vertrouwden hem dikwijls de uitvoering van hun laatste wil toe. Bij zijn dood treurden de armen om hem. Tijdens zijn ziekte sprak groot en klein de hoop uit dat hij beter zou worden. Toen men vernam dat zijn einde naderde, was heel de stad bedroefd. Zijn beeld zal me altijd bijblijven; ik zie hem nog zo zitten in zijn leunstoel, in die rustige houding en met die serene uitdrukking op zijn gezicht. Het is alsof ik hem nog hoor praten. Dit is het verhaal over een van onze avonden en het staat model voor de manier waarop we alle avonden doorbrachten.

Het was winter. We zaten om hem heen voor de open haard, de weleerwaarde,[2] mijn zuster en ik. Naar aanleiding van een gesprek over de nadelen van roem zei hij tegen mij: ‘Zoon, we hebben allebei in de wereld kabaal gemaakt met het gereedschap dat we hanteren, maar wel met dit verschil dat het kabaal dat jij met het jouwe veroorzaakte, jou zelf je rust ontnam, terwijl het kabaal dat ik met het mijne maakte, anderen van hun rust beroofde.’ Na dat grapje, het doet er niet toe of u het een leuk grapje vindt of niet, verzonk de oude smid in gepeins, waarbij hij ons heel aandachtig aankeek, en de weleerwaarde zei: ‘Waar denkt u aan, vader?’

‘Ik zit te denken dat bekendstaan als een fatsoenlijk mens, en beter kun je je eigenlijk niet wensen, risicovol is, zelfs voor iemand die dat verdient.’ Vervolgens voegde hij daar na een korte pauze aan toe: ‘Ik huiver nog als ik eraan denk... Geloof het of niet, kinderen, maar eenmaal in mijn leven heb ik op het punt gestaan jullie te ruïneren; jazeker, jullie totaal te ruïneren.’

DE WELEERWAARDE: Hoe dat zo?

MIJN VADER: Hoe dat zo? Kijk... Maar voordat ik begin (zei hij tegen zijn dochter), zuske, doe mijn kussen wat hoger, want het is te laag gezakt; (tegen mij) en sla jij de panden van mijn kamerjas over elkaar, want het vuur brandt aan mijn benen... Jullie hebben allemaal de pastoor van Thivet[3] gekend.

MIJN ZUSTER: Die brave oude priester die op zijn honderdste nog elke morgen vier mijl liep?

DE WELEERWAARDE: Die toen hij honderdenéén was, stierf na het vernemen van de dood van een broer, die bij hem woonde en die negenennegentig was?

MIJN VADER: Diezelfde.

DE WELEERWAARDE: Nou, en wat was er met hem?

MIJN VADER: Wel, zijn erfgenamen, allemaal arme sloebers die over ’s heren wegen en door de dorpen zwierven of die in de kerkportalen zaten te bedelen, stuurden me een machtiging die me het recht gaf om ter plekke de spullen van hun familielid, de overleden pastoor, veilig te stellen. Hoe kon ik armelui een dienst weigeren die ik verscheidene welvarende families wel had bewezen? Ik ging naar Thivet; ik haalde de plaatselijke autoriteiten erbij; ik liet de boel verzegelen en wachtte de komst van de erfgenamen af. Het duurde niet lang of ze kwamen eraan; ze waren met zijn tienen of twaalven. Het waren vrouwen zonder kousen, zonder schoenen en bijna zonder kleren aan hun lijf, die kinderen in versleten schorten tegen hun borst gedrukt hielden; in lompen gehulde oude mannen, die zich daarheen hadden gesleept met op hun schouder, aan een stok, een oude lap waarin zich een hoopje vodden bevond: een beeld van afgrijselijke armoede. Jullie kunnen je dus wel voorstellen hoe blij die erfgenamen waren bij het vooruitzicht dat ze elk recht hadden op zo’n tienduizend francs, want zo te zien kon de erfenis van de pastoor wel eens minstens honderdduizend francs bedragen. De zegels worden verbroken. Ik ben de hele dag bezig met het inventariseren van de boedel. Het wordt avond. De arme sloebers trekken zich terug; ik blijf alleen achter. Ik wilde hen zo snel mogelijk in het bezit stellen van het hun toekomende deel, hen naar huis sturen en weer terugkeren tot waar ik zelf mee bezig was. Onder het bureau stond een oude kist, zonder deksel en helemaal vol met allerlei paperassen; het waren oude brieven, kladjes van antwoorden, verlopen kwitanties, weggegooide reçuutjes, betaalde rekeningen en andere dergelijke waardeloze papieren; maar in zo’n geval lees je alles en je slaat niets over. Ik was bijna klaar met die vervelende inspectie, toen ik op een tamelijk lange tekst stuitte; en die tekst, weet je wat dat was? Een testament! Een testament ondertekend door de pastoor! Een testament dat zo oud was dat de executeurs-testamentair die hij daarin aanstelde al twintig jaar dood waren! Een testament dat de armoedzaaiers die om mij heen lagen te slapen onterfde, en de Frémins, die rijke uitgevers in Parijs die jij natuurlijk wel zult kennen, tot algemene erfgenamen benoemde. Ik hoef jullie niet te vertellen hoe verbaasd ik was en hoe treurig me dat stemde; want wat moest ik met dat document beginnen? Het verbranden? Ja, waarom eigenlijk niet? Was het niet in alle opzichten verwerpelijk? En dan de plek waar ik het had gevonden, de waardeloze papieren waar het tussen lag en waarmee het op één hoop gegooid kon worden, waren die geen overtuigend bewijs van de ongeldigheid, om nog maar niet te spreken van de weerzinwekkende onrechtvaardigheid van dat testament? Dat zei ik bij mezelf, en denkend aan de verslagenheid van deze arme, van hun erfenis beroofde lieden wier hoop de bodem was ingeslagen, hield ik het testament steeds dichter bij het vuur; maar vervolgens werden deze eerste gedachten doorkruist door nieuwe overwegingen. Op de een of andere manier bekroop me de angst om me te vergissen bij mijn beslissing in zo’n belangrijke zaak, ik was niet zeker of ik het wel bij het rechte eind had, ik vreesde dat ik liever luisterde naar de stem van het medelijden die zich diep in mijn hart verhief, dan naar die van de rechtvaardigheid, en dat hield me ineens tegen. Ik bracht de nacht door met te overleggen wat ik moest doen met dit onrechtvaardige document, dat ik een aantal keren boven de vlammen hield, aarzelend of ik het zou verbranden of niet. Ik besloot tot het laatste; een minuut eerder of later had ik misschien voor het tegengestelde gekozen. In opperste verwarring meende ik dat het verstandig zou zijn om raad te vragen aan een wijs man. Bij het krieken van de dag stijg ik te paard; ik begeef me in allerijl naar de stad; ik rijd voorbij de deur van mijn huis zonder naar binnen te gaan; ik stijg af bij het seminarie waar toen de paters van het Oratoire woonden, onder wie er een was die zich onderscheidde door zijn juiste oordeel en zijn vrome levenswijze: dat was pater Bouin, die in het diocees bekendstond als een groot casuïst.

Tot zo ver was mijn vader gekomen met zijn verhaal, toen dokter Bissei binnenkwam: hij was tegelijk huisvriend en huisarts. Hij informeerde naar de gezondheid van mijn vader, voelde zijn pols, voegde iets toe aan en haalde iets af van zijn dieet, pakte een stoel en begon met ons te praten.

Mijn vader vroeg hem om het laatste nieuws over een paar van zijn patiënten, onder anderen over de oude schurk van een rentmeester van een zekere Mésangère, oud-burgemeester van onze stad. Die rentmeester had de administratie van zijn werkgever in de war geschopt en verbrand, had in zijn naam geld geleend, zijn waardepapieren zoekgemaakt, zich kapitaal toegeëigend, had een ontelbaar aantal boevenstreken uitgehaald die voor het merendeel bewezen waren, en stond op het punt een smadelijke straf, ja, misschien wel de doodstraf te moeten ondergaan. Die zaak hield toen de hele provincie bezig. De dokter zei dat het heel slecht met hem ging, maar dat hij de hoop om hem te genezen nog niet had opgegeven.

MIJN VADER: Daarmee bewijst u hem een heel slechte dienst.

IK: En het is ook verkeerd.

DOKTER BISSEI: Verkeerd! En waarom dan wel?

IK: Omdat er zo veel slechte mensen hier op aarde zijn dat je degenen onder hen die willen vertrekken, niet moet tegenhouden.

DOKTER BISSEI: Het is mijn werk om hem te genezen, niet om over hem te oordelen; ik zal hem genezen, want dat is mijn vak; daarna zal de rechter hem doen hangen, want dat is zijn vak.

IK: Maar, dokter, er ligt een gemeenschappelijke taak voor alle goede burgers, voor u en voor mij, namelijk om naar ons beste vermogen te werken voor het welzijn van de publieke zaak; en ik heb de indruk dat die niet gediend is met het redden van een misdadiger van wie ze door de wet meteen daarna zal worden verlost.

DOKTER BISSEI: En wie heeft het recht om hem tot misdadiger te bestempelen? Is dat aan mij?

IK: Nee, dat doen zijn daden.

DOKTER BISSEI: En wie heeft het recht om een oordeel te vellen over zijn daden? Heb ik dat recht?

IK: Nee, maar staat u mij toe, dokter, dat ik de stelling enigszins verander door te veronderstellen dat de misdaden van de patiënt algemeen bekend zijn. U wordt bij hem geroepen; u haast u erheen, doet de gordijnen open en herkent Cartouche of Nivet.[4] Gaat u Cartouche of Nivet dan beter maken?...

Na een ogenblik geaarzeld te hebben antwoordde dokter Bissei vol overtuiging dat hij hem zou genezen; hij zou de naam van de patiënt vergeten en zich alleen bezighouden met de aard van de ziekte; dat was het enige waarover hij mocht oordelen, en als hij ook maar één stap verder ging, was het einde zoek; het zou betekenen dat, als aan het schrijven van een recept een onderzoek naar de levenswandel van de patiënt moest voorafgaan, een mensenleven zou gaan afhangen van onwetendheid, hartstocht en vooroordeel. ‘Wat u zegt over Nivet, zou een jansenist zeggen over een molinist en een katholiek over een protestant. Als u me weghoudt bij het bed van Cartouche, zal een fanaticus me weghouden bij het bed van een atheïst. Het is al moeilijk genoeg om de juiste dosis van een medicijn vast te stellen zonder dat je, voordat je dat medicijn mag toedienen, ook nog moet bepalen hoe slecht iemand is...’

‘Maar, dokter,’ antwoordde ik, ‘als die misdadiger, na die mooie behandeling van u, al meteen van zijn genezing gebruik maakt om uw vriend te vermoorden, wat zegt u dan? Met uw hand op uw hart: zult u er dan geen spijt van hebben dat u hem hebt genezen? Zult u niet vol bitterheid uitroepen: Waarom heb ik hem geholpen! Waarom heb ik hem niet laten sterven! Is het niet genoeg om de rest van uw leven te vergiftigen?’

DOKTER BISSEI: Vast en zeker! Ik zou worden verteerd door verdriet, maar ik zou geen spijt hebben.

IK: En wat voor berouw zou u kunnen hebben, als u een dolle hond, ik zeg niet had gedood, want daar gaat het niet om, maar vanzelf had laten doodgaan? Luister, dokter, ik durf wat verder te gaan dan u; ik laat me niet tegenhouden door loze argumenten. Ik ben dokter. Ik kijk naar mijn patiënt; terwijl ik naar hem kijk, herken ik in hem een misdadiger en dan zeg ik hem dit: ‘Ellendeling, zorg maar dat je gauw doodgaat; dat is nog de beste oplossing, voor jou en voor iedereen. Ik weet wel wat er moet gebeuren om die pijn in je zij waar je zo’n last van hebt te verhelpen, maar ik ga daar echt niets aan doen; ik heb niet zo’n hekel aan mijn medeburgers dat ik je weer naar hen toe laat gaan en mezelf voor altijd de treurige gedachte bezorg dat ik je nog meer misdaden heb laten begaan. Ik word niet je medeplichtige. Als iemand je in zijn huis zou verbergen, werd hij gestraft, en moet ik dan vinden dat iemand die jou het leven redt onschuldig is? Dat kan niet. Als iets me spijt, dan is het dat ik je de terechtstelling bespaar door je vanzelf dood te laten gaan. Ik ga geen moeite doen om het leven te redden van een man die ik uit hoofde van het natuurlijke rechtsgevoel, het welzijn van de gemeenschap en het heil van mijns gelijken bij de politie moet aangeven. Sterf, en laat niemand zeggen dat er dankzij mijn kunde en mijn goede zorgen nog een onmens extra in leven is.’

DOKTER BISSEI: Dag, vadertje. Pas op, minder koffie na het diner, denk erom.

MIJN VADER: Ach, dokter, het is zo lekker, een kopje koffie!

DOKTER BISSEI: Maar dan toch in ieder geval met heel veel suiker.

MIJN ZUSTER: Maar, dokter, suiker verhit.

DOKTER BISSEI: Onzin! Vaarwel, filosoof!

IK: Nog even, dokter. Galenus, die leefde tijdens de regering van Marcus Aurelius en die zeker geen alledaags man was, hoewel hij in dromen, in amuletten en in hekserij geloofde, zegt met betrekking tot zijn voorschriften over de manier om pasgeborenen in leven te houden: ‘Mijn voorschriften zijn bestemd voor de Grieken en de Romeinen en voor allen die hun voetsporen volgen op de weg der wetenschappen. Wat de Germanen en de overige barbaren betreft, die hebben er niet meer recht op dan de beren, everzwijnen, leeuwen en andere verscheurende dieren.’[5]

DOKTER BISSEI: Dat wist ik. U zit er allebei naast; Galenus omdat hij die absurde uitspraak heeft gedaan; u omdat u zich erop beroept. U zou er niet zijn geweest met uw lof voor of uw kritiek op Galenus, als de natuur geen andere geheimen had gekend dan de zijne om de kinderen van de Germanen in leven te houden.

IK: Tijdens de laatste pestepidemie in Marseille...[6]

DOKTER BISSEI: Nou, gauw dan, want ik heb haast.

IK: Er waren boeven die al plunderend de huizen binnendrongen en die gebruik maakten van de algehele verwarring om zich te verrijken door allerlei misdaden te plegen. Een van die misdadigers kreeg de pest en werd herkend door een van de doodgravers die door de politie belast waren met het weghalen van de lijken. Die mensen kwamen en gooiden de lijken op straat. De doodgraver kijkt de misdadiger aan en zegt: ‘O, ben jij het, ellendeling?’ en tegelijkertijd pakt hij hem bij zijn voeten en sleept hem naar het raam. De misdadiger schreeuwt tegen hem: ‘Ik ben niet dood.’ De ander antwoordt: ‘Zo goed als dood’, en gooit hem meteen uit het raam van de derde verdieping. Wees ervan overtuigd, dokter, dat de doodgraver die zo rap met die pestlijder afrekende, in mijn ogen minder schuldig is dan een knappe arts zoals u, die hem zou hebben genezen; en ga nu maar weg.

DE DOKTER: Beste filosoof, ik bewonder uw intelligentie en uw geestdrift zo veel u maar wilt; maar uw moraal zal nooit de mijne zijn, noch die van de weleerwaarde, wed ik.

DE WELEERWAARDE: Die weddenschap wint u.

Ik stond op het punt de weleerwaarde tot rede te brengen, maar mijn vader richtte het woord tot mij en zei met een glimlach: ‘Je pleit tegen je eigen zaak.’

IK: Hoe dat zo?

MIJN VADER: Je wilt de dood van die schurk van een rentmeester van La Mésangère, nietwaar? Nou, laat de dokter dan zijn gang gaan. Wat fluister je daar?

IK: Ik zei dat Bissei nooit het opschrift zal verdienen dat de Romeinen na de dood van Adrianus VI boven de deur van diens arts plaatsten: Voor de bevrijder van het vaderland.[7]

MIJN ZUSTER: En als hij de arts van Mazarin was geweest, zou hij na de dood van die minister niet, zoals Guénaut,[8] de voermannen hebben laten zeggen: Kameraden, laten we meneer de dokter even doorlaten, want hij is zo vriendelijk geweest om de kardinaal voor ons aan zijn end te helpen.

Mijn vader glimlachte en zei: ‘Waar was ik ook alweer met mijn verhaal?’

MIJN ZUSTER: U was bij pater Bouin.

MIJN VADER: Ik leg hem de zaak uit. Pater Bouin zegt: ‘Niets is meer prijzenswaardig, mijnheer, dan het gevoel van medelijden voor deze ongelukkige erfgenamen dat zich van u heeft meester gemaakt. Vernietig het testament en help hen, daar kan ik mij in vinden, maar wel op voorwaarde dat u de legataris het exacte bedrag teruggeeft dat u hem hebt onthouden, niet meer en niet minder.’ Maar ik krijg een koude rug. De dokter heeft de deur zeker open laten staan; zuske, ga die even dichtdoen.

MIJN ZUSTER: Ik ga al, maar ik hoop wel dat u niet verder gaat voor ik terug ben.

MIJN VADER: Dat spreekt vanzelf.

Mijn zuster, die een tijdje op zich had laten wachten, verscheen weer en zei een beetje verstoord: ‘Dat komt door die gek die twee bordjes aan zijn deur heeft gehangen met op het ene: Huis te koop voor 20.000 francs of te huur voor 1.200 francs per maand zonder huurcontract; en op het andere: voor één jaar 20.000 francs te leen tegen 6 procent.

IK: Een gek, zus? En als het nu eens één bordje was waar jij er twee ziet, en het bord met te leen slechts de vertaling was voor het bordje te huur? Maar genoeg hierover, laten we terugkeren naar pater Bouin.

MIJN VADER: Pater Bouin voegde eraan toe: ‘En wie heeft u het recht gegeven om iemands daden te belonen of te vergelden? Wie heeft u het recht gegeven om de bedoelingen van een dode te interpreteren?’

‘Maar, pater Bouin, en die kist dan?’

‘Wie heeft u het recht gegeven om uit te maken of dat testament bewust was weggegooid of dat het per ongeluk zoek was geraakt? Is zoiets u niet ook wel eens overkomen en hebt u nooit onder in een prullenbak een kostbaar document teruggevonden dat u daar per vergissing in had gegooid?’

‘Maar, pater Bouin, de datum en de onrechtvaardigheid van dat document dan?’

‘Wie heeft u het recht gegeven om een uitspraak te doen over de onrechtvaardigheid of de rechtvaardigheid van deze akte en de algehele nalatenschap als een onwettige schenking te beschouwen en niet als een terugbetaling of als een andere wettige transactie die u eventueel zou kunnen bedenken?’

‘Maar, pater Bouin, en die directe, arme erfgenamen dan en die verre, rijke zijtak?’

‘Wie heeft u het recht gegeven om af te wegen wat de overledene schuldig was aan zijn verwanten, die u niet kent, en aan de erfgenamen, die u evenmin kent?’

‘Maar, pater Bouin, en de brieven van de legataris dan, die de overledene niet eens de moeite had genomen te openen!...’

Ik was vergeten jullie te vertellen dat er in de hoop paperassen waartussen ik dat noodlottige testament vond, twintig, dertig, ik weet niet precies hoeveel brieven lagen van de Frémins, allemaal nog verzegeld.

‘Er helpen geen kist, geen datum, geen brieven, geen pater Bouin, geen als en geen maar aan,’ zei pater Bouin. ‘Niemand heeft het recht om de wet te overtreden, in de gedachten van een overledene te treden en over de bezittingen van iemand anders te beschikken. Als de Voorzienigheid heeft besloten de erfgenamen te straffen, of de legataris of de overledene, want we weten niet wie, door het feit dat het testament toevallig bewaard is gebleven, dan moet dat testament gehandhaafd worden.’

Na een zo duidelijke, zo nauwkeurig omschreven beslissing van de intelligentste geestelijke die we hadden, bleef ik verbijsterd en trillend achter, denkend over wat er van mij zou zijn geworden en wat er van jullie zou zijn geworden, kinderen, als ik toevallig dat testament had verbrand, wat ik wel tien keer op het punt had gestaan te doen, en als ik pas daarna, gekweld door gewetensbezwaren, pater Bouin om raad was gaan vragen. Dan zou ik terugbetaald hebben; o ja, dan had ik terugbetaald, vast en zeker, en dan waren jullie geruïneerd.

MIJN ZUSTER: Maar, vader, toen moest u weer terug naar de pastorie en die troep armelui vertellen dat daar niets was waar ze recht op hadden, en dat ze konden vertrekken zoals ze waren gekomen. Waar vond u de moed daartoe, met dat medelijdende hart van u?

MIJN VADER: Ja, dat is mij ook een raadsel. In eerste instantie overwoog ik om afstand te doen van mijn machtiging en me te laten vervangen door een jurist; maar een jurist zou de wet in al haar gestrengheid hebben toegepast, hij zou die arme drommels in hun kraag hebben gevat en weggejaagd, terwijl ik misschien wat verlichting kon brengen in hun ongeluk. Ik ging dus dezelfde dag nog terug naar Thivet. Mijn plotselinge afwezigheid en de voorzorgsmaatregelen die ik bij mijn vertrek had getroffen, hadden onrust gezaaid; het bedroefde gezicht waarmee ik weer verscheen maakte die onrust nog veel groter. Ik bedwong mezelf echter en liet zo weinig mogelijk merken.

IK: Zonder veel succes, natuurlijk.

MIJN VADER: Ik begon met alle kostbaarheden veilig te stellen. Ik bracht in het huis een aantal dorpsgenoten bijeen die me zo nodig hulp konden bieden. Ik maakte de kelder en de zolders open en liet de arme sloebers daar binnen met de uitnodiging te drinken en te eten en de wijn, de tarwe en alle andere levensmiddelen onder elkaar te verdelen.

DE WELEERWAARDE: Maar, vader!...

MIJN VADER: Ik weet het, daar hadden ze evenmin recht op als op de rest.

IK: Kom op, eerwaarde, je valt ons in de rede.

MIJN VADER: Toen stond ik doodsbleek te trillen op mijn benen, ik opende mijn mond, maar ik kon geen woorden vinden, ik ging zitten, stond weer op, begon met een zin, maar kon die niet afmaken, ik huilde; en al die mensen stonden maar om mij heen, en overal hoorde ik roepen: ‘Wat nu, beste meneer, wat is er aan de hand?’ ‘Wat er aan de hand is?’ antwoordde ik... ‘Er is een testament, een testament dat jullie onterft.’ Het kostte me zo veel moeite om die paar woorden eruit te brengen dat het bijna voelde of ik ging flauwvallen.

MIJN ZUSTER: Dat begrijp ik.

MIJN VADER: Kinderen, wat een toestand! Ik huiver nog als ik eraan denk. Het lijkt wel of ik de kreten van wanhoop, van woede, van razernij nog hoor, de luidkeelse vervloekingen... [Op dat ogenblik hield mijn vader zijn handen voor zijn ogen en oren.] Die vrouwen,[ zei hij,] die vrouwen zie ik nog voor me; sommige rolden over de grond, trokken zich de haren uit, krabden zich de wangen en de borsten open; andere stond het schuim op de mond, ze hielden hun kinderen bij de voeten vast en als we hen niet hadden tegengehouden, zouden ze hun hoofd tegen de straatstenen hebben verbrijzeld; de mannen grepen alles wat ze te pakken konden krijgen, gooiden het omver of sloegen het kapot; ze dreigden het huis in brand te steken; anderen brulden het uit en krabden met hun nagels in de aarde, alsof ze daar het lijk van de pastoor zochten om dat in stukken te rijten; en door al dat kabaal heen klonk het schelle geschreeuw van de kinderen, die zonder te weten waarom deelden in de wanhoop van hun ouders, zich vastklemden aan hun kleren en wreed werden weggeduwd. Ik geloof niet dat ik ooit in mijn leven een pijnlijker ervaring heb gehad.

Ik had echter aan de legataris in Parijs geschreven, ik stelde hem van alles op de hoogte en ik drong er bij hem op aan snel op te treden, want dat was de enige manier om eventuele moeilijkheden te voorkomen die ik niet bij machte zou zijn te verhinderen.

Ik had de arme mensen wat tot rust gebracht met de hoop om van de legataris gedaan te krijgen dat hij volledig afstand van zijn rechten zou doen of althans een voor hen gunstige regeling zou treffen; en ik had hen gescheiden ondergebracht in de hutjes die het verst verwijderd waren van het dorp.

De Frémin van Parijs arriveerde; ik keek hem strak aan en zag op zijn gezicht een harde uitdrukking die niets goeds beloofde.

IK: Grote, borstelige zwarte wenkbrauwen, geloken kleine ogen, een brede mond, een beetje scheef, een getaand, pokdalig gezicht?

MIJN VADER: Precies. Hij had er niet langer dan dertig uur over gedaan om die zestig mijl af te leggen. Ik begon met hem de arme sloebers te laten zien voor wie ik hun zaak moest bepleiten. Ze stonden allemaal zwijgend voor hem; de vrouwen huilden; de mannen leunden op hun stok, ze waren blootshoofds en hielden hun handen verborgen in hun muts. Die Frémin zat daar met gesloten ogen, gebogen hoofd, zijn kin tegen zijn borst gedrukt en keek hen niet aan. Ik bepleitte hun zaak zo krachtig als ik maar kon; ik weet niet waar je in zo’n geval je argumenten vandaan haalt. Ik drukte hem met de neus op het feit dat zijn recht op deze nalatenschap volstrekt niet vaststond; ik wees hem op zijn rijkdom, op de ellende die hij daar voor zich zag; ik geloof zelfs dat ik me nog aan zijn voeten wierp; ik kreeg geen cent van hem los. Hij antwoordde dat hij niet inging op al die overwegingen; dat er een testament was; dat de geschiedenis van dat testament hem koud liet en dat hij liever afging op mijn manier van handelen dan op mijn woorden. Vol verontwaardiging gooide ik hem de sleutels toe; hij raapte ze op en nam alles in bezit. Toen ik thuiskwam, was ik zo in de war, zo verdrietig en zo veranderd dat jullie moeder, die toen nog leefde, dacht dat me een groot ongeluk was overkomen... O, kinderen! Wat een kerel, die Frémin!

[...]

1.

De vader van Diderot was meester messenmaker in Langres. Hij stierf in 1759. Als Diderot in 1770 Langres bezoekt, komen de herinneringen aan zijn vader weer boven. [terug]

2.

Met de weleerwaarde wordt de jongere broer van Diderot bedoeld, Didier-Pierre Diderot, die kanunnik is. In 1770 heeft Diderot geen contact meer met deze nogal bekrompen katholieke broer, maar in de tijd waarin dit verhaal speelt, was de verhouding tussen de broers nog goed. [terug]

3.

Dorpje in de buurt van Langres. [terug]

4.

Bekende misdadigers. Cartouche werd in 1721 te Parijs geradbraakt en Nivet werd in 1729 met een aantal medeplichtigen ter dood gebracht. [terug]

5.

Galenus, De sanitate tuenda. [terug]

6.

In Marseille stierven twintigduizend mensen tijdens de pestepidemie, die duurde van juli 1720 tot augustus 1721. [terug]

7.

De enige Nederlandse paus die er ooit is geweest, Adrianus VI, was weinig geliefd in Rome. Men beschouwde hem als een barbaar en ergerde zich aan zijn ascetische leefwijze (zie onder meer Louis Pastor, Histoire des papes, Plon, Paris 1913, t. IX, p. 169). [terug]

8.

François Guénaut (1586-1667) was de lijfarts van Lodewijk XIII, Mazarin en Lodewijk XIV. Boileau schrijft over hem in zijn Satires (IV en VI). [terug]