M. Agejev

Roman met cocaïne

e-editie augustus 2013, naar de eerste druk juni 2013

Oorspronkelijke Russische titel Roman s kokainom

Oorspronkelijke Franse titel en uitgave Roman avec Cocaïne, Éditions Pierre Belfond, Parijs 1983

De Nederlandse vertaling (uit het Frans) verscheen eerder bij Het Spectrum, 1984

© 1934 Mark Levi / M. Agejev

© Nederlandse vertaling, 2013 Louise Becht / Uitgeverij Van Gennep

Nieuwezijds Voorburgwal 330, 1012 RW Amsterdam

Ontwerp omslag Léon Groen

Beeld omslag Wicked man © Knape, Getty Images

ISBN 9789060123867 / NUR 302

www.uitgeverijvangennep.nl

Het lyceum

1

Toen ik – Vadim Maslennikov, op dat moment bijna zestien jaar oud – op een dag in het begin van oktober, vroeg in de morgen, op weg ging naar het lyceum, vergat ik de envelop waar het geld in zat voor het eerste semester, die mijn moeder de avond tevoren in de eetkamer had klaargelegd. Ik dacht pas weer aan die envelop terug toen ik in de tram stond, terwijl de spitse punten en de acacia’s die de omheining van de boulevard[1] vormden, in een ononderbroken stroom voorbijgleden en de zware tas aan mijn schouders mijn rug steeds harder tegen een vernikkelde stang drukte. Toch maakte ik me over die nalatigheid totaal niet ongerust. Je kon het geld evengoed de volgende dag geven, en thuis zou niemand het stelen: afgezien van mijn moeder woonde in ons appartement alleen nog mijn oude voedster Stepanide, die al meer dan twintig jaar bij ons in dienst was, en die als enige zwakheid had – het was bijna een passie – dat ze voortdurend fluisterde, wat net zo’n geluid maakte als wanneer iemand op zonnebloempitten knabbelt; het gaf haar de mogelijkheid, als er geen mensen waren om tegen te praten, helemaal in haar eentje lange gesprekken te voeren, soms zelfs ruzies op touw te zetten, die ze nu en dan onderbrak met een luide uitroep, zoals ‘Jazeker!’ of ‘Natuurlijk!’ of ‘En dat geloof je nog ook?’.

Op school dacht ik totaal niet meer aan de envelop. Ik had voor die dag mijn huiswerk niet gemaakt – wat overigens niet vaak voorkwam – en ik was genoodzaakt dat deels in de pauze te doen, deels terwijl de leraar al voor de klas stond, en die toestand van intense aandacht, waarin alles zo gemakkelijk wordt opgenomen (maar een dag later even gemakkelijk weer wordt vergeten), droeg er sterk toe bij mijn geheugen te ontlasten van alles wat niet met de leerstof te maken had.

Pas bij het begin van de grote pauze, toen we vanwege het koude maar droge en zonnige weer naar de speelplaats werden gestuurd en ik, op de onderste overloop, mijn moeder zag staan, pas toen herinnerde ik me de envelop en realiseerde ik me dat ze het niet had kunnen laten mij die te komen brengen. In haar kale bontjas, met haar lachwekkende muts op, waar grijze haartjes onderuit kwamen (ze was al zevenenvijftig), stond mijn moeder alleen, opzij, en haar zichtbare onrust accentueerde op een bepaalde manier het deerniswekkende van haar verschijning, terwijl ze vruchteloos een zoekende blik liet gaan over de drom scholieren die langs haar heen renden; sommigen keken naar haar om en grinnikten. Ik had onopgemerkt langs willen schuiven, maar mijn moeder zag me en haar gezicht lichtte meteen op in een zachte glimlach, die niet vrolijk was maar gedwee. Ze riep me, en ondanks de afgrijselijke schaamte die ik tegenover mijn makkers voelde, ging ik naar haar toe.

‘Vaditsjka, mijn jongen,’ zei ze met haar doffe oudevrouwenstem terwijl ze mij de envelop aanreikte en met haar kleine gele hand – vreesachtig, alsof ze bang was dat ze zich zou branden – een knoop van mijn jas aanraakte, ‘je bent het geld vergeten, jongen, en ik dacht straks maakt hij zich ongerust, kijk hier, ik heb het bij me.’

Toen ze dat gezegd had, keek ze mij aan alsof ze om een aalmoes vroeg, maar ik, in woede ontstoken vanwege het gevoel van schaamte dat ze mij had bezorgd, beantwoordde, op fluistertoon waar haat in doorklonk dat sentimentaliteiten hier niet op hun plaats waren en dat ze, nu ze zich toch niet had kunnen inhouden en het geld was komen brengen, zelf maar moest gaan betalen. Mijn moeder stond daar, zwijgend, ze luisterde zonder te antwoorden, sloeg haar ogen neer, zag er schuldig en smartelijk uit; toen ik de reeds uitgestorven trap was afgerend en aan de deur trok die weerstand bood en luidruchtig lucht naar zich toe zoog, draaide ik me om en keek naar haar, niet uit medelijden, maar uit vrees haar op een zo weinig passende plek in snikken te zien uitbarsten. Mijn moeder stond nog steeds op de overloop en keek me na, haar hoofd droevig gebogen. Toen ze zag dat ik naar haar keek, wuifde ze met de hand die de envelop vasthield, zoals mensen doen op een station, en dat gebaar, zo jeugdig en kwiek, liet alleen nog maar sterker uitkomen hoe oud, haveloos en deerniswekkend ze was.

Buiten voegden zich een paar klasgenoten bij me, en een van hen vroeg wie die gerokte malloot was met wie ik net had staan praten; vrolijk lachend antwoordde ik dat het een aan lager wal geraakte gouvernante was die naar mij toe was gekomen met aanbevelingsbrieven, dat ik hen aan haar kon voorstellen als ze dat wilden: ze zouden haar het hof kunnen maken, met succes misschien? Nauwelijks had ik die woorden gesproken of het gelach dat erop volgde, deed me beseffen dat dit te ver ging, zelfs voor mij, en dat ik het niet had moeten zeggen. En toen mijn moeder had betaald en naar buiten liep zonder iemand aan te kijken, voorovergebogen alsof ze zich nog kleiner wilde maken, zo vlug mogelijk naar de poort toe, met haar kleine, afgetrapte en volkomen scheve hakken op het asfalt tikkend, voelde ik dat mijn hart pijn deed om haar. Die pijn, die me het eerste ogenblik zo gloeiend verschroeide, was echter van korte duur: toen ik van school thuiskwam en, op weg naar mijn kamer, door de smalle gang van ons armoedige appartement liep waarin altijd een kooklucht hing, liet het verdriet, ofschoon het niet langer schrijnde, nog een nare indruk bij me achter, zo fel was het een uur tevoren geweest; maar daarna, toen ik in de eetkamer aan tafel schoof en mijn moeder, tegenover me gezeten, de soep opschepte, werd ik niet alleen totaal niet meer door die pijn gehinderd, het kostte me zelfs moeite me voor te stellen dat die me, op een bepaald moment, van mijn stuk had kunnen brengen.

Nauwelijks voelde ik me bevrijd of een grote hoeveelheid venijnige gedachten begon in me te woelen. Dat zo’n oude vrouw zou moeten begrijpen dat haar voorkomen mij te schande maakte, en dat ze toch niet helemaal naar school hoefde te sukkelen met haar envelop; en dat ze me had gedwongen te liegen, en mij beroofde van de mogelijkheid om kameraden bij mij thuis uit te nodigen. Ik keek hoe ze haar soep at, ik keek hoe ze met bevende hand haar lepel optilde en de helft liet terugvallen op haar bord, ik keek naar haar kleine vergeelde wangen, naar haar neus die rood werd van de warmte van de soep, ik zag hoe ze, na iedere hap het vet weglikte met haar wittige tong, en ik haatte haar met een vurige haat. Toen ze merkte dat ik haar opnam, legde ze haar lepel neer, na mij met haar kastanjebruine, fletse ogen de gebruikelijke tedere blik te hebben toegeworpen, en ze vroeg, alsof die blik haar verplichtte om iets te zeggen: ‘Smaakt het goed?’ Ze zei die woorden op een kinderlijke manier, knikkend met haar grijze hoofd in een vragende bevestiging.

‘Smaakt het koed,’ zei ik, zonder te bevestigen of te loochenen, maar om haar na te doen. Dat ‘koed’ gooide ik eruit met een grimas van weerzin, alsof ik op het punt stond te braken, en onze blikken – de mijne koud en vol haat, die van haar warm, liefhebbend en als het ware naar binnen gekeerd – ontmoetten elkaar en versmolten. Dat duurde een hele tijd en ik zag duidelijk hoe haar goedige ogen een doffe uitdrukking kregen, die weldra veranderde in verslagenheid, daarna in pijn – en hoe zichtbaarder mijn overwinning werd, des te minder tastbaar en begrijpelijk leek dat gevoel van haat jegens een oud en liefhebbend wezen, een haat waarvan de kracht deze overwinning mogelijk had gemaakt. Dat was ongetwijfeld de reden waarom ik het niet meer volhield, als eerste mijn ogen neersloeg, mijn lepel pakte en begon te eten. Maar toen ik, innerlijk tot bedaren gekomen, mijn hoofd weer ophief omdat ik een onbetekenende opmerking wilde maken, zei ik niets en sprong, zonder het te willen, op van mijn stoel. De hand waarmee mijn moeder haar soeplepel vasthield, lag op het tafellaken. Ze steunde met haar hoofd in de holte van haar andere hand, een elleboog op tafel. Haar smalle lippen werden scheefgetrokken naar haar wang, wat haar gezicht vervormde. Uit de bruine kassen van haar gesloten ogen, die haar rimpels tot een waaier maakten, stroomden tranen. En uit dat oude, gele hoofdje sprak zo’n onmacht om zich te verdedigen, zo veel verdriet dat bitter was, maar zonder wrok, en zo veel wanhoop om haar afstotende ouderdom waar niemand meer behoefte aan had – dat ik zei, nog steeds schuin naar haar kijkend, met een stem waarvan de ruwheid al niet erg overtuigend meer was: ‘Kom nou, niet doen… Kom, laat nou… Het is de moeite niet’, en ik wilde daar nog ‘moedertje’ aan toevoegen, en misschien zelfs naar haar toe gaan en haar een kus geven, maar juist op dat moment duwde de oude min vanuit de gang, balancerend op haar vilten laars, met haar andere voet de deur open en bracht een schotel binnen.

En ik weet helemaal niet meer om wie of om wat, maar een feit is dat ik onmiddellijk met mijn vuist in het bord stompte en, definitief overtuigd van mijn goed recht door de pijn in mijn gekwetste hand en doordat mijn broek doorweekt was van de soep, vaag gesterkt door de hevige ontsteltenis van de meid, begon ik dreigend te vloeken en vertrok naar mijn kamer.

Kort daarna deed mijn moeder haar jas aan, ze ging het huis uit en kwam pas tegen de avond terug. Toen ik haar stappen door de lange gang hoorde tikken, van het voorkamertje tot aan mijn deur, haar hoorde kloppen en vragen ‘Mag ik binnenkomen?’, vloog ik naar mijn werktafel, sloeg vlug een boek open en riep geërgerd, met mijn rug naar de deur: ‘Binnen.’ Ze liep door de kamer naar mij toe, aarzelend, zijdelings, en terwijl ik, zogenaamd verdiept in mijn boek, zag dat ze haar bontjas nog droeg en haar lachwekkende zwarte muts, haalde mijn moeder haar hand uit die jas en legde twee biljetten van vijf roebel op tafel, gekreukelde biljetten, alsof ze zich, schroomvallig, nog kleiner wilden maken. Toen streelde ze mijn hand met de hare, die klein was en gekromd, en zei zachtjes: ‘Neem me toch niet kwalijk, kind. Want je bent een goeie jongen. Dat weet ik.’ En nadat ze mijn haar had gestreeld, bleef mijn moeder nog even staan, in gedachten, alsof ze er nog iets aan wilde toevoegen, maar uiteindelijk zei ze niets, liep op haar tenen weg en sloot zacht de deur.

- - -

1.

De ‘boulevardring’ in Moskou bestaat uit straten van verschillende lengte die, elkaar opvolgend, rond de oude stad waarvan het middelpunt gevormd wordt door het Kremlin, een brede gordel leggen van twee banen, over de hele lengte gescheiden door tuinen met hekken ervoor. [terug]

2

Kort daarna werd ik ziek. Mijn eerste schrik, die toch niet gering was, werd meteen getemperd door de bedrijvige opgewektheid van de arts wiens adres ik toevallig had gevonden, tussen de venerologenadvertenties die bijna een hele pagina van de krant vulden. Terwijl hij mij onderzocht, deed hij in eerbiedige verbazing zijn ogen wijd open, precies als onze leraar wanneer een domme leerling met een correct antwoord kwam waar hij niet op had gerekend. Vervolgens gaf hij me een tikje op mijn schouder en besloot, niet op een toon van vertroosting – die me van mijn stuk zou hebben gebracht – maar met de kalme overtuiging van zijn macht: ‘Maak je maar niet druk, jongeman, binnen een maand hebben we het weer helemaal in orde.’

Na zijn handen te hebben gewassen, een recept te hebben geschreven, de nodige adviezen te hebben gegeven – zonder oog voor de roebel die ik in mijn onhandigheid schuin had neergelegd en die, in steeds snellere vaart, een galmend geluid maakte dat uitliep op tromgeroffel naarmate hij platter op de glazen tafel kwam te liggen – stuurde de dokter, die met veel genoegen in zijn neus had zitten peuteren, mij weg. Hij waarschuwde me nog wel, met een zorgelijk en somber gezicht dat slecht bij hem paste, dat het tempo waarin ik zou genezen, net als mijn genezing zelf, volledig afhing van de regelmaat waarmee ik hem zou bezoeken, en dat ik het beste iedere dag kon komen.

Ofschoon ik er al gauw van overtuigd was dat die dagelijkse bezoeken helemaal niet nodig waren, en dat het van de kant van de arts alleen maar een manier was om mijn roebel vaker op zijn tafel te laten galmen, ging ik toch iedere dag naar hem toe. Ik ging doodgewoon omdat ik er plezier in had. Er zat in dat gezette mannetje met zijn korte beentjes, in zijn basstem, sappig alsof hij net iets lekkers had gegeten, in de plooien van zijn dikke nek die deden denken aan op elkaar gestapelde fietsbanden, in zijn slimme, vrolijke oogjes, en in zijn houding tegenover mij in het algemeen, iets van koddige pocherij, van instemming, en nog iets anders, dat moeilijk te grijpen was, maar dat me aangenaam vleide. Het was de eerste oudere, dat wil zeggen volwassen man die mij precies zo zag en begreep als ik mij op dat moment wilde voordoen. En ik ging iedere dag naar hem toe, niet om hem, niet zoals je een bezoek brengt aan een dokter, maar zoals je een ontmoeting hebt met een kameraad: de eerste tijd wachtte ik zelfs ongeduldig tot het zo ver was; ik trok, als om naar een dansavond te gaan, mijn nieuwe jasje en mijn nieuwe broek aan, en lage lakschoenen.

In die periode, waarin ik op school vertelde aan wat voor aandoening ik had geleden, omdat ik mijn reputatie wilde vestigen van erotisch wonderkind (ik zei dat ik genezen was terwijl mijn kwaal nog maar net was begonnen), in die periode, waarin ik niet twijfelde aan het aanzien dat ik mij met die ziekte had verworven, maakte ik me schuldig aan een vreselijk vergrijp, dat leidde tot de verminking van een mensenleven, en misschien zelfs tot de dood. Ongeveer twee weken later, toen de uiterlijke symptomen waren vervaagd, ook al wist ik heel goed dat ik nog niet genezen was, ging ik uit, met de bedoeling wat rond te wandelen of naar de film te gaan. Het was avond, en het was half november, dat schitterende jaargetijde. De eerste sneeuw, donsachtig, als marmerscherven in blauwachtig water, viel traag op Moskou neer. De daken van de huizen en de steenmassa’s van de boulevards bolden op als blauwe zeilen. De paardenhoeven klepperden niet meer, je hoorde geen geratel van wielen, en in de verstilde stad was het bellen van de trams opwindend als in de lente. Op straat haalde ik een meisje in dat vóór me liep. Ik deed het zonder dat ik erop uit was haar in te halen, gewoon omdat ik vlugger liep dan zij. Maar toen ik haar wilde passeren en juist in een diepe laag sneeuw stapte, draaide ze zich om, onze blikken kruisten elkaar en onze ogen glimlachten. Waar kun je, op zo’n vlammende Moskouse avond, als de eerste sneeuw valt, de wangen een bosbessenkleur hebben en er in de lucht draden hangen als grijze kabels, waar kun je, midden op zo’n avond, genoeg kracht en mistroostigheid vinden om door te lopen zonder een woord te zeggen, om elkaar nooit meer te ontmoeten?

Ik vroeg hoe ze heette en waar ze heen ging. Ze heette Zinotsjka en ging niet ‘ergens heen’ maar ‘gewoon zo maar’. Op de kruising waar we naartoe liepen, stond een groot paard; de slee stak omhoog als een glas op een voet, het reusachtige paard had een wit zeil over zijn rug. Ik stelde voor een tochtje te maken en Zinotsjka, haar glanzende blik op mij gericht, haar lippen als een bloemknop, knikte instemmend, vlug-vlug, als een kind. De koetsier, diep in elkaar gedoken op het voorstuk van de slee, gekromd in de vorm van een vraagteken, zat schuin van ons af. Maar toen we naderden, kwam hij uit zijn roerloze houding, hij volgde ons met zijn blik alsof hij op een bewegend doelwit mikte en loste zijn schot, met een schorre stem: ‘Komp u maar mee, komp u maar mee.’ Toen hij zag dat hij raak geschoten had en zich meester moest zien te maken van zijn prooi, kwam hij van de slee af, verschrikkelijk imposant, groen, zijn voeten verborgen, met witte handschoenen aan zo groot als kinderhoofdjes, een hoge hoed op, maar dan ingedeukt en versierd met een strik, en hij zei verder nog tegen ons: ‘U zegt het maar, ik rij u rond met mijn vurige merrie, u edele.’

Op dat punt begon de kwelling. Voor een rit tot het Petrovskipark en terug naar de stad vroeg hij tien roebel, en ofschoon ‘zijn edele’ maar vijfenhalve roebel op zak had, zou ik zonder aarzelen in de slee zijn gestapt, omdat ik in die tijd de opvatting huldigde dat welke zwendelarij dan ook minder smadelijk was dan de noodzaak om in aanwezigheid van een dame te onderhandelen met een koetsier. Maar Zinotsjka redde de situatie. Met een verontwaardigde blik verklaarde ze resoluut dat dat een ongelooflijke prijs was en dat er geen sprake van kon zijn dat ik meer gaf dan een ‘groene’. Tegelijkertijd trok ze me mee aan mijn hand. Ze trok me verder weg en ik stribbelde intussen een beetje tegen, alsof ik me door dat tegenstribbelen bevrijdde van mijn schaamte om de situatie en alles afschoof op Zinotsjka: ik kon er niets aan doen, en uiteraard was ik bereid welke prijs dan ook te betalen. Na een twintigtal passen keek Zinotsjka met de behoedzaamheid van een dief over mijn schouder, en toen ze zag dat het zeil haastig van de rug van het paard was gehaald liep ze langs me, ging op haar tenen staan en fluisterde opgewonden: ‘Hij wil best, hij vindt het goed.’ Ze juichte geluidloos. ‘Hij komt er zo aan. Nu zie je eens hoe gewiekst ik ben.’ Ze deed de hele tijd haar best om in mijn ogen te kijken. ‘Nu zie je het eens, niet waar, aha!’

Dat ‘aha’ klonk me heel prettig in de oren. Er kwam uit naar voren dat ik een zwierige losbol was, rijk en royaal, en dat zij, armelijk en sjofel meisje, mijn uitgaven afremde, en natuurlijk niet omdat ze mijn middelen te boven gingen, maar omdat zij, het sjofele gevalletje, binnen de beperkte horizon van haar armoe dergelijke verkwistingen niet kon vatten.

Op het volgende kruispunt haalde de koetsier ons in, hij reed ons voorbij en, terwijl hij de onstuimigheid van het dravende paard intoomde door de teugels naar rechts en links te manoeuvreren, als een fietsstuur, boog hij zich over de slee en haakte de deken los. Ik hielp Zinotsjka op haar plaats en liep langzaam om de slee heen, al had ik zin om me te haasten, hees me op de hoge smalle bank, haakte de stijve fluwelen lus vast aan de metalen stang, sloeg een arm om Zinotsjka’s middel, trok heel hard aan de klep van mijn pet, alsof ik van plan was te gaan vechten, en zei toen hooghartig: ‘Vooruit maar.’

Je hoorde een traag zoengeluid, het paard trok nauwelijks, de slee begon langzaam te glijden en ik voelde me al ongeduldig en geïrriteerd over die schurk van een koetsier. Maar toen we na twee bochten op de Tverskaja-Jamskaja uitkwamen, nam de koetsier ineens de teugels bij elkaar en riep ‘ee-ee-ee-p’, waarbij het schelle, metaalachtige ‘ee’ snerpend omhoogging tot het tegen het verende stootblok van de ‘p’ botste, die verdergaan onmogelijk maakte. Omdat er verwoed aan de slee werd getrokken, werden wij, met onze knieën omhoog, naar achteren gegooid, en onmiddellijk daarna weer naar voren, ons gezicht in de gewatteerde rug van de koetsier. En de hele straat stormde op ons af, de sneeuw striemde pijnlijk, als een nat touwwerk, onze wangen en ogen; alleen de trams die we kruisten lieten nu en dan hun roep horen – en opnieuw het ‘eep’, maar deze keer snijdend en hortend, als een zweep, en daarna, met een nijdig en opgewekt gehuil, ‘baloe-oeoej’, en het donker opdoemen van de sleden die ons tegemoetkwamen, met de angst voor een lamoenstok in je snuit, en tsjok-tsjok-tsjok klonk de modder die door de hoeven tegen de metalen voorkant werd gegooid, en de slee trilde, en onze harten trilden. O, wat fijn!’ fluisterde vlak bij me, in de vochtige, striemende sneeuw, een kinderlijke en geestdriftige stem. ‘O, wat heerlijk, wat heerlijk!’ En ook ik voelde me heerlijk. Maar zoals gewoonlijk bood ik verzet en verdedigde ik me uit alle macht tegen de verrukking die in mij doorbrak.

Toen we voorbij de Jar waren gestormd en je het hoge punt van het tramstation kon zien, en de snoepkraam, die dicht was, bij de doorgang naar het centrum van het park, kwam de koetsier met een ruk naar achteren, tegen ons aan, en begon, het paard stevig inhoudend, met een zachte vrouwenstem een hortend pr… pr… pr… te neuriën. Stapvoets reden we het park in, het hield ineens op met sneeuwen en er bleef alleen nog wat dwarrelen rond een gele, eenzame lantaarn, traag, zonder omlaag te vallen, alsof daarginds een donzen deken werd uitgeschud. Achter de lantaarn hing, in de donkere lucht, een bord op palen, en daarnaast, dwars op een boom getimmerd, een vuist met een gestrekte wijsvinger, een manchet en een stuk mouw. Op de wijsvinger liep een kraai, die her en der sneeuw strooide.

Ik vroeg aan Zinotsjka of ze het niet koud had.

‘Ik voel me heerlijk,’ zei ze. ‘Het is toch heerlijk, hè? Hier, pak mijn handen, maak ze warm.’

Ik haalde mijn arm van haar middel, ik had steken in mijn schouder. Het water stroomde van de klep van mijn pet op mijn wangen en in mijn kraag, de vorst op onze natte gezichten had kin en wangen zo samengetrokken dat we moesten praten zonder iets te kunnen bewegen, onze wimpers en wenkbrauwen waren verstijfd van het ijs, over deken, schouders, mouwen en borst lag een bevroren, krakende korst, de damp die van ons en van het paard sloeg leek afkomstig van iets dat aan het koken was, en Zinotsjka’s wangen zagen er al uit alsof er schillen van een rode appel op waren geplakt.

In de middencirkel van het park, die er verlaten bij lag, was alles wit en hemelsblauw, en in dat wit en hemelsblauw, in hun naftaleenschittering, in die roerloze stilte, een binnenhuisstilte bijna, ontwaarde ik mijn neerslachtigheid. Ik realiseerde me dat we over een paar minuten in de stad zouden zijn, dat ik uit de slee zou moeten, me thuis moest gaan bezighouden met een beroerde kwaal, de volgende dag in het donker moest opstaan, en ik had niet langer een heerlijk gevoel.

Dat was het vreemde in mijn leven. Als ik me gelukkig voelde, hoefde ik alleen maar te denken dat dat geluk niet lang zou duren, en meteen was het verdwenen. Het was helemaal niet zo dat het geluksgevoel ophield omdat de uiterlijke omstandigheden die het hadden voortgebracht waren veranderd, maar alleen omdat ik me bewust werd van het feit dat die uiterlijke omstandigheden zonder enige twijfel weldra zouden verdwijnen. En zodra ik dat besefte, hield het geluk op te bestaan – en veroorzaakten de uiterlijke omstandigheden van dat geluk, die niet waren verstoord, die nog steeds bestonden, alleen maar ergernis. Toen we vanuit de middencirkel weer op de weg terechtgekomen waren, verlangde ik nog slechts naar één ding: zo vlug mogelijk de stad in, de slee uit en afrekenen met de koetsier.

De terugtocht was koud en saai. Maar toen we ter hoogte van het Passieklooster waren gekomen en de koetsier zich omdraaide om te horen of we doorreden en waarheen – toen voelde ik, terwijl ik Zinotsjka vragend aankeek, mijn hart op een verrukkelijke manier stokken, zoals ik dat al kende: Zinotsjka zat niet naar mijn ogen te kijken, maar naar mijn lippen, met die stompzinnige en felle blik waarvan ik de betekenis goed kende. Ik stond op terwijl mijn knieën trilden van geluk en fluisterde de koetsier toe dat hij naar Vinogradov moest gaan.

Het zou volkomen onjuist zijn het idee te krijgen dat ik me, in de paar minuten die nodig waren om bij het rendez-voushuis te komen, niet ongerust maakte over het feit dat ik een ziekte had en op het punt stond Zinotsjka te besmetten. Terwijl ik haar tegen me aandrukte, dacht ik er zelfs zonder ophouden aan, maar ik was niet beducht voor de verantwoordelijkheid ten opzichte van mezelf, alleen voor de last die anderen mij vanwege die wandaad zouden kunnen bezorgen. En zoals in dergelijke gevallen bijna altijd gebeurt, vormde die vrees geen obstakel voor het begaan van het misdrijf, ze was alleen een aansporing om het zo te doen dat niemand zou weten wie de schuldige was.

Toen de slee stilhield voor het roodachtige huis met de dichtgemaakte ramen vroeg ik de koetsier de binnenplaats op te gaan. Om onder de poort te komen moest de slee terug naar de rand van de boulevard, maar toen we in de poort stonden, bleven de glijders met een schurend geluid in het asfalt haken, de slee stond dwars over het trottoir stil, en gedurende die enkele seconden waarin het paard vastzat – om ons daarna in één keer naar de binnenplaats te trekken –, liepen toevallige voorbijgangers om de slee heen en namen ons nieuwsgierig op. Twee van hen bleven zelfs staan, en Zinotsjka raakte daar zichtbaar van onder de indruk. Het was alsof ze zich had verwijderd, alsof ze een vreemde was geworden, gekwetst en ongerust.

Terwijl ze zich, uit de slee gekomen, in een donkere hoek terugtrok, rekende ik af met de koetsier, die een toeslag eiste, en de onplezierige gedachte kwam bij me op dat ik nog maar tweeënhalve roebel overhad, en dat ik, als de goedkope kamers bezet waren, misschien vijftig kopeken tekortkwam. Nadat ik de rit betaald had, ging ik naar Zinotsjka toe, maar ik begreep, al was het alleen al aan de manier waarop ze aan haar tas stond te plukken en verontwaardigd haar schouder bewoog, dat ze niet zo maar, op stel en sprong, mee zou gaan. De koetsier was al vertrokken en de abrupt gedraaide slee had een geplette cirkel achtergelaten. De twee nieuwsgierigen die halt hadden gehouden toen wij aankwamen, stonden een eindje verder, op de binnenplaats, te kijken. Ik ging met mijn rug naar ze toe staan zodat Zinotsjka hen niet kon zien, sloeg mijn armen om haar schouders en noemde haar kleintje, en meisje, en liefje, ik zei woorden tegen haar die geen enkele betekenis zouden hebben gehad als ze niet waren uitgesproken met een zalvende stem, waarvan de klank vanzelf zoet als stroop was geworden. Toen ik merkte dat ze zwichtte, dat ze weer de Zinotsjka van daarnet werd – weliswaar niet degene die me die verschrikkelijke blik (zo had het mij toegeschenen) had toegeworpen, in de buurt van het klooster maar degene die, in het park, ‘Wat heerlijk! O, wat heerlijk!’ had gezegd – begon ik haar op een verwarde en onsamenhangende manier uit te leggen dat ik honderd roebel op zak had, dat ze die hier niet voor me zouden wisselen, dat ik vijftig kopeken nodig had, dat ik haar die over een paar minuten zou teruggeven, en dat… Maar zonder me te laten uitspreken maakte Zinotsjka met bangelijke haast, vlug-vlug, haar oude tas van wasdoek open, die een indruk moest geven van krokodillenleer, haalde er een heel klein portemonneetje uit en leegde dat in mijn hand. Ik zag een hoopje kleine zilveren munten die iets bijzonders hadden, en keek Zinotsjka vragend aan.

‘Het zijn er precies tien,’ zei ze alsof ze me gerust wilde stellen, en terwijl ze op een meelijwekkende manier in elkaar dook, voegde ze er beschroomd aan toe, als om zich te verontschuldigen: ‘Ik heb er heel lang over gedaan om ze bij elkaar te krijgen, er wordt wel gezegd dat ze geluk brengen.’

‘Maar meisje,’ antwoordde ik in een edelmoedige opwelling van verontwaardiging, ‘dan is het echt zonde. Stop ze weer terug, ik kan er wel buiten.’

Maar Zinotsjka, die nu echt boos werd, kreeg een vertrokken gezicht van de inspanning die haar handen leverden om mijn hand weer dicht te krijgen. ‘Je moet ze aannemen,’ zei ze. ‘Je moet. Anders zou ik me gepikeerd voelen.’

Gaat ze mee of niet, gaat ze mee of zal ze weigeren – was het enige dat door mijn gedachten, mijn gevoelens, door heel mijn wezen woelde, terwijl ik Zinotsjka als bij toeval meenam naar de ingang van het hotel. Op de eerste tree scheen ze weer tot zichzelf te komen, ze keek wanhopig naar de open poort, waar de twee voorbijgangers nog stonden, als wachters die de weg versperden; toen keerde ze zich als voor een afscheid naar mij toe, schonk me een zielige glimlach, boog haar hoofd en verborg, met een wat kromme rug, haar gezicht in haar handen. Ik pakte haar bij een arm, heel hoog, bijna onder haar oksel, trok haar de trap op en duwde haar de deur door die de portier hoffelijk openhield.

Toen we een uur of weet ik hoeveel later naar buiten gingen, vroeg ik Zinotsjka nog op de binnenplaats welke kant ze uit ging, met de bedoeling aan te geven dat mijn huis de andere kant op was en al in de poort afscheid van haar te nemen. Zo ging het altijd als je van Vinogradov kwam.

Maar terwijl zo’n definitief afscheid gewoonlijk werd ingegeven door verveelde verzadiging, soms door weerzin – gevoelens die mij het idee ontnamen dat het meisje in kwestie opnieuw mijn begeerte zou kunnen opwekken (ook al wist ik dat ik de volgende dag spijt zou hebben) –, nu ik Zinotsjka wegstuurde, voelde ik alleen maar ergernis.

Ik voelde ergernis omdat in de kamer, achter het scherm, mijn verwachtingen ten aanzien van Zinotsjka, die ik had besmet, niet waren uitgekomen. Ze bleef in een staat van vervoering, en daardoor even aseksueel als een tijdje terug, met haar ‘O, wat heerlijk!’ Toen ze uitgekleed was, streelde ze mijn wangen, steeds maar ‘lieverdje van me, schatje van me’ zeggend, met een stem die vol was van een onrijpe, kinderlijke tederheid, en die tederheid, die niet behaagziek was, nee, maar die uit haar ziel kwam, bracht mijn gemoed in verwarring en maakte het mij onmogelijk mezelf helemaal te laten zien in wat gewoonlijk schaamteloosheid wordt genoemd, hoewel dat onjuist is, want de voornaamste en vlammende aantrekkingskracht van de menselijke verdorvenheid ligt in het schenden van de schaamte, niet in haar afwezigheid. Onbewust zorgde Zinotsjka ervoor dat het dier de mens niet kon gaan overheersen, en dat was de reden waarom ik nu, met een gevoel van onvoldaanheid en ergernis, het hele voorval aanduidde met één enkel woord: nutteloos. Het was nutteloos geweest dat grietje te besmetten – dat dacht ik en dat voelde ik, maar ik dacht en voelde dat ‘nutteloos’ niet alleen alsof ik in het geheel niets afgrijselijks had gedaan, maar juist integendeel alsof ik me had opgeofferd, in de hoop in ruil daarvoor een genot te zullen ervaren dat ik nu juist niet gekregen had.

En pas onder de poort, toen Zinotsjka zorgvuldig, om het niet te verliezen, het stukje papier had opgeborgen waarop ik had geschreven hoe ik zogenaamd heette, met daarbij het eerste het beste telefoonnummer dat me te binnen was geschoten, toen Zinotsjka wegliep, na me gedag en dankjewel te hebben gezegd, ja, toen pas verhief zich een innerlijke stem – maar niet de arrogante, verwaande stem die ik opzette in mijn fantasieën wanneer ik me, liggend op mijn divan, in gedachten tot de buitenwereld richtte; het was een kalme stem, zonder haat, die zich alleen tot mijzelf richtte. ‘Hé joh,’ zei die stem bitter, ‘je hebt haar kapotgemaakt, die kleine meid. Kijk haar daar gaan, het kind. En weet je het nog, hoe ze zei: ‘O, schatje van me.’ En waarom heb je haar kapotgemaakt? Wat heeft ze je gedaan? Hé joh!’

Wat is dat een wonderlijk iets – een rug die zich verwijdert – de rug van iemand die ten onrechte is gekwetst en die voor altijd weggaat! Er zit een soort machteloosheid in, een zwakheid die om medelijden vraagt, die een beroep op je doet, die je dwingt erachteraan te gaan. In de rug van iemand die zich verwijdert, zit iets dat de onrechtvaardigheden en beledigingen oproept waarover je nog zult willen praten, iets dat blijft zeggen dat je nog een keer afscheid moet nemen, dat je het snel moet doen, meteen, omdat die persoon voor altijd weggaat en veel lijden achter zich zal laten dat je nog lang zal kwellen en je misschien, als je oud bent, ’s nachts uit je slaap zal houden.

Er viel opnieuw sneeuw, die echter al droog en koud was, de wind deed de lantaarnpalen schudden, en de donkere bomen op de boulevard gingen massaal heen en weer, als vederbossen. Zinotsjka was allang om de hoek van de straat verdwenen, ze was allang niet meer te zien, maar in mijn verbeelding haalde ik haar naar me terug, steeds opnieuw, ik liet haar gaan tot aan de hoek, keek naar haar rug die zich verwijderde, en opnieuw fladderde ze, om de een of andere reden achterstevoren, naar me toe. En toen ik ten slotte toevallig de zak aanraakte waarin haar tien ongebruikte muntjes rinkelden, en onmiddellijk moest denken aan de lippen en het kleine stemmetje waarmee ze had gezegd: ‘Ik heb er heel lang over gedaan om ze bij elkaar te krijgen, er wordt wel gezegd dat ze geluk brengen’, was dat als een zweepslag op mijn lage hart, een slag die mij ertoe dreef het op een rennen te zetten, te rennen door de diepe sneeuw, in de huilerige toestand waarin je verkeert als je achter de laatste trein aan loopt die net is vertrokken, als je loopt te rennen en je weet dat je hem niet zult kunnen inhalen.

Ik dwaalde die nacht nog lang over de boulevards. In die nacht beloofde ik mezelf dat ik mijn leven lang, mijn leven lang, Zinotsjka’s zilveren muntjes zou bewaren. Zinotsjka zelf heb ik nooit meer ontmoet. Moskou is groot en er wonen veel mensen.

3

De voorhoede van onze klas werd gevormd door Stein, Egorov en – zoals ik in die tijd graag geloofde – mijzelf.

Met Stein was ik bevriend, al besefte ik tegelijkertijd – dat was een voortdurende onrust – dat ik onmiddellijk een hekel aan hem zou krijgen als ik die vriendschap in mezelf niet langer gaande hield. Stein, vaalblond, zonder wenkbrauwen, al bezig om kaal te worden, was de zoon van een rijke joodse bonthandelaar en de beste leerling van de klas. De leraren gaven hem heel zelden een beurt, want met de jaren waren ze overtuigd geraakt van de onberispelijkheid van zijn kennis. Maar als een leraar, na een blik in zijn boekje, ‘Sj-jtein’ zei, kwam er over de hele klas een eigenaardige stilte. Zich lawaaiig van zijn bank losrukkend, alsof iemand hem tegenhield, kwam Stein vlug uit de rij naar voren en ging, onvast op zijn magere en erg lange benen, ver van de katheder staan, zo voorovergebogen dat als je vanaf zijn tenen een rechte lijn naar boven had getrokken, die lijn door zijn smalle, magere schouders zou zijn gegaan, en in de buurt van die schouders bracht hij, als voor een gebed, zijn reusachtige witte handen samen. Zoals hij daar stond, scheef, zijn volle gewicht op zijn ene voet, terwijl de andere alleen met het uiterste puntje van zijn schoen de vloer raakte (alsof dat been korter was), leek hij enigszins op een volksvrouwtje, onbeholpen uit het lood, maar volstrekt niet lachwekkend. Terwijl hij naar de vragen luisterde, spreidde hij zogenaamd een achteloze minzaamheid ten toon, daarna sprak uit zijn stem een haast die hem naar voren trok en die afkomstig leek uit de overvloed van zijn kennis; hij roffelde glansrijk zijn antwoord naar buiten in afwachting van een welwillend ‘ga zitten’, probeerde steeds voorbij de klas te kijken, in de richting van het raam, en daarbij leken zijn lippen te kauwen of te fluisteren. Als hij, na zich op dezelfde manier van het glanzend parket te hebben losgerukt, vlug was teruggelopen naar zijn plaats, ging hij lawaaiig zitten en begon meteen te schrijven of in zijn lessenaar te rommelen totdat de algemene aandacht was afgeleid doordat de volgende een beurt kreeg.

Wanneer er in de pauze iets grappigs werd verteld en het moment van algehele vrolijkheid overviel Stein als hij achter zijn lessenaar zat, dan gooide hij zijn hoofd achterover, deed zijn ogen dicht, kneep zijn gezicht samen om uitdrukking te geven aan de pijn die zijn lust om te lachen hem bezorgde, en sloeg tegelijkertijd, vlug-vlug, met de zijkant van zijn hand tegen de lessenaar, alsof hij zich los wilde maken van de lach die hem verstikte; intussen bleven zijn lippen gesloten en brachten ze geen enkel geluid voort. Daarna wachtte hij tot de anderen waren gekalmeerd, deed zijn ogen open, wreef er met een zakdoek langs en zei ‘Oef’.

Hij vertelde ons over de dingen waar hij warm voor liep: ballet, en het ‘huis’ van Maria Ivanovna in de Kossojstraat, en voortdurend kwam zijn favoriete uitdrukking ‘Je moet Europees denken’ terug, te pas en te onpas. ‘Je moet Europees denken,’ zei hij als hij op de klok liet zien dat hij precies een minuut vóór het bidden was binnengekomen; ‘je moet Europees denken,’ merkte hij op als hij vertelde dat hij de vorige avond in een avant-scène een balletvoorstelling had bijgewoond; ‘je moet Europees denken,’ voegde hij eraan toe, als hij liet doorschemeren dat hij na de balletvoorstelling een bezoek had gebracht aan Maria Ivanovna. Pas later, toen Egorov het hem lastig begon te maken, raakte Stein iets van zijn manie kwijt.

Ook Egorov was rijk. Deze zoon van een bosbouwer in Kazan besteedde heel veel zorg aan zijn uiterlijk en was overvloedig geparfumeerd, met een scherpe scheiding tot in zijn nek en geel haar, goed in de pommade en glimmend als gevernist hout, dat als het uit model raakte in plakjes losviel. Hij zou knap zijn geweest als hij niet van die waterige, ronde ogen had gehad, glazige vogelogen, die bangelijk-verbluft werden wanneer zijn gezicht een ernstige uitdrukking kreeg. Tijdens zijn eerste maanden op het lyceum, toen Egorov zich volkse manieren had aangemeten en zich zelfs Jagoroetsjka was gaan noemen, had iemand hem kortweg Jag gedoopt en die bijnaam bleef hij houden.

Hij was naar Moskou gestuurd toen hij al veertien jaar was en hij was meteen in de vierde geplaatst. De surveillant bracht hem op een ochtend onze klas in, vóór de les, en vroeg hem direct of hij het gebed wilde voorlezen, terwijl vijfentwintig paar loerende ogen hem ononderbroken aanstaarden, intensief op zoek naar alles aan hem dat aanleiding kon geven tot spot.

Gewoonlijk werd het gebed in één dreun afgeraffeld, en voor ons betekende het alleen maar het verplichte ritueel van overeind komen, een halve minuut blijven staan en weer gaan zitten met klepperende lessenaars. Maar Jag begon het gebed duidelijk en met geforceerde toewijding voor te lezen, en tegelijkertijd maakte hij het kruisteken niet zoals iedereen dat deed – een vlieg van je neus verjagen – maar met zijn ogen dicht, vol vroomheid, met theatrale gebaren; toen wierp hij zijn hoofd naar achteren en zocht met zijn waterige ogen de icoon die hoog in het klaslokaal hing. Onmiddellijk klonk er gelach, iedereen vermoedde een grap – en dat vermoeden werd weldra zekerheid, het verspreide gelach werd een algemene schaterlach zodra Jag, het gebed abrupt afbrekend, een wazige blik in het rond wierp, de blik van een verbaasde, ongeruste kip. De klassensurveillant zelf was uiterst opgewonden en riep naar Jag en naar ons allemaal dat hij, als zoiets zich nog eens voordeed, de zaak voor de Raad zou brengen. Pas een week later, toen iedereen al wist dat Jag uit een heel vrome familie kwam die afstamde van de raskolniki,[2] ging op een dag na de lessen diezelfde surveillant, een vrij bejaarde man, plotseling naar Jag toe, pakte zijn hand, blozend als een jonge knul, keek een andere kant uit en zei abrupt: ‘Zeg Egorov, neem me alsjeblieft niet kwalijk.’ En meteen rukte hij zijn hand weer bruusk los en liep, diep gebogen, de gang in, met zijn armen gebaren makend alsof hij iets van het plafond pakte en het onverhoeds op de grond gooide. Wat Jag betrof, die trok zich bij het raam terug, ging met zijn rug naar ons toe staan en snoot langdurig zijn neus.

Maar dat was alleen in het begin. In de hogere klassen was Jag, zo zei de directie, op het slechte pad geraakt, en hij was gaan drinken. Wanneer hij ’s ochtends de klas in kwam, maakte hij expres een omweg, ging naar de bank waar Stein op zat en liet een vreselijke boer, als de rook van een dure sigaar, in Steins gezicht. ‘Je moet Europees denken,’ verklaarde hij aan niemand in het bijzonder. Ofschoon Jag helemaal alleen in Moskou woonde, op dure huurkamers in een herenhuis, ofschoon hij van thuis duidelijk veel geld kreeg en vaak met vrouwengezelschap in een luxe huurrijtuig werd gesignaleerd – ondanks dat alles werkte hij heel goed en regelmatig, werd hij beschouwd als een van de beste leerlingen, en er waren er maar weinig die wisten dat hij in bijna alle vakken werd geholpen door repetitoren.

Je zou kunnen zeggen dat de hele klas zat vastgekleefd aan ons drieën – Stein, Jag en ik, de knapsten van de klas, zoals we werden aangeduid – als een hoefijzer dat in aanraking komt met een magneetstaaf. Aan het ene uiteinde zat het hoefijzer aan ons vast met zijn beste leerling, dan raakte het langs de halve cirkel verder van ons af met cijfers die steeds lager werden en het voegde zich weer bij ons aan het andere uiteinde, waar zich de slechtste leerling bevond, een belhamel. Wat ons, de knapsten, betrof, het was alsof wij de eigenschappen van allebei in ons verenigden. We hadden de cijfers van de beste, maar bij de schoolleiding hadden we de reputatie van de slechtste.

Aan de kant van de goede leerlingen werd de aansluiting gemaakt door Eisenberg. Aan de kant van de belhamels door Takadjev. Eisenberg, ofwel ‘de zoeterik’, zoals hij werd genoemd, was een joodse jongen, heel bescheiden, heel vlijtig en heel verlegen. Hij had een eigenaardige gewoonte: alvorens iets te zeggen of antwoord te geven op een vraag, slikte hij zijn speeksel door, hetgeen hij begeleidde met een hoofdknik, en als hij had geslikt zei hij ‘metee’. Iedereen wilde per se de spot drijven met zijn kuisheid (ofschoon niemand kon controleren of het echt zo was en hijzelf het geenszins bevestigde) en vaak stond er in de pauze een drom om hem heen die hem gebood: ‘Kom op, Eisenberg, laat ons je laatste minnares eens zien’, en daarbij aandachtig zijn handen bestudeerde. Wanneer Eisenberg tegen een van ons iets zei boog hij altijd zijn hoofd, keek je met zijn brandnetelkleurige ogen scheel aan en deed een hand voor zijn mond.

Takadjev was de oudste en potigste van de klas. Die Armeniër was bij iedereen geliefd om de buitengewone handigheid waarmee hij ervoor zorgde dat de lol zich niet ontlaadde op hemzelf, maar op het rampzalige cijfer dat hij net gekregen had. Hij deed dat, in tegenstelling tot de anderen, zonder enige vijandschap jegens de leraar, hij beleefde er zelf nog het meeste plezier aan. Ook hij had, net als Stein, een favoriete uitdrukking, die als volgt was ontstaan. Toen de literatuurleraar, de intelligente en goede Semenov, een keer het huiswerk ronddeelde dat hij nagekeken had, gaf hij Takadjev diens schrift terug met een schalkse knipoog en met de mededeling dat hij, Semenov, zich genoodzaakt had gezien, ook al was het opstel onberispelijk en stond er maar één klein foutje in – een komma op de verkeerde plaats – om hem een nul te geven, juist vanwege die fout. De reden van dat op het eerste gezicht onrechtvaardige cijfer moest gezocht worden in het feit dat het opstel van Takadjev woord voor woord overeenkwam met dat van Eisenberg, en dat die overeenkomst tevens – en dat was een mysterie op zich – de verkeerd geplaatste komma gold. Met zijn geliefde uitdrukking ‘De valk herkent men aan zijn vlucht en het jochie aan zijn snottebel’ gaf Semenov het schrift aan Takadjev terug. Maar deze bleef bij de katheder staan. Hij vroeg nog een keer aan Semenov of dat mogelijk was en of hij het goed begrepen had, en hoe het toch te vatten was, van die twee komma’s op dezelfde verkeerde plaats. Hij kreeg het schrift van Eisenberg, ter vergelijking, bladerde er langdurig in, naast elkaar leggend en controlerend, met een groeiende verbijstering op zijn gezicht. Ten slotte wierp hij, een totale ontsteltenis tentoonspreidend, een blik naar ons, die op het punt stonden in lachen uit te barsten, en wendde toen heel langzaam zijn opengesperde ogen in de richting van Semenov. ‘Wwwat een concitentie,’ fluisterde hij tragisch, terwijl hij zijn schouders optrok en zijn mondhoeken liet zakken. De nul was gegeven, de prijs om zo te zeggen betaald. Takadjev, die de Russische taal in werkelijkheid uitstekend beheerste, had gewoon de gelegenheid aangegrepen om zijn klasgenoten, zichzelf en ook de leraar, die ondanks de meedogenloze hardheid van zijn cijfers graag lachte, wat plezier te bezorgen.

Dat waren onze contactpunten met de uiteinden van het hoefijzer dat gevormd werd door onze klas. De andere leerlingen leken des te verder van die uiteinden verwijderd, en derhalve des te kleurlozer, naarmate ze, vanwege hun eeuwige worsteling tussen de cijfers vijf en zes, dichter in de buurt van het midden van dat ijzer kwamen. In die verre, onbekende omgeving bevond zich Vassili Boerkevitz – een klein joch met een verwarde haardos en mee-eters op zijn gezicht – totdat hem in het rustige en volkomen geordende leven op ons oude lyceum een zeer uitzonderlijk avontuur overkwam.

- - -

2.

Raskolniki of oudgelovigen (van het woord raskol – breuk), tegenstanders van de liturgische hervormingen van patriarch Nikon (midden zeventiende eeuw). [terug]