THIJE ADAMS

Kunst als publiek goed

Een pleidooi voor de culturele dimensie van een vrije samenleving

e-editie september 2013, naar eerste druk augustus 2013

© 2013 Thije Adams / Uitgeverij Van Gennep

Nieuwezijds Voorburgwal 330, 1012 RW Amsterdam

Ontwerp omslag Léon Groen

Drukwerk Ten Brink, Meppel

ISBN 9789060125816 / NUR 740

www.uitgeverijvangennep.nl

Voor Ulrike

1. INLEIDING

De economische theorie is ondubbelzinnig: kunst is geen collectief goed.

Collectieve goederen zijn niet te splitsen in eenheden die je aan afzonderlijke gebruikers kunt toerekenen, en het nut ervan voor de een gaat niet ten koste van het nut voor de ander. Meer bemachtigen dan je buurman is er dus niet bij. Je eraan onttrekken evenmin.

Nationale defensie is een klassiek voorbeeld; in beginsel profiteren alle burgers daarvan in gelijke mate. Een ander voorbeeld, dat iedereen in ons land zal herkennen: dijken. Voor sommige bewoners van levensbelang, voor anderen misschien wat minder, maar voor het land als geheel van vitale betekenis. En daarom gefinancierd uit publieke middelen.

Voor boeken, bioscoopkaartjes en een bezoek aan een museum ligt dat anders. De mooie plaats die u in het theater heeft gereserveerd, is voor u, en als de voorstelling is uitverkocht, dan hebben de laatkomers pech. U mag kijken, die anderen niet.

Nu hebben defensie en dijken met veiligheid te maken. Als het gaat om hun veiligheid, zijn burgers veeleisend. Vooral ten opzichte van anderen. En meestal vinden zij dat hier een taak ligt voor de overheid. Denk maar aan nucleaire veiligheid, de betrouwbaarheid van onze atoomcentrales en vooral die van de buren. Bij veiligheid bestaat sterk de neiging het rijtje collectieve goederen uit te breiden. Met de veiligheid van de lucht die wij inademen, van het water dat wij drinken, van ons voedsel. Met de veiligheid op straat, in het verkeer.

Naarmate de opsomming langer wordt, raken wij echter steeds verder weg van de harde criteria voor een collectief goed die ik eerder noemde. Hoe veilig je bent op straat, is immers veel meer afhankelijk van specifieke omstandigheden – en daarmee individueel beïnvloedbaar – dan hoe veilig je bent onder de paraplu van onze nationale defensie. Op straat speelt de burger actief mee. Daar hangt veiligheid ook af van de woonbuurt waarvoor je kiest of die je je kunt veroorloven. En in het verkeer kun je met een stevige Hummer je veiligheid wel degelijk verhogen ten koste van je buurman. Hier valt positievoordeel te behalen.

Dat geldt ook voor het gebruik van bepaalde voorzieningen. Gezondheidszorg bijvoorbeeld. Aan het buffet daarvan doen niet zelden diegenen zich tegoed die eigenlijk streng dieet zouden moeten houden.

Inmiddels echter hebben wij het dan ook niet meer over collectieve goederen in strikte zin maar over quasi-, semi-, of pseudocollectieve goederen. Goederen en diensten met een gemengd karakter. Bij deze goederen zijn het private en het publieke karakter, het private en het publieke belang, met elkaar verweven. Of het publieke dan wel het private belang van zo’n goed op de voorgrond staat, dat hangt mede af van wat een samenleving zich kan veroorloven en welke politieke keuzes er worden gemaakt. Wanneer bijvoorbeeld publieke veiligheid verkommert, iets wat je op veel plaatsen in de wereld ziet gebeuren, dan wordt veiligheid vervolgens vaak privaat opgepakt. Bijvoorbeeld binnen een ‘gated community’. Maar dat is natuurlijk niet meer dezelfde veiligheid.

[...]