De fatale staat

Over de politiek noodzakelijke verzoening met tragiek

P.H.A. FRISSEN

e-editie september 2013, naar de tweede druk september 2013

© 2013 P.H.A. Frissen/Uitgeverij Van Gennep

Nieuwezijds Voorburgwal 330, 1012 RW Amsterdam

Beeld omslag Armando, Fahne, 225 x 175 cm, 1980/1981

Permanente bruikleen van Tony de Meijere aan het Kröller-Müller Museum

Ontwerp omslag Erik Prinsen

Foto auteur Renée Frissen

ISBN 9789060126431/NUR 740

www.uitgeverijvangennep.nl

Aan Pieter Smals (1949 – 2012)

Seen the troubles and the evils of this world – I’ve seen the stretches between godliness and sin – I’ve heard the promise and confessions of good Faith – And hypocrisy that always lies within – And they left it for you, all of this for you – And they left it for you, all of this for you

JOY DIVISION, The Drawback

Inhoud - De fatale staat

Proloog

Waarom weigeren we tragiek te aanvaarden? / De populistische uitdaging / Machiavelli’s erfenis / Politiek als symbolische orde / Voltooiing, verlossing, verzoening / Woorden van dank

I. DE POLITIEKE ORDE UITGEDAAGD

1. De vitale onmiddellijkheid van het populisme

Radicale democratische pretenties tegen ‘linkse kak’ / Demos en etnos: identiteit en geschiedenis / Boze, blanke, kale mannen – ressentiment als symboliek / Vitalisme en verlossing / Verschuivende betekenissen

2. De permanente voltooiing van de moderniteit

Mythologie van het rationele: waarheid en macht / Gulzige maakbaarheid / Interventionisme als ritueel / Complexiteit als samenzwering

3. De verstoorde voorstelling van de representatie

Opnieuw: de kloof / Diplomademocratie en meritocratische paradox / Politici zonder partij, burgers zonder burgerschap / Van tegenstanders en vijanden: nieuwe theaters

4. De begeerte naar onmogelijk gezag

Geloofwaardig gezag dat werkt / Het stormtij van de kennisdemocratie / Vloeibare samenleving, gestolde staat

II. DE SYMBOLISCHE ORDE VAN HET POLITIEKE

5. Over politiek, cultuur en symboliek

De symbolische orde: onvoltooidheid / Symboliek – dubbelzinnige meervoudigheid / Het vergeten en verdonkeremaande fatalisme

6. De symboliek van soevereiniteit

De soevereiniteit van het politieke is een buiten / Het politieke is belichaamd: instituties en constitutie / Mythen, rituelen, symboliek / Excurs: één staat, één logo / Distantie en nabijheid

7. Verbeelding van de macht – macht van de verbeelding

De politieke gemeenschap is een creatie / Esthetica van politiek / Representatie: vertegenwoordiging bij de macht / Representatie: verbeelding van de macht

8. Politieke dramaturgie: het woord en de voorstelling

In den beginne was het Woord? / Voor en voorbij het woord: de voorstelling / De performativiteit van het politieke / Een kwestie van stijl

III. DE POLITIEKE ORDE HERSTELD

9. Tragiek aanvaard

Het menselijk tekort / Fatale helden / Fatalisme is een keuze / Gevaarlijke hoop, misleidende idealen, maar wel heroïek / Tragiek en de esthetica van verzoening

10. De elegantie van begrenzing

Middelen zonder idealen / De onbedoelde schoonheid van modder / Grenzen stellen aan grenzen stellen / Begrenzing als geste

11. De hoffelijkheid van conservatisme

De hemel, op aarde of hierna / Mild despotisme herkennen / Conservatisme is liberaal, liberalisme is conservatief / Scepticisme als stijl van verzoening

12. De moed van onmacht: prudentie

Het minste kwaad / De schoonheid van het compromis / Subversieve reflexiviteit / De traagheid van distantie: hersteld gezag

Epiloog

De politieke noodzaak tragiek te aanvaarden / De fatale staat en zijn rituelen

Noten

Literatuur

Over de auteur

Proloog

‘En dan begint het grote gevecht tegen het lot. Het grote gevecht tegen de weg. Het grote gevecht tegen de dingen die nu eenmaal zijn zoals ze zijn. Het ligt in de natuur van de dingen besloten dat ze zijn zoals ze zijn. Wanneer we ermee in gevecht gaan, zullen we lijden. Laios begint een gevecht. Hij neemt zich voor nooit kinderen te krijgen. Nooit zal zijn vrouw zijn moordenaar baren. Daar wil hij eigenhandig voor zorgen. Maar de dingen laten zich niet regeren. De dingen zijn zoals ze zijn en zo zal het altijd blijven.’[1]

Waarom weigeren we tragiek te aanvaarden?

De bezoekster van het popfestival waar een orkaan heeft toegeslagen vraagt zich verontwaardigd af waarom de organisatie geen meteoroloog in dienst heeft. Het Kamerlid eist beleid tegen pesten op school. De wetenschapper waarschuwt voor de laatste keer: als zijn oplossing niet verplicht wordt voorgeschreven, valt het leed niet te overzien. Het consultatiebureau bestookt jonge ouders met vragenlijsten, protocollen en kinddossier om risico’s zo spoedig mogelijk op te sporen. En de burger eist bescherming tegen alle soorten pech.

Dat de wereld fundamentele tekortkomingen kent, lijken we steeds minder te aanvaarden. Zelfs al kunnen we tenminste vermoeden dat deze tekortkomingen gevolg zijn van ons eigen handelen verdragen we ze niet. Alle leed, pech en risico moeten worden uitgebannen. Veiligheid is een nationale obsessie. We richten er onderzoeksraden voor in, stapelen toezicht op toezicht en schrijven op dat als de overheid geen fouten meer maakt, er ook geen slachtoffers zullen vallen. In de zorg kennen we zelfs het fenomeen van vermijdbare sterfgevallen. Methodologisch houdt dat natuurlijk geen stand en ook elke rechter zal er korte metten mee maken, maar ministers kunnen er zomaar over struikelen.

Dat de menselijke conditie er een is van tragiek, lezen we graag in de Griekse tragedies, maar aanvaarden we niet in ons maatschappelijk bestaan. Natuurlijk, in het persoonlijke leven moeten we wel pech, leed en ramp verdragen. Toch eisen we al snel bescherming en verzekering tegen dergelijk ongemak. Zelfs als we bewust risico’s opzoeken verwachten we dat de staat beschermengel speelt. En als dat allemaal toch niet helpt, verwachten we dat dezelfde engel ons redt.

Na de antieken zijn de grote wereldreligies ons komen vertellen dat verlossing wacht in het paradijs. Door de erfzonde toonde de mens zijn hoogmoed. Die kon niet onbestraft blijven – de mens brengt zichzelf ten val. Dat is echter geen onvermijdelijke tragiek of noodlot, laat staan goddelijke wispelturigheid. De goddelijke voorzienigheid brengt immers het heil, zodat er altijd hoop is en uiteindelijk de troost van de verzoening. Natuurlijk, sommige geloven kennen slechts een wrekende en genadeloze god, maar ook dan wacht de uitverkorenen de verlossing.

Met de komst van de moderniteit zijn we deze verlossing gaan zoeken in de oplossingen van de maakbaarheid. Het geloof daarin leek in politieke theorie en sociale wetenschap ernstig gerelativeerd, maar is in de politieke en bestuurlijke praktijk terug als nooit tevoren. De technocratie van de moderne beleidsvoering heeft van de wetenschappelijke kennis en filosofische reflectie geen alleszins te rechtvaardigen bescheidenheid geleerd, maar is veeleer geëxplodeerd in ongebreideld interventionisme. In de moderniteit verwachten we dat de waarheid ons op aarde brengt wat daarvoor de religie in het hiernamaals beloofde: het goede leven, waarin de tragiek van het bestaan is opgeheven. Er is dus een continuïteit tussen christendom en modernistisch geloof, dat wist Weber al.

De populistische uitdaging

En nu is er dan de opmerkelijke uitdaging van het populisme. Zonder geïnteresseerd te zijn in rationele onderbouwing formuleert het bij voortduring radicale oplossingen voor het leed dat door de ander en het andere over ons komt. Deze tragiek van de wereld wordt nog bevorderd door de samenzwering van de elites die de wil van het volk miskennen. Belangrijkste politieke opgave is deze wil weer op de troon van de macht te zetten. Dan kunnen we van de tragiek worden verlost in het hier en nu.

De populistische boodschap is daarom zo krachtig, omdat het populisme ten volle symbolisch durft te zijn. Onredelijkheid, in de dubbele betekenis van irrationaliteit en onmatigheid, is zijn handelsmerk. Het is een vitalistische stroming, waarin de emotie authentieke bron van waarheid is. Het populisme kan daarom het verwijt van symboolpolitiek met een gerust hart negeren. Het weet immers dat de politieke orde eerst en vooral een symbolische orde is.

De traditionele politiek van de moderniteit met zijn technocratisch repertoire heeft daarop geen antwoord behalve een uitbreiding en intensivering van ditzelfde repertoire. Tussen traditionele en populistische politiek is de verbindende schakel de weigering tragiek te aanvaarden. De antwoorden worden gezocht in ofwel de waarheid van de interventiestaat ofwel de moraal van een ongedeeld volk.

Al lang dromen we in praktijk en theorie van de politiek over het ideaal van consensus, over de juiste weg, of die ons nu naar de waarheid leidt of het goede leven brengt. Wij moderne mensen lijken er zelfs van overtuigd dat de waarheid het goede leven is, en omgekeerd. Conflicten over kwesties van leven en dood, van verdeling en herverdeling, van vriendschap en vijandschap, van gezondheid en geluk denken wij met de inzet van de wetenschap en met een beroep op een moraal van het goede leven te beslechten.

Als we het echter aan de waarheid of moraal overlaten onze strijd om de macht tot een goed en rechtvaardig einde te brengen, verdwijnt de politiek. De onenigheid die eigen is aan het politieke kan dan oplossen in de regels van de wetenschappelijke objectiviteit en in de werkzaamheid van de technieken en procedures van de bureaucratie. De wereld is dan een technocratische orde, waar het weten en zijn doelgerichte rationaliteit uiteindelijk kunnen heersen. Of we denken de onenigheid te kunnen oplossen door het eens te worden over een universele morele waarheid.

Zonder het te beseffen, zo lijkt het, zijn wij daarmee slachtoffer van een illusie die ons in het beste geval de totalitaire verleiding en in het slechtste geval de burgeroorlog brengt. Deze situatie – die van totalitarisme of burgeroorlog – is op vele plekken in de wereld zichtbaar. Het totalitarisme zien we echter niet alleen in landen waar politiek het hele leven doordringt in de naam van de een of andere ideologie of moraal. We zien het ook in de vorm van een totalitaire verleiding in landen waar democratie en rechtsstaat juist waarborgen tegen deze verleiding zouden moeten bieden. Uit naam van een democratisch gelegitimeerde meerderheid raakt dan de vrijheid van de minderheid bekneld, als assimilatie aan de een of andere constructie van nationale identiteit wordt afgedwongen. Of vrijheden van burgers komen in het gedrang als de goede bedoeling tot paternalistische interventies leidt. Ik verwijs naar de onstuitbare opmars van op risicoanalyses gebaseerde preventieprogramma’s, bij voorbeeld in de jeugdzorg en de gezondheidszorg.

De burgeroorlog is in verschillende landen gaande tussen groepen die elkaar bevechten om de macht over de staat en dat doen vanuit de absolute zekerheid van het eigen morele gelijk. Deze burgeroorlogen raken ook aan interstatelijke verhoudingen als er externe interventies plaatsvinden om de strijd te beslechten en terroristische groepen transnationaal terreur willen ontketenen. Of we zien het optreden van zogenaamde ‘lone wolfs’ die handelen vanuit een geharnaste overtuiging dat de wereld moreel verdorven is geraakt en dat slechts de zuivering via het eenzame geweld rest.

Machiavelli’s erfenis

We weten het al eeuwenlang: politiek is het domein van onenigheid, strijd en macht. Dat is wat Machiavelli bedoelt als hij politiek autonoom verklaart.[2] Dat was revolutionair in zijn tijd, omdat de heerser zichzelf toen beschouwde als de vertegenwoordiger op aarde van een morele waarheid die van een hogere, buiten de aarde gelegen orde is. De grote Florentijns theoreticus knipt deze band met een hogere orde door en laat daarmee zien dat de macht alleen zichzelf kan legitimeren.

Deze amorele opvatting van politiek is nog steeds even relevant als omstreden. Zowel in de praktische politiek als in de politieke theorie is er de ambitie om aan het politieke een moreel fundament te verlenen, of het nu gaat om de beslissing ten oorlog te trekken of om de beslissing een verzekering tegen ziektekosten verplicht te stellen. Toch lijkt de moderniteit zich met Machiavelli’s opvatting van de amorele autonomie van het politieke te willen verzoenen. De vooruitgang gebiedt de macht zich te legitimeren in termen van objectiviteit en rationaliteit. En als de macht zich in de gedaante van kennis hult, is dat weer bevorderlijk voor de vooruitgang. Politiek moet evidencebased en allesbehalve ‘fact free’ zijn. Niet gehinderd door methodologische scrupules blijven ook wetenschappers ervan overtuigd dat hun waarheid zal bijdragen aan beter beleid en dus aan een betere samenleving.

In mijn twee vorige boeken – De Staat van Verschil en Gevaar verplicht – heb ik de totalitaire gedaante die politiek daardoor kan aannemen uitvoerig besproken. In het streven naar gelijkheid zet de politiek de staat in om met omvangrijke en ingrijpende beleidsprogramma’s de burger te modelleren naar een enkelvoudige opvatting van het goede leven. Afwijkingen daarvan verdienen de preventieve aandacht van risicoanalyses en signaleringssystemen of de bestrijding door regressief ingrijpen. Beleidspanoptica op allerlei terreinen zijn het gevolg. Het gevaar schuilt in het paternalisme van de goede bedoeling, dat door de inzet van de monopolies van de staat minder onschuldig is dan vaak wordt voorgewend. Hoe demagogisch dit ook mag klinken: het gaat om het wijd verbreide verschijnsel van het hellend vlak waarop deze nobele en soms ook minder nobele intenties ons kunnen brengen.

Politiek is dan machtsuitoefening met de monopolies van het geweld en de belastingheffing op de achterhand of onmiddellijk zichtbaar, gelegitimeerd door het discours van de waarheid of dat van de moraal. Kennelijk kunnen we het inzicht van Machiavelli nog steeds niet aanvaarden. We kunnen ons niet neerleggen bij de gedachte dat waar waarheid niet helpt en waar de moraal ons verdeeld houdt, ons niets anders overblijft dan het politieke – en dus het conflict over de macht – om de samenleving vorm te geven.

Politiek als symbolische orde

Alle politiek is symbolisch. Alle politiek heeft immers vorm en is representatie. Alle politiek kent rollen, stijlen, genres. Alle politiek is voorstelling, wordt geënsceneerd, kent een script en vaak een intrige. En politiek is meer dan tekst en woord. Politiek denken en handelen vinden altijd plaats in een esthetisch gevormde wereld. Dat lijkt het populisme beter te begrijpen dan welke politieke stroming in de westerse wereld van dit moment dan ook.

Dat maakt ook dat vanuit een esthetisch perspectief veel beter te begrijpen is waarom het populisme de bestaande orde zo indringend weet te beroeren. Het populisme bedient zich – al dan niet als bewuste politieke strategie – bij uitstek van een bijzondere stijl en hanteert een zeer uitgesproken retorica, waarmee het vooral de performatieve of theatrale kant van de politieke orde expliciteert. Daarom ook helpt het discours van de rationaliteit evenmin als het discours van de moraliteit tegen de aanvallen van het populisme. Neem de strafmaat – een welhaast klassiek populistisch thema. Deze zou te laag zijn en daardoor geen afschrikkende werking vervullen. Bovendien zijn gevangenissen geen oorden van vergelding, maar instellingen, luxer dan menig hotel nota bene, die de gevangene vooral als slachtoffer van maatschappelijke omstandigheden bejegenen.

Het helpt niet daar de feiten tegenin te brengen dat de strafmaat fors is gestegen en dat deze desondanks geen afschrikkende werking heeft. Evenmin werken morele tegenwerpingen dat de gevangenisstraf niet slechts vergelding of nodeloos wreed en de gevangenis geen inhumaan oord mag zijn. De populist kan feiten en moraal smalend terzijde schuiven als linkse mythologie en elitair erbarmen, die tegen het gelijk en de morele superioriteit van het volk ingaan. En met dit beroep op een artificieel volk veroorzaakt het populisme groot ongemak bij de politieke elite van vertegenwoordigers en bestuurders, die toch allen het volk menen te representeren.

De symbolische orde van de politiek wordt daarmee in een dubbele beweging geraakt. Enerzijds toont het populisme aan dat de bestaande politieke orde nauwelijks betekenisvol verweer heeft tegen de aanvallen op waarheid en moraal. Anderzijds bewijst het populisme daarmee dat het bij uitstek de symbolische aard van het politieke domein is waarin de legitimiteit van dit domein berust.

De politieke orde is een symbolische orde, waarin het gaat om mythen, rituelen, symbolen. Niet de rationele inhoud van het beleid staat centraal, maar de vorm en de vormgeving van verhoudingen, van posities. Volkomen terecht verwijst Aerts naar het inzicht dat politiek altijd metapolitiek is. Politiek spreken is altijd ook spreken over politiek en dus over de culturele inhoud en betekenis ervan. Ik heb dit zelf zo aangeduid, dat de vraag naar politiek de belangrijkste vraag van de politiek is.[3]

Als het ware en het goede niet allesbepalend zijn, dan resteert in de filosofie het schone. Als het politieke domein buiten het ware en het goede staat, blijft het esthetische als dominant kenmerk over. Vrij vertaald is dat ook de conclusie van politieke theoretici die zich door Machiavelli geïnspireerd weten: politiek is een esthetisch domein, waarbij het niet gaat om een benadering van het politieke in termen van artistieke schoonheid, maar in termen van stijl, vorm, ordening en constituering.[4] Zo’n benadering van politiek zien we ook bij auteurs die een ‘agonistische’ opvatting van politiek propageren en deze daarom buiten moraal en waarheid willen houden. Vaak geldt voor hen de omstreden politiek theoreticus en rechtsfilosoof Carl Schmitt als inspiratiebron.[5] Zij zien gebrokenheid en vervreemding als belangrijkste karakteristieken van politiek, niet eenheid. Waarheid en moraal zijn dan mogelijke articulaties van strijd om de macht.

Daarom ook is een begrip als representatie zo cruciaal. Die is immers nodig om politiek betekenis te kunnen geven aan een wereld die vervuld is van contradicties, contingenties en strijd. In het proces van representatie immers komt politiek tot stand, net zoals dat geldt in de wereld van de kunst. Esthetische politieke theorie en filosofie, waartoe dit boek te rekenen valt, is dan weer een representatie van deze politieke werkelijkheid. Ze is verwant met geschiedenis en kunstkritiek, meer dan met moraalfilosofie. Het gaat erom discontinuïteiten zichtbaar te maken en niet de eenheid van de wereld.

Voltooiing, verlossing, verzoening

In dit boek staat de symbolische orde van het politieke centraal. Dat is niet alleen een klassiek thema in de politieke filosofie, zoals ik hiervoor al aangaf, maar ook in de politieke wetenschap en de bestuurskunde. Bekend is het werk van Murray Edelman, dat handelt over het symbolische karakter van politiek handelen, over politieke symboliek als strategie, over de symboliek van politieke taal en over politiek als ‘spectacle’.[6]

Belangrijk is ook de school van de ‘cultural theory’. ‘Founding mother and father’ daarvan zijn Mary Douglas en Aaron Wildavsky. Deze theorie heeft als conceptueel model veel school gemaakt in de politieke wetenschap en de bestuurskunde.[7] Ik ben in dit boek vooral geïnteresseerd in een van de grondpatronen die deze theorie als culturele oriëntatie onderscheidt, namelijk ‘het fatalisme’. Juist vanwege het vitalisme van de daad en de daadkracht dat het populisme zo kenmerkt, lijkt het interessant om de culturele keerzijde daarvan – een fatalistische houding die de tragiek van de menselijke conditie aanvaardt – nader te verkennen als mogelijk contrast.

Dat is des te meer relevant omdat de bestaande politieke orde nog steeds een preoccupatie kent met de gedachte van maakbaarheid. Veronderstelling in dit boek is dat de grenzen van de maakbaarheid eerder als tragiek dan als de gevolgen van tekortschietende kennis en kunde moeten worden opgevat. De moderniteit met zijn streven naar maakbaarheid wil de tragische conditie van de wereld oplossen. Het wil leed bestrijden en voorkomen, pech zo veel mogelijk uit de wereld helpen en bijdragen aan het geluk van iedereen. Het modernisme weigert te erkennen dat de tragische conditie van de wereld – vol noodlot, rampen en leed – onontkoombaar is. Het kan zich immers niet neerleggen bij een weten dat fundamenteel beperkt is. De tragiek van het bestaan moet worden opgelost. Ook al is deze onontkoombaar, dan nog blijft tragiek onaanvaardbaar en wil het modernisme deze oplossen. Het modernisme kan berusting niet verdragen. De oplossing – zo luidt de hoop die in het modernisme besloten ligt – brengt de voltooiing van het project van de moderniteit.

Het populisme verzet zich eveneens tegen de tragiek van de wereld. In plaats van het modernisme, dat geheel in het teken staat van de rationele oplossing van de problematiek van de wereld, streeft het populisme echter naar verlossing door uitsluiting en zuivering. De tragiek van de wereld kent altijd een oorzaak in het vreemde, in de een of andere besmetting. Het gaat erom deze besmetting te verwijderen. Vandaar ook dat het populisme in discours en symboliek niet anders dan radicaal kan zijn. Zachte heelmeesters maken stinkende wonden, om het triviaal te duiden. Tegelijkertijd dient de verwijdering van de besmetting vaak het doel van de herstelde gemeenschap. De beelden van die gemeenschap zijn in populistische kring vaak traditioneel burgerlijk.

Dit boek gaat over de dubbele uitdaging van de politieke orde door modernisme en populisme. Het modernisme stelt oplossing en voltooiing als alternatief tegenover het populistische streven naar zuivering en verlossing. Beide weigeren de aanvaarding van het tragische.[8] De aanvaarding van het tragische beschrijf ik in dit boek als een verzoening. De bij deze aanvaarding van tragiek passende symboliek van de politieke orde is die van het fatalisme. Dat immers kan ons verzoenen met de tragiek zonder deze te willen oplossen of ons ervan te willen verlossen.

Ik sluit daarmee aan bij wat Van Eeten heeft benoemd als een ‘techniek van de onmacht’, die zeer wel als verstandig bestuurlijk arrangement valt in te zetten.[9] Mijn bedoeling is het om deze onmacht niet in de eerste plaats te behandelen als een bestuurlijke strategie, maar om deze een plaats te geven in de symbolische politieke orde. Het monopolie van het geweld moet rechtsstatelijk en democratisch worden ingesnoerd om de maatschappelijke pluraliteit draaglijk te houden. Dat is in mijn overtuiging slechts betekenisvol te legitimeren als de symbolische orde van het politieke berust op een esthetische aanvaarding van de tragische condities van het menselijk bestaan.

Dit inzicht ontleen ik aan het belangrijke werk van De Mul.[10] Deze auteur heeft in De domesticatie van het noodlot overtuigend duidelijk gemaakt dat elke samenleving haar omgang met het noodlot moet bepalen. Hij bepleit een herwaardering van de tragische houding: het noodlot dient heroïsch op de schouders te worden genomen. Maar het fatalistisch besef dat we daarin altijd tekort zullen schieten – een besef dat overigens veel PVV-kiezers lijken te delen – vindt zijn verlichting in de ironie dat vrijheid nooit los te zien is van noodzaak en dat deze noodzaak vooral als toeval dat is gelukt moet worden gezien. Wellicht valt zo een esthetica van het tragische te verbinden met een esthetica van de komedie.[11]

Woorden van dank

Voor zijn uitgebreide commentaar dank ik Michel van Eeten. Enkele jaren her bleek het fatalisme ons onafhankelijk van elkaar te hebben geraakt. Gelukkig is het thema rijk genoeg en zijn onze opvattingen voldoende gevarieerd. Hij wees me er onder meer op dat een populistisch leider als Wilders veel gemeen heeft met de tragische held van de klassieken.

Met Mark van Twist deel ik een grote liefde voor het verschil. Onze complementariteit is daarvan een uitdrukking, net als zijn bijzondere commentaar. Veel daarvan heb ik verwerkt, ook en juist als het een fundamenteel verschil van opvatting representeerde. Ook daarom is het een genoegen met hem en Hera Tseng onze mooie school te leiden.

Marijke van der Putten leverde niet alleen commentaar, maar had ook het idee een werk van Armando te kiezen voor het omslag. Daarvoor dank ik haar en natuurlijk voor het delen (en soms verdragen) van existentiële ervaringen die ziekenhuisopnamen meebrengen.

Voor het verzamelen van literatuur dank ik de Tilburgse studenten bestuurskunde Renske Sinke en Arno van Wijk. Ook Beatrijs Haverkamp, Amsterdamse studente filosofie en stagiaire bij de Nederlandse School voor Openbaar Bestuur (NSOB), dank ik daarvoor, maar vooral voor grondig redactiewerk en het stellen van lastige vragen over de tekst.

Irmi Dekker en Rutger Frissen dank ik voor de verwerking van een opnieuw met de vulpen[12] geschreven manuscript. Het boek zal voor Rutger de niet altijd gemakkelijke, maar dapper bevochte overgang tussen Liverpool en Sydney symboliseren. Renée Frissen maakte wederom het portret en is nu met haar eerste grote boek bezig, waarvan ik gelukkig getuige mag zijn.

Voor de voortreffelijke redactionele ondersteuning dank ik Nadia Ramer en vooral Rebecca Wilson van uitgeverij Van Gennep.

Ik draag het boek op aan mijn goede vriend Pieter Smals, die in 2012 besloot zich niet langer te verzoenen met tragiek.

I. De politieke orde uitgedaagd

Zolang wij blijven geloven dat wij op het publieke domein te doen hebben met doeleinden en middelen, zolang zullen wij niemand ooit kunnen beletten alle middelen te gebruiken om een eenmaal gesteld doel te bereiken.

HANNAH ARENDT, De menselijke conditie

1. De vitale onmiddellijkheid van het populisme

De meest zichtbare uitdaging van de bestaande politieke orde is zonder twijfel het populisme. In grote delen van de westerse, democratische wereld zijn er bewegingen en partijen die onder dat banier te scharen zijn en die zonder uitzondering een breuk met de gevestigde orde willen forceren. De meeste van de meer bekende bewegingen en partijen kiezen voor de parlementaire weg, maar er is uiteraard een bonte verzameling buiten- en antiparlementaire groepen.[13] Wat wel opvalt, is dat de deelname aan de parlementaire instituties steevast gestalte krijgt in de rol van buitenstaander, die in vaak heftige toonzetting wordt gespeeld. Wilders is een goed voorbeeld. Tijdens het kabinet Rutte I speelde hij een dubbelzinnig spel van meedoen zonder mee te doen waardoor hij zichzelf niet alleen een grote recensiemacht[14] verschafte, maar al gedogend zijn agenda sluipenderwijs ten uitvoer bracht of gebracht zag door de regerende coalitie. De klassieke partijen waren van zijn steun afhankelijk of vreesden zijn invloed op het discours, waardoor in termen van hegemonie zijn agenda cultureel domineerde en in beleidspraktijken de staat grimmiger in optreden en instrumentering werd. De val van de gedoogcoalitie doet daar, zo valt aan te nemen, weinig tot niets aan af. De agenda is er nog steeds en van afnemende grimmigheid is nog niet veel vernomen.

De uitdaging die het populisme aan de bestaande politieke orde stelt, is bij uitstek een symbolische. De democratie maakt haar democratische pretenties allesbehalve waar, omdat zij elitistisch is, zo luidt de populistische kritiek. Het oorspronkelijk linkse ideaal van de directe democratie is door het rechtse populisme overgenomen, met zo veel overtuiging dat links inmiddels erg terughoudend is geworden op dit punt.[15] Het is een ideaal geworden dat aan het volk één stem wil toekennen – de ‘vox populi’. Het volk heeft immers een gedeelde geschiedenis en in zijn identiteit vallen etnos en demos samen. Dat alles wordt steevast met grote stelligheid geponeerd door de leider die de stem van het volk articuleert. Er is een pathos van ressentiment: tegen het verraad van de elite, in het bijzonder die van linkse snit. De Noorse terrorist van rechts-extremistischen huize kiest een zomerkamp van jonge sociaaldemocraten als schietschijf. Uiteraard is een dergelijke daad onvergelijkbaar met het overwegend in parlementaire instituties geuite ressentiment. Wie van tijd tot tijd echter debatten op het internet volgt of daarvan (ongewild) onderwerp wordt, valt wel de onmiddellijkheid van de blinde woede op.

Het populisme is bovendien sterk vitalistisch in oriëntatie.[16] Emoties zijn bewijzen van authenticiteit en de uiting daarvan moet niet door rationaliteit of deugdzaamheid worden getemperd.[17] Van dergelijke belemmeringen, zeker als ze voortkomen uit de verafschuwde politieke correctheid van het multiculturalisme, moet het volk worden verlost. Vrijheid is de gekoesterde kern van de nieuwe symbolische orde die het populisme wil bewerkstelligen. Een vrijheid die overigens uitsluitend van aard is en die grenzen verschuift en stelt. De verschuiving van betekenissen die daardoor gaande is raakt de politieke orde in het symbolische hart. De vitale onmiddellijkheid van het populisme wil verlossing door zuivering en uitsluiting.

Radicale democratische pretenties tegen ‘linkse kak’

In mijn vorige boek wijdde ik een hoofdstuk aan het populisme.[18] Sindsdien heeft dit politieke fenomeen allerminst aan betekenis ingeboet. Zijn discours is in een aantal opzichten genormaliseerd en heeft vele beleidspraktijken beïnvloed. In Denemarken en Nederland was of is sprake van indirecte regeringsmacht, in Italië en Zwitserland van directe. In heel Europa lijkt het populisme als politieke stroming zich definitief te hebben gevestigd. De stelling dat het populisme een pathologie is, die van tijd tot tijd in democratische stelsels zal opduiken, daarin een al dan niet heilzame werking zal hebben om vervolgens door datzelfde stelsel te worden opgenomen in een proces van accommodatie of zichzelf zal vernietigen door interne tegenstellingen, is volgens veel auteurs niet meer plausibel. Populisme is ‘here to stay’, althans voorlopig, zo lijkt het.

Dat het populisme niet als een pathologie terzijde kan worden geschoven is niet alleen empirisch evident. Ook theoretisch beschouwen vele auteurs de pathologiethese als problematisch. Dat heeft vooral te maken met het feit dat het actuele populisme radicale democratische pretenties heeft.[19] Canovan typeert het populisme als een schaduw van de democratie zelf.[20] Populisme formuleert een venijnige kritiek op bestaande politieke praktijken die elitair zouden zijn en gesloten voor het volk. Anti-elitisme is een kernachtige boodschap van het populisme. Het appelleert natuurlijk aan de letterlijke betekenis van de term democratie: heerschappij van het volk. Daarom ook noemt Mudde het populisme een spiegelbeeld van het elitisme. Ze delen in zijn ogen een manicheïstisch wereldbeeld maar zijn radicaal verdeeld over de vraag wie de verlossing brengt: elite dan wel volk.[21] In zijn sterke nadruk op leiderschap is het populisme overigens elitistischer dan het zal willen toegeven.

Wat de populistische ideologie volgens Canovan beoogt is een overbrugging te bewerkstelligen van de spanning tussen macht en volk: ‘bringing the people into politics and taking politics to the people’.[22] Het volk moet worden gepolitiseerd en de politiek moet weer volks worden. In deze dubbele beweging toont zich het anti-elitisme van het populisme volop. Politiek mag niet langer het monopolie zijn van een kleine groep die over voldoende sociaal en cultureel kapitaal beschikt om de wereld te begrijpen en deze te kunnen besturen, maar moet weer worden gedemocratiseerd.

PVV’er Bosma spreekt over de elite als ‘linkse kak’ die uit snobisme het multiculturalisme omarmt zonder zelf veel van de gevolgen van de migratie aan den lijve te ervaren. De politieke partijen van deze elite, naar zijn zeggen Groen Links, D66 en PvdA, hebben in een electorale strategie kennelijk de massa-immigratie bevoordeeld en zijn dus verantwoordelijk voor de islamisering in Nederland. Dat patroon zien Bosma en zijn politieke geestverwanten in heel Europa. De elite is niet alleen een aanduiding van de machthebbers, maar vooral ook van de linkse hegemonie die sinds de jaren zestig in Europa bestaat en nu aan het afbrokkelen is.[23] Op een vergelijkbare wijze is volgens de populisten ‘het project Europa’ door de elite aan het volk opgedrongen.

[...]

Noten

Proloog

1.

Zo spreekt het koor in de Oedipus van Oscar van Woensel, gespeeld door RO Theater in het seizoen 2012-2013 [terug]

2.

Machiavelli, 1976 en 1997 [terug]

3.

Aerts, 2009: 109; Frissen, 2007: 260 en Frissen, 2009: 17 [terug]

4.

Ankersmit 1996; Hariman, 1995; Hoogers, 1999; Rancière, 2004 [terug]

5.

Schmitt, 2001 en 2005; Agamben, 2002 en 2005; Mouffe, 2008; Žižek, 2009 en 2011 [terug]

6.

Edelman, 1971, 1977, 1985, 1988 [terug]

7.

Douglas, 1986; Hendriks, 2006; Hood, 1998; Thompson, Ellis & Wildavsky, 1990; Wildavsky, 1987 [terug]

8.

Hoewel deze weigering aan populistische zijde vooral theatraal is. Weinig aanhangers zullen alle voorstellen van Wilders serieus nemen. [terug]

9.

Van Eeten, 2010 [terug]

10.

De Mul, 2006 [terug]

11.

De Mul, 2006: 37; Combs & Nimmo, 1996 [terug]

12.

Een Mont Blanc Limited Edition Thomas Mann, 09461/12000 en een Parker Duofold Limited Edition P.W. Akkerman 1910-2010, 117/201 [terug]

1. De vitale onmiddellijkheid van het populisme

13.

Wat dat aangaat lijkt er nogal wat overeenkomst te bestaan tussen het actuele populisme en de ‘tegencultuur’ van de jaren zestig en zeventig. Zie ook: Smeets, 2011 [terug]

14.

Met dank aan Mark van Twist voor deze term. [terug]

15.

Met uitzondering van het linkse populisme natuurlijk. [terug]

16.

Van Roermund wijst er op dat deze vitalistische oriëntatie in het populisme niet met Verlichtingsargumenten alleen te pareren valt. (Van Roermund, 2011: 124 e.v.) [terug]

17.

Terecht kan worden betoogd dat deze deugdzaamheid vaak hypocriete dimensies heeft. De emoties waaraan het populisme appelleert komen vaak voort uit legitieme zorgen over vervreemding, verlies en deprivatie. [terug]

18.

Frissen, 2009: 147-171 [terug]

19.

Mény & Surel, 2002; Canovan, 1999, Akkerman, 2003 [terug]

20.

Canovan, 1999: 2-3 (cursivering auteur) [terug]

21.

Mudde, 2004: 543-544. Met manicheïsme wordt een (al dan niet religieus geïnspireerd) wereldbeeld bedoeld, waarin de wereld het toneel is van strijd tussen de duivelse krachten van het kwaad en de heilige krachten van het goede, het licht. Opdracht aan de mens is dan om de krachten van het goede te laten winnen. [terug]

22.

Canovan, 2002: 42-43 (cursivering auteur) [terug]

23.

Bosma, 2011: 281 e.v. De flaptekst van dit boek bevat een Vrij Nederland-citaat, waarin Bosma de ‘intellectuele kracht achter Geert Wilders’ heet. Havenaar (2011) wijst op veel feitelijke en theoretische onzorgvuldigheden in Bosma’s referenties aan De Kadt. Havenaars ‘schotschrift’ is door uitgeverij Van Oorschot in een oplage van 10.000 verspreid ter gelegenheid van de verkiezingen voor Provinciale Staten op 2 maart 2011. Dat bevestigt overigens ironisch genoeg weer de samenzweringsthese die het populisme koestert als het over de elite gaat. [terug]

[...]

PAUL FRISSEN is bestuursvoorzitter en decaan van de Nederlandse School voor Openbaar Bestuur (NSOB) in Den Haag, hoogleraar bestuurskunde aan de Universiteit van Tilburg en lid van de Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling. Van zijn hand verschenen in de afgelopen jaren de spraakmakende boeken De Staat van Verschil (vierde druk), Gevaar verplicht (tweede druk) en Van goede bedoelingen, de dingen die nooit voorbijgaan. Beschouwingen over de staat van Nederland (tweede druk).

Over Gevaar verplicht

‘Messcherp analyseert Paul Frissen het populisme van PVV-leider Geert Wilders.’ – Trouw

‘Een stevige aanval op de politieke elite.’ – de Volkskrant

‘Iedere ambtenaar of beleidsmaker zou het boek moeten lezen.’ – Binnenlands bestuur

Over De Staat van Verschil

‘Een belangwekkend boek.’ – de Volkskrant

‘Een onconventioneel pleidooi om de overheid een toontje lager te laten zingen.’ – NRC Handelsblad

‘Een diepgaande analyse van de toestand van onze verzorgingsstaat.’ – Katholiek Nieuwsblad

Over Van goede bedoelingen, de dingen die nooit voorbijgaan

‘Politiek filosoof becommentarieert op onorthodoxe manier de staat van Nederland in de afgelopen twee jaar.’ – Reformatorisch Dagblad