Denis Diderot

Filosofische gedachten

OVER GELOOF EN ONGELOOF

Vertaald door Hannie Vermeer-Pardoen

e-editie oktober 2013, naar de tweede druk september 2012

Oorspronkelijke titel Pensées philosophiques (1746-1762)

© 2012 Nederlandse vertaling Hannie Vermeer-Pardoen / Uitgeverij Van Gennep

Nieuwezijds Voorburgwal 330, 1012 RW Amsterdam

Ontwerp omslag Léon Groen

ISBN 9789060129173 / NUR 740

www.uitgeverijvangennep.nl

Piscis hic non est omnium[1]

Quis leget haec?[2]

Ik schrijf over God; ik reken niet op veel lezers en ik verlang slechts weinig bijval. Als deze Gedachten bij niemand in de smaak vallen, zijn ze misschien alleen gebrekkig; maar als ze bij iedereen in de smaak vallen, zijn ze voor mij volstrekt verwerpelijk.

I – Er wordt altijd maar tekeergegaan tegen de hartstocht; alle ellende van de mens wordt daaraan geweten, en dan wordt vergeten dat daarin ook de bron ligt van alles waarvan hij geniet. Op zichzelf genomen is hartstocht iets waarover weinig goeds en weinig kwaads valt te zeggen. Maar waar ik me aan erger, is dat er altijd alleen naar de negatieve kant wordt gekeken. Je zou denken dat je de rede geweld aandoet als je iets zou zeggen ten gunste van haar concurrenten. Toch kan alleen hartstocht, en wel een grote hartstocht, de mens tot grote dingen brengen. Zonder hartstocht geen grootsheid meer, noch op het gebied van de moraal, noch op dat van de kunst; de beeldende kunst wordt kinderwerk en de deugd pietluttigheid.

II – Een matige hartstocht levert een middelmatig mens op. Als ik de vijand opwacht wanneer het gaat om de redding van mijn vaderland, ben ik slechts een gewoon burger. Mijn vriendschap blijft voorzichtig als het gevaar waar mijn vriend in verkeert mijn ogen niet sluit voor het gevaar dat ik zelf loop. Is het leven me liever dan mijn geliefde, dan ben ik als minnaar niet veel bijzonders.

III – Een bijzonder mens wordt er minder van als hij zijn hartstocht bedwingt. Dwang is fataal voor de grootsheid en de kracht van de natuur. Neem deze boom: zijn koele, brede schaduw is te danken aan zijn weelderige takken; u kunt daarvan genieten tot de winter komt en hem van zijn dichte bladerdak berooft. Geen grote poëzie meer, geen grote schilderkunst, geen grote muziek, als het bijgeloof de hartstocht door de kilte van de ouderdom heeft vervangen.

IV – Je hebt dus geluk, zal men zeggen, als je grote passies hebt. Ja, ongetwijfeld, maar ze moeten wel op elkaar afgestemd zijn. Zorg dat ze in goede harmonie met elkaar zijn, dan hoef je niet bang te zijn voor uitwassen. Als hoop in evenwicht is met vrees, eergevoel met liefde voor het leven, verlangen naar genoegens met zorg voor je gezondheid, dan word je geen losbol, geen waaghals en geen lafaard.

V – De hartstocht te willen uitbannen, dat is de waanzin ten top gestegen! Wat bezielt toch die kwezelaar die zichzelf als een waanzinnige kwelt om maar niets te wensen, nergens van te houden, niets te voelen en die, als hij daarin zou slagen, niets menselijks meer zou overhouden?

[...]

SUPPLEMENT BIJ DE FILOSOFISCHE GEDACHTEN

of

VERSCHILLENDE ARGUMENTEN TEGEN DE GESCHRIFTEN VAN EEN AANTAL THEOLOGEN

I – Gevoelens van twijfel inzake godsdienst zijn geen uiting van goddeloosheid, integendeel, ze moeten tot de goede werken worden gerekend, wanneer het gaat om iemand die nederig zijn onkunde belijdt, en zijn gevoelens voortkomen uit vrees God te mishagen door te veel op de rede te vertrouwen.

II – Geloven dat er overeenkomst bestaat tussen de rede van de mens en de Eeuwige Rede, dat wil zeggen God, en dan beweren dat God van de mens eist dat hij zijn rede opoffert, daarmee stelt men vast dat Hij tegelijk wil en niet wil.

III – Als God, die ons de rede heeft gegeven, eist dat we die opofferen, is Hij een goochelaar die met een verdwijntruc verdonkeremaant wat Hij heeft gegeven.

IV – Als ik afzie van mijn rede, heb ik geen gids meer: dan moet ik blindelings een principe van de tweede orde aanvaarden en als waar aannemen, wat nu juist het probleem was.

V – Als de rede een gave uit de hemel is en datzelfde ook van het geloof gezegd kan worden, heeft de hemel ons twee dingen gegeven die onverenigbaar en tegenstrijdig zijn.

[...]

NOTEN

1.

Deze vis is niet voor iedereen. [terug]

2.

Wie zal dit lezen? – Satire I van Aulus Persius Flaccus (34-62). [terug]

3.

[...]

NAWOORD

Denis Diderot (1713-1784) was eigenlijk bestemd voor een functie binnen de katholieke Kerk. Op dertienjarige leeftijd ontvangt hij al de tonsuur en bij de jezuïeten krijgt hij een degelijke opleiding. Hij voelt zich echter volstrekt niet aangetrokken tot een kerkelijke carrière.

Na zijn studie werkt hij onder andere als vertaler, wat hem een zekere onafhankelijkheid geeft en voldoet aan zijn grote belangstelling op allerlei gebied. De enorme eruditie die hij in de loop der jaren opdoet is hem van bijzonder nut als hij in 1746 samen met d’Alembert het grote werk van de Encyclopédie op zich neemt, dat aanvankelijk ook als vertaalwerk was begonnen. In 1745 vertaalt hij Shaftesbury’s Inquiry Concerning Virtue or Merit. De ideeën van Shaftesbury interesseren hem bijzonder en hij leest ook delen van diens overige werk, zoals de Letter Concerning Enthusiasm, The Moralists en Characteristics of Men.

Diderots Filosofische gedachten verschijnt anoniem in 1746, zogenaamd in Den Haag. Het devies Piscis hic non est omnium (Deze vis is niet voor iedereen) laat zien dat de tekst nogal controversieel is en niet bestemd voor Jan en alleman. Zo dacht ook het gerechtshof van Parijs erover, want het geweldige succes van het werkje bracht het hof ertoe het te veroordelen om door de beul verscheurd en verbrand te worden.

[...]

HANNIE VERMEER-PARDOEN