‘De personages zijn bijzonder levensecht. U zult van ze gaan houden!’ – The Literary Guild Review

‘Schoonheid en pure vreugde.’ – Boston Herald

‘Geestig, gevoelvol en onbegrensd moedig. Dit is een hartverwarmend boek dat het leven omarmt.’ – Tulsa World

‘Dit is beter dan goed. Dit is ongelooflijk.’ – St. Louis Post-Dispatch

‘Deze roman is een enorme zeldzaamheid – een boek waar je werkelijk van kunt genieten en waar je nog lang nadat je het hebt uitgelezen met enorm veel plezier aan terugdenkt.’ – Rita Mae Brown

‘Destijds raakte Het bloeien van de avondwinde een snaar en bezorgde het boek Jetta Carleton een enorm succes over de hele wereld. En nu? Nu kunnen we opnieuw verliefd worden op haar springlevende personages. Of voor de eerste keer – met heel ons hart.’ – Brigitte

‘Het bloeien van de avondwinde – de aangrijpende roman die het hart van Amerika veroverd heeft en een van de meest geliefde bestsellers van onze tijd werd. Een boek waar je ontzettend gelukkig van wordt.’ – New York Herald Tribune

‘Deze avondwinde belooft een prachtige en eindeloze bloeiperiode tegemoet te gaan.’ – Le Nouvel Observateur

‘Eens in de zoveel tijd komt er een boek voorbij dat je doet beseffen hoe dankbaar je bent dat je kunt lezen.’ – San Francisco News-Call Bulletin

‘Deze roman steekt boven alles uit, het verhaal van de Soames’ wordt op een waarachtige manier verteld, Carleton kiest geen partij, maar vertelt gewoon. Daaruit, en uit de manier waarop het veranderende leven in die tijd wordt weergegeven, bestaat de aantrekkingskracht van het verhaal.’ – Bookreporter.de

‘Prachtig gecomponeerd.’ – St. Louis Post-Dispatch

‘Een van de grote genoegens die deze roman biedt, is het van dichtbij meemaken hoe het deugdzame beeld dat deze familie van zichzelf heeft, aan diggelen gaat. Een ander is de schrijfwijze, die zowel de schoonheid van de natuur als de complexiteit van menselijke emoties schitterend weet te vangen.’ – Washington Post

‘Toen Avondwinde voor de eerste keer verscheen, stond het meer dan vier maanden in de New York Times-bestsellerlijst. Na er op de website NeglectedBooks over gelezen te hebben, bestelde literair agent Shannon, die nog nooit eerder op site geweest was, het boek bij een tweedehandsboekhandel. Ze verslond het en verkocht het aan Terry Karten van Harper Perennial, evenals aan vijf buitenlandse uitgevers.’ – Publishersweekly.com

‘Van alle, vele honderden romans die ik geredigeerd heb, is deze letterlijk de enige die ik sinds het is verschenen nog verschillende malen heb herlezen. Elke keer raak ik tijdens het lezen weer ontroerd – door de mensen, door hun levens, door de oprechtheid en helderheid en rijkdom van de taal en de emotie.’ – Robert Gottlieb, de legendarische redacteur van onder anderen John Cheever, Joseph Heller en Toni Morrison

‘Hoe kan zo’n mooi boek, na drie maanden op de bestsellerslijst gestaan te hebben bij het uitkomen in 1962, zomaar verdwijnen? Gelukkig heeft het ophemelen van dit boek door Jane Smiley gezorgd voor een herdruk. Een autobiografische, maar zeker niet waargebeurde roman, de enige van deze auteur, in dezelfde klasse als To Kill a Mockingbird. Carleton romantiseert noch bespot het boerse leven in Missouri, en ze schetst met zorg een familie vol tegenstrijdige passies en verlangens.’ – Editor’s Choice, Chicago Tribune

‘De sfeer van Het bloeien van de avondwinde is vergelijkbaar met To kill a Mockingbird. Dezelfde verstilde nostalgie, een briesje met de geur van bluegrass en wilde rozen… Een heerlijk boek.’ – Denver Post

‘Het bloeien van de avondwinde is een prachtig verteld verhaal van de dromen van een familie, toewijding, verlies en geheimen. Ik hield van de eerlijkheid van het boek. (…) De karakters in het boek zijn weldoordacht en erg realistisch. In allerlei aspecten zijn ze net als wij. Het bloeien van de avondwinde is geschreven in 1962, maar ik had er tot voor kort nog nooit van gehoord. Ik ben zo blij dat het niet aan mijn aandacht ontsnapt is. Het verhaal omspant meerdere decennia, maar de emoties en gedachten van de personages zijn volledig hedendaags. Lees Het bloeien van de avondwinde als je dat nog niet gedaan hebt. Het is gelaagd, rijk en vrijwel perfect.’ – Goodreads.com

‘Hoewel ik nog nooit eerder van deze “tijdloze Amerikaanse klassieker” had gehoord, waren een aantal vrienden van mij het aan het lezen dus ben ik er ook maar aan begonnen. Blij toe, want het verdient alle lof die het gekregen heeft en meer. (…) Dit is een betoverend, onvergetelijk boek. Fantastisch. Het is een Amerikaans meesterwerk.’ – klantrecensie Amazon.com

Jetta Carleton

Het bloeien van de avondwinde

Oorspronkelijk vertaald uit het Engels door André Fransse

Volledig herzien door Rebecca Wilson

Gelijkenis tussen de personages in het boek en mijn eigen familie is er alleen ten aanzien van hun omgeving en beroep, hun liefde voor God en voor elkaar. Dat berust op waarheid, de rest is fictie.

e-editie november 2013, naar de eerste volledig herziene druk november 2013

Met dank aan Uitgeverij De Fontein voor het ter beschikking stellen van hun vertaling

Eerder in het Nederlands verschenen als Als de avondwinde bloeit, Uitgeverij De Fontein bv, Baarn 1962 / 1986

Oorspronkelijke titel en uitgave The Moonflower Vine, Simon and Schuster, Inc., New York 1962

© 1962, 1990 Jetta Carleton

© 2013 Nederlandse vertaling Uitgeverij Van Gennep

Uitgeverij Van Gennep

Nieuwezijds Voorburgwal 330, 1012 RW Amsterdam

Ontwerp omslag Léon Groen

ISBN 9789060129999 / NUR 302

www.uitgeverijvangennep.nl

Dit boek is voor mijn vader en mijn zussen en ter nagedachtenis aan mijn moeder

De familie

1

Mijn vader had een boerderij in het westen van Missouri, beneden de rivier, waar het Ozarkplateau geleidelijk overgaat in de vlakte. Het is een streek die wordt doorsneden door beken en waar hooggelegen velden oprijzen uit beboste dalen, om het zonlicht op te vangen en dan achter kalkstenen rotsen te verdwijnen. Het is een lieflijk landschap. Het dwingt je bewondering niet af, zoals sommige landstreken dat kunnen doen, maar lijkt er wel degelijk mee ingenomen. Het toont zijn erkentelijkheid met kalmte, koren en dadelpruimen, met bramen, zwarte walnoten, beemdgras en wilde rozen. Op zijn eigen bescheiden manier is het een overvloedig land. De boerderij ligt er middenin: ruim tachtig hectare langs een trage, bruine stroom die de Little Tebo heet. Toen mijn ouders, Matthew en Callie Soames, voor het eerst op die boerderij aankwamen, was de negentiende eeuw nog niet ten einde. Ze waren pas getrouwd toen ze er arriveerden met een waterketel, een verenbed en een span muilezels. Later verhuisden ze naar een stadje, waar mijn vader lesgaf. Soms kwamen ze ’s zomers weer naar de boerderij. Na vele jaren keerden ze er voorgoed terug. Ze schilderden het huis op, stutten de oude, grijze stal, kochten een stier en een tank voor butaangas. Ze woonden daar het hele jaar, gelukkig als een blakend stel van twintig in plaats van als het bejaarde, krakkemikkige echtpaar van over de zeventig dat ze waren.

Mijn zussen en ik plachten hen op de boerderij op te zoeken. We kwamen iedere zomer – Jessica van ergens heel diep in het Ozarkgebergte, Leonie vanuit een plaatsje in Kansas en ik uit New York, waar ik werkte bij de televisie, toen nog een heel nieuwe bedrijfstak en een groot mysterie voor mijn familie. Voor mij – en in zekere mate ook voor mijn zussen – waren die bezoekjes zoiets als de inkomstenbelasting: een jaarlijks terugkerend ongemak. We hadden onze tijd op zo veel andere manieren kunnen besteden. Maar hoe oud onze ouders ook waren, ze regeerden nog altijd met ijzeren hand. Ze legden ons een aanslag op en wij betaalden.

Als we er eenmaal waren, hadden we het heus wel leuk. Als vanzelf vervielen we weer in de oude gewoontes, maakten de oude grappen, gingen vissen in de beek, aten verse room en werden dik en lui. Het was een tijd van vredige onwerkelijkheid. Het leven dat we in onze eigen omgeving leidden, was opgeschort, de buitenwereld vergeten en onze familieband kwam weer boven. Het maakte in die dagen niet uit dat onze waarden anders waren komen te liggen, dat we ieder onze eigen weg waren gegaan; wanneer we elkaar op vertrouwde grond troffen, genoten we van elkaars aanwezigheid.

Ik herinner me vooral een zomer aan het begin van de jaren vijftig. De man van Jessica en die van Leonie waren dat jaar thuisgebleven; de eerste was boer, de ander monteur en zij konden destijds geen van beiden weg. Alleen de zoon van Leonie was meegekomen. Soames was een rijzige, knappe, sombere jongen die net achttien was geworden. Over een paar weken zou hij in dienst gaan, bij de luchtmacht, en Leonie zag daar heel erg tegen op. Er was nog zo veel te doen en te zeggen, en als hij eenmaal weg was, zou ze daar misschien niet meer de kans toe krijgen. Het was een verdrietige tijd voor ze. Voor ons allemaal, vooral omdat de oorlog in Korea nog aan de gang was. We zaten erg over die oorlog in en dat verleende zijn vertrek een zekere zwaarte. Je kon niet aan het ene denken zonder dat de gedachte aan het andere bij je opkwam. En toch was het mogelijk om hier, diep in het binnenland, ver van de buitenwereld, voor een poosje aan geen van beide te denken. We hadden er geen krant. Niemand luisterde naar de radio. Het weinige nieuws dat nog onze kant op kwam, deed onwerkelijk aan en leek ons niet aan te gaan. Alleen de vliegtuigen die vanaf een basis ergens in het noorden iedere dag over ons heen daverden, herinnerden ons aan gevaar, en zelfs die verloren al gauw hun dreigende karakter. Hun schimmen gleden over het weiland en het erf als de schaduwen van wolken en leken nauwelijks onheilspellend. De boerderij was een klein eiland in een zee van zomer. En een verre oorlog waarin jonge mannen het leven lieten, hield ons minder bezig dan de gewelddadige dood van één oude man.

Dat was dicht bij huis gebeurd, een kilometer of drie verderop. Een boer, een zekere Corcoran, die erg afgezonderd woonde, was neergeschoten door zijn enige zoon, een zielige figuur die onlangs was teruggekomen uit militaire dienst. Mijn ouders hadden de oude man de volgende morgen gevonden: voor dood achtergelaten onder een bed als een opgerold kleed in de zomer. Hij leefde nog, ternauwernood. Ze brachten hem met de auto naar het ziekenhuis dat dertig kilometer verderop lag. Mijn moeder zat op de achterbank met het hoofd van de oude man in haar schoot.

Dat alles was net voor onze komst gebeurd. Op de voorlaatste dag van ons verblijf hadden we het er nog over.

‘Arme ouwe ziel,’ zei mijn moeder, ‘het zou een zegen zijn als hij dood kon gaan.’

‘Ja,’ zei mijn vader, ‘hij heeft niemand die nog naar hem omkijkt.’

‘Hij was een ouwe brombeer, maar daarom hoeft hij toch nog niet zo te lijden.’

‘Hoe oud is hij?’ vroeg ik.

‘Hij moet op zijn minst zeventig zijn,’ antwoordde mijn moeder. Ze zei het of hij haar grootvader had kunnen zijn.

‘Hebben ze de jongen al te pakken?’ zei Soames.

‘Nog niet.’

‘Waarom zou ie het gedaan hebben?’

‘Ik weet het niet,’ zei mijn vader. ‘Ze zeggen dat die ouwe erg streng voor hem is geweest.’

‘Ze zeggen zoveel!’ zei mijn moeder. ‘Dat z’n vader hem in het rookhok aan de ketting legde en zo. Ik heb het nooit geloofd.’

‘Domme kletspraat,’ zei pa. ‘Die ouwe joeg de mensen tegen zich in het harnas en dan moesten zij hun gram halen. Hij was ruw en onbehouwen, maar hij was niet gemeen.’

‘Nee, dat niet. Die jongen was een rare, dat is het ’m. Hij was niet goed snik. Ik snap niet hoe hij het leger in is gekomen.’

‘Mij is het toch ook gelukt,’ grijnsde Soames, en stond op.

‘Je bent me d’r eentje,’ zei ma, terwijl ze hem een klap op zijn in spijkerbroek gehulde achterwerk gaf.

‘Lieve hemel, we zijn helemaal vergeten water voor de vaat op te zetten.’

Zo eindigde het topberaad over geweld in de buurt. We stonden op van tafel, allemaal loom van het vele eten. Ons maal had bestaan uit varkenshaas, erwten in room, in boter gebruinde plakken groene tomaat en karameltaart toe. Mijn moeder bestierde een boerenkeuken en serveerde de warme maaltijd stipt om twaalf uur.

‘Dat smaakte opperbest,’ zei Jessica. ‘Ik wou dat ik drie magen had, net als een koe.’

‘Ik ook,’ zei Leonie. Ze nam de laatste gebakken tomaat van de schaal.

‘Eet je dat nog na de taart?’ vroeg ik.

‘Ik moet altijd iets hartigs toe hebben.’

‘Jij wordt nog eens moddervet,’ zei mijn vader en klopte haar op haar schouder.

‘Waar ga je nu weer heen?’ vroeg ma.

‘Even op de veranda zitten,’ zei pa.

‘Als je d’r maar aan denkt dat je vanmiddag nog naar de stad moet om ijs te halen – jij of anders Soames.’

‘Ik ga wel, oma.’ Soames liet geen kans voorbijgaan om met mijn autootje te rijden.

‘Toe, schat,’ zei Leonie, ‘je wilt nu toch zeker niet halsoverkop naar de stad gaan? Wees een brave jongen en blijf hier om verder te gaan met het dak van de stal. Ma zou zo trots op je zijn als je dat karwei nu eens afmaakte.’

‘Dat ga ik ook nog doen.’

‘Je moet nooit tot morgen uitstellen wat je vandaag kunt doen. Je weet dat we morgen de bijenboom gaan omhakken.’

‘Ja, weet ik.’

‘En er ligt nog een hele stapel dakspanen waar je niet eens aan toe bent gekomen.’

‘Dat weet ik ook, moeder. Daar kom ik heus nog wel aan toe.’

‘Als je naar de stad gaat niet.’

‘Ach, laat hem toch gaan,’ zei mijn vader. ‘Het wordt warm daar op het dak, hè jongen? Straks rijden we samen die kant op.’

‘Wacht dan niet te lang,’ zei ma. ‘We willen met de room klaar zijn voor de avondwinde gaat bloeien.’

‘We zijn ruim op tijd terug.’

‘Als je daar dan maar voor zorgt.’ Ze keerde zich weer naar ons. ‘Als het goed is, komen er vanavond 24 bloemen. Ik heb vanochtend de knoppen geteld. Ik heb er nooit zo veel bij mekaar gezien. Maar, meisjes, wat nemen we morgen mee voor de picknick? Laten we dat nu beslissen.’

We overlegden terwijl we de vaat deden. Diep in het bos had mijn vader een holle boom gevonden waarin de bijen hun raten hadden gemaakt. Morgen zouden we ze uitroken, de boom omhakken en de wilde honing eruit halen. Ondertussen zouden we ook vissen, zwemmen en ons potje koken in de schaduw langs de beek. Onze ouders zagen het als een uitstapje dat de hele dag zou duren, een vrolijke afsluiting van onze twee weken thuis. Terwijl we druk stonden te praten over de respectievelijke voors en tegens van friet dan wel aardappelsalade, ging de telefoon aan de eetkamermuur – twee keer kort en een keer lang. ‘Da’s voor ons,’ zei ma.

‘Ik neem hem wel,’ riep pa. Een minuut later kwam hij naar de keukendeur. ‘Ma, het is Jake Latham. Hij, Fanny, de Barrows en nog een paar mensen gaan morgen naar het land van Corcoran. Jake zegt dat zijn voedergras volop rijp is en binnengehaald moet worden. Hij denkt ook dat de perziken nodig geplukt moeten worden.’

‘Goh, denkt ie dat.’ Ma’s glimlach gaf blijk van milde ironie. ‘Het wordt zo langzamerhand tijd dat zij ook ’s wat voor hem doen. Het zal de eerste keer zijn.’

‘Nou ja, beter laat dan nooit. Absit invidia.’

‘Ze vragen zeker of wij komen helpen?’

‘Ja, dat is wel de bedoeling.’

‘Je hebt toch wel nee gezegd?’

‘Ik heb gezegd dat we zouden kijken.’

Ma keek hem aan of hij niet goed wijs was geworden. ‘Maar we gaan morgen toch die holle boom omhakken.’

‘Ik weet het, maar…’

‘Heb je hem dat niet gezegd?’

‘Nee…’

‘Waarom niet?’

‘Nou,’ zei pa, die zich niet bijster op zijn gemak voelde, ‘ik denk niet dat Jake die holle boom een erg goed excuus zou vinden.’

‘Jemig, wat kan het ons nou schelen hoe Jake erover denkt.’

‘We willen niet de schijn wekken dat we niet willen meewerken,’ zei pa stijf.

‘lk vind anders dat zij niet meewerken. Ze hebben nog nooit een vinger voor hem uitgestoken. Nou ja, in ieder geval is het aardig van ze dat ze het dan nu doen. Ik wil best helpen, maar kunnen ze niet wachten tot maandag?’

‘Dat heb ik Jake gevraagd. Hij zei dat dat hem niet uitkwam.’

‘Nou, en morgen komt het óns niet uit. Wij hebben al plannen.’

‘Ik weet het,’ zei pa, die er zorgelijk uitzag. ‘lk vind het erg genoeg om er morgen heen te moeten, maar ik zou niet weten hoe ik er onderuit kan komen. Maken jullie dat uitstapje maar en dan ga ik naar het land van Corcoran om te helpen.’

‘Dat zou niet eerlijk zijn,’ zei Jessica. ‘Waarom gaan we dan niet allemaal? Jouw grote meiden kunnen ook helpen.’

‘Geen sprake van,’ zei ma. ‘Niemand van ons gaat ernaartoe. Het slaat toch nergens op om hen ons dagje uit te laten verknoeien. Ze zijn met genoeg mensen om dat karwei zonder ons op te knappen en dat moeten ze dan ook maar ’s doen.’

‘Ze zullen ons erg egoïstisch vinden,’ waarschuwde pa.

‘Dan vinden ze dat maar. Dat moeten we er maar voor overhebben.’

‘Oké dan, als je er zo over denkt, zeg ik niks meer.’ Pa zette zijn hoed op en ging met een air van nobele gelatenheid naar buiten. Hij was enorm opgelucht.

We maakten de vaat af en ma ging naar boven om een dutje te doen. Soames was weer aan het werk gegaan. Leonie liep naar buiten om hem te zeggen wat een goeie jongen hij was.

‘Die arme ouwe Leonie,’ zei Jessica, ‘het ziet ernaar uit dat ze hem gaat dwíngen dat dak af te maken.’

‘Het lukt haar vast niet als ze hem zo eindeloos blijft aanmoedigen,’ zei ik. ‘Als ze daar niet mee ophoudt, wordt hij boos en gooit hij het bijltje erbij neer, net als altijd.’

‘Ja,’ zei Jessica, ‘en dan krijgt hij zo’n schuldgevoel, die arme jongen.’

‘En moet hij weer boos worden op haar.’

‘En dan denkt zij dat hij niet van haar houdt, want anders zou hij wel hebben gedaan wat zij zo graag wilde. Ach gos.’

‘Net als met die zanglessen,’ zei ik. Leonie had gepraat en gezeurd, ze had Soames aangemoedigd en gecommandeerd en ze had iedere list die moeders kennen ingezet om een zanger van hem te maken. Ze had natuurlijk wel gelijk gehad, want Soames had een mooie stem. Maar hij interesseerde zich nou eenmaal niet voor zingen of voor ook maar iets anders dan vliegen.

‘Arme stumpers,’ zei Jessica. ‘Ik heb zo te doen met die twee dat het me gewoon bijna te veel wordt.’

‘Laten we maar proberen haar weer hier binnen te krijgen, dan laat ze hem met rust. Ik speel wel wat op de piano. Dan lukt het wel.’

We gingen naar de gebutste antieke piano in de voorkamer en haalden een paar stokoude nummers van het tijdschrift Etudes tevoorschijn. Ik waagde me aan een compositie die ‘Cupido’s smeekbede’ heette, een favoriet uit mijn kinderjaren. Het duurde even voor ik mijn vingers onder controle had en de melodie raakte steeds zoek tussen de akkoorden.

Leonie kwam binnen met haar handen over haar oren. ‘Au au,’ zei ze, ‘aan de kant.’

Ze werkte ‘Cupido’s smeekbede’ behendig af en speelde nog wat andere stukken die achterin stonden, er zaten ook liederen bij – vol woorden als ‘voorwaar’ en ‘wee’ en smart in de avondstond – die Jessica en ik met veel gevoel ten beste gaven. We vonden onszelf heel grappig. Te midden van dit gekeet begon er een zwerfhond te janken, het was de beagle die al de hele week op het erf rondhing.

Ik ging naar buiten om hem te troosten. ‘Arm beest. Ik wou dat je wist waar je thuishoorde.’

‘Het is een sneu mormel,’ zei Jessica.

‘Het is een leuk hondje. Ik mag hem wel.’

‘Hij heeft vlooien.’

‘Dat kan hij niet helpen.’

‘Wat is er eigenlijk gebeurd met die ene die een baard had?’ zei Jessica.

‘Een hond met een baard?’

‘Nou ja, hij leek net een hond. Ik bedoel die jongen die er zo raar uitzag, je weet wel, die jij vorige zomer had meegenomen.’

‘O die. Die had ik niet meegenomen – die was aan komen lopen. Hij was op een wandeltocht.’

‘Babbeltocht, zul je bedoelen.’

‘Nu weet ik weer over wie jullie het hebben,’ viel Leonie in. ‘Hij droeg tennisschoenen.’

‘Zonder sokken,’ voegde Jessica eraan toe.

‘En hij rook raar.’

‘Een van die smeerkezen waar zij zo graag mee optrekt.’ Ze keken me stralend van duivelse vrolijkheid aan, blij weer eens te kunnen beginnen over het gezelschap dat ik eropna placht te houden. Ze begrepen niets van de types met hun wilde haren en anarchistische uiterlijk op wie ik nu eenmaal een zekere aantrekkingskracht leek uit te oefenen. Ik kon ze zelf ook lang niet altijd waarderen.

‘Weet je nog van die gortepap?’ zei Jessica. ‘Hij morste steeds maar op zijn baard.’

‘En die hing steeds in zijn bord.’

‘Er vloog altijd een zwerm vliegen om hem heen.’

‘Hou op!’ gilde ik. ‘Hij was een echte intellectueel.’

‘Een intellectueel!’ Leonie protesteerde verontwaardigd. ‘Hij moest niets hebben van Shakespeare.’

‘Sst. Je maakt ma nog wakker.’ We begonnen allemaal weer te giechelen zonder dat er een aanleiding voor was.

‘Ik heb het zo heet,’ zei Jessica. ‘Zelfs mijn bovenbenen zweten als een postpaard. Laten we een bad nemen.’

Het enige bad op de boerderij was een breed gedeelte van de beek. We pakten een paar handdoeken en een stuk zeep en slenterden via het oostelijke weiland naar het punt waar de stroom zich een weg baande door een diep ravijn. Op een bepaald punt van de oever had mijn vader een bron geslagen en hij had er altijd een kroes aan een berkentak hangen. Hij was overtuigd van de geneeskrachtige werking van bronwater, wilde honing en zonneschijn. We gleden omlaag en hurkten neer in het zand. Het was daar beneden koel en het rook er zo zoet. ‘Drink wat beekwater,’ zei Jessica, die me een volle kroes gaf. ‘Goed voor je nieren.’ Zij en ik keken wie het meeste naar binnen kon krijgen. Geen van beiden hadden we ooit gehoord van inwendige verdrinking. Leonie maakte er ten slotte een eind aan. ‘Straks piesen jullie nog in het bad,’ zei ze. We liepen verder omlaag tot waar het stroompje zich verbreedde tot een meertje. Het water was hier dieper en zo helder dat je op de gladde bodem van zandsteen schaduwen van bladeren kon zien. We hingen onze kleren aan de struiken en Jessica waadde de beek in, ze gilde het uit toen het ijskoude water tot haar middel kwam. Leonie stapte heel voorzichtig het water in en maakte haar polsen en knieholtes nat. Mijn ene voet gleed uit en ik viel erin. Na een poosje raakten we gewend aan de kou. We zeepten ons in en plonsden en spetterden en sprongen rond alsof we drie jongetjes waren in plaats van volwassen vrouwen. Jessica was bijna vijftig en Leonie zat daar niet ver vandaan. Ik naderde de dertig. Maar geen van ons voelde zich zo oud of gedroeg zich ook maar enigszins volwassen. Meestal gedroegen we ons als een stelletje idioten – zo zagen onze ouders ons graag. Onze lichamen gloeiden en prikten van het water. ‘Zijn we niet knap?’ zei ik. We stopten met spetteren en bekeken elkaar. ‘Dat zijn we zeker!’ zei Jessica. ‘We mogen er zijn.’

Hoewel zij te zwaar was en ik broodmager, hadden we alle drie een strakke, gave huid die zich over onze beenderen spande. Hier in de vrije natuur, waar het zonlicht door het kantwerk van de bomen scheen, waren wij mooi en het leek de gewoonste zaak van de wereld om dat te zeggen. We klommen de beek uit en gingen op een vlakke rots zitten, waar we onszelf warm wreven met de grote handdoeken. ‘Ik wou dat pa en ma nu eens stromend water in huis lieten aanleggen,’ zei Leonie. ‘Daar moeten zij toch ook behoefte aan hebben?’

‘Dat weet ik zo net nog niet,’ zei Jessica. ‘Ze hebben het zeventig jaar zonder gedaan, ik denk dat ze het niet missen.’

‘Ze zouden er wel aan kunnen wennen.’

‘Waarom, wat is hier mis mee?’ zei Jessica, op de toon van mijn vader. ‘Dit hier is toch zeker goed genoeg voor iedereen!’

We schoten in de lach en ik dacht aan het stadje waar ik was opgegroeid en waar alleen de bankdirecteur en de kruidenier zich een septic tank en de eeuwige reparatiekosten van de pomp in de kelder konden veroorloven. De anderen probeerden zich zo goed mogelijk te behelpen. Ik herinner me onze keuken op een winterochtend: overal emmers met kolen, bij de deur de emmer met vuil waswater, het verse water dat op het grote zwarte fornuis stond te koken en mijn vader die zich aan de keukentafel zat te scheren, terwijl ik me in mijn onderjurk waste (mijn nek en onder mijn armen) met water uit de grijze emaillen pan, en mijn moeder het spek bakte en het vet spetterde op de pitten. De keuken was geen fraai vertrek. Het was badkamer, eetkamer, washok en melkhuis ineen. Maar je stond daar eigenlijk nauwelijks bij stil. Dat wil zeggen: zolang je niet op visite ging in de stad. Elke keer dat je met andere voorzieningen in aanraking kwam, viel het weer zwaarder om bij tien graden onder nul naar het stilletje buiten te gaan of genoegen te nemen met die functionele pot op de slaapkamer. Dat was in de winter. ’s Zomers kreeg je leven samen met de zonneschijn meer ruimte. Je kon je boven wassen en buiten, in de schaduw van de perzikboom de was doen. Je kon strijken in de frisse wind op de achterveranda. Het huis werd groter, ruimer, plezieriger. Kachels gingen naar het rookhok en op de tafels verschenen bloemen. We moesten nog wel de wateremmers vullen en de vuilnisemmers legen. Maar we hoefden geen kolen binnen te brengen en geen as naar buiten te dragen. We hadden geen po nodig; voor je naar bed ging, begaf je je naar het stilletje – een plezierige wandeling op een zomeravond.

‘In elk geval,’ zei Leonie, ‘zou ik wel willen dat ze het huis wat moderniseerden, als ze hier blijven wonen.’

‘Ze kunnen hier niet veel langer meer blijven,’ zei Jessica.

‘Zij denken van wel.’

‘Dat weet ik ook wel, maar het kan gewoon niet. Het zijn schatten, maar ze zijn nou eenmaal te oud. Maar hoe dan ook: stromend water zou niet half zo leuk zijn als dit.’

De zon sijpelde door de eikenbladeren. Ver weg in de bossen vertelde een kardinaal ons wat een fraaie vogel hij was. ‘Mooi, mooi, prrrachtig, prrrachtig,’ riep hij telkens weer. Jessica zat op een blauwe handdoek, ze had haar handen om haar knieën. Haar huid was nog rozig van het water en haar ronde achterwerk was net een grote perzik. Ze leek op de Diana van Boucher of een baadster van Renoir. Maar ze zou in de lach zijn geschoten als ik haar dat had verteld en ze zou iets als ‘Ren-waar? Ren-wie?’ hebben gezegd. Jessica was er het type niet naar om te beweren dat zij meer was dan wat er gekleed en wel aan haar te zien viel: een gewone vrouw van middelbare leeftijd, die een beetje slonzig was en nodig een korset moest dragen. Ik keek naar mijn andere zus, die daar bruin en glanzend als een warm bruin ei in het zonlicht zat. Zij had een benijdenswaardig pigment: ze was een blondine met een donkere huid, de zon was dol op haar. Naarmate haar huid bruiner werd, kleurde haar haar lichter. Het golfde nu over haar schouders, fijn en zilverig als de pluimen van jonge korenaren. Een vrouw die er zo uitzag, dacht ik, zou eigenlijk niet de fervent religieuze inslag van Carry Nation[1] mogen bezitten. Maar Leonie had veel van haar weg; in haar was meer dan in de rest van ons het vuur van onze voorouders blijven branden. Ons voorgeslacht was donderprekend door Indiana en Kentucky getrokken, en had zich met het Woord van God een weg door de wildernis gekapt. Wanneer ze in hun ijver bij het omhakken van een giftige eik ook het jonge appelboompje meenamen, dan was dat goed, want het was het Woord van God dat het had geveld: de Heilige Schrift was de wet, het licht en de weg; niet de liefde. En niets kon deze fanatici met hun brandende ogen, die zich kappend een weg baanden naar Missouri en de twintigste eeuw, tot andere gedachten brengen – net zomin als dat bij Leonie mogelijk was. Zij bezat die gloed, die hakbijl van God. Maar haar pad was moeilijk, net als het hunne, en de nederlagen waren talrijk. Wanneer de vloek van de twijfel haar kwelde, was dat een meelijwekkend schouwspel. Toen ze twee weken terug op de boerderij aankwam, was haar gezicht afgetrokken van de zorgen en stonden haar ogen hol. Maar de aangename dagen, de room en het gelach hadden de lijnen gevuld en rimpels vervaagd en ze was nu weer mooi. Zoals ze daar naakt op de rots haar haar zat te kammen, leek ze net een Lorelei en dat zei ik tegen haar. Ze accepteerde het compliment met een verlegen glimlach, ze geloofde het niet, maar was er blij mee.

‘Ik denk dat ma nu wel op zal zijn,’ zei ze. ‘We moeten terug.’

‘Ja, eigenlijk wel.’

Maar niemand bewoog zich. We keken naar een blad dat langzaam neerdwarrelde en op het water landde. Een tweede volgde. Een cicade boorde met zijn knerpende geluid een gaatje in de stilte. ‘Herfst…’ zei Jessica. We lieten het wegzweven op de warme lucht. Na een poosje kleedden we ons aan en namen de lange route naar huis. We beklommen een helling en kwamen uit op de hooggelegen weide die we ‘de Oude Haard’ noemden. Enkele zachte, verbleekte stenen gaven de plek aan waar jaren voor onze komst een huis in vlammen was opgegaan. Jessica en Leonie konden zich nog herinneren dat de schoorsteen overeind stond en van de weg af zichtbaar was.

‘Weten jullie nog,’ zei Jessica, ‘hoe we altijd kamers afpasten binnen de oude fundering?’

‘Met kettingen van klaver,’ zei Leonie.

‘En ze dan versierden met madeliefjes?’

‘Ja, en met vlooienkruid.’

‘En hoe die vlooien dan ons versierden?’

Ze schoten in de lach.

‘Er stonden hier een paar lage pruimenbomen. We aten altijd al van de pruimen voor ze helemaal rijp waren, weet je nog?’

‘We werden er doodziek van en ma was zo boos! Fijn was het hier toen.’

‘Het is al lang geleden…’

‘Mathy had hier een hut,’ zei Jessica. ‘Weten jullie nog hoe vaak we haar hier gevonden hebben, als ze met het donker nog niet thuis was?’

‘Als de dag van gisteren!’

Ze keken elkaar glimlachend aan en liepen voor me uit, verzonken in tijden waarin ik nauwelijks een aandeel had gehad. Ik had hun kinderjaren niet gedeeld. Lang voor mij hadden ze een ander jonger zusje gehad. Dat was Mathy, de derde dochter, die ik me alleen vaag herinnerde. Ze ging weg toen ik drie was. Maar Mathy had een kind, een jongen die Peter heette, hij werd geboren toen ik vijf was. Door hem wist ik een beetje hoe zij was. Peter leek erg op haar, zeiden ze. Fijn van bouw en donker van uiterlijk, met stralende, donkere ogen; snel, grappig en onverstoorbaar en, net als zijn moeder, gefascineerd door de wereld. Peter hield van bomen en stenen en opgegraven beenderen en vooral van de complexe bouw van alles dat kroop of vloog – torren, kevers, vlinders. Hij ging er helemaal in op. Hij studeerde nu in Europa, dankzij een beurs, aan de Universiteit van Leiden. We waren allemaal verschrikkelijk trots op Peter.

Jessica en Leonie waren om de oude fundering heen gelopen, terwijl ze het nog altijd over Mathy hadden. ‘Het moet een hard bestaan zijn geweest,’ zei Leonie. ‘Ik zou het niets hebben gevonden.’

‘Ik ook niet. Maar volgens mij was ze gelukkig.’

‘Dat hoop ik maar. Dat hoop ik echt.’ Leonie keek Jessica ernstig aan, alsof die er misschien aan zou twijfelen.

‘Ik wou dat Peter hier was,’ zei ik, terwijl ik toekeek hoe een lieveheersbeestje een stengel op klom.

‘Ik wou dat ik daar was!’ zei Leonie. ‘Ik zou er alles voor overhebben om Europa te zien.’

‘Ik neem je er een keer mee naartoe – als het tenminste intussen niet de lucht in is gevlogen. Zou het niet leuk zijn om er samen met Peter te zijn?’

‘O ja!’ zei ze. ‘Heeft hij je geschreven over zijn vakantie, de reis die hij gemaakt heeft? Hij schrijft zulke prachtige brieven.’

‘En zo veel.’

‘Al stuurt Soames er maar half zo veel! Toen hij vorig jaar weg was, heb ik één kaartje gekregen.’ Haar gezicht betrok even en klaarde weer op. ‘Peter heeft ons overal vandaan kaarten gestuurd. Londen, Venetië, Denemarken. Stel je toch voor: hij heeft Elsinore[2] gezien!’

‘Ja, dat heeft hij me geschreven.’

‘Elsinore! Al die plaatsen waarover je in boeken leest. En Peter weet ze zo te waarderen.’

‘Ja, dat is zo.’

‘Ik wou dat Soames zo was.’ Weer kwam er die blik van verbijsterd verdriet op haar gezicht. ‘O, als ik eraan denk! Was hij nou maar doorgegaan met die zanglessen – dan had hij ook in Europa kunnen studeren. Italië – Parijs! Had ik maar een manier kunnen vinden – had zijn vader maar geholpen…’ Ze keerde zich af, haar knappe gezicht was vertrokken van ontgoocheling. Een vaag ‘Oe-hoe?’ kwam uit de richting van het huis door de bomen op ons toe zweven.

‘Daar is ma,’ zei ik. ‘We kunnen het beste maar teruggaan voor ze ons gaat zoeken.’

We daalden de helling af, gingen door een smalle strook bos en vervolgden onze weg door de boomgaard, tussen de zilveren jichtige bomen, waarvan de gewrichten door de tijd gezwollen en verkalkt waren. Hier en daar had mijn vader nieuwe bomen geplant om zijn boomgaard aan te vullen. Niets mocht sterven.

‘Daar gaat de post,’ zei Jessica, terwijl een auto de weg op reed. ‘Die is laat vandaag.’

‘Misschien is er iets van Peter,’ zei Leonie. Ze haastte zich naar de brievenbus, waar ma met een brief in haar hand stond.

‘Is die van Peter?’

‘Ik geloof van Ophelia,’ zei ma.

‘Ach, verdorie.’

Ophelia was een achternicht van ons. Zij en haar familie woonden ten zuiden van de boerderij, zo’n zestig kilometer verderop. Ma maakte de brief open en gaf hem aan mij. ‘Lees jij ’m maar, Mary Jo. Ik kan nooit wijs uit haar handschrift.’

Ik tuurde naar de brief en hield hem op een afstand. Ophelia’s handschrift was als een abstract schilderij. Je moest een paar stappen achteruit doen en dan door je wimpers turen om er iets van te kunnen maken.

‘Beste neef en nicht,’ las ik, ‘ik heb al in een hele tijd niks meer van jullie gehoord. Ik vraag me af of jullie nog wel in leven zijn, haha! Nou, Ralph en ik maken het wel zo’n beetje hetzelfde als altijd. Met Gods hulp. Ma heeft wat klachten. Ze is er deze zomer niet best aan toe. Ik weet niet hoelang we haar nog bij ons zullen hebben.’

‘Die arme ouwe tante Cass,’ zei ma, die daarmee Ophelia’s moeder bedoelde. ‘Ze is niet zo goed meer bij d’r hoofd. Maar jemig, wat wil je, voor iemand van haar leeftijd? Ze is sterker als ik.’

‘Ze ruikt anders ook sterk,’ zei ik. ‘Ze was goed belegen toen we daar vorig jaar zomer op bezoek waren.’

‘Mary Jo, alsjeblieft.’

‘Nou, dat was toch zo – trouwens, ze stonken allemaal. Ophelia en Ralph sloven zich uit en schreeuwen als gekken op die godsdienstige bijeenkomsten van hen, tot ze baden in het zweet en ze wassen zich nooit.’

‘Ze zijn gewassen in het bloed van het Lam Gods,’ zei Jessica. ‘Ze hadden beter een stuk zeep kunnen nemen.’

‘Stil jullie,’ zei ma. ‘Jullie moesten je schamen. Wat schrijft ze nog meer?’

Ik tuurde weer. ‘Als het de Heer behaagt wordt ma nu 96. We verwachten jullie op haar verjaardag. Je hebt beloofd dat je zou komen en de meisjes mee zou brengen.’

‘lk kan mezelf wel voor m’n kop slaan,’ zei ma. ‘Ik heb dat inderdaad beloofd, toen we d’r laatst met Memorial Day waren. Ik was het glad vergeten. Waarom is zij het nou niet ook vergeten?’

‘Omdat ze een geheugen heeft als een olifant,’ zei ik.

‘En niet alleen een geheugen,’ zei Jessica. Ophelia was nogal fors. ‘Wanneer is tante Cass jarig, ma?’

‘Morgen.’

‘Néé.’

‘Zo gaat het nou altijd.’

‘We hoeven er niet heen, toch?’

‘Dat moeten we wel.’

‘We kunnen niet – we moeten de holle boom omhakken.’

‘Maar ik heb het ze beloofd,’ jammerde ma, terwijl ze ons vertwijfeld aankeek.

‘Nou,’ zei Jessica, ‘zulke beloften mag je breken. God zal het je niet aanrekenen.’

‘Nee, maar Ophelia wel. Ze zal pisnijdig zijn. En tante Cass is al zo oud – het kan wel ’s haar laatste verjaardag zijn.’

‘Ma, realiseer je je dat we nu al negen jaar lang naar de laatste verjaardag van tante Cass gaan?’

‘Ja kind, ik weet ’t, maar…’

‘En we gaan vast nog wel negen keer, als ze tenminste niet bezwijkt aan die bijeenkomsten waar maar geen eind aan komt. Al dat gegrien en gezoen…’

‘Neef Ralph met zijn natte snor,’ zei ik.

‘… en dat geschreeuw en gezing van psalmen,’ ging Jessica verder. ‘Als Ophelia zo bezorgd is over haar moeder, kan ze beter een eind maken aan die heisa. Maar dat doet ze niet, omdat ze er zelf zo gek op is.’

‘lk geloof wel dat dat waar is,’ zei ma. ‘Maar je kan het d’r haast niet kwalijk nemen. Het is d’r soms verschrikkelijk eenzaam.’

Jessica sputterde. ‘Maar zij hebben het niet eenzaam, ma. Ze gaan naar die godsdienstige bijeenkomsten in tenten en rijden naar de stad en Ralphie en de kleinkinderen komen continu langs – ze hebben het er best.’

‘Ophelia zegt dat ze eenzaam zijn, dat zegt ze.’

‘Ze speelt gewoon op je gevoel. Ze weet dat het werkt. Ze krijgt het toch maar voor elkaar dat jij en pa steeds weer komen opdraven. En je weet heel goed wat een zware reis het voor je is.’

‘Tja,’ gaf ma toe. ‘Maar de eerstvolgende keer dat ik d’r ben, wil ze natuurlijk weten waarom ik mijn belofte niet ben nagekomen. Wat moet ik dan zeggen?’

‘Vertel haar dat we een holle boom moesten omhakken – zeg gewoon de waarheid.’

‘Voor sommige mensen is de waarheid moeilijk te vatten.’

‘Maak het Ophelia dan gemakkelijk en lieg!’

Ma keek ons peinzend aan. ‘Ik denk wel dat het daarop zal uitdraaien.’

We lachten en kusten haar op haar wang. Die voelde zacht en versleten aan als oud linnen. (Ik heb nooit kunnen wennen aan moeders die jong waren. De mijne was al op middelbare leeftijd toen ik geboren werd, en van die frisse jonge moedertjes schenen mij nooit helemaal echt toe.)

‘Trouwens,’ zei ma, ‘als we gingen, zouden we nooit op tijd terug zijn voor de avondwindes.’

Toen die crisis achter de rug was, gingen we in de zitkamer perziken schillen. Het was daar koeler. Ma wilde voor het avondeten nog wat inmaken. We hadden helemaal geen ingemaakte vruchten meer nodig, maar ze genoot van dit werk. Tijdens onze vakantie begroette ze ons elke dag met een stralend gezicht. ‘Vandaag gaan we nou ’s niet werken – we doen alleen maar waar we zin in hebben.’ En elke dag draaide het er weer op uit dat we zin hadden om alle spreien te wassen, het houtwerk te schrobben of nog een partij fruit in te maken. Zo was het ons hele leven gegaan. Onze moeder regeerde ons met praktische hand: de inmaakpot was haar koningsappel, de bezem en het wasbord haar zwaard en schild. Omdat onze vader leraar was, mochten we studeren, maar we mochten zelden lezen. We konden toch beter iets dóén? En wilden we dat eigenlijk ook niet liever? Ma heeft je hulp nodig, laten we het rookhok schoonmaken – hoera! Mijn moeder was gek op haar werk en wanneer wij er waren om te helpen, was ze helemaal in de wolken. Met de jaren was die geestdrift er niet minder op geworden. Op zeventigjarige leeftijd deed ze het huishouden nog met onverdroten ijver. Hier op de boerderij had ze geen moderne huishoudelijke apparaten tot haar beschikking, maar, godzijdank, ze had wel hulp! Ze had een vriendin die Hagar heette, een gelooid oud juffertje dat op de naburige heuvel woonde. Juffrouw Hagar was daar een paar jaar geleden met haar bejaarde vader naartoe verhuisd. Toen de oude man stierf, bleef juffrouw Hagar alleen op haar vervallen boerderij achter, eenzaam als haar naamgenote. Vaak zagen we haar in haar eentje aan het werk op het land: een eenzame oogster met een zonnehoed op en een verschoten schort en oude mannenschoenen aan. Een wat ruw, schuw, onverzettelijk wezentje dat het zelf wel rooide en niemand om een gunst vroeg. Mannenwerk ging haar makkelijker af dan vrouwenwerk. Ze rookte een pijp. Afgezien van een zeker vrouwelijk behagen in ‘natuurlijk verdriet, verlies of pijn’[3], waren er nauwelijks vrouwelijke trekken in haar te bespeuren. Maar ze was mijn moeder toegedaan. Een paar keer per week kwam ze haar opzoeken en dan plukten en weckten en schrobden en praatten die twee, knus als katten in een warme stal. Ze was een bijzondere metgezel voor mijn moeder, die naar geurzakjes rook en onderjurken met linten droeg. Mijn moeder had ruches aan haar gordijnen en kanten onderleggertjes op haar tafels; ze hunkerde naar de victoriaanse elegantie van pluche, geslepen glas, lange fluwelen draperieën en een mooi wit huis in de stad. Een groot hoekhuis, met een veranda rondom, een uitgestrekt groen gazon en een jongen die ’s zaterdags de heg kwam knippen. Ze zou best met personeel hebben kunnen omgaan. Maar mijn moeder had in haar tijd óók menig veld geploegd en schaamde zich daar niet voor. Ze hield van het boerenleven. Van gewassen en van vet vee, van rood, groen en goud schemerende potten in de koele, gronderige duisternis van een kelder met een aarden vloer. Ze hield van een keuken die ’s zondags vol zat met familieleden en oude vrienden. En ze hield van een degelijke visite, van een conversatie die zwaar en geladen was van dood, verlies en mededogen. Juffrouw Hagar was echt haar type, veel meer dan de dames tussen wie zij in de stad had gewoond. De meeste van die dames speelden bridge en gaven lunches. Ze gebruikten dure woorden, schaften allerlei apparaten aan en luisterden naar hoorspelen op de radio. Mijn moeder keek neer op die vrouwen, maar toch voelde ze zich bij hen niet op haar gemak. Omdat haar grammatica gebrekkig was en haar normen en waarden niet, gaven ze haar het gevoel dat ze niet op haar plaats was.

Omdat er geen vrouwen zoals zij in haar omgeving waren, was ze erg op zichzelf. Ze deed het huishouden, bracht haar kinderen groot en wachtte veertig jaar lang op haar man. Ochtend na ochtend stond ze op, maakte zijn ontbijt klaar en zorgde dat hij naar school vertrok. Avond na avond zat ze naast hem en sloeg hem gade terwijl hij werkte. De wind klaagde in de schoorsteen, de ketel zuchtte, de schommelstoel kraakte en hij zei nooit een woord. Hij moest werken, hij mocht niet worden gestoord. Ze zat roerloos opdat de schommelstoel niet zou bewegen. De klok tikte, de ketel zuchtte. En ze sloop naar bed. Veertig jaar lang was ze eenzaam. Maar ze hield van hem en ze wachtte.

Haar kinderen groeiden op met een onberispelijke grammatica en kenden momenten van zonderlinge opstandigheid. Maar ze hield van hen en was geduldig. Ze gingen allemaal het huis uit, een van hen stierf. Maar uiteindelijk kwam dan toch, weliswaar onvolkomen als alles in het leven, maar niettemin herkenbaar als zodanig, de vreugde waarop ze had gewacht. Ze kon terugkeren naar de vertrouwde boerderij bij de beek. Haar man was eindelijk helemaal van haar. Haar kinderen kwamen ’s zomers thuis. En ze had een vriendin die haar toegewijd was als een trouwe dienstmaagd, graag over dood en rampen praatte en geen woord kon lezen.

‘Juffrouw Hagar is vanmiddag naar de stad gegaan,’ zei ma, terwijl ze opkeek van haar perziken. ‘Ik weet niet waarvoor. Het moet belangrijk zijn geweest – de hele zomer is ze niet meer dan drie keer naar de stad geweest.’

‘Jammer dat ze niet wist dat pa zou gaan,’ zei Jessica. ‘Dan had ze met hem mee kunnen rijden.’

‘Dat zou ze toch niet gedaan hebben. We vragen haar altijd om met ons mee te gaan, maar ze is veel te bang dat ze iemand tot last is. Ze laat je nooit niks voor d’r doen. En als je dan weet wat zij allemaal voor ons doet…’

‘Je hebt echt een goede hulp aan haar.’

‘En ze wil d’r nooit niks voor hebben. We proberen haar iedere keer weer iets te betalen, maar ze wil d’r niks van weten. Pa brengt haar soms een doos kruidenierswaren of een zak voer.’ Ma keek weer op. ‘Waar is pa? Ik wou dat ie onderhand dat ijs ’s ging halen.’

‘Hij is al weg,’ zei ik.

‘Weet je het zeker?’ zei Leonie. ‘Ik dacht dat Soames hier nog was.’

‘Ik denk dat pa zonder hem is gegaan.’

‘Echt?’ Leonie liep naar de achterdeur en keek naar buiten. ‘Ik kan het bijna niet geloven,’ zei ze toen ze terugkwam. ‘Er is iemand naar de stad gegaan en Soames is hier nog aan het werk.’

‘Hij doet echt goed werk op dat dak,’ zei ma. ‘Luister nou, klinkt dat niet prachtig?’ Soames was begonnen te zingen.

‘Ja, nou zingt hij wel, als hij denkt dat er niemand luistert.’ Leonies gezicht werd droefgeestig toen de heldere, aangename bariton zich van het dak van de stal verhief, zingend van Jeanie met het lichtbruine haar. Ze had zulke grootse verwachtingen van die stem.

Ma zuchtte tevreden. ‘Wat een heerlijk droevig liedje. Ik moet ineens denken aan die arme meneer Corcoran.’ En ze vertelde voor de zoveelste keer hoe ze hem die ochtend hadden gevonden, toen ze naar hem toe waren gereden om hem een pond boter te brengen… niet dat de oude man ooit leek te waarderen wat ze deden, maar zo was nu eenmaal zijn manier van doen… en zij kon het niet hebben dat hij zo armzalig at, zo’n oude man die daar helemaal in zijn eentje woonde terwijl niemand naar hem omkeek. Haar dorre, huiselijke stemmetje gonsde als een oude ballade vol liefde en rampspoed. Een lichte windvlaag duwde de kanten gordijntjes op, talmde een ogenblik en verdween in de stilte van de oude boerenwoning. Onder de schilderijen van Christus die over het water loopt en op de Olijfberg bidt, zaten mijn zussen en ik te schommelden en onszelf koelte toe te waaieren, terwijl we onze blote benen ver voor ons uitstrekten op het gebloemde kleed. Het wonder ontging ons en het lijden in de olijfgaard ontroerde ons niet, omdat we ons volledig hadden overgegeven aan de profane genoegens van onheil waar we zelf niet bij betrokken waren en de kalmte van de lange, warme middag.

Jessica wuifde haar benen koelte toe met de onderkant van haar jurk. ‘Oef, wat is het heet. Ik zou nu alweer een bad kunnen gebruiken.’

‘Ja, ’t is warm,’ zei ma, die haar kraagje naar binnen sloeg. ‘Trek je jurk omlaag, Jessica. Ik heb vrij uitzicht onder je rok.’

‘Dat hindert toch niet, moeder. Je weet toch wel wat daar te zien is.’

‘Toe nou, stel dat er iemand de veranda op komt?’

‘Als ze hier stilletjes aan komen sluipen zonder te toeteren, is het hun eigen schuld.’

‘Weet je nog van vorige zomer?’ zei ik, ‘toen de predikant aan de achterdeur kwam toen je net dat oude korset aan het passen was? Keek hij even raar.’

Ma zei: ‘Ik had jullie toch gezegd dat de achterveranda niet de plaats was om een korset te passen.’

‘Waar zou jij het dan gedaan hebben?’ vroeg Jessica.

‘Boven natuurlijk.’

‘Maar het was boven zo warm. En trouwens, de predikant had hier ook eigenlijk niks te zoeken. Ver in het achterland op een snikhete middag. Wij zijn al gered en dat weet hij. Hij had thuis moeten blijven om zijn Bijbel te lezen of zijn vrouw te gerieven.’

Leonie en ik begonnen te giechelen en ma zei: ‘Jessica, schande!’

‘Ze ziet eruit of ze het nodige bij hem tekortkomt, het arme ding.’

‘En nu ophouden met die praatjes. Da’s niet aardig.’

‘Oké, moeder.’ Jessica grijnsde. ‘Maar geef toe, ze wekt niet bepaald een verzadigde indruk.’

‘Stil nou.’

We grinnikten, rekten ons uit en geeuwden. Leonie ging naar de veranda achter en kwam terug met een kan ijsthee. We lagen languit in onze stoelen en lieten het ijs in onze glazen tinkelen. De lucht was zoet en kruidig door de geur van kamperfoelie en ceder. De witte gordijnen voor de ramen bolden op, vielen terug en bolden weer op, alsof ze rustig ademhaalden. Het geluid van de hamerslagen dat van het dak van de stal kwam, tikte met tussenpozen gaatjes in de stilte. De middag verliep traag, zwaar als honing, zoet en goud en niet beklemmend. We schommelden en het ijs kletterde in onze glazen, de gordijnen rezen en vielen terug. En zonder bewust in woorden te denken dacht ik aan die momenten bij Tsjechov waarin het tempo van het stuk vertraagt en stationair wordt. De vrouw op de schommel beweegt naar voren en pas na lange tijd weer terug. De dokter (want er is altijd een dokter) hangt in zijn stoel, te zwaar van verdrietige wijsheid om zich nog te verroeren. Dochters en ooms leunen tegen traliewerken in een gefrustreerde trance. En de rust en de hitte en de verveling van de provincie drukken op het stuk tot het zich nog maar nauwelijks voortbeweegt.

Het geknerp van wielen op de zanderige weg drong de stilte binnen. ‘Daar hebben we juffrouw Hagar,’ zei ma. ‘Ik dacht al dat het tijd werd.’ We volgden haar naar het erf. ‘Misschien heeft ze iets over meneer Corcoran gehoord. Oe-hoe,’ riep ze.

Haar vriendin kwam aanrijden in een krakende kar, ze zat daar nietig en rechtop onder een zwarte paraplu, met haar voeten dicht naast elkaar en haar knieën van elkaar af. ‘Ho!’ zei ze tegen het paard. Met een lange zucht van opluchting kwam het paard tot stilstand. Zijn knieën verslapten, zijn rug boog door en zijn hals zakte langzaam omlaag als een dropstaaf in de warmte. Toen zijn neus de grond raakte, begon hij tevreden aan het gras te knabbelen. ‘Middag samen,’ zei juffrouw Hagar. Ze legde haar pijp op de bank. Ze kon het nooit over haar hart verkrijgen om in het bijzijn van mijn moeder te roken. ‘Hebben jullie het soms warm?’ vroeg ze, terwijl er een lach om haar harde, gele tandjes verscheen. Dat beaamden we.

‘Nieuws?’ vroeg ma.

‘Niemand heeft sinds gisteren nog wat gehoord. Ze zeiden dat het nog hetzelfde was met hem. Nogal slecht.’

‘Die ouwe zielenpoot.’

‘Godsamme, dat ie nog leeft, ik snap niet hoe hij dat heeft geflikt.’

‘Ik ook niet. Die jongen hebben ze zeker nog niet te pakken?’

‘Nog niet. Iemand zei dat ze hem gisteren ergens in de buurt van Osceola gezien hebben. Anderen zeggen dat hij hier ergens in de buurt is.’

‘Nou, ik hoop van niet,’ zei ma.

‘Wij hoeven over hem niet in de rats te zitten.’

‘Nee, ik geloof ook wel dat hij nou geen kwaad meer kan. Hij had natuurlijk wat met zijn pa te vereffenen. Maar ik word toch wel een beetje bibberig als ik ’r zo aan denk dat hij hier ergens in de buurt kan uithangen. Ben je niet verschrikkelijk zenuwachtig als je daar zo in je eentje zit?’

‘Ik ben niet bang voor hem.’

‘Ik denk dat ik het ook niet hoef te zijn; die arme knul. Jake Latham heeft ons vanmorgen opgebeld. Er gaan morgen een paar mensen naar de boerderij om d’r wat klusjes op te knappen.’

‘Dat heb ik gehoord. Ik ben er gisteren zelf geweest en heb een veldje mais voor hem geoogst.’

‘Da’s aardig van je.’

‘Zo veel mensen zijn er niet nodig voor het beetje gewas dat hij heeft staan. Ik heb zo het idee dat Jake zich eens wil uitsloven. Ik hoop dat je hebt gezegd dat hij naar de hel kan lopen.’

Ma glimlachte: ‘Nou, we hebben hem gezegd dat we morgen niet kunnen komen. ’t Is de laatste dag van de meisjes.’

‘Dat dacht ik al. Je zou daar toch niet de hele dag willen werken op de laatste dag dat ze nog thuis zijn?’

‘Zo is dat.’

‘Jullie hebben waarschijnlijk toch al genoeg te doen.’

‘Ja, we hebben het morgen druk.’

‘Zeker te druk om te koken.’

‘Ja, we zullen het heel druk hebben, reken maar.’

‘Dat had ik wel gedacht.’ Juffrouw Hagar zweeg en haar ruwe, bruine gezicht, dat gewoonlijk evenveel uitdrukking had als een haverkoekje, kreeg een gretige glans. Haar mond vertrok zich tot een verlegen glimlach. ‘Ik wilde jullie voor morgen met het middageten bij mij thuis uitnodigen.’

‘Wat?’ zei ma, die van verbazing haar manieren vergat. Zo lang ze elkaar kenden had juffrouw Hagar nog nooit iemand bij haar thuis uitgenodigd.

Juffrouw Hagar wees met een ruk van haar hoofd naar achter in de kar. ‘Ik heb alles bij me om roomijs voor jullie te maken.’

We keken en daar, in een natte jutezak, lag een brok ijs, een luxe voor juffrouw Hagar. Ze was er helemaal voor naar de stad gereden.

‘Wel heb ik ooit,’ zei ma.

‘Ik heb een ouwe kip in het hok, die wou ik dan morgenochtend slachten. En ik ga een taart bakken!’

‘Nee maar, juffrouw Hagar!’

‘Het zal wel niet zo lekker zijn als wanneer je het zelf zou klaarmaken, maar het zal misschien toch wel te eten zijn.’

‘Maar je moet dat niet allemaal doen voor ons.’

Juffrouw Hagar straalde. ‘Ach, kom, zo veel is het nou ook weer niet.’ Maar het was heel wat en ma wist dat. Juffrouw Hagar moest de hele zomer voor deze gelegenheid gewikt en gewogen en gespaard hebben.

‘Ik weet haast niet wat ik moet zeggen, juffrouw Hagar. We zouden verschrikkelijk graag komen, maar weet je…’ Ze aarzelde en de glimlach op het gezicht van juffrouw Hagar werd weifelend.

‘Hebben jullie al plannen?’

‘Ja, jammer genoeg wel.’

‘O…’

‘Soames heeft een holle boom met bijen bij de beek gevonden en we vinden dat we die moeten omhakken.’

De glimlach herleefde. ‘Nou, dat hoeft toch niet de hele dag te duren. Als jullie daar morgenochtend meteen heen gaan…’

‘Ja, natuurlijk zouden we dat kunnen doen…’ Ma hield op, het was werkelijk een lastig geval. Het was duidelijk dat juffrouw Hagar erg veel prijs stelde op onze aanwezigheid en ze had nog nooit eerder iets gevraagd. Ma keek ons aan met een gekweld gezicht. Toen keerde ze zich weer naar haar vriendin: ‘Het spijt me heel erg, juffrouw Hagar, maar ik denk dat we niet kunnen komen.’

‘O.’ Het kleine, bruine koekjeshoofd werd weer even ondoorgrondelijk als ervoor. ‘Nou ja, het was maar een idee.’

‘Een heel goed idee! Het spijt me zo, juffrouw Hagar.’

‘Het is wel goed.’

‘Op elke andere dag zouden we wat graag zijn gekomen.’

‘Graag!’ echoden wij.

‘Maar, hoe zal ik het zeggen, omdat morgen hun laatste dag is en ze maar zo’n korte tijd thuis zijn…’ Haar stem stierf weg en we stonden daar zwijgend, deemoedig door de stilzwijgende ontgoocheling van juffrouw Hagar.

‘Ik zal de meisjes wel niet meer zien,’ zei ze. We zeiden dat we dachten van niet. ‘Dan zal ik jullie nu maar goedendag zeggen.’

‘Kun je niet even binnenkomen?’ vroeg ma.

‘Nee, ik moet naar huis, het werk wacht.’ Ze pakte de teugels, het paard vermande zich en de kar reed krakend over de weg. Het stuk ijs weende in het stof.

Ma keek hoe ze de heuvel afdaalde. ‘Arm, oud besje,’ zei ze. Er stonden tranen in haar ogen.

‘Ma?’ zei Jessica. ‘We kunnen onze plannen toch veranderen. We hoeven de bijenboom niet om te hakken.’

Ma keerde zich om en keek ons aan, haar fletse bruine ogen waren vochtig van tederheid. ‘Jawel,’ zei ze. Toen we weer naar het huis gingen, kwam er een grandioos kabaal van de kant van de stal – geschreeuw en een kreet, het ‘vroem’ van een startende motor en een luid gekakel.

‘Goeie genade, wat moet al die herrie?’

Het was Soames, die weer in mijn autootje achter de kippen aanjoeg.

‘Hou daarmee op!’ schreeuwde Leonie.

Soames remde af, keerde de auto en ronkte naar de afrastering; op een decimeter afstand ervan kwam hij tot stilstand. ‘Hou daarmee op!’ schreeuwde ze opnieuw.

‘Ik ben er al mee opgehouden.’ Hij zat daar te grijnzen als een duivel, hij was naakt tot zijn middel en leek één geheel te vormen met de kleine open auto; een soort gemechaniseerde centaur.

‘Ik zou je zo een pak slaag kunnen geven,’ zei Leonie. ‘Straks raken opa’s kippen nog van de leg.’

‘Ach, ma, ze worden zo graag achterna gezeten. Ze denken dat het een nieuw soort haan is.’

‘Jij moet ook altijd rondlummelen. Jij hoort daarboven op het dak te zitten om je werk af te maken.’

Op dat moment kwam mijn vader aanrijden waardoor de kippen weer opgeschrikt werden. Soames sprong uit de auto en hielp hem het ijs naar het rookhok brengen, waar ze het in een wasteil legden.

‘Zo,’ zei mijn vader, ‘zodra jullie vrouwvolk het roomijs klaar hebben, kunnen wij met draaien beginnen.’ Hij ging op de rand van de put zitten en wuifde zichzelf met zijn hoed koelte toe. Op zijn 72e had hij nog bijna al zijn haar – heel blond haar dat grijs was geworden en verder nauwelijks was veranderd. Zijn gezicht was nog steeds lang en mager en streng, maar de lachlijnen om zijn mond waren dieper. Hij was milder geworden. Hij liet ons nu tot halfzeven slapen. Een toegeeflijk gebaar. ‘Hé, kijk al dat valgoed eens!’ zei hij. ‘Jullie hebben je werk niet gedaan.’

We holden naar de perzikboom in de hoek van het erf en raapten de vruchten op. Ze waren zacht en zwaar en toen we ervan aten, liep het sap langs onze kinnen. Soames ging terug naar de auto om die te vertroetelen. Het was een rode MG, die ik had gekocht zodra de Engelsen het pond hadden gedevalueerd. Er waren er bij ons in die dagen niet zo veel van en Soames had er nog nooit eerder een gezien. Het was zijn troetelkind. ’s Avonds reed hij ermee naar Renfro, het dichtstbij gelegen plaatsje, en parkeerde op het plein, waar de meisjes met opgewonden kreetjes van bewondering rond hem te hoop liepen. Onze Soames van één vijfentachtig en een Engelse auto waren dan ook een in het oog springend tweetal.

‘Mag ik hem vanavond weer mee, tante Jo?’

‘Mij best. Als je maar zorgt dat je vriendinnetjes het dashboard niet volplakken met hun kauwgom.’

Mijn vader mikte met een perzikpit naar twee gaaien die in de boom zaten te palaveren. ‘Weg daar!’

‘Wacht, ik pak mijn katapult, opa.’

Soames sprong uit de auto en schoot een steen het gebladerte in. De gaaien fladderden naar de boomgaard en riepen ‘dief!’ De bladeren van de perzikboom schikten zich weer op hun plaats, ze dreven daar in de stille lucht als geraniumblaadjes in appelgelei. Aan de horizon schampte de zon de toppen van de bomen rond de Oude Haard. Er begonnen schaduwen aan het erf te likken.

‘Laten we naar de beek gaan,’ zei Leonie.

‘Niet nú,’ zei ma.

‘lk denk dat er een vis aan mijn lijn zit, een grote meerval.’

‘Maar je zou niet op tijd terug zijn. De avondwinde begint zo te bloeien.’

Leonie tuurde naar de zon en keek toen naar de avondwinde. ‘Ach, de schaduw is nog niet in de buurt. Als we ons haasten, halen we het wel.’

‘Leonie, het is later dan je denkt,’ hielp ik haar herinneren. Er was altijd wel iemand die dat zei. Leonies gebrek aan tijdsbesef was een vaste grap. Zoals alle fanatiekelingen wierp ze zich altijd zo hartstochtelijk op haar bezigheden dat ze vond dat de tijd haar maar tegemoet moest komen. Dankzij dat onwrikbare geloof miste ze treinen en liet ze eten aanbranden en wist ze nooit hoe laat een film begon. Ze kregen haar zelfs niet bijtijds naar het ziekenhuis toen Soames op komst was. Ze hield vol dat ze nog de hele dag de tijd had. Ze ging rustig strikken aan het babywiegje naaien – bij haar moest alles nou eenmaal volmaakt zijn – en ging pas op weg naar het ziekenhuis toen zij het tijd vond worden. Soames werd op de voorbank van de auto geboren. Leonie leerde het nooit.

Terwijl ze gewoontegetrouw zo met ons stond te bekvechten, kroop de schaduw over het erf naar de voorkant van het rookhok. Ik liep erheen om de ranken van de avondwinde te bekijken. Die klommen over het dak van het rookhok de notenboom in: een dikke kluwen van hartvormige bladeren en lange stevige knoppen. Dit alles was voortgekomen uit de bruine kiezelstenen die in het voorjaar in de aarde waren beland, zaden die zo hard waren als een noot en die de kiem in hun binnenste zo goed beschermden dat je ze met een vijl moest openzagen om die bloot te leggen.

Uit mijn ooghoek zag ik even een beweging. Ik draaide me snel om. Er verroerde zich niets. De ranken hingen roerloos. Maar ik wist het: het stond te beginnen. Ik riep de anderen. Ze haastten zich over het erf, mijn moeder griste al rennend het klapstoeltje mee. Ze ging zitten om het schouwspel goed te bekijken. Mijn vader hurkte naast haar neer. Langzamerhand hielden we op met praten. De stilte werd intens. Nu konden de bloemen elk moment opengaan.

‘Daar!’

‘Waar?’

‘Nee, toch niet. Nog niet.’

Het kijken begon weer. Weldra zou er een stengel trillen, zou er een lichte siddering door de winde gaan, die je eerder voelde dan zag. Een blad trilde even. Nee, dat verbeeldde je je maar. Ja toch, het bewoog! Een lichte stuiptrekking deed de lange peul sidderen. Eerst langzaam, maar dan steeds sneller ontvouwde de groene knop zich, de smalle witte randen van de bloem verschenen en de spiraal klom hoger, rond en rond ging hij en werd breder en breder, tot de witte hoorn van de avondwinde, voor de allereerste keer te zien, zich ten slotte openwrong, ongeschonden en volmaakt, met diep in haar keel een nietig pareltje zweet.

‘O, kijk!’

‘Daar is er nog een!’

‘Drie – vier!’

De plant barstte in leven uit en de bloemen sprongen open – vijf, twaalf, een stortvloed aan overdadige schoonheid tuimelde de avondlucht in.

‘22, 23, 24 – 24 zijn het er! Ma, je had gelijk!’

‘Ik heb d’r nog nooit zo veel tegelijk gezien.’

‘Het is een goed jaar.’

‘Wat zijn ze prachtig!’

‘En wat zijn ze snel weg.’

‘Maar nu zijn ze prachtig!’

De grote, spilzieke bloemen strekten zich, ze stonden strak gespannen als de zijde van geopende parasols. In de schemering zouden ze zwakjes glanzen, slap en vergeeld als oude handschoenen na afloop van een bal. Maar nu niet. Nu staken de fonkelwitte bloemen tegen de donkere ranken af als sterren en vulden ze de lucht met de zoete, wat bittere geur van hun eerste en laatste ademtocht. We bleven hangen, hopend op een laatste, late bloem. Maar dit was het voor vandaag. De lichten waren aangegaan. De voorstelling was afgelopen. We keerden ons om en glimlachten naar elkaar, we voelden ons op de een of andere manier lichter, opgelucht en als herboren. Het bloeien van de avondwinde was een soort wonder en bezat, zoals alle werkelijke wonderen, een helend vermogen.

__________

[1]

Nation (1846-1911) was een radicaal lid van de christelijke anti-alcoholbeweging, de Women’s Christian Temperance Union. Ze placht al psalmen zingend en biddend kroegen binnen te gaan en daar de boel kort en klein te slaan. [terug]

[2]

is de Engelse benaming voor het kasteel waar Hamlet zich afspeelt, gelegen in het Deense Helsingor. [terug]

[3]

‘The Solitary Reaper’, een gedicht van William Wordsworth uit 1807. [terug]

2

[...]