Sjef Staps

Over de crisis niets dan goeds

Klimaat en biodiversiteit: inspirerende gesprekken over urgentie en hoop

Voor Merlijn en Camil en voor alle andere kinderen van deze aarde

Staps, Sjef

Over de crisis niets dan goeds; Klimaat en biodiversiteit: inspirerende gesprekken over urgentie en hoop / Sjef Staps – Zeist: Christofoor – Ill.

ISBN 978 90 6038 726 9

NUR 740

Omslagontwerp: Afra Dijkstra

Redactie en ontwerp e-book: Jaap Verheij

Illustraties: Erik Eshuis

© Sjef Staps / Uitgeverij Christofoor, Postbus 234, 3700 AE Zeist, 2013

www.christofoor.nl

Het project ‘Over de crisis niets dan goeds’ kwam tot stand met financiële bijdragen van het Louis Bolk Instituut en de ministeries van Economische Zaken en van Infrastructuur en Milieu.

De inhoud van dit boek valt niet onder de verantwoordelijkheid van deze ministeries en geeft niet noodzakelijkerwijze de visie en standpunten weer van de Rijksoverheid, noch zijn deze tot de Rijksoverheid te herleiden.

Meer informatie: www.overdecrisisnietsdangoeds.nl

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm or any other means, without written permission from the publisher.

We humans are engaged in a monumental work of reinventing ourselves and our societies. You and I are privileged to live at the most exciting moment of creative opportunity in the whole of the human experience. We have the power to turn this world around for the sake of our children and ourselves for generations to come. We are the ones we have been waiting for.

– David C. Korten

Agenda for a Fair and Green Economy. Address to the Tilburg Conference, The Netherlands, January 21, 2010.

Samenvatting

De wetenschappelijke feiten rond klimaatverandering en verlies aan biodiversiteit duiden erop dat we aankoersen op een dramatische verandering van onze leefomgeving. In de samenleving wordt hier echter nauwelijks aandacht aan besteed. Het primaire doel van dit boek is om meer inzicht te krijgen in de achtergronden van dit opmerkelijke feit. Daarvoor zijn vijfentwintig personen geïnterviewd uit bedrijfsleven, overheid, wetenschap, politiek, ngo’s en kunst. Het secundaire doel van dit boek is, om bij te dragen aan de bewustwording en de aanpak van deze mondiale problemen, doordat deze brede groep personen de urgentie benoemt en oplossingsrichtingen aandraagt.

Alle geïnterviewden zijn het erover eens dat de huidige situatie rond klimaat en biodiversiteit ernstig en urgent is. Ook wetenschappelijk is daar veel consensus over. De kans is erg groot dat het passeren van tipping points al onvermijdelijk is en dat de leefomgeving voor toekomstige generaties kwalitatief minder zal zijn dan die van ons.

Voor een duurzame samenleving in 2050 is het noodzakelijk om grondstoffenverbruik en milieubelasting met 80-90% te verminderen. Dat is een fenomenale opgave, waar bijna geen voorstelling van te maken is. Het is opvallend dat het besef dat er zo’n grote reductie nodig is, nog lang niet wijd verbreid is.

De langetermijnproblemen van klimaatverandering en biodiversiteitsverlies dienen zich aan in een periode waarin de focus van de samenleving juist steeds meer op de korte termijn komt te liggen. De bestuurlijke organisatie van de samenleving is verouderd en is niet in staat om langetermijnproblemen te managen. Overheid, bedrijfsleven, ngo’s en burgers wijzen naar elkaar als het erom gaat wie het initiatief zou moeten nemen om uit de crisis te komen. Geen van hen is in staat om voldoende het voortouw te nemen. Er is dan ook geen enkel uitzicht op een oplossing om uit de crisis te komen. Erger nog: hoewel er veel voorbeelden zijn van samenlevingen die in het verleden zijn ingestort vanwege onbalans met hun leefomgeving, lijken we door precies dezelfde oorzaak een vergelijkbare toekomst tegemoet te gaan.

Terwijl alle geïnterviewden hun zorg over deze crisis delen, is er een duidelijk verschil in toekomstverwachting. Opvallend is, dat sommigen hoe dan ook optimistisch blijven en een positieve ontwikkeling verwachten, hoewel die nog in het geheel niet in beeld is. Natuurlijk zijn er veel duurzaamheidsinitiatieven en komen er steeds meer coöperaties rond voedsel en energie. Gelet op de ernst en omvang van de problemen, zijn dit echter nog druppels op de gloeiende plaat. Anderen trekken de ernst van de huidige situatie door naar de toekomst. Dit laatste lijkt reëler.

Alle geïnterviewden geven oplossingsrichtingen aan, zoals een vernieuwd bestuurlijk systeem, met meer gezamenlijke verantwoordelijkheid en met een focus op de problemen van nu en de toekomst. Een bestuurlijk systeem dat wél in staat is om langetermijnproblemen aan te pakken. Dat zou wellicht kunnen met een kamerbrede coalitie.

Daarnaast vinden verschillende experts dat een sterke overheid nodig is, die zorgdraagt voor passende wet- en regelgeving, uitdagende normen en goede handhaving. Een overheid die er werk van maakt om zo snel mogelijk om te schakelen van het verbruik van fossiele brandstoffen naar energiebesparing en duurzame energie. Een overheid die in gesprek gaat met het bedrijfsleven en die zorgt voor een level playing field. Een overheid die wérkelijk inzet op een transitie naar een duurzame samenleving.

Dan ligt er een goede basis voor het bedrijfsleven om zich te ontwikkelen binnen een circulaire economie, waarin de kringloop van producten en grondstoffen wordt gemaximaliseerd en de waardevernietiging wordt geminimaliseerd. Daarbij kan verkleining van schaalgrootte anonimiteit en onverantwoordelijkheid uit de keten halen.

De milieubeweging kan, sterker dan tot dusver, deze processen ondersteunen en daarnaast de urgentie werkelijk benoemen.

Ook wordt aangegeven dat het belangrijk is dat de wetenschap zich weer sterker verbindt met de samenleving en bijvoorbeeld werk maakt van duiding van weersextremen: wat is wel en niet aan klimaatverandering toe te schrijven? Dat vergroot het inzicht van de burger en daarmee de bereidheid om zich in positieve zin in te spannen.

Duurzaam leven is mogelijk als we als mens onze grenzen binnen het ecosysteem aarde leren kennen en respecteren: genoeg is genoeg. De rijkdommen van de aarde zijn hernieuwbaar. Het enige wat moet worden toegevoegd is energie, en die wordt meer dan voldoende geleverd door de zon. Het is mogelijk om te leren van de natuur en om te schakelen van een lineaire naar een circulaire economie.

Het werken aan een duurzamere wereld biedt, door de crisis heen, bij uitstek een aanlokkelijk perspectief: dat van een betere kwaliteit van leven, gericht op welzijn en op een evenwicht tussen de mens en zijn omgeving. Een transitie van ‘hebben’ naar ‘zijn’.

Is er reden om hoopvol te zijn?

Glashelder is geworden, dat het volgende daaraan bijdraagt:

1 Educatie en ontwikkeling, ten behoeve van een open houding en bewustzijn.

2 Als samenleving vaststellen wat we werkelijk belangrijk vinden en op grond daarvan doelen formuleren.

3 Consequent persoonlijk leiderschap, in welke positie in de samenleving dan ook, om die doelen te bereiken.

Gelukkig krijgen we elke dag weer de kans om met onze keuzes rekening te houden met klimaat en biodiversiteit. Er is nog veel te doen.

Er is geen tijd te verliezen.

Voorwoord

Met onze huidige manier van leven verslechteren we de toekomstige leefomgeving van onze kinderen. We zijn op het punt gekomen waarop we dat onder ogen moeten zien. Er is een omslag nodig naar een hoger bewustzijnsniveau. Daarin zou respect voor het leven centraal moeten staan – respect voor het leven van onszelf, van onze naasten, van toekomstige generaties en respect voor al het andere leven op deze planeet. Natuurlijke principes vormen daarbij de basis voor een gezonde en duurzame samenleving.

Klimaatverandering en biodiversiteitsverlies zijn twee van de grootste bedreigingen voor het leven op aarde. Er zijn veel boeken over geschreven. Over oorzaken en gevolgen, over maatregelen en oplossingen. Geen enkel boek dat ik ken benadert de problematiek echter vanuit zo’n breed, samenhangend perspectief als dat van deze 25 geïnterviewde personen. Het boek illustreert op een unieke wijze hoe de problematiek van klimaat en biodiversiteit verbonden is met een crisis in breder verband. Daartoe behoren ook thema’s als bewustzijn, spiritualiteit, zingeving, sociale cohesie, economie, financiën en politiek. Van daaruit wordt duidelijk hoe noodzakelijk het is om ook de oplossing in die samenhang te vinden.

Veel van mijn ideeën komen terug in dit boek, ideeën over economie, duurzaamheid en de verbondenheid van de mens met de aarde. De interviews in dit boek zijn een uitstekende illustratie van de ideeën die leven bij diegenen in onze samenleving die zich openstellen voor de ernst van onze onbalans met onze leefomgeving. Ze beschrijven deze situatie, maar geven ook aan waarom er hoop is op een betere toekomst en op welke wijze ieder van ons daar elke dag met zijn of haar keuzes aan kan bijdragen.

De geïnterviewden doen een beroep op ons allen om de ernst van de situatie werkelijk tot ons te laten doordringen. Tegelijkertijd geven zij redenen om hoopvol en daadkrachtig te zijn. Dat is een bijzonder spanningsveld. Over de crisis niets dan goeds biedt ons de gelegenheid om aan dat spanningsveld creatieve kracht te ontlenen. Dat is geen gemakkelijke, maar wel een uitdagende en uiteindelijk ook een onvermijdelijke opgave. Ieder van ons die deze handschoen oppakt, is een wegbereider naar een nieuwe cultuurfase. Die transitie brengt ons naar evenwicht met onze leefomgeving. Zij brengt ons van welvaart naar welzijn, en van hebben naar zijn. Naar dat lonkende perspectief kijk ik uit, en velen met mij.

Ik beveel dit boek van harte bij u aan omdat ik verwacht dat de hoop- en richtinggevende suggesties die dit boek vanuit een breed perspectief aanreikt, zullen bijdragen aan een meer duurzame toekomst. Dat is in ons aller belang.

Herman Wijffels

Herman Wijffels is hoogleraar ‘duurzaamheid en maatschappelijke verandering’ aan de Universiteit Utrecht. Hij is co-voorzitter van Worldconnectors, een denktank die zich inzet voor een duurzame, vreedzame en rechtvaardige wereld en hij is lid van de Wetenschappelijke Raad voor Integrale Duurzame Landbouw en Voeding. Eerder was hij bewindvoerder van de Wereldbank in Washington, voorzitter van de Sociaal Economische Raad en voorzitter van de hoofddirectie van de Rabobank. Hij was ook kabinetsinformateur en leidde verschillende commissies, was voorzitter van Natuurmonumenten en lid van het Innovatieplatform.

Inleiding

De wetenschappelijke feiten rond klimaatverandering en verlies aan biodiversiteit duiden erop dat we aankoersen op een dramatische verandering van onze leefomgeving. Mondiaal neemt de biodiversiteit sterk af: planten- en diersoorten sterven in toenemende mate uit. Naar verwachting stijgt binnen korte tijd de temperatuur op aarde aanzienlijk meer dan de twee graden waarbinnen onomkeerbare veranderingen voorkomen kunnen worden. Onze kinderen en kleinkinderen zullen daardoor ervaren dat de kwaliteit van hun leefomgeving ernstig zal zijn aangetast.

We lijken op ramkoers te liggen.

Merkwaardig is, dat hieraan in het dagelijks leven nauwelijks aandacht wordt besteed. De wetenschap ziet geen kans om de zorgwekkende feiten over het voetlicht te krijgen, en mede daardoor hebben de media en de politiek het er niet over. Ook de burger blijft doorgaan met een onverantwoorde leefwijze, die zijn kinderen en kleinkinderen zal opzadelen met levensgrote problemen.

Kennelijk sluiten we ons af voor de ernstige boodschappen van de crises. We doen alsof er niets aan de hand is, terwijl we eigenlijk met volle kracht aan correctieve acties zouden moeten werken. Zoals iemand eens zei: ‘Als je zegt dat het goed met je gaat, terwijl je leefomgeving zo in gevaar is, dan ben je pas echt ziek.’

Na een flinke tijd met dit ongemak te hebben rondgelopen, erover te hebben gelezen en gediscussieerd, besloot ik om deze merkwaardige situatie in beeld te brengen, door mensen te interviewen die betrokken zijn bij deze problematiek en er ook actief mee bezig zijn. Voor de samenstelling van de groep van geïnterviewde personen streefde ik naar een zo breed mogelijk palet aan achtergronden: wetenschappers, mensen uit het bedrijfsleven, ondernemers, politici, beleidsmedewerkers, ngo-ers en anderen. Ik streefde ook naar een redelijke balans tussen mannelijke en vrouwelijke geïnterviewden, omdat het tekort aan duurzaamheid in onze samenleving deels het gevolg is van een te zwaar accent op masculiene krachten. Er is een keuze gemaakt voor mensen die goed op de hoogte zijn van de feiten rond de crisis van klimaat en/of biodiversiteit en daar ook uiting aan geven. Onder de geïnterviewden treft u geen klimaatsceptici aan, omdat ik geen scepticus kon traceren die uitgaat van de wetenschappelijke feiten zoals die onder meer door het IPCC zijn beschreven.

Klimaatverandering en biodiversiteitsverlies zijn mondiale problemen. De geïnterviewden hebben grotendeels een Nederlandse achtergrond. Zij beschouwen deze mondiale problematiek daarom vanuit een Nederlandse context. James Hansen en Robert ter Kuile (USA) en Jane Goodall (Groot-Brittanië) geven daarop waardevolle aanvullingen.

Als ik over het boek-in-wording vertelde, reageerden mensen vaak enthousiast. Dat leidde er onder meer toe, dat er met een groep deskundigen nog apart is gewerkt aan het benoemen van twee series praktische handvatten.

De eerste geeft aan wat elke burger kan doen tegen klimaatverandering en biodiversiteitsverlies.

De tweede geeft aan welke maatregelen elke overheid zou dienen te nemen of ondersteunen. Deze maatregelen zijn opgenomen als bijlage.

Voorafgaand en tijdens het werk aan dit boek hoorde ik vaak dat de urgentie van deze problemen toch al bij velen bekend is. Daarom ging ik er aanvankelijk vanuit, dat de doelgroep vooral de gemiddelde Nederlander is, die niet reikhalzend uitkijkt naar een confrontatie met een ongemakkelijke waarheid. Gaandeweg kwam ik er achter, dat ook binnen de milieubeweging het urgentiebesef lang niet overal is doorgedrongen. En weer later realiseerde ik me, dat zelfs binnen de groep die ik interviewde het urgentiebesef soms wordt onderdrukt.

Tijdens de interviews waren belangrijke vragen:

– Wat is het probleem van klimaat en biodiversiteit?

– Hoe is dat probleem ontstaan?

– Hoe ziet de wereld er in 2050 uit?

– Hoe wordt dan teruggekeken op ons huidige handelen?

– Wat is eraan te doen en wat doet u er zelf aan?

Steeds weer ontstond er een fascinerend gesprek over enerzijds urgentie en anderzijds hoop. Die twee aspecten werden daarmee de hoofdlijnen van dit boek. Daarin wordt vanuit het perspectief van 25 personen beschreven wat de urgentie van de huidige situatie is, maar ook waarom er reden is voor hoop. Dat biedt handvatten om te komen tot evenwicht in onszelf en met onze leefomgeving. Dat biedt ook zicht op welzijn en op ontstressen. Dat is een aanlokkelijk perspectief, waar iedereen beter van wordt.

Ik heb er vertrouwen in, dat het lezen van deze caleidoscoop aan gezichtspunten dat aanlokkelijk perspectief dichterbij brengt.

De interviews vonden plaats in de periode oktober 2011 tot april 2013. De interviewteksten in dit boek zijn geautoriseerd door de geïnterviewden. Aan de hand van de achtergrond van de geïnterviewden zijn ze ingedeeld in de thema’s ngo’s, politiek, wetenschap, overheid en kunst.

In de leeswijzer zijn de interviews op volgorde weergegeven, met naam en achtergrond van de geïnterviewde, enkele kernzinnen en de belangrijkste thema’s die in het interview aan de orde komen.

Na de interviews is een epiloog opgenomen waarin op basis van de interviews de visie van de auteur op klimaatverandering en verlies aan biodiversiteit is weergegeven.

In de bijlage zijn twee handreikingen opgenomen voor het maken van keuzes, rekening houdend met klimaat en biodiversiteit. De handreikingen zijn gericht op respectievelijk de burgers en de overheid.

Leeswijzer

Ngo’s

1 Marjan Minnesma, directeur Urgenda

We hebben ons ontwikkeld, maar het was groei op de pof. ‘Almaar meer’ kan niet meer. We kunnen de grootste slag maken die de mensheid ooit heeft gemaakt: naar een volhoudbare samenleving, gebaseerd op een circulaire economie, gericht op welzijn en saamhorigheid.

– urgentie

– juridische actie

– de rol van de overheid

2 Jane Goodall, primatoloog

Als een wijd verspreid zoogdier met grote hersenen is de mens het machtigste wezen op aarde. Dat brengt de verantwoordelijkheid met zich mee om ons ethisch te gedragen. We mogen niet minder zijn.

– biodiversiteit

– bewustwording en verbinding

– handelingsperspectief

3 Jan Juffermans, oud beleidsmedewerker mondiale duurzaamheid, De Kleine Aarde

De kern van het probleem is het aantal mensen op aarde en hun ecologische voetafdruk. Sinds 1970 overschrijden we de draagkracht van de aarde. Voor de aanpak van dit probleem is zowel landelijk als mondiaal beleid noodzakelijk. Je kunt een prachtig leven hebben met een kleine voetafdruk.

– mondiale voetafdruk

– juridische actie

– het lonkende perspectief

4 Hans Berkhuizen, directeur Milieudefensie

Onze problemen zijn ontstaan door onze preoccupatie met materie en geld: de auto en de kiloknaller. We zitten in een ratrace. Milieudefensie werkt aan een samenleving met ruimte voor elkaar, binnen de gebruiksruimte van de aarde.

– energie

– de rol van de overheid

– het lonkende perspectief

5 Carolien Looman en Marco Ganzeman, communiteitsleden Franciscaans Milieuproject Stoutenburg

Op Stoutenburg willen we focussen op hoe wíj willen dat het is. Met een positief beeld als richtingwijzer: díe kant op. En áls we die kant op willen, laten we dáár dan mee bezig gaan.

– bewustwording

– spiritualiteit

– verbinding met aarde

– en natuur

6 Michaela Hoogenboom, oud-jongerenvertegenwoordigster voor de VN

De grote slag die we moeten maken, is de vertaling van kennis naar de samenleving: welke verandering is noodzakelijk? Wat kun je er zelf aan doen? Dat vraagt betrokkenheid, leiderschap en een werkelijke dialoog.

– persoonlijk leiderschap

– verbinding

– moderne media

Politiek

7 Jan Terlouw, oud vice-premier, wetenschapper, politicus, auteur

Onbeperkte groei in het eindige systeem aarde is onmogelijk, daar moeten we vanaf. Gelukkig is alles op aarde volledig herwinbaar, behalve energie. En die is door de zon onbeperkt aanwezig. Het probleem is daarmee fundamenteel oplosbaar.

– energie

– rol van de politiek

– rol van de wetenschap

8 Ed Nijpels, oud-minister van milieu

Binnen de VVD wordt het milieudebat nauwelijks gevoerd. De huidige koers is kortzichtig. Men beseft niet wat onze ideologische basis is: vrijheid, maar niet ten koste van een ander.

– liberalisme

– technologische ontwikkelingen

– de rol van de overhead

9 Ruud Lubbers, oud-premier, oud-voorzitter Council Rotterdam Climate Initiative

De urgentie is enorm toegenomen, maar de oplossing zal veel tijd vergen. Er is een prachtige kans om het probleem van klimaat en biodiversiteit samen aan te pakken met de economische recessie: duurzame, groene groei. Duurzaamheid is geen luxe, maar de enige mogelijkheid.

– spiritualiteit en compassie

– groene groei

– Handvest van de Aarde

Wetenschap

10 Pier Vellinga, hoogleraar VU en WUR, voorzitter Nationaal Onderzoeksprogramma Kennis voor Klimaat

De grote ramp is, dat er geen rem zit op het klimaatsysteem. Na 2100 kan de zee nog makkelijk met tientallen meters doorstijgen. Om dat te laten gebeuren is stom, onverantwoord en immoreel. Iedereen die dit weet, moet er wat aan doen.

– klimaat

– tipping points

– de rol van de wetenschap

11 James Hansen, oud-directeur NASA Goddard Instituut voor Ruimte-onderzoek, New York City en adjunct professor in aarde en milieustudies, Columbia University

Twintig jaar geleden had ik het voor onmogelijk gehouden dat we het klimaatprobleem niet onder controle zouden houden. Mensen zijn toch niet gek? Toch gaat het veel te lang duren voordat regeringen voldoende in actie komen. Daarom is het zo belangrijk dat burgers goed worden geïnformeerd en zelf in actie komen.

– klimaat

– communicatie

– de rol van de overheid

12 Jan Paul van Soest, duurzaamheidsadviseur

Het klimaatbeleid ligt op ramkoers. Kennis alleen overtuigt niet meer. De boodschap moet ook in emotie worden uitgedrukt, en daar zijn we nog niet goed in. De sleutel is, om op zoek te gaan naar de waardepatronen van de klimaatsceptici en bruggen te bouwen.

– klimaat

– klimaatsceptici

– communicatie

13 Fred Woudenberg, psycholoog, hoofd Cluster Leefomgeving, GGD Amsterdam

Veel mensen vinden het erg als de ijsbeer uitsterft omdat de Noordpool wegsmelt. Maar slechts weinig mensen zijn bereid om hun leefwijze aan te passen om minder CO2 uit te stoten. In die houding zit spanning. Om die twee in overeenstemming te brengen passen mensen onbewust psychologische mechanismen toe.

– psychologische aspecten

– verklaringen voor het niet voorkomen van een ramp

– het lonkende perspectief

14 Klaas van Egmond, hoogleraar Milieukunde en Duurzaamheid, UU

De mens gedraagt zich als een tovenaarsleerling: met zijn technische pogingen om de milieuproblemen op te lossen, maakt hij de problemen alleen maar groter en onbeheersbaarder. Jezelf ontwikkelen en balans vinden, dáár wordt de wereld beter van. Want als je geen vrede bereikt in je hoofd, gebeurt dat op straat ook niet.

– culturele aspecten

– de rol van de wetenschap

– politiek-bestuurlijk model

15 Maarten Hajer, directeur Planbureau voor de Leefomgeving en hoogleraar Bestuur & Beleid aan de UvA

Het ontbreekt aan politieke wil en macht om de mondiale temperatuurstijging binnen de twee graden te houden. Het wordt hoe dan ook een minder prettige wereld om in te leven. Werken aan klimaatverandering wordt een integraal onderdeel van het bouwen aan de samenleving van de eenentwintigste eeuw.

– klimaatverandering

– duurzame economie

– de energieke samenleving

16 Louise Vet, directeur Nederlands Instituut voor Oecologisch Onderzoek-KNAW en hoogleraar Evolutionaire Ecologie WUR

Het is noodzakelijk, om te schakelen naar een economie gebaseerd op hernieuwbare grondstoffen. Die zijn gemakkelijk uit de natuur te halen. Onze planten staan immers toch de hele dag grondstof te maken met die CO2 die we te veel hebben.

– grondstoffen

– de natuur als voorbeeld

– circulaire economie

17 Irene Dankelman, ecoloog, docent duurzame ontwikkeling, Radboud Universiteit

Het kabinet zou vandaag in spoedzitting bijeen moeten komen. Er is behoefte aan een crisisprogramma vanuit de overheid en het bedrijfsleven. Aan een aangepast onderwijsprogramma van de lagere school tot en met de universiteit. Aan een veel centralere plaats voor duurzaamheid en solidariteit in de samenleving.

– man-vrouw-kwesties

– verbinding met aarde en natuur

– ontwikkelingswerk

Bedrijfsleven

18 Hans Huijbers, voorzitter Zuidelijke Land- en Tuinbouworganisatie ZLTO

De enorme toename van de wereldbevolking dreigt te leiden tot een implosie van het ecologische systeem. De uitdaging is, om de omslag te maken van een maatschappij die euro-gedreven is, naar een maatschappij die waarden-gedreven is. Met een goede balans tussen mens, plant, dier en milieu.

– groei van de wereldbevolking

– landbouw en voedsel

– urbanisatie

19 Jan Huijgen, boer en ondernemer

De keten van bodem, landbouw, voedsel en gezondheid is een publiek goed. De overheid heeft daarin haar rol ten onrechte weggegeven. We gaan nu weer verbinden met regionale voedselketens: stad met land en burger met boer.

– biodiversiteit

– landbouw en voedsel

– verbinding van stad en platteland

20 Robert ter Kuile, Senior Director Environmental Sustainability–Global Public Policy PepsiCo

Bedrijven gaan naar een andere definitie van ‘waarde’: naast financiële ook sociale en milieuresultaten. Bij veel multinationals wordt daar hard aan gewerkt: ons water- en energieverbruik is met respectievelijk 20 en 25% teruggebracht. Bedrijven gaan van een deel van het probleem, een deel van de oplossing worden.

– de rol van het bedrijfsleven

– duurzame consumptie

– persoonlijk leiderschap

21 Marga Edens, Vice President Corporate Responsibility RWE

De energiesector wil wel verduurzamen, maar loopt op tegen de discontinuïteit van het overheidsbeleid. Ik mis bij de overheid een visie. Ik mis een faciliterende en stimulerende, maar liefst ook een leidende rol van de overheid.

– maatschappelijk verantwoord ondernemen

– energie

– de rol van de overheid

Overheid

22 Rob van Brouwershaven, directeur Natuur en Biodiversiteit, ministerie van Economische Zaken

Veel systemen zijn aan hun eind: financiën, gezondheidszorg, voedsel, water en klimaat. Ik zie als enige mogelijkheid om te overleven en welzijn te behouden: leren van de natuur en onze systemen natuurlijker maken.

– biodiversiteit

– politiek-bestuurlijk model

– de natuur als voorbeeld

23 Mariëtte van Empel, directeur Klimaat, Lucht en Geluid, ministerie van Infrastructuur & Milieu

We moeten proberen om Nederland duurzaam te maken. Dat kan de overheid niet alleen. Daarvoor zijn bedrijven en maatschappelijke organisaties nodig, maar ook u en ik. De overheid moet informatie verstrekken en goed beleid maken. Niet geïsoleerd, maar samen met anderen.

– de rol van de overheid

– energie

– politiek-bestuurlijk model

Kunst

24 Herman van Veen, cabaretier, zanger

Laten we op zoek gaan naar de ratio. Wat vertelt onze omgeving ons? Hoe is het mogelijk dat we kunnen ontkennen wat die feitelijke omgeving ons vertelt? Dat we het niet eens willen zien?

– waarnemen en bewustworden

– compassie en gemeenschapsgevoel

– ieder kind heeft recht op natuur

Ngo’s

Er zijn veel niet-gouvernementele organisaties actief op het gebied van duurzaamheid, diverse ook rond klimaatverandering en biodiversiteit. Verschillende van deze organisaties hebben een signaleringsfunctie naar de overheid en de samenleving. Mede vanwege teruglopende financiële ondersteuning vanuit de overheid, werkt een aantal ngo’s in toenemende mate samen met het bedrijfsleven.

Vaak is er voor ngo’s een spanningsveld tussen het grote ultieme doel dat men wil bereiken en de soms zo kleine stappen die voorwaarts kunnen worden gezet. Of tussen de afweging om grote stappen te maken met een kleine groep, of kleine stappen met een grote groep.

Tot slot is ook de communicatie met de achterban belangrijk: hoe ernstig de situatie ook is, veel organisaties lijken het bij voorbaat niet als een optie te willen zien om een sombere boodschap te brengen. De geïnterviewden van de groep ngo’s vormen een heel divers gezelschap, variërend van mensen die bewust kiezen voor hun eigen, ingetogen en min of meer consequente leefwijze voor een beter milieu, tot aan de directeur van een landelijke organisatie die juist de publiciteit zoekt en een rechtszaak aanspant tegen een overheid die bijvoorbeeld met het oog op klimaatverandering onvoldoende de belangen voor de (toekomstige) burger behartigt.

– Is er voldoende verbinding tussen hoofd en hart, om duurzame ontwikkeling mogelijk te maken?

– Welk positief effect kan de verschuiving van traditionele naar sociale media hebben bij de transitie naar een duurzame samenleving?

– Hoe kan in 2050, met negen miljard mensen, een duurzame wereld eruitzien?

– Is het nodig om te wachten op de overheid, het bedrijfsleven of de ander, om zelf aan de slag te gaan?

1 Marjan Minnesma: Meer mensen, meer druk, meer schwung

We hebben ons ontwikkeld, maar het was groei op de pof. ‘Almaar meer’ kan niet meer. We kunnen de grootste slag maken die de mensheid ooit heeft gemaakt: naar een volhoudbare samenleving, gebaseerd op een circulaire economie, gericht op welzijn en saamhorigheid

Marjan Minnesma (1966) is initiatiefnemer en directeur van de stichting Urgenda. Deze organisatie wil de samenleving van onderop en vanuit het bedrijfsleven verduurzamen. Minnesma introduceerde de dag voor de duurzaamheid en lanceerde het succesvolle ‘Wij willen zon’-project, waarvoor ze zonnepanelen uit China importeerde. Ze was zowel in 2011 als 2012 de nummer 1 van de Duurzame 100 van Trouw.

Eerder werkte ze bij Shell en was ze campagnedirecteur bij Greenpeace. Een paar dagen voor het interview sprak ze tijdens Duurzame Dinsdag de allereerste Duurzame Troonrede (zie www.urgenda.nl) uit in de Oude Zaal van de Tweede Kamer, omdat ‘Den Haag niet bepaald op inspirerende wijze het initiatief heeft genomen bij het streven tot verduurzaming van de samenleving’. Ze pleit voor een snelle overgang naar een kringloopeconomie die draait op duurzame energiebronnen. Haar credo is: ‘niet praten, maar poetsen’.

In uw troonrede zegt u dat er haast is, grote haast. Waarom?

Omdat we met hoge snelheid op het ravijn af razen. Talrijke gerenommeerde wetenschappers waarschuwen ons daar met kracht voor. Het is tijd om aan de noodrem te trekken.

Geen enkele generatie in de geschiedenis van de mensheid heeft ooit een grotere welvaart gekend dan wij. Die welvaart is gebaseerd op wat de aarde ons geeft. We overvragen de aarde echter. Uitputting en vervuiling hebben een onrustbarende omvang aangenomen. We hebben ons ontwikkeld, maar het was groei op de pof. Als we zo doorgaan, hebben we binnen veertig jaar drie aardbollen nodig. Of we het nu willen of niet, het kán op deze manier gewoon niet doorgaan.

Hoe langer ik me bezighoud met duurzaamheid, grondstoffen, energie en klimaat, hoe meer ik zie in wat voor een rap tempo we alle grondstoffen verbruiken zonder een systeem in werking te zetten waardoor ze worden vervangen. Daarnaast vervuilen we de aarde. Vervuiling met broeikasgassen veroorzaakt klimaatverandering. Beide zaken nemen we onvoldoende serieus. Iedereen denkt dat de overheid het wel oplost. Mensen hebben een misplaatst vertrouwen: als het niet heel ernstig is, dan zal het wel goed gaan. Als je echter naar de geschiedenis kijkt, zie je dat allerlei beschavingen in de loop der tijd zijn ingestort omdat men niet meer in harmonie met de omgeving leefde. De geschiedenis van Paaseiland illustreert dat: die laatste boom werd toch gekapt, waardoor de beschaving instortte.

Afbeelding 1.1 Marjan Minnesma leest de alternatieve troonrede voor (Foto Urgenda).

Hoe groot is de haast? Kunnen we zo nog vijftig jaar vooruit?

Als we niets doen – en vooralsnog doen we niets – krijgen we binnen vijftien jaar ernstige problemen in het systeem. Ik vrees dat voor veel mensen de wal het schip gaat keren, dat ze pas in beweging komen als de veranderingen hun daartoe dwingen. Dat is heel jammer, want sommige dingen zijn dan niet meer te herstellen. Het afsmelten van de gletsjers en de polen gaat steeds sneller dan verwacht. Alle modellen van de laatste vijfentwintig jaar hadden meerdere scenario’s en het werd elke keer het slechtste scenario of nog erger. Als je die trend ziet, dan ga je toch eens een keer nadenken?

Waarom zijn klimaat en biodiversiteit zo belangrijk voor ons?

Ze zijn de basis van ons bestaan. De verslechteringen van klimaat en biodiversiteit gaan ertoe leiden dat er steeds minder gebieden voor landbouw geschikt zijn. Er ontstaat dan massale trek naar de schaarse gebieden waar het nog wel goed toeven is. Er komt strijd om de landbouwgrond en strijd om het land. We gaan gewoon op een oorlogssituatie af. Meestal zeg ik dat niet zo hard omdat mensen dat niet willen horen, maar het is wel zo. Uiteindelijk gaat het om de stabiliteit in de wereld.

We hebben het de afgelopen zestig jaar extreem goed gehad omdat we een stabiele situatie hadden. Niet alleen politiek gezien, maar ook wat betreft het klimaat. We zijn de aarde echter zo gaan overvragen dat het systeem nu overal piept en kraakt en de komende jaren wordt dat alleen maar erger.

De systeemveranderingen beïnvloeden het watersysteem en dus het voedselsysteem. Dat gaan we merken aan mislukte landbouwoogsten. Daar zullen de problemen het eerst zichtbaar en voelbaar worden. Voedsel zal steeds duurder worden. Het wordt op veel plekken schaars en voor de minder draagkrachtigen onbereikbaar. Dat zal op wereldschaal leiden tot volksverhuizingen en op z’n minst tot ‘sociale onrust’. Het is noodzakelijk dat we dat uit alle macht proberen te voorkomen. Als we nu in actie komen, kunnen we het ook voor volgende generaties nog prettig leefbaar houden.

Ik noem een voorbeeld. Een paar jaar geleden waren er meer dan 300 bosbranden in Rusland. Op het moment dat Rusland de export van graan stopte om daarmee voldoende graan op de binnenlandse markt te houden, steeg de prijs met 60-70%. Stel je voor dat er tegelijkertijd iets gebeurt in de andere graanschuur, in Amerika. Je ziet het nu al, grote landen komen bij elkaar om te praten over een potentiële voedselcrisis.

Voor de meeste burgers is dit nog ‘De ver van mijn bed show’. Wat drijft u om hier zo vol voor te gaan?

Dat is primair de urgentie. Ik voel gewoon een heel grote druk om niet op mijn rug te gaan liggen. Ik wil later mijzelf en mijn kinderen in de ogen kunnen kijken: ‘Mama heeft een poging gedaan en haar best gedaan iets te veranderen.’ Ik vind de urgentie extreem hoog en hoe langer ik in dit domein rondloop, hoe meer ik dat voel. Het wordt elke dag alleen maar erger.

Wat maakt het allemaal de moeite waard om u hiervoor in te zetten?

Ik heb niet een persoon of boek waar ik mijn inspiratie aan ontleen, het komt puur van binnenuit. Ik vind het gewoon heel erg jammer dat we die prachtige aardbol die we hebben gekregen, met heel veel biodiversiteit erop, naar de klote helpen. Dat we zeeën leeg vissen en leefomgevingen voor beesten vernietigen. Dat we onze eigen leefomgeving aan het vervuilen zijn en daarmee onze eigen bestaanszekerheid ondermijnen.

Ik zit al een jaar of twintig in de duurzaamheidswereld. Ik zit aan tafel met heel wat duurzaamheidsmensen en de meesten bestellen gewoon vis die op uitsterven staat. Ik zit altijd met die vislijst in mijn portemonnee en dan zeg ik dat die niet op de groene lijst staat. Eigenlijk zijn ze dan een beetje boos: ‘Ja, nu zijn we aan het eten hoor.’ Als je het niet echt weet te integreren in je dagelijks bestaan, hoe kun je dat dan van anderen verlangen?

Hoe geeft u zelf in uw dagelijks leven vorm aan duurzaamheid?

Vrij breed. Ik ben qua elektriciteit zelfvoorzienend. Ik rijd elektrisch en heb genoeg zonnepanelen voor mijn elektriciteitsvoorziening. Ik probeer geen dingen te kopen die ik niet nodig heb. Ik doe erg lang met spullen. Ik heb nog veel kleren van toen ik zestien of twintig was en zolang er geen gat in zit zou ik niet weten waarom ik het niet zou dragen. Wij hebben thuis de bank van mijn ouders omdat daar een verhaal aan vast zit, mijn bureau is de oude keukentafel. Op die manier. Ik heb een grote hekel aan weggooien als iets nog goed is en dan maar weer het volgende hippe ding kopen. Ik heb in een huis nog nooit een bestaande keuken vervangen. Soms zeggen mensen dat het een lelijke keuken is, maar hij doet het toch?

Ik vlieg niet voor vakanties tot op heden. Mijn zus woont in Australië, dus ik zal er een keer aan moeten geloven. Het staat me echt tegen om dat te doen. Ik let er dus op wat ik koop en als het biologisch of FSC is dan koop ik het, maar ik ga niet twintig winkels langs. Het moet wel hanteerbaar zijn in een extreem druk leven met een gezin.

Is een deel van het duurzaamheidsprobleem dat er een onbalans is tussen masculien en feminien?

Als je bedoelt dat er heel veel ego zit in dit systeem: ja. Een vrouw zal eerder geneigd zijn om in de top van Shell gewoon te zeggen dat dit de weg niet is en dat het noodzakelijk is dat het roer om gaat, ook als dat wat minder aandeelhouderswaarde betekent. Ik denk dat de meeste mannen die zo hoog vallen dat niet kunnen, want anders val je daar niet naartoe.

U zegt in uw troonrede dat het nodig is dat de nationale overheid een level playing field creëert. Hoe ziet u die rol van de overheid precies?

In het bedrijfsleven zijn veel koplopers, maar uiteindelijk krijg je gewoon meer massa en schwung in de samenleving als het koploperniveau tot norm wordt verheven. Achterblijvers dienen geen kans te krijgen om viezer en goedkoper toch nog een deel van de markt te pakken. Je maakt een beter level playing field als je de lat voldoende hoog legt. Kun je het niet bijbenen, dan val je af, punt. In Japan schijnt dat in de praktijk ook goed te werken. Dit is precies wat de multinationals die hun nek uitsteken nu vragen van de overheid: zorg ervoor dat normen aangescherpt worden. Vervuilend produceren mag niet langer lonend zijn.

In hoeverre doet de overheid dat?

Onvoldoende. Sterker nog, de overheid zegt tegen producenten van duurzame wind op zee: ‘Je moet zelf een stopcontact realiseren en je moet ook nog een fonds maken, zodat je het zelf kunt betalen als het systeem aan het eind van de levensduur afgebroken wordt.’ Maar die kerncentrale hoeft dat niet, die heeft geen fonds voor de afbraak van een nucleaire reactor en dat hebben kolencentrales ook niet. In die zin is er dus absoluut geen sprake van een level playing field.

Blijft het ontbreken van een level playing field niet erg remmen?

De transitie zou veel sneller kunnen als de overheid zijn rol wel zou pakken, als ze de guts zouden hebben om sneller de juiste norm te stellen.

De Nederlandse overheid zal zich in het algemeen meer bij het gemiddelde positioneren dan bij de koplopers. De overheid krijgt allerlei lobbyclubjes op bezoek die zeggen dat bepaalde maatregelen zo slecht voor de werkgelegenheid zijn omdat ze zich niet zo snel kunnen aanpassen. En prompt geeft de overheid ze maar weer eens vijftien jaar de ruimte. Zo hebben ze dat bij de bestrijdingsmiddelen ook gedaan, na vijftien jaar zeggen ze dan weer dat het zo snel niet kan, vervolgens krijgen ze weer vijf jaar en dan ben je zo twintig jaar verder en is er niets veranderd.

Hoe gaat dat op het internationale speelveld? Stel dat Nederland wel het een en ander tot stand brengt, dan heb je nog geen internationaal level playing field.

Nee, dat is ook precies het excuus waarom er niets gebeurt. Nederland zegt altijd dat wij het niet alleen kunnen en dat het noodzakelijk is dat het binnen Europa gebeurt. Maar Nederland is niet de lobbyist in Europa, hoor. Nederland behoort tegenwoordig tot de hangers in Europa. Als er in bepaalde landen wordt gelobbyd om het milieuonvriendelijk winnen van teerzand moeilijker te maken, dan gaat Nederland dwarsliggen, want Shell is komen lobbyen en die vond dat toch wel heel vervelend. Wat dat betreft is Nederland de afgelopen tien jaar heel erg achteruit gekacheld. We waren op veel fronten de koploper en richtingwijzer binnen Europa, maar tegenwoordig zijn we een van de hangers.

Hoe zou u willen dat de transitie naar een duurzame samenleving zich zou voltrekken?

Omdat de Nederlandse overheid het tot op heden laat afweten, is het nodig dat we vanuit de samenleving druk gaan opbouwen. Ik hoop natuurlijk altijd weer op een beter kabinet dat het wél gaat doen. Sinds het milieubeleid in Europa vorm heeft gekregen, blijkt Europa de grote duwer te zijn. Europa bepaalt dat auto’s schoner worden en dat nieuwbouw in 2020 energieneutraal is. Europa legt alle normen op waar wij op nationaal niveau niet aan willen. Binnen milieurecht is Europa een enorme stimulans. Dat wil je vanuit duurzaamheidsperspectief zo houden. Er zitten daar heel goede mensen, veel beter dan hier, die veel verder nadenken en dan heel slim een stip zetten over tien jaar. Op nationaal niveau is er dan niet zo’n druk: tien jaar is meer dan twee kabinetten later, daar durft men wel ja tegen te zeggen, maar ondertussen zit het wel in lood gegoten. Ze doen dat heel slim.

De nationale overheid is dus niet de aanjager. ‘Gaat u maar rustig slapen’ is tot nu toe eigenlijk steeds de boodschap geweest. Als je luistert naar de wezenloze debatten van politici en kijkt naar hun daden, dan lijkt de urgentie en het effect op de toekomst van ons land niet doorgedrongen te zijn bij de grote partijen.

Een deel van het bedrijfsleven staat in de startblokken en neemt eerste stappen, net als lokale en regionale overheden, maar vraagt om steun van de tot op heden afwezige overheid. We kunnen het bedrijfsleven en de overheid helpen in beweging te komen door toenemende druk vanuit de samenleving. Het enige wat nu nodig is, is opschaling. Meer mensen, meer massa, meer druk.

Kunnen de media daarbij een rol spelen?

Gelukkig wordt duurzaamheid hoe dan ook een item bij de media: de groene Telegraaf, de groene pagina van de Volkskrant, eindelijk ook een groene pagina in de NRC, en bij Trouw is het sowieso al een van hun speerpunten. Je ziet wel beweging. Ik zie ook wel dat de maatschappij verduurzaamt. Als je de tijd zou hebben, zou je denken dat het wel goed komt. Het gaat alleen allemaal niet snel genoeg.

Ik denk dat we in Nederland een heleboel leuke dingen te vertellen hebben. Waarom doen we dan steeds weer dingen als ‘Dancing on ice’? Maar je zou maar eens positief nieuws doen, zeg! Laten we eens een interessant programma maken over nieuwe duurzame innovaties! De media domineren totaal met nonsens-informatie. Af en toe komen de echte extremen er even uit, maar gewoon een gedegen verhaal brengen en de urgentie mee helpen voeden, dat gebeurt heel weinig.

Hoe komt het dat de media die duurzaamheid niet voldoende naar voren brengen en net zo veel ruimte geven aan een klimaatscepticus als aan een internationale groep wetenschappers die consensus heeft?

Het idee van de media is dat je zaken van meerdere kanten belicht. Het gevolg is hier echter dat een krantenlezer die niet zo veel verstand van zaken heeft, denkt dat er nog veel onzeker is. Rond klimaatverandering is dat extreem. Eigenlijk is er maar een clubje van vijf mannen in Nederland die tegengas geven, maar die krijgen extreem veel ruimte. Dan is mijn conclusie dat bij veel media de kennis ontbreekt om zelfstandig te durven zeggen wat de stand van de wetenschap is. Het IPCC is het meest omvattende wetenschappelijke proces dat er ooit is geweest. Daar wordt gewoon met 99 procent zekerheid gezegd dat we een probleem hebben. Die vijf mannen die vinden dat de aarde plat is geven we toch ook geen ruimte? Dus het is belangrijk dat de media wel zelfstandig nadenken en zich in de materie verdiepen om een goede keuze te maken voor wie ze ruimte geven.

Daarnaast is de wetenschap er zelf ook een beetje debet aan. Er is onvoldoende verbinding met de maatschappij en men doet onvoldoende aan duiding: aangeven welke weersextremen wel en welke niet met klimaatverandering samenhangen.

Wetenschappers kunnen bij een overheidsinstituut overigens erg in de tang zitten. Ze mogen niet veel. Als ik daar zou werken. zou ik niet mogen doen wat ik vind dat er nodig is.

In een recent rapport van het Planbureau voor de Leefomgeving staat dat het klimaatprobleem in Nederland in beginsel beheersbaar is. Pier Vellinga, een van de oprichters van het IPCC en dé Nederlandse klimaatexpert, bestrijdt dat. Is het niet fascinerend dat onderzoekers van het Planbureau de urgentie niet uitschreeuwen naar de samenleving?

De meeste wetenschappers zitten op een smal domein. Er zijn maar weinig integrale wetenschappers, en ze zijn vaak bezig met wetenschap en niet met de maatschappij. Als iemand ziet dat de gletsjers heel snel smelten, wil dat nog niet zeggen dat hij meteen de verbinding legt met voedsel en met de hele keten.

Ik denk dat degenen die zich dat hebben gerealiseerd al zijn weggetrokken. Mogelijk zijn ze naar een andere werkplek gegaan in de hoop dat ze daar wat konden veranderen.

En dan is er dus nog de kloof tussen wetenschap en maatschappij.

Er zijn gewoon heel veel mensen met verschillende karakters. Niet iedereen is een actievoerder. Ik heb zelf tien jaar in de wetenschappelijke wereld gewerkt en er zijn er veel die daar geen zin in hebben. Die willen gewoon een onderzoekje doen en zoveel artikelen per jaar: ‘Ga jij maar actie voeren, Marjan!’

Er zijn genoeg mensen die aan de bel trekken, maar er is ook een grote tegenbeweging, de klimaatsceptici. Dat zijn groeperingen die Jan Paul van Soest beschrijft (Soest van, 2013). Die strooien continu en met succes zand in de raderen, met name in Amerika, maar ook in toenemende mate in Europa: ‘De wetenschappers zijn er nog niet uit’, ‘Zo erg zal het niet zijn’, ‘Het zijn zonnevlekken’.

In Amerika voeren de sceptici zelfs rechtszaken tegen wetenschappers. Die worden aangeklaagd als ze een wetenschappelijk artikel hebben geschreven en moeten de inhoud maar eens bewijzen aan de rechter. Wetenschappers worden daar gewoon dood geprocedeerd; ze kunnen dat helemaal niet betalen. Ik vind het godgeklaagd dat zoiets überhaupt kan. In Europa zou dit vooralsnog niet mogelijk zijn, maar in Amerika neigen goede wetenschappers ertoe om ermee te stoppen.

James Hansen, de klimaatexpert van NASA, heeft een tijd terug flink aan de bel getrokken over klimaatverandering. Dat werd als overdreven ervaren. Recent heeft hij gezegd dat hij toen nog veel te optimistisch is geweest.

James Hansen heeft het voorwoord geschreven voor het boek Revolutie en recht van Roger Cox, dat we hebben laten vertalen. Omdat de urgentie zo hoog is, gaan we op basis van dat boek een rechtszaak beginnen vanuit de maatschappij tegen de staat. Cox heeft gewoon beschreven hoe het zit met de teruggang van de olie en met het klimaatprobleem. Hij concludeert dat beleid dat noodzakelijk is niet vanzelfsprekend vanuit dit democratische bestel naar voren zal komen, terwijl het wel keihard nodig is.

Daarom is er een ander democratisch middel nodig en dat is het recht. Laat de rechterlijke macht maar eens oordelen. Wij gaan eisen dat er een veel stringenter klimaatbeleid komt. Parallel daaraan laten we per provincie een studie uitvoeren die laat zien hoe we voor 2030 volledig over kunnen gaan op duurzame energie, als we dat willen. Dat kan allemaal. Ja, het is twee keer zo duur, maar als we in oorlog zouden zijn zou het ook kunnen, dus waarom doen we het niet?

Wat ligt daar volgens u aan ten grondslag?

Het zit in de mens om te willen groeien en ontdekken. Iedereen wil dat zijn kinderen het beter hebben en zo is het ook steeds beter geworden. Toen we eenmaal olie hadden en doorhadden wat we daar allemaal van konden maken, van kunstmest tot plastics, ging de ontwikkeling heel snel. The sky was the limit. Wat kon, dat gebeurde. Men had geen oog voor de negatieve gevolgen. Als je aan de kaak stelt of je wel alles moet willen wat kan, dan is dat een vervelende vraag en voelen mensen zich geremd. Ze willen pas zelf gaan remmen als de wal het schip keert, vrees ik.

Het is niet uit slechtheid allemaal, het is voor een deel ook het willen hebben wat de buurman heeft. Het zit helemaal in het systeem, we moeten elk jaar zoveel procent loonsverhoging en anders gaan we staken. Heb je al opslag gehad? Net zoals op school: wie was de beste? Dat hele systeem van de beste en van meer is erg cultuurbepaald.

U wilt dat het roer zodanig om gaat, dat we rekening houden met de begrensdheid van het systeem. In uw troonrede zegt u dat het dan een prettige bijkomstigheid is, dat dit leidt tot welzijnsverhoging. Kunt u dat uitleggen?

Welvaart wordt gemeten in BNP en daar zit van alles in. Een olieramp en een astbestsanering leveren ook BNP op. We hebben aan de ene kant veel goedkope olie uit de grond gehaald waarmee we continu hebben geproduceerd en een enorm BNP hebben gecreëerd.

Aan de andere kant hebben we veel geld geschapen in het geldsysteem dat helemaal niet gebaseerd was op iets echts. Het was schuld op schuld op schuld, met al die derivaten die gewoon vijf keer groter zijn dan de initiële grond. Als die initiële grond wegvalt doordat mensen failliet gaan of omdat een bank omvalt, dan vallen ook al die derivaten om. Dat betekent dat straks alle lucht eruit gaat lopen. Daar komt nog bij dat we straks die goedkope grondstoffen niet meer hebben. Dus of je het nu wilt of niet, je kúnt niet meer zo veel BNP creëren omdat je grondstoffen en geld mist. Het BNP gaat dus omlaag.

Dat wil echter niet zeggen dat de boel niet meer deugt. Want waar gaat het nu om in het leven? Niet om de vijfde koelkast of de zesde keuken. Doordat we minder geld ter beschikking krijgen en minder grondstoffen hebben, kunnen we de economie niet meer zo hard laten draaien. We dienen ons te realiseren dat we op termijn niet anders kunnen. Het is er gewoon niet meer. Wat er straks nog over is zijn moeilijk winbare grondstoffen die duurder zijn en meer troep veroorzaken en je zult zien dat er in toenemende mate problemen gaan ontstaan.

Wil je toch iedereen een kans geven op een baan, dan betekent dit dat we allemaal iets minder gaan werken. We zullen daarom allemaal minder uren gaan maken en in BNP-zin minder productief zijn omdat er simpelweg niet genoeg te doen is en niet genoeg geld is.

Dat is helemaal niet erg, want dan kunnen we gewoon gezellig een kopje thee gaan drinken. Let wel: dingen als cultuur kosten geen grondstoffen. Laten we meer naar zang, dans en theater gaan en genieten van het leven in plaats van onszelf gek te maken met meer geld verdienen, meer producten produceren en meer in de Ikea rondhangen.

Dat sluit mooi aan bij de visie van Klaas van Egmond: we zijn doorgeslagen in de materiële kant en het zou goed zijn om meer naar de culturele kant te verschuiven.

Ja, waarom zou er elk jaar meer moeten? Er zijn ook volkeren die dat niet hebben. Die elk jaar opnieuw zaaien en oogsten en een feestje vieren en zaaien en oogsten en een feestje vieren.

Als dat ‘almaar meer’ op een gegeven moment niet meer kan, dan is het nodig dat de cultuur verandert. Dan gaat het ineens misschien om een prettig leven in plaats van om veel geld. Dat is interessant.

Ik zie in toenemende mate dat mensen het heft in eigen handen nemen en bijvoorbeeld hun eigen energie gaan opwekken. Ik krijg hier bij Urgenda veel mensen op bezoek die weg gaan bij grote bedrijven. Die hebben nagedacht en willen zich met iets zinnigs bezighouden. Je ziet een onvrede in de maatschappij, mensen komen in beweging. Dat is nog niet het grote Telegraafpubliek, maar het groeit enorm.

Als die mensen niet het heft in eigen handen zouden nemen, hoe zou 2050 er dan uitzien?

Als we gewoon zouden doorgaan wordt het hier ongezellig. Het boek Zes graden van Mark Lynas beschrijft dat uitstekend. Grote delen van de aarde zijn niet meer bewoonbaar en niet meer geschikt voor landbouw. Er is onvoldoende water. Nog veel meer dieren zijn uitgestorven. Er zijn dan minder mensen omdat er onvoldoende voedsel is. We krijgen grote ziektes en plagen, sla de Bijbel er maar op na.

En hoe ziet 2050 eruit als we tot een ombuiging ten goede komen?

Áls we het proces al kunnen keren, dan nog zal er veel zijn dat we niet op tijd kunnen oplossen. Het heeft tijd nodig voordat veranderingen met broeikasgassen effect hebben. We kunnen het dan wel behapbaar maken. We wonen dan in huizen die energie opleveren en we rijden in duurzame vervoermiddelen waarvoor we geen aardolie meer nodig hebben.

Alle industrie die vroeger op aardolie draaide en op andere grondstoffen die dan praktisch op zijn, bestaat gewoon niet meer. De samenleving is circulair geworden. Grondstoffen worden vaak gerecycled, het liefst op een hoger waardeniveau. We draaien volledig op duurzame energie. Ook voor water hebben we allerlei nieuwe kringlopen. Er ontstaan veel diensten gebaseerd op het delen of leasen van producten, want waarom zou je alles zelf kopen als je bepaalde producten maar zelden gebruikt? Denk maar aan boormachines.

Wat we nu verspillen, bijvoorbeeld gewoon schoon water door de wc spoelen, daar kijkt men dan heel raar op terug. Deden jullie drinkwater door jullie wc? Nee!

Op dat moment heb je niet eens meer water maar is de wc een droog ding met compost voor de tuin. Eigenlijk zijn alle elementen al aanwezig, het vraagt alleen de bereidheid om het te gaan doen.

Hoe denkt u dat in 2050 teruggekeken wordt op ons handelen nu?

‘Mijn god! Ze wisten het allemaal wel, maar waarom deden ze niets?’ Net zoals wij nu brullen over asbest: ‘Waarom hebben we er zo lang mee gewacht? Het was toch al lang duidelijk.’ Dat gaan ze straks over ons zeggen, alleen zijn de consequenties van de huidige ontwikkelingen veel vérgaander.

Met wat voor emotie kijken onze kleinkinderen straks terug? Verbaasd, lachend of verwijtend? Hangt er een oordeel aan?

Dat hangt ervan af hoe snel we nu gaan ingrijpen. Als we zo doorgaan, dan zal het wel een groot oordeel zijn, ja: ‘We hadden het nog heel lang prettig kunnen hebben. Jullie hadden het als laatste generatie heel goed. Daarna is het alleen maar minder geworden. Dat wisten jullie en jullie hadden het tij kunnen keren.’

Als we het tij wél tijdig keren, dan denken ze: ‘Wauw! Dat was echt de grootste slag die de mensheid ooit heeft gemaakt!’

De tijd is rijp. Ik zie duizenden mensen verenigd in energiecoöperaties die zelf duurzame energie willen opwekken. Ik zie steeds meer voedselcoöperaties, mensen die duurzame buurtrestaurants beginnen en boeren die gezamenlijk produceren in regionale kringlopen voor mensen in de buurt. Kortom, als reactie op een onduurzame samenleving met steeds grotere bedrijven, onbetrouwbare topmannen, falende banken, kibbelende politici en stijgende kosten, gaan mensen in kleinere verbanden zelf aan de slag.

Overduidelijk verkeren we momenteel in een periode van transitie. Na de landbouwrevolutie en de industriële revolutie staan we nu aan de vooravond van de volgende revolutie, waar al tientallen jaren met kleine stapjes aan vooraf gingen. We zijn op weg naar een volhoudbare samenleving, gebaseerd op duurzame energie, een circulaire economie, minder ‘blinde BNP-groei’. Een samenleving met meer groei van welzijn en saamhorigheid. We evolueren in deze duurzame revolutie naar een nieuwe vorm van samenleven, die het mogelijk maakt om met veel mensen te leven op de enige aarde die we hebben. We kunnen niet wachten op de overheid, het bedrijfsleven of de ander. Iedereen heeft de verantwoordelijkheid om het ravijn te vermijden. Laten we samen aan de slag gaan!

2 Jane Goodall: Iedereen kan elke dag het verschil maken

Als een wijd verspreid zoogdier met grote hersenen is de mens het machtigste wezen op aarde. Dat brengt de verantwoordelijkheid met zich mee om ons ethisch te gedragen. We mogen niet minder zijn.

Jane Goodall (1934) is antropologe en primatologe. Ze bestudeerde veertig jaar het sociale leven van de chimpansees in het Gombe Stream National Park nabij het Tanganyikameer in Tanzania. Haar project wordt tot op de dag van vandaag voortgezet door de volgende generatie van wetenschappers. Ze heeft een doctoraat in de ethologie aan de Universiteit van Cambridge. Eén van de grootste bijdragen van Goodall was de ontdekking dat chimpansees werktuigen maken en gebruiken.

Ze is sinds 2002 UN messenger of peace en kreeg voor haar inspanningen de UNESCO-medaille. Jane Goodall reist tegenwoordig ongeveer 300 dagen per jaar rond om mensen in volle zalen toe te spreken over de bedreigingen voor chimpansees, het verlies aan biodiversiteit en andere milieucrises. Ze spreekt over haar redenen om te blijven hopen dat we de problemen die we zelf op aarde hebben veroorzaakt, uiteindelijk zelf ook weer zullen oplossen. Ze spoort haar publiek aan om zich te realiseren wat men zelf allemaal kan doen. Ze vindt dat mensen verantwoordelijkheid dragen voor het veranderen van hun gedrag, hun manier van leven en het ondernemen van acties.

Jane Goodall is haar leven lang met hart en ziel betrokken geweest bij de natuur. Als vijfjarige verstopte ze zich urenlang in een kippenhok om uit te vinden waar de eieren vandaan komen. Ze was zich er niet van bewust dat de hele familie haar zocht en zelfs de politie had ingeschakeld. Toen Jane naar huis terugkeerde, was ze zo enthousiast dat haar moeder haar geen standje gaf, maar bij haar ging zitten om naar haar verhaal te luisteren.

Ik spreek haar in februari 2013, als ze kort in Nederland is om de Future for Nature Awards uit te reiken aan drie jonge natuurbeschermers.

Wat zijn voor u de belangrijkste signalen voor het verlies aan biodiversiteit?

Dat kan van plaats tot plaats verschillen. Als je lang de natuur en dieren in het wild hebt bestudeerd, heb je geleerd dat alles met elkaar is verbonden.

Hoewel het kan lijken dat het niet relevant is dat sommige schijnbaar onbeduidende soorten verdwijnen, kan het heel goed zijn dat deze soorten juist de belangrijkste voedselbron zijn voor andere soorten, die we wel belangrijk vinden. Daar zijn talloze voorbeelden van, bijvoorbeeld van het zeeleven. Het weghalen van een schakel in de voedselketen kan de hele keten onderuithalen. We maken er een rommeltje van.

Wereldwijd is de bevolkingsgroei een belangrijke oorzaak van problemen. Die leidt bijvoorbeeld in veel gebieden in Afrika tot armoede en tot woestijnvorming door onverantwoorde kap van bossen. De westerse, materialistische leefstijl verspilt landoppervlakte aan asfalt en beton. Destructieve landbouwsystemen vergiftigen het milieu met bestrijdingsmiddelen en kunstmest. Daar komt nog bij dat we de aarde verontreinigen met broeikasgassen, afval en nog veel meer.

Dat in Afrika mensen woestijnvorming veroorzaken als ze hout nodig hebben om in leven te blijven, is te begrijpen. Maar hoe verklaart u dat ook in het welvarende Westen destructieve leefstijlen overheersen? Waarom doen we dit de natuur en ons nageslacht aan?

Er zijn vroeger primitieve volkeren geweest, die bij hun beslissingen rekening hielden met de volgende zeven generaties. Momenteel wordt vaak zelfs niet nagedacht over de consequenties van ons handelen voor onze eigen kinderen, slechts één generatie verder. Met onze westerse leefstijl zitten we nu op het niveau van het gebruik van 3 à 4 aardes. Gandhi zei het al: ‘De wereld heeft genoeg voor ieders behoefte, maar niet voor ieders hebzucht.’

Het heeft verschillende oorzaken. Veel mensen zijn zich er niet van bewust. Veel arme mensen gaan voor het goedkoopste, voor de kiloknaller, ten koste van dieren, bossen en de natuur. Andere mensen hebben het idee dat ze op een schip zitten dat te dicht bij de rotsen komt. Je kunt roepen ‘Let op!’, maar het is te laat voor het grote schip om niet tegen de rotsen te lopen. Zij hebben de hoop op een betere toekomst opgegeven.

Op mijn reizen ontmoet ik voortdurend jonge mensen. Velen van hen zijn verbitterd over de toekomst en vinden dat wij roekeloos met de aarde zijn omgegaan. En daar hebben ze gelijk in. Sommige jonge mensen worden kwaad en gaan zelfs over tot vormen van geweld. Anderen worden onverschillig, trekken zich terug of worden apathisch. Sommigen worden depressief.

Daarom is het belangrijk om ons bewustzijn te vergroten en daarom reis ik rond om dit verhaal te vertellen. Ik wil mensen hoop geven: je bent niet alleen. Als iedereen meedoet, dan komen we erdoorheen. Het gaat erom dat wij dagelijks de juiste keuzes maken met wat we eten, hoe we ons vervoeren, hoe we leven en hoe we wonen. Er komen steeds meer van deze bewuste mensen die zien dat het BNP niet alles is.

Wat is ten diepste de oorzaak van ons schadelijke gedrag?

Ons desastreus gedrag ten opzichte van de aarde komt voort uit het feit dat de verbinding is verbroken tussen die wonderlijke menselijke hersenen en het menselijke hart van liefde en compassie. Onze hersenen zijn al in staat om te begrijpen wat er aan de hand is, en nu moet het hart nog worden bereikt. Ik wil dat menselijke hart bereiken. Het is nodig om die verbinding tussen hoofd en hart op een positieve manier tot stand brengen.

Afbeelding 2.1 Chimpansee met werktuig.

Toen u met uw onderzoek in Afrika begon, gaf u de chimpansees namen in plaats van nummers. En u beschreef ooit dat u beter in verbinding kwam met een vlieg, toen u het woord ‘vlieg’ losmaakte van het wezen. Helpt het loskomen van getallen en woorden bij het verbinden van hoofd en hart?

Ja, toen er eens een vlieg op mijn hand ging zitten, ontdekte ik de grootse schoonheid van dat wezen. Het was een schitterend insect dat glansde in alle kleuren van de regenboog. Het had felle rode ogen en gouden haren op zijn lijf. Toen ik er zo naar keek, realiseerde ik me dat als chimpansees naar een vlieg kijken, ze niet het woord ‘vlieg’ gebruiken. Ze hebben er geen woord voor. Ze zullen zeker het concept ‘vlieg’ kennen, maar ze kijken naar het wezen zonder zich af te vragen wat het is. Ik probeerde me voor te stellen hoe dat zou zijn. En toen ik het woord ‘vlieg’ losmaakte van het insect, realiseerde ik me dat het indelen in hokjes – dit is een vlieg – iets aan de schoonheid afdoet. Ik observeerde het kleine wezen en wij deelden ons moment in tijd en ruimte. Toen het woord weg was, werd het gevoel heel anders. Ik had een gevoel van verwondering en ontzag voor het mysterie van de schepping. Het loskomen van categoriseren – dit is een vlieg – kan een mooie manier zijn om op een andere manier, met meer gevoel en compassie, in verbinding te komen. Het is verbazingwekkend wat er gebeurt als je op die manier met dieren meevoelt.

Hoe verwacht u dat uw kleinkinderen zullen terugkijken op het handelen van onze generaties?

Hun oordeel zal afhangen van het succes of het falen van ons handelen. Ik kan dat niet voorspellen. Als ik de wereld van 1934, mijn geboortejaar, vergelijk met de tijd waarin mijn kleinkinderen zijn geboren, dan schaam ik me. Er is zo veel vernietigd, en vaak voorgoed. Er zijn zo veel soorten uitgeroeid, wat betekent dat ze écht nooit meer zullen terugkomen.

Mijn bezorgdheid voor de jeugd deed mij in 1991 het Roots & Shoots programma oprichten. Het staat symbool voor de vaak verborgen kracht van jongeren: de kracht om de planeet te helen, om kalm maar onverbiddelijk over drempels heen te stappen, op weg naar een betere toekomst.

Binnen Roots & Shoots zijn zo’n 10.000 groepen actief in meer dan 100 landen. Het is gebaseerd op een zachtmoedige, geweldloze filosofie. Die gaat ervan uit dat kennis en bewustzijn, hard werken en doorzetten, liefde en mededogen de instrumenten zijn voor een verandering die respect zal brengen voor alles wat leeft. Een belangrijk onderdeel van Roots & Shoots is het begrip voor en de samenwerking met andere groepen over de hele wereld. Hierdoor realiseren mensen zich dat ze niet alleen staan. Het is belangrijk voor jonge mensen om ze zelfvertrouwen en respect bij te brengen voor zichzelf, voor andere mensen en voor alle levende wezens en om de hoop voor de toekomst veilig te stellen.

Mijn grootste hoop heb ik gevestigd op de jeugd en dit programma. Als kinderen namelijk betrokken zijn, als ze luisteren naar elkaars woorden, als we ze de kans geven om keuzes te maken voor het milieu, dan leren ze om in harmonie en vrede te leven met elkaar en met de wereld om hen heen.

De onderliggende basis is dat iedereen dagelijks het verschil kan maken. En we merken dat ze dat oppakken. Ze discussiëren met plaatselijke autoriteiten. Binnen het programma werken ze hard om bijvoorbeeld afval te verwijderen. Of om rivieren te beschermen. En het water wordt alsmaar schoner. Uiteindelijk komt de vis terug die er tientallen jaren niet is geweest. Dat gebeurt in meerdere landen en dat stimuleert. Het brengt kinderen face to face bij elkaar. Het programma strekt zich momenteel uit over drie continenten en van de basisschool tot de universiteit, door het hele schoolsysteem heen. Dat maakt Roots & Shoots zo succesvol. Het is magisch.

Een ander programma waar ik bij betrokken ben, betreft de Community Centered Conservation-projecten, die zijn gericht op het verbeteren van de leefstijl in Tanzania. Dit programma biedt alternatieven voor houtkap en bushmeat (vlees afkomstig van wilde dieren). We initiëren en stimuleren duurzame alternatieven op het gebied van landbouw, bosbouw en veeteelt. Een belangrijk onderdeel vormen microkredieten voor de lokale economie. Een goede samenwerking met de lokale bevolking is namelijk essentieel voor chimpanseebescherming op de langere termijn. Het werk wordt financieel gesteund door westelijke regeringen.

Daarbij is het belangrijk om vanuit vrouwen te werken. In veel gevallen zitten de mannen te drinken, terwijl de vrouwen werken. Als vrouwen in hun kracht komen, neemt de gezinsgrootte af en gaan kinderen naar school. Zo kunnen we het verschil maken. Het programma omvat 52 dorpen in het gebied rondom Kigoma in Tanzania. Rondom het Gombe Stream National Park, waar de chimpansees zitten waar ik het grootste deel van mijn onderzoek deed, komt een buffercorridor om het oerwoud heen. Waar eerder de vegetatie vernietigd was, staan nu weer bomen.

Heeft u voldoende redenen om hoopvol te zijn? Het aantal chimpansees is immers sterk afgenomen (van circa 1,5 miljoen naar 200.000) en de mondiale biodiversiteit gaat ook hard achteruit. Zullen alle positieve activiteiten op tijd tot een omslag leiden?

Alles hangt af van wat wíj nú doen. Als we zo nog een paar jaar doorgaan, stort alles in. Maar als we ons verenigen en onze hersenen gebruiken, is er hoop.

De mens heeft een robot op Mars gezet en hij heeft zelfs op de maan gestaan. Dat hebben we gepresteerd dankzij onze kennis. Neem ’s avonds eens even de tijd en kijk naar de maan. Adem in: ‘Hemel, er stond een mens op de maan!’ Dat voelt anders dan wanneer je het puur technisch bekijkt.

Het is noodzakelijk om vanuit zo’n basis activiteiten uit te voeren die herstellen, die dieren redden en die positief werken op de menselijke ziel: we zullen dit niet laten gebeuren! Als we dat gezamenlijk willen, dan is er reden voor hoop.

Of het te laat is, hangt af van wat wíj nú doen. Ik zie het als mijn missie om dat duidelijk te maken.

Ja, er is nog steeds hoop. We kunnen dingen veranderen als we steeds weer onze verontrusting tonen, als we onze overtuiging trouw blijven en als we actie ondernemen. Als een voldoende aantal mensen begrijpt wat er op het spel staat en als wij in onszelf geloven, zijn we tot wonderen in staat. We kunnen weloverwogen, ethische keuzes maken tussen producten die we wel, en producten die we niet kopen. Al deze afzonderlijke beslissingen kunnen samen – en vaak sneller dan de invoering van wet- en regelgeving – veranderingen bewerkstelligen. We hoeven helemaal geen cosmetica of andere producten te kopen die op dieren zijn getest of die door kinderarbeid zijn gemaakt. We kunnen kiezen voor biologische producten. Die zijn beter voor onze gezondheid en we voorkomen daarmee het gebruik van bestrijdingsmiddelen en kunstmest. Dat is goed voor flora en fauna. En ten slotte zijn er altijd wel een paar mensen die het goede voorbeeld geven. Dat zijn de mensen die steeds weer bewijzen dat de daad van een enkel individu het verschil kan uitmaken. Zoals Margaret Mead zei: ‘Vergeet niet dat een kleine groep bedachtzame en trouwe burgers de wereld kan veranderen. Sterker nog, zij zijn vaak de enigen die daarin slagen.’

Afgezien van wat we zelf kunnen doen, wat kunnen de politiek en het bedrijfsleven doen?

We moeten niet met een beschuldigende vinger wijzen, maar de juiste politici kiezen en hen ondersteunen, of protesteren als we het ergens niet mee eens zijn. Het bedrijfsleven is aan het veranderen richting duurzaamheid. Soms is het alleen maar green washing, maar vaak zijn ze goed bezig. Ik vind het bemoedigend dat grote bedrijven met zulke grote veranderingen bezig zijn. Die zien in dat het ook voor henzelf zo niet langer door kan gaan.

Een conferentie over de ethische aspecten van de behandeling van chimpansees – bijvoorbeeld het gebruik van chimpansees bij dierproeven – deed u in 1986 besluiten om uw werkveld te verleggen. U stopte met uw actieve veldwerk in het Gombegebied in Tanzania en maakte kennisverspreiding tot uw belangrijkste missie.

Wat zou momenteel een onderwerp rond de mondiale crises kunnen zijn, die mensen er op een vergelijkbare manier toe zou kunnen brengen om een missie op te pakken? Ons ethische gedrag ten opzichte van toekomstige generaties?

Ja, en dan vooral het feit dat wij de natuur zo bedreigen, terwijl mensen de natuur zo hard nodig hebben. Kinderen hebben het recht om toegang tot de natuur te hebben. We hebben de natuur nodig om gezond te zijn en om ons goed te kunnen ontwikkelen. Daarom is de beweging ‘Ieder kind heeft recht op natuur’ in Nederland ook zo belangrijk.

Wat is uw droom?

Mijn droom is dat we als mensen een kritische massa bereiken, en een omslagpunt. Ja, we hebben geld nodig om te leven, maar we zouden niet moeten leven voor het geld. Binnenin ons hebben we de kracht om te veranderen. Zoals binnen het Roots & Shoots-programma jonge mensen, die weten dat ze het verschil kunnen maken, op een geweldloze wijze actievoeren. Al die programma’s met een vergelijkbaar doel zullen groeien en langzaamaan zullen we een momentum bereiken.

Ik kom uit een sterk geslacht, dus wie weet heb ik nog een jaar of vijftien te leven, maar ik weet niet of ik dat omslagpunt nog ga meemaken. Hoe dan ook zullen veel mensen mijn droom voortzetten.

We zijn aan onze kinderen een verandering verschuldigd, om dromen van een betere wereld samen te delen, om een stap vooruit te maken en om respectvol met elkaar om te gaan.

We zijn het aan onszelf verschuldigd om onszelf steeds weer aan de kracht van de liefde te herinneren. Als een wijd verspreid zoogdier met grote hersenen zijn wij het machtigste wezen op aarde. Daaraan verbonden is de onuitwisbare verantwoordelijkheid om ons als mens ethisch te gedragen. We mogen niet minder zijn.

3 Jan Juffermans: We moeten elkaar weer in de ogen zien

De kern van het probleem is het aantal mensen op aarde en hun ecologische voetafdruk. Sinds 1970 overschrijden we de draagkracht van de aarde. Voor de aanpak van dit probleem is zowel landelijk als mondiaal beleid noodzakelijk. Je kunt een prachtig leven hebben met een kleine voetafdruk.

Jan Juffermans (1945) geeft met zijn lezingen en publicaties nationaal en internationaal nog steeds bekendheid aan de gevolgen van ons leefpatroon voor mens en milieu, hier en wereldwijd, nu en in de toekomst. Hij was van 1978 tot 2010 beleidsmedewerker mondiale duurzaamheid bij De Kleine Aarde in Boxtel. Hij begon zijn loopbaan bij AKZO in Sassenheim (afdeling Publiciteit) en een uitgeverij in Leiden. Hij haalde in 1996 de Mondiale Voetafdruk naar Nederland. Inmiddels hebben veel gemeenten, bedrijven, instellingen en individuen de voetafdruk toegepast. In 2012 publiceerde hij het e-boek ‘Mijn hemel! Wat gebeurt er op aarde?’ Tot dusver werd dit ruim 100.000 keer gedownload.

Op de herfstdag van ons interview worden we met de neus op de feiten gedrukt. Het is uitzonderlijk warm voor de tijd van het jaar en het is precies de dag waarop de zevenmiljardste wereldburger wordt geboren.

Het grootste deel van uw werkzame leven hebt u aan verduurzaming besteed. U bent een van de mensen die een duurzamere levenswijze ook zelf met bevlogenheid in praktijk brengt. Wat is uw drijfveer hiervoor?

Het Westen is een grotere kannibaal dan de kannibalen vroeger in Afrika, stelde de Franse professor René Dumont in 1974. Wij eten het voedsel van de armen voor hun neus weg. Dat verdelingsvraagstuk, dát is mijn primaire drijfveer. Ik kan het niet uitstaan dat het Noorden zoveel afpakt van het Zuiden, er te weinig voor betaalt en schade veroorzaakt. En bovendien stoot het Noorden dan ook nog eens veel meer CO2 uit, wat juist weer in het Zuiden tot problemen leidt. Het is onze historische plicht hieraan te werken. Het is een kwestie van mensenrechten.

Met mijn vrouw maakte ik in 1972 een lange reis door Azië. Ik werd geconfronteerd met de armoede en de slechte verdeling van de welvaart in de wereld. Een paar keer heb ik toen mensen in de ogen gekeken, die me zo ontzettend raakten. Vanaf toen wilde ik iets fundamenteels doen en structurele verandering brengen. Het werd dé motivatie om mijn werk op een bijzondere manier inhoud te geven.

In 1978 kwam er een baan vrij bij De Kleine Aarde. ‘Dat moet lukken’, dacht ik meteen. Ze beschreven daar alles wat ik al in praktijk bracht en waardoor ik bevlogen was: mijn eigen groenafval composteren, mijn huis isoleren en duurzaam renoveren, al dat soort dingen.

De kern van het probleem rond klimaat en biodiversiteit is de combinatie van het aantal mensen op aarde en hun gemiddelde voetafdruk. De totale consumptie overschrijdt de draagkracht van de aarde. Daardoor wordt de aarde voor toekomstige generaties onaangenamer. Het omslagpunt was rond 1970 (zie afb. 3.1). Sinds dat jaar nemen we meer van de aarde dan vol te houden is. Dit omslagpunt ligt dus in de periode van het verschijnen van het rapport Grenzen aan de groei van de Club van Rome (1972).

Voor de aanpak van dit probleem is zowel op landelijk als mondiaal niveau beleid noodzakelijk. Tot op de dag van vandaag is dit probleem niet echt serieus genomen, hoewel velen ervoor hebben gewaarschuwd.

Afbeelding 3.1 Groei van de mondiale ecologische voetafdruk en het aantal aardes dat daarvoor nodig is (WWF, 2012).

Hoe komt het dat die voetafdruk zo veel te groot is?

Op de eerste plaats wil de mens almaar meer. We kennen onze grenzen niet. De Engelse filosoof John Locke, de grondlegger van het liberalisme, waarschuwde al in 1690. Hij vond dat elk individu het recht heeft om met maximale vrijheid invulling te geven aan het eigen leven. Hierbij mag het individu volgens hem een gedeelte van de natuur opeisen. Hij benoemde echter een belangrijke randvoorwaarde: er moet voldoende en van dezelfde kwaliteit overblijven voor anderen. Hij noemde daarbij het voorbeeld dat de bodem uitgeput raakt als een gemeenschap te veel schapen laat weiden. Het moderne liberalisme houdt geen rekening meer met die zo belangrijke randvoorwaarde. Er is een heilig geloof in de markt, maar die gaat echt niet de problemen rond natuur en milieu oplossen.

Daarnaast speelt ook de globalisering een rol bij onze te grote voetafdruk. Als je hier op tafel tien appels neerlegt en je laat er tien kinderen van pakken, krijgt elk kind een appel. Op mondiaal niveau pakken twee kinderen al meteen acht appels en de anderen moeten het dan maar uitzoeken. Zolang je elkaar ziet, ben je in staat eerlijk te delen. Als je elkaar niet meer in de ogen kijkt, ontstaan anonimiteit en egoïsme.

Klimaatverandering is feitelijk een gevolg van onze westerse hebzucht. Het is een onrecht dat het Noorden zo veel afpakt van het Zuiden. Dat mensen niet het gevoel hebben dat de aarde te klein wordt voor hun hebzucht. Kijk naar de soja die we vanuit Brazilië naar Nederland halen. We kappen er regenwoud, gaan er soja telen en de plaatselijke bevolking heeft er niets aan. Sterker nog, ze hebben geen grond meer om gewassen te verbouwen voor hun eigen levensbehoefte.

Het kappen van regenwouden is een van de belangrijke oorzaken van klimaatverandering. Nieuw is dat de moderne mens in staat is het klimaat op aarde te veranderen en het aantal soorten leven sterk te reduceren. Dat is een enorme prestatie, maar we kunnen er niet blij mee zijn. We zijn als een tovenaarsleerling die steeds nieuwe dingen uitprobeert. De oplossingen die de mens voor zijn zelfgecreëerde problemen ontwerpt, leiden steeds weer tot nieuwe, meer complexe en grotere problemen.

Volgens de stand van de wetenschap kunnen de gevolgen beheersbaar blijven als de temperatuurstijging tussen de 1 en 2 graden Celsius blijft. Bij 2 graden stijging is er een kans van vijftig procent dat het uit de hand loopt. Hoe schat u dat in?

Mark Lynas (Lynas, 2007) heeft goed beschreven wat de gevolgen zijn per graad temperatuurstijging. Op dit moment koersen we af op een temperatuurstijging van 3 à 4 graden Celsius aan het eind van deze eeuw. Stel je voor wat grotere temperatuurstijgingen met een stad als Amsterdam gaan doen. Je kunt het haast niet geloven, maar we krijgen waarschuwingen genoeg. En steeds weer blijken de klimaatmodellen te moeten worden bijgesteld in dezelfde richting: de klimaatveranderingen gaan steeds sneller dan verwacht.

Als we zo doorgaan, zal het systeem uiteindelijk op hol slaan omdat we voorbij tipping points raken: grenzen waarboven de situatie onomkeerbaar is en waarvan de effecten niet te overzien zijn. Denk aan het ontdooien van de permafrost met grote hoeveelheden vrijkomende broeikasgassen in de vorm van methaan. Of denk aan het verzuren van de oceanen door steeds meer CO2 of het mogelijk stilvallen van de Warme Golfstroom. Of neem het uitsterven van soorten, waardoor het gehele ecosysteem kwetsbaarder wordt.

De Climate Vulnerability Monitor 2010, opgesteld door een groep wetenschappers rond Kofi Annan, meldt nu al ten gevolge van klimaatverandering 350.000 doden per jaar. Dit stijgt mogelijk naar 10 miljoen doden in 2030 en 260 miljard dollar schade. Die doden vallen nu nog voor 99 procent in ontwikkelingslanden, maar dat probleem komt onherroepelijk ook naar ons toe. Van deze resultaten zouden we toch erg moeten schrikken, maar bijna niemand kent dit verhaal.

Toch zeggen velen dat we over klimaatverandering en biodiversiteit overdreven bezorgd zijn. Dat er nog altijd geen grondstoffen uitgeput zijn, dat het einde nog lang niet in zicht is, dat de rek in het systeem aarde eindeloos lijkt.

We hebben een aantal keren extra tijd gekregen door bepaalde ontdekkingen, anders waren de grenzen allang bereikt. De vondst van fossiele brandstoffen gaf ruimte voor de industriële ontwikkeling. En de uitvinding van kunstmest aan het eind van de negentiende eeuw maakte productieverhoging in de landbouw mogelijk. Met onze te grote voetafdruk zitten we nu echter wel in de blessuretijd.

Volgende generaties zullen ons verwijten dat we het probleem niet tijdig hebben aangepakt. Dat begint zelfs nu al. In de Verenigde Staten is een jongen van 16 jaar hierover een rechtszaak begonnen. Hij wijst erop dat wij het kunnen weten, maar toch niets doen. En James Hansen, de grote klimaatman van de NASA, steunt hem hierbij.

In Nederland wordt ook gewerkt aan juridische stappen; steeds meer juristen zien de ernst van de situatie in en worden actief. Dat is ook hard nodig. Toekomstige generaties zullen niet kunnen begrijpen dat in onze tijd alle bedreigingen al bekend waren, terwijl wij niets deden. Nu denken velen dat het wel meevalt, dat onze moderne samenleving wetenschappelijk geschraagd is, maar we zitten blind en doof midden in het populisme. Kijk naar de tegenwoordige Tweede Kamer: die emotionaliteit, die grote bekken en het geweld met woorden gaan steeds meer overheersen.

Hoe ziet de wereld van onze kleinkinderen er in de toekomst uit?

Onze kleinkinderen kijken straks met droefheid terug op deze tijd: het waren heel donkere jaren, die periode 1990-2015. The age of stupid: die filmtitel was goed gekozen. Het is ook niet zomaar iets. In feite wordt er oorlog gevoerd. Het gaat om ecocide: grootschalige vernietiging van natuurlijk milieu. Terwijl dat milieu ook voor de mens noodzakelijk is om te overleven. Overconsumptie van kritische, niet-vernieuwbare grondstoffen is ook ecocide. Let wel: slavernij was vroeger ook maatschappelijk geaccepteerd. Ik verwacht dat op klimaatsceptici gaat worden teruggekeken als op oorlogsmisdadigers.

In 2050 is de natuur helaas nog sterker verarmd. Hopelijk hebben de bijen het overleefd. Tussen de 80 en 90 procent van de energiebehoefte moet dan van zon en wind komen. Ik hoop dat onze kleinkinderen later in de geschiedenisboeken lezen dat er een donkere tijd is geweest, maar dat rond 2013 de wijsheid doorbrak. Binnen afzienbare tijd gaan er meer rechtszaken komen. De grote vervuilers en snelle grootverdieners met onze eindige fossiele brandstoffen worden allemaal aangeklaagd. Zodra dat gebeurt, zal de omslag snel gaan.

Als die wijsheid doorbreekt, wat gaat ons dan het meest in de goede richting brengen?

Met juridische acties is de grootste klap te maken. Als je het goed analyseert, gaat het om schending van mensenrechten. Armen hebben recht op voeding, onderdak en onderwijs. De vernietiging van natuur en milieu bedreigt de mens. Die ecocide moet worden verboden, mensen hebben de plicht dat te verbieden. Oneerlijke concurrentie moet worden tegengegaan. Het is toch te gek dat vliegen belastingtechnisch nog altijd wordt bevoordeeld ten opzichte van reizen met de trein.

Ik heb veel ontzag voor Polly Higgins, een Britse juriste. Zij ziet ecocide terecht als een daad tegen de menselijkheid. Ze maakt een wereldreis en streeft ernaar 98 landen achter haar standpunt te krijgen. Dan kan ze het aanhangig maken bij de Verenigde Naties.

We zijn er erg laat mee. We moeten ons realiseren dat we al in een situatie zitten ver voorbij de draagkracht van de aarde. We gaan op termijn naar oorlogsbeleid, naar eerlijke quotering. Vanwege schaarste aan energie, grond en grondstoffen en de druk op het milieu. Dan moet het door de regering van bovenaf worden geregeld. Zoals het bonnensysteem in de Tweede Wereldoorlog, maar dan met moderne middelen. Al zijn de Verenigde Naties nog zwak, ook internationaal moet zoiets op termijn gaan gebeuren.

Dan hebben we het over acties op mondiaal niveau. Wat kunnen we híer doen en wat doet u er zelf aan?

Mijn vader was bloemenkweker en als ik hem met gif aan de gang zag, dacht ik: Dat kán niet goed zijn, dat móet anders kunnen. Dat heeft me ook bij De Kleine Aarde sterk gedreven, deels door intuïtie. En het mooie is: alle idealen van De Kleine Aarde zijn gerealiseerd (zie kader). Het is nu vooral een kwestie van opschalen en verbeteren.

Ik ben ervan overtuigd dat de verandering hier vandaan moet komen. Hier in het rijke Westen ligt het probleem, hier moet het gebeuren. Ik ken veel mensen die lang in ontwikkelingslanden hebben gewerkt en zich vanuit die overtuiging nu hier inzetten voor een betere wereld. Organisaties als Hivos en OxfamNovib zetten daar nu ook op in.

Ik heb steeds gezocht naar mensen die iets willen in dezelfde lijn zoals ik dat wil. Sommige organisaties doen goed werk, maar strijden steeds tegen hun tegenstanders. Zij zijn in gevecht. Kijk bijvoorbeeld naar Greenpeace en Milieudefensie. Ik wil zelf graag positieve ontwikkelingen versterken, dan hou je het langer vol. Wat dat betreft is het jammer dat er zo’n gebrek is aan gezamenlijke visie, nationaal en mondiaal: wat vinden we met z’n allen belangrijk?

Ik wil concrete dingen doen. Gandhi heeft me daarbij geholpen met zijn uitspraak: ‘De toekomst is wat wij vandaag doen.’

Wat was en is uw inspiratiebron?

Ik ben katholiek opgevoed, maar heb me breed georiënteerd en me gevoed met alle religies. Ook Martin Buber heeft me geïnspireerd. Bij hem staat centraal ‘Ich werde am Du’ – Ik word pas ‘iemand’ dankzij de ander. Zonder de ander ben je nergens. Mijn mens-zijn ontwikkelt zich in de relatie en in de ontmoeting met de ander. Ik denk dat velen zijn doorgeschoten naar te veel voor jezelf gaan, te materialistisch zijn, en dat maakt eenzaam en ongelukkig. De grootste uitdaging voor de mens is de juiste tussenweg te vinden tussen het individu en de groep.

Denkend vanuit uw inspiratiebronnen en activiteiten, wat is dan uw ultieme droom?

Mijn droom is een eerlijke verdeling, mondiaal. Je kunt een prachtig leven hebben met een voetafdruk van 1,5 ha. De energiebehoefte van een woonhuis kan bijvoorbeeld terug naar nul.

Als we met negen of tien miljard aardbewoners te maken krijgen, wordt het wel heel moeilijk. Dan moeten we terug naar een voetafdruk met een gebruiksruimte van ongeveer 1 ha. Maar ook dat is mogelijk. Dan hebben we het over een leefwijze waarbij we geheel op duurzame energie zijn overgeschakeld, geen vlees gebruiken en heel weinig zuivel, met openbaar vervoer reizen en een grotendeels regionale economie hebben.

Ik hoop dat iedereen in de toekomst het Footprint-verhaal leert kennen, dat iedereen doordrongen wordt van dit probleem. Daarom is het zo goed dat deze interviews worden gehouden en dat dit boek wordt geschreven. Dit verhaal moet vaak worden verteld voordat het beklijft.

We kunnen hoopvol zijn omdat er nog oplossingen mogelijk zijn. De alternatieven liggen al op de plank, kijk maar naar de resultaten van De Kleine Aarde.

Er is veel mogelijk met regionalisering. Met uitwisseling op kortere afstand. We moeten elkaar weer in de ogen zien. Dat kan met nieuwe organisatievormen, bijvoorbeeld coöperaties rond energie en voedselvoorziening. Met boeren die weer gaan produceren voor de regio. Met consumenten met een ander koopgedrag. Met een samenleving met oog voor de ander. Zoals Martin Buber het zei: een ‘Ich werde am du’-samenleving. Met minder stress, minder haast. Met een veel kortere werkweek, dus meer verdeling van het werk. Met wandelen, met samen muziek maken. Met genieten van gezamenlijk presteren. Er is zo veel moois mogelijk zonder beslag te leggen op de hulpbronnen van de aarde.

Ik heb mijn best gedaan, ook voor die mensen die ik vroeger in het zuiden zag en die mij hebben gestimuleerd om in actie te komen. Ik kan gelukkig mijn kleinkinderen nu nog recht in de ogen kijken.

4 Hans Berkhuizen: Van think global, act local naar sharing is caring

Onze problemen zijn ontstaan door onze preoccupatie met materie en geld: de auto en de kiloknaller. We zitten in een ratrace. Milieudefensie werkt aan een samenleving met ruimte voor elkaar, binnen de gebruiksruimte van de aarde.

Hans Berkhuizen (1956) is directeur van Milieudefensie. Hij is milieubioloog. Hij is onder meer bestuurslid van FSC-Nederland (Forest Stewardship Council) en van Friends of the Earth Europe. Eerder was hij onder meer waarnemend directeur van de Vereniging van Waterbedrijven in Nederland en procesmanager gebiedsprocessen bij Waterschap Aa en Maas. Bij Nuon was hij in de liberaliseringsfase verantwoordelijk voor de zakelijke markt van energieproducten.

Op het kantoor van Milieudefensie in Amsterdam komt Hans Berkhuizen tot een scherpe analyse van de huidige crises. Hij staat bevlogen achter de aanpak van Milieudefensie: de vertaling van een integrale, mondiale analyse naar gerichte, lokale acties.

Hoe urgent vindt u de crises rond klimaat en biodiversiteit?

Met afnemende biodiversiteit, uitputting van olie- en grondstoffenvoorraden, sterk wisselende landbouwopbrengsten en klimaatverandering met de toenemende droogte of juist zware regenval nadert de aarde een kritische grens. De schaal waarop we nu de voorraden op aarde aanspreken, is nog nooit vertoond en groeit almaar door. Door onze wereldwijde fixatie op materiële economische groei worden landbouwgronden, gezond voedsel, schoon drinkwater en natuur steeds schaarser. De gevolgen voor de mensheid en de aarde zijn onvoorspelbaar en onvoorstelbaar.

We kunnen er niet omheen dat we nu meer moeten doen om onze planeet leefbaar te houden. Het is verraderlijk dat we in het Westen in ons dagelijks leven weinig direct merken van klimaatverandering en afname van biodiversiteit. Daarom voelen we de urgentie niet en is er ruimte om te ontkennen. Misschien weten we het rationeel wel, maar emotioneel denken we ‘het zal wel’. We willen de werkelijkheid niet zien en horen.

De kern van de urgentie is dat hoe langer we wachten, het leefbaar houden van de planeet alleen maar moeilijker wordt: ingrijpender en duurder.

Hoe ziet u het probleem rond klimaat en biodiversiteit?

Door de klimaatverandering worden natuurverschijnselen heftiger. We krijgen enerzijds te maken met intensievere regenval en anderzijds met langere periodes van droogte. Dat kan niet allemaal worden opgevangen en daardoor wordt bijvoorbeeld de watervoorziening minder betrouwbaar. Dat leidt tot ingrijpende veranderingen voor landbouw en natuur.

Ik heb zelf meegewerkt aan het Deltaplan voor de hoge zandgronden van Oost-Brabant en Noord-Limburg. Daarbij werd de betekenis van klimaatverandering voor dit gebied in beeld gebracht:

1 Iedereen is het erover eens dat er straks onvoldoende wateraanvoer zal zijn, waardoor de landbouw minder zal gaan opbrengen.

2 Door wisselende en verder dalende grondwaterpeilen treedt extra oxidatie van veen op, waardoor tijdelijk veel voedingsstoffen beschikbaar komen. Daardoor krijgen algemene soorten, die goed gedijen in een rijk milieu, de overhand.

3 Als gevolg van wisselende en verder dalende grondwaterpeilen treedt materiële schade op aan opstallen door extra inklinking van de grond en rotting van funderingen.

In Nederland komen de echt grote problemen pas op termijn. Sommige landen echter, zoals Bangladesh, zitten hierdoor nu al fors in de problemen, bijvoorbeeld als gevolg van steeds zwaardere overstromingen.

Het verdwijnen van de inheemse soorten leidt tot vermindering van biodiversiteit. Klimaatverandering is hier deels de oorzaak van, naast de afname van het areaal natuur door de intensieve landbouw en verstedelijking, vermesting en vervuiling. Het tempo van de afname van biodiversiteit ligt hoog. De effecten zullen heel omvangrijk zijn. Ik noem er een paar.

Door de afnemende biodiversiteit komen ruigtesoorten in het voordeel. Veel planten en dieren die hier oorspronkelijk niet thuishoren krijgen de overhand (zie www.invasieve-exoten.nl). Dat levert grote problemen op: de inheemse soorten worden verdrongen, gewassen ondervinden schade en watersystemen worden ontregeld. Het is als de alles overwoekerende waterhyacint in de tropen. In Nederland hebben de waterschappen bijvoorbeeld veel last van de–oorspronkelijk uitheemse–waternavel. Daarnaast rukken de Amerikaanse rivierkreeft en de oosterse wolhandkrab sterk op. Nederland is in 1970 malariavrij verklaard, maar door de temperatuurstijging kan de malariamug hier over niet al te lange termijn weer terugkomt.

Waarom hebben we niet eerder ingegrepen om deze problemen te voorkomen?

Dat komt door onze preoccupatie met geld en materie en een economie die onze consumptie alsmaar aanjaagt. Alles draait nu om economische principes, om geld, de auto en de kiloknaller. Alles moet economisch efficiënter. We zijn een ratrace gestart en zien nu niet meer helder wat de gevolgen zijn en hoe we eruit kunnen komen.

De helft van ons voedsel wordt weggegooid omdat weggooien meer oplevert dan zuinig beschikbaar stellen: de supermarkt gooit liever twintig broden weg dan dat er één keer ‘nee’ wordt verkocht aan een klant. Veertig procent van de vrachtwagens rijdt bijna leeg over de weg. Dat is handiger voor de ondernemer en economische efficiënt omdat de transportkosten laag zijn. Files, ongezonde lucht en een slecht bereikbare Randstad zijn het gevolg.

De maatschappelijke prijs die we hier nu voor betalen is veel te hoog.

Zo wil Nederland bijvoorbeeld de tweede vleesexporteur ter wereld blijven. Maar als je het complete plaatje bekijkt, dan zijn de gevolgen desastreus:

– in ons land ontstaat een overschot aan mineralen;

– in de zuidelijke landen ontstaat uitputting van de gronden en verlies aan biodiversiteit als gevolg van het grootschalig verbouwen van ons veevoer;

– de enorme transportstromen hebben effect op het klimaat en putten de fossiele brandstoffen uit;

– de kosten voor mestverwerking en voor bestrijding van milieuverontreiniging zijn hoog.

Kortom: dit moeten we helemaal niet willen.

Het Westen heeft dankzij de guano, de vogelmest uit ontwikkelingslanden, kunstmest kunnen maken. Daardoor kon de landbouw hier groot worden en ruim voorzien in onze enorme consumptiebehoefte. Intussen realiseren we ons niet dat we daarmee steeds grotere, grensoverschrijdende problemen veroorzaken. We zouden gewaarschuwd moeten zijn, want door het verlies van het evenwicht tussen bevolking en leefomgeving zijn in de loop van de geschiedenis al veel culturen ten onder gegaan (Diamond, 2013; Ponting, 2002 ). Paaseiland is daarvan een goed voorbeeld.

Bij die alsmaar toenemende consumptiebehoefte speelt marketing een belangrijke rol. De mens wordt via marketing gemanipuleerd, geframed en bespeeld. Maatschappelijk zijn we daarin doorgeschoten en de milieubeweging heeft daar deels zelf aan meegedaan. Je kent dat spotje nog wel over energiebesparing: ‘Is het niet goed voor het milieu, dan is het wel goed voor uw portemonnee.’ De (marketing-)communicatie leerde ons, dat consumenten veel gevoeliger zijn voor positieve boodschappen dan voor boodschappen met een zorgelijke inhoud. Daardoor gingen impulsen te veel de economische kant op en heeft de milieubeweging de urgentie onvoldoende voor het voetlicht gekregen. We hebben met de positieve boodschappen te veel de suggestie gewekt dat alles oplosbaar is, terwijl we grote problemen hebben, waarvoor de oplossingen ingewikkeld en complex zijn.

Er zijn echter wel degelijk mogelijkheden met communicatie over de zorgelijke kanten. Kijk alleen maar hoe het huidige populisme inspeelt op heersende angsten. Die krijgen daar heel veel aanhang mee. We moeten dus af en toe eens out of the box durven denken en bijvoorbeeld de urgentie niet per definitie uit de weg gaan. De urgentie is er naar.

Hadden de problemen überhaupt voorkomen kunnen worden?

Vanaf 1984 waren de opeenvolgende nota’s Energiebesparing richtinggevend voor het energiebeleid in Nederland. De doelstelling was om door verhoogde efficiency 30% energie te besparen in twintig jaar tijd. Bij Nuon was ik in de jaren negentig betrokken bij een stadsverwarmingsproject met enorme kansen voor energiebesparing. De toenmalige Raad van Bestuur heeft het project echter vlak voor de uitvoering stopgezet, omdat er een nieuwe rendementseis op eigen vermogen werd ingevoerd van 15% en die kon met het project niet worden gehaald. Men was bang voor een negatieve invloed op de aandeelhouderswaarde. Het was daarmee de macht van de lonkende vrije markt die maatschappelijke investeringen tegenhield.

Het resultaat: in 2010 is er bijvoorbeeld meer energie verbruikt in Nederland dan ooit tevoren en dus is er ook meer CO2-uitstoot dan ooit tevoren. En daarbij is de enorme productie van onze consumptiegoederen in China en andere landen nog niet eens meegerekend.

Ook het proces van vermindering van het aantal energiebedrijven heb ik van dichtbij meegemaakt. Ik vraag me nog steeds af waarom het eigenlijk erg was dat er in Nederland veertig energiebedrijven actief waren.

Er zijn nu nog maar drie grote energiebedrijven en enkele kleintjes over. Op Eneco na zijn ze in handen van buitenlandse energiereuzen. Ze zijn centraal in het land gevestigd, wat leidt tot veel verkeersstromen en andere negatieve neveneffecten. Door de liberalisering en de gedwongen fusies was het voor de buitenlandse partijen makkelijk om ze over te nemen. Uiteindelijk is de energie niet goedkoper geworden, wat toch het doel was. Hoeveel geld wordt er bijvoorbeeld binnen de energiemarkt inmiddels niet verspild in de vorm van reclame en marketing?

Het heeft dus allemaal niet veel opgeleverd. Het illustreert dat het geloof in marktwerking en het neoliberale denken, waar het liberaliseringsbeleid een voorbeeld van is, is doorgeslagen.

Als je dit soort processen van nabij meemaakt ga je je wel afvragen: met welk doel doen we dingen?

Het lijkt erop dat alles momenteel moet wijken voor marktprincipes en economische groei, zonder dat we ons eerst afvragen wat we eigenlijk werkelijk van waarde vinden.

Als deze ontwikkelingen zo doorgaan, hoe ziet de wereld van 2050 er dan uit?

Ik zie twee varianten.

Bij business as usual, dus als we zo doorgaan, wordt het een saaie, monotone, gereguleerde en geïndustrialiseerde wereld. Het belang van de multinationale ondernemingen staat dan geheel voorop. Energie blijft voor de industrie beschikbaar, maar is voor de burger schaars.

Let wel: dat is de pósitieve variant.

Bij de negatieve variant zijn in 2050 de nog relatief schone en makkelijk winbare brandstoffen schaars geworden. Er is meer winning van teerzanden, van diepzeegrondstoffen en van schaliegas. Er is veel meer vervuiling dan we nu gewend zijn, het klimaat is volledig van streek en er is veel onrust in de wereld. De EU is als economie gemarginaliseerd.

Er is schaarste aan grondstoffen, land, water en energie.

Bij grondstoffen gaat het om stikstof en fosfaat voor de landbouw, om grondstoffen voor bijvoorbeeld mobiele telefoons en natuurlijk om olie.

De schaarste aan land zal heel Afrika gaan treffen. Multinationals, waaronder steeds meer Chinese bedrijven, zijn in Afrika en Zuid-Amerika fors bezig met land grabbing, grond in te palmen om grondposities op te bouwen voor de productie van brandstoffen en (vee)voedselproducten. Net zoals wij westerlingen al eeuwenlang uit ontwikkelingslanden producten weghalen. Ook in 2050 zal nog steeds, willens en wetens, het neokolonialisme heersen.

Helaas schakelt de mens, zodra er schaarste komt, over op de wil om te winnen, ten koste van de ander. Uiteindelijk zijn conflicten dan de enige oplossing. Voor olie is dat in onze tijd al aan de gang, dat zie je aan Irak en Koeweit.

In 2050 kunnen we niet meer om klimaatverandering heen. In Nederland is het warmer geworden. We hebben dan het klimaat van Bordeaux. Stel je voor! Het weer wordt moeilijker te voorspellen, met meer regen, maar ook met langere droogteperiodes.

Zonder directe ingrepen is in 2050 in Nederland geen natuur van enige waarde meer over, er is dan hier en daar alleen nog een monotoon parklandschap. De Veluwe en de Biesbosch zijn tegen die tijd ontwikkeld tot parken met duurdere woningen. Misschien is er een enkel reservaat met ruige natuur gespaard, maar dat zal nooit de oorspronkelijke diversiteit in natuurwaarden kunnen bevatten.

Er komen meer zuidelijke planten- en diersoorten, terwijl de ruigtesoorten blijven. De inheemse soorten en de specialisten zullen verdwijnen, omdat ze niet zo snel kunnen migreren naar het noorden.

Er zal veel ontwrichting optreden. Bij trekvogels bijvoorbeeld zal het tijdstip dat de jongen veel voedsel nodig hebben niet meer samenvallen met de piek van de beschikbaarheid van rupsen. Dat leidt tot sterfte onder vogels, sterke afname van het broedsucces en vermindering van biodiversiteit.

Door de temperatuurstijging komt er een toename van het aantal water-born-diseases, ziektes die vanuit water worden veroorzaakt. Je moet er niet aan denken in een Nederlands buitenbad bilharzia op te lopen, maar dat zou zomaar kunnen.

Wordt de stijging van de waterspiegel een probleem?

Het Veerman-rapport Samen werken met water uit 2008 gaf op termijn vijf meter waterstijging aan. Dat zou best wel eens meer kunnen worden, want steeds worden de ernstigste klimaatscenario’s door nieuwe meetgegevens overtroffen. Dan is het noodzakelijk om de dijken fors op te hogen.

Afbeelding 4.1 Scenario’s voor zeespiegelstijging. De verwachte toename van de zeespiegel voor de Nederlandse kust in 2050, 2100 en 2200, referentiejaar 1990 (Deltacommissie, 2008).

Kunnen we de polders droog houden?

Om de polders droog te houden, zullen we meer in pompvermogen moeten investeren en meer overstroomgebieden moeten inrichten. In die laatste gebieden kunnen dan geen kapitaalintensieve activiteiten (zoals (glas)tuinbouw of woningbouw) plaatsvinden. Ook zullen we de snelheid van de afstroom van het water vanaf bovengelegen gebieden moeten afremmen. Daarmee zullen we een heel eind komen, maar dan krijgen we wel met verzilting in laag Nederland te maken en zullen de landbouwopbrengsten door ruimtegebrek en kwaliteitsverlies af gaan nemen.

Daarnaast lopen we enorme risico’s met thema’s die we nu nog niet kunnen overzien. Het kan zijn dat de Warme Golfstroom verandert of dat de permafrost ontdooit. Wat dat voor gevolgen zal hebben, weet niemand nog. Het mondiale klimaat kan volstrekt onbeheersbaar worden.

Hoe kijken onze kleinkinderen straks terug op ons handelen nu?

Zoals Surinamers terugkijken op slavernij. Dat was vroeger ook geaccepteerd. Onze kleinkinderen zullen ons handelen niet kunnen begrijpen en het als amoreel gedrag betitelen. Ze zullen woest zijn, daar ben ik van overtuigd: ‘Hoe hebben jullie ethisch een grond gezien om zoveel soorten uit te roeien? Terwijl je het wist, hoe heb je het in godsnaam kunnen laten gebeuren? Jullie zijn voor je eigen portemonnee gegaan, voor het korte-termijn eigenbelang. Potverteerders waren jullie!’

Onze nazaten van 2050 hebben we opgezadeld met enorme financiële, economische en ecologische schulden. Omdat wij in anderhalve eeuw alles erdoorheen hebben gejast, krijgen zij een veel duurder leven dan wij hebben. De problemen zijn dan alleen maar groter geworden en nauwelijks meer op te lossen. Dan geldt niet meer ‘komt tijd komt raad’.

Hoe ziet u dat gesprek voor u, u als opa met uw kleinkind?

Als we nu niet werkelijk stappen voor elkaar krijgen om het tij te keren, zal ik antwoorden dat ik mijn best heb gedaan, maar dat het een te groot massief geheel was om tegen te houden. Het was de survival of the fittest.

Waarom grijpt de overheid niet in, voor het belang van toekomstige generaties?

Er zijn helaas weinig politici met visie. De politiek is momenteel de spreekbuis van het bedrijfsleven, gericht op economische groei en op de korte termijn. Daarvoor zijn thema’s als natuur en milieu hinderlijk. De politiek is inherent onbetrouwbaar geworden, visie ontbreekt en de politieke mores laten een inhoudelijk debat niet toe. Het is bizar dat de politiek niet voor het belang van de burger opkomt.

Een mooie illustratie is de invoering van de maximumsnelheid van 130 km/u. Er zijn zuinigere auto’s gekomen, maar dit feit wordt nu juist als argument gebruikt om dan weer harder te kunnen rijden. Alle milieuwinst wordt daarmee tenietgedaan. Het gevolg: meer verkeersslachtoffers, meer emissie van fijnstof en broeikasgassen. Dat is slecht voor de gezondheid van de Nederlandse burger en zeer nadelig voor onze kinderen.

De politiek is verworden tot symboolpolitiek en scoren op de korte termijn! Dat is evident slecht voor een duurzame toekomst.

In hoeverre zouden overheden op internationaal niveau kunnen bijsturen?

De economie is leidend en grote multinationals als Shell en Monsanto bepalen wat er gebeurt. Kijk maar naar de duurzaamheidstop Rio+20 in 2012, die al in de voorbereidingen geheel gedomineerd werd door het internationale bedrijfsleven. Er is voor hen geen gelijkwaardige publieke tegenspeler. De WTO heeft wel spelregels en er zijn internationale verdragen en normen, maar weinigen houden zich eraan en er is geen monitoring of handhaving. Bedrijven zoeken voortdurend de onderkant van wat nodig is voor een duurzame ontwikkeling. Op wereldschaal kan niemand daar iets aan doen en individuele landen zijn te verdeeld om een vuist te maken, dat zie je bij alle klimaatconferenties. Bij die in Durban in 2011 werd dat helemaal duidelijk: de macht is aan het bedrijfsleven en milieu en natuur worden geëconomiseerd.

De VN zouden tegenwicht moeten bieden, maar ook die worden voor een groot deel gestuurd door het bedrijfsleven. Negentig procent van de Brusselse lobby is voor het bedrijfsleven. De G20 in november 2011 in Cannes werd zelfs volledig door het bedrijfsleven gefinancierd.

Het zou goed zijn om de spelregels van het internationale ondernemen actief openbaar te maken en het publiek dwingender te betrekken bij de schendingen ervan. Dat zou moeten leiden tot publieke verontwaardiging. Neem bijvoorbeeld het handelen van Shell in Nigeria. Shell ruimt zijn olievervuiling in de Nigerdelta niet op en houdt zich niet eens aan de eigen, laat staan aan de internationale normen van de OECD (de organisaties voor economische samenwerking en ontwikkeling) en de UNEP (het milieuprogramma van de Verenigde Naties).

Wat is daaraan te doen?

Friends of the Earth, de internationale organisatie waartoe Milieudefensie behoort, is een groot internationaal netwerk met vestigingen in maar liefst 80 landen. Wij spreken enerzijds de bedrijfsleiding van de multinationals op hun hoofdvestiging aan en anderzijds voeren we lokale acties ter plaatse. Dat doen we onder meer met onze Earth-alarm-schrijfacties. Daarbij leveren wij de informatie voor de vrijwilligers, in de eerste plaats van lokale slachtoffers. Mensen hier kunnen daardoor meteen iets concreets doen voor het milieu en de mensen daar.

Door dergelijke acties worden misstanden geagendeerd en wordt de druk op multinationals opgevoerd. De laatste tijd nemen multinationals ons serieuzer. Je ziet dat aan hun openbare uitingen en aan hun reclame met diverse duurzaamheidsclaims. Helaas blijkt de praktijk nog anders, hoewel de positieve ontwikkelingen bij bijvoorbeeld Unilever, de Havenbedrijven van Rotterdam en Amsterdam en Akzo-Nobel mij hoopvoller stemmen.

Wat ziet u voor kansen om dit ten goede te keren?

Duurzaamheid betekent weer oog krijgen voor ‘de juiste maat’, zowel in de economie als in onze waarden. Dat we weer daar produceren waar producten worden gebruikt en grondstoffen worden gewonnen. Dat we alleen maken en gebruiken wat we nodig hebben.

Duurzaamheid betekent geen verslaving aan bezit, maar het centraal stellen van gebruik en daarbij de spullen delen. Zoveel mogelijk lokaal en regionaal produceren, zodat kringlopen worden gesloten en producenten en consumenten direct de effecten ervan zien. Dit stimuleert hen om verantwoordelijkheid te nemen en zo de enorme verspilling te stoppen. Als ons dát lukt, krijgen we er veel voor terug. Makkelijk zal het niet worden, maar onze droom is dat het kan, zonder catastrofes, zonder veel verdriet. Het kernwoord voor ons is misschien ook wel transitie, maar we moeten daarbij snel loskomen van de theorie. Milieudefensie wil aan de slag met praktische aanzetten en veranderingen. Daarbij zien we drie doelen:

1 Het versnellen van de maatschappelijke omschakeling door het verbinden, verbreden en ondersteunen van lokale initiatieven;

2 Het organiseren van top-down support voor lokale initiatieven om knelpunten en barrières op een hoger niveau aan de kaak te stellen en op te lossen;

3 Het aan de kaak stellen van (internationale) misstanden.

Inhoudelijk kiezen wij voor het op zo klein mogelijke schaal sluiten van kringlopen. We streven naar samenwerking tussen burgers, de overheid, bedrijven en maatschappelijke organisaties. We ondersteunen en bevorderen actief burgerschap en kiezen voor een politiek die inzet op het behoud en herstel van natuur en milieu en dus oog heeft voor de langere termijn.

Milieudefensie heeft de integrale problematiek beschreven, met een internationale aanpak en een integraal verhaal. Onze hoofdlijn is om op basis van een mondiale analyse tot lokale handelingsperspectieven voor de burger te komen. Die initiatieven doen ertoe: lokale energieopwekking met wind of zon, lokale voedselproductie, misschien zelfs een apart lokaal monetair systeem.

Afbeelding 4.2 Ecologische voetafdruk naar geografische groepering, in 1961 en 2008. Verandering in de gemiddelde voetafdruk per persoon en bevolking per regio in de wereld. De oppervlakte van elke staaf vertegenwoordigt de totale voetafdruk van elke regio (Global Footprint Network, 2011).

Wat is uw persoonlijke drijfveer om u voor Milieudefensie in te zetten?

Ik voel me zelf vaak machteloos bij het vinden van oplossingen, want de uitdaging is immens.

Ik ben bijvoorbeeld verbijsterd over wat ik in de energiesector allemaal heb meegemaakt. Ik heb te veel situaties meegemaakt waar puur op macht werd besloten, terwijl het sociaal en milieutechnisch om een evident slecht besluit ging. Ik maakte mee dat er geen enkele opening was om de consequenties te willen zien, er was geen enkel debat. Als we dergelijke besluitvormingsprocessen de ruimte blijven geven, wordt het alleen maar erger. Daaraan werken is de drijfveer geworden om me in te zetten voor Milieudefensie.

Ik blijf tegelijkertijd ambitieus. Er moet zo langzamerhand verschil gemaakt worden! Ik wil het daarom op een andere manier doen dan waarop het de afgelopen veertig jaar is gebeurd. Ik wil organisaties verbinden, ook binnen de alliantie Fair & Green Deal, ook met Greenpeace en met ontwikkelingsorganisaties. Ik wil zo veel mogelijk de krachten bundelen om aan de slag te gaan als een onstuitbare beweging.

Ik wil van denken naar doen. Ik wil het grote verhaal van Milieudefensie vertellen, het op basis daarvan agenderen in politiek en maatschappij en onze achterban er actief bij betrekken.

Die rechtszaak van Milieudefensie tegen Shell is een goed voorbeeld. Maar het wrange van veel van onze rechtszaken is wel dat als Milieudefensie zo’n rechtszaak wint – wat vaak voorkomt – vervolgens de wet wordt aangepast. Dat gebeurde bijvoorbeeld bij de aanleg van wegen.

Wat is uw droom?

Mijn droom is een meer regionaal georganiseerde maatschappij. Waarin we delen en zorgen: sharing is caring. Waarin we leven binnen de milieugebruiksruimte die er is. Waarin welzijn belangrijker is dan hoeveel geld je verdient. Waarin tijd is voor elkaar, om te dromen, te zorgen en om te leven.

Als daar ruimte voor is, dan wordt de drive voor ondernemingen kleiner om kosten tot het uiterste terug te dringen. Dan komt er weer aandacht voor de intrinsieke waarde van natuur en landschap.

In mijn droom is er een mondiale publieke organisatie, steviger dan de huidige VN, om de spelregels te bepalen en te handhaven. Een soort wereldregering met mandaat van de burgers van deze aarde.

Maar de huidige crises lijken nog niet voldoende om een echte ommezwaai teweeg te brengen. En dat is erg jammer. Never waste a good crisis, gooi nooit een goede crisis weg. Of zoals ze bij de Waterschappen zeggen: ‘Geef ons heden ons dagelijks brood en af een toe een watersnood.’

5 Carolien Looman en Marco Ganzeman: We hebben het zelf in de hand

Schone lucht, schoon water, een schone aarde en vrede. Op Stoutenburg willen we focussen op hoe wíj willen dat het is. Met een positief beeld als richtingwijzer: díe kant op. En áls we die kant op willen, laten we dáár dan mee bezig gaan.

Carolien Looman (1963) en Marco Ganzeman (1963) zijn lid van de communiteit van het Franciscaans Milieuproject Stoutenburg bij Amersfoort. Dit project heeft tot doel om de relatie tussen mens en natuur te verbeteren. Uitgangspunt is dat de omgang met natuur en milieu zich radicaal kan vernieuwen, als dat gebeurt vanuit het ervaren van de wezenlijke verbondenheid van al het geschapene. De communiteit laat zich inspireren door het gedachtegoed van Franciscus van Assisi, maar staat ook open voor andere bronnen. De groep onderhoudt zichzelf door het beheer van een conferentiecentrum en een eigen biologische tuin. Een groot aantal vrijwilligers ondersteunt het project. Belangstellenden kunnen in bepaalde periodes met de communiteit meedoen door middel van tuin- of meeleefweken en -weekenden.

Marco studeerde bedrijfskunde in Rotterdam, maar besloot dat hij niet in een organisatie wilde participeren op de wijze waarop daar tegenwoordig invulling aan wordt gegeven.

Carolien studeerde algemeen maatschappelijk werk aan de Sociale Academie in Enschede en is jarenlang actief geweest binnen de vredesbeweging, onder andere bij Vrouwen voor Vrede.

Stel dat u een gesprek met Franciscus zou kunnen hebben. Hoe zou u hem dan uitleggen wat er op aarde op milieugebied aan de hand is?

Marco: de soort mens heeft het in de afgelopen periode in elk geval heel goed gedaan! Er is sprake van bevolkings- en stedengroei, van enorme technologische ontwikkelingen en van toename van mobiliteit. Alles is veel sneller geworden.

In de tijd van Franciscus waren de mensen de hele dag bezig om aan eten te komen. Tegenwoordig is daar maar een fractie van onze tijd voor nodig. Slechts een klein deel van de beroepsbevolking is direct met landbouw of voedsel bezig. Dat zijn heel grote veranderingen, met grote consequenties voor het klimaat, voor de biodiversiteit en voor de aarde als geheel. Om zo veel mensen te voeden, te vervoeren en van producten te voorzien legt een steeds grotere druk op het systeem aarde. Onze aarde heeft het daar moeilijk mee.

Welke invloed hebben die veranderingen gehad op de mens?

Carolien: Om in leven te blijven hoeft de mens zich steeds minder in te spannen. Daarom komt de nadruk op andere dingen te liggen. Er is tegenwoordig heel veel mogelijk. Maar als alles kan, moet dan ook maar alles?

Ik vind het belangrijk daarin mijn eigen keuzes te maken. Ik heb me afgevraagd wat ik echt belangrijk vind in het leven. Dat zijn schone lucht, schoon water, een schone aarde en vrede, voor nu en de generaties die nog komen. De aarde, de plek waarop wij leven, daar hebben we er maar één van.

We zijn ons vaak niet zo bewust van de consequenties die ons consumeren heeft. In de loop van mijn leven ben ik me zo steeds meer dingen gaan realiseren. Spullen die van jou zijn, wanneer zijn die niet meer van jou? Stopt dat op het moment dat je ze weg doet? Wij zijn ook verantwoordelijk voor die enorme hoeveelheid plastic afval die zich ophoopt midden in de Stille Oceaan.

Ik heb van die fijne fleecevesten. Ik ging ervan uit dat dat een goede keuze was, want die zijn gemaakt van hergebruikte plastic PET-flessen. Maar als ik ze in de was doe, komen daar stukjes plastic van af. Die komen in het water, gaan door de afvoer en komen uiteindelijk in de zee terecht. Dat heb ik pas kort geleden ontdekt!

Wij zingen hier vaak:

Thank you for the miracle

Help us that we might come to see

That all life is connected

Like the roots and the branches of a tree.

Dit gaat echter nog wel verder dan the roots and the branches of a tree! We ademen allemaal dezelfde lucht in, we drinken allemaal hetzelfde water en we leven allemaal van dezelfde aarde. Ik realiseer me echter ook niet altijd wat de impact van mijn handelen is.

Marco: Dat wordt ook steeds moeilijker naarmate dingen van verder weg komen. De ketens van producten die je zelf niet kunt maken, zoals plastic, zijn heel onoverzichtelijk. Om verantwoordelijk te kunnen zijn, heb je het overzicht echter wel nodig. Om te kunnen zien: inderdaad, het is niet weg zodra het uit mijn handen is.

Carolien: Als het overzicht er is, kunnen we met ons consumeren bewuste keuzes maken. Sommige mensen vragen dan: ‘Wat heeft dat voor zin, als anderen die keuze niet maken?’ Voor mij heeft het zin, want als ik wil dat er dingen veranderen, dan moet ik ergens beginnen. Mijn eigen leefwijze is dan een logisch, vanzelfsprekend en makkelijk startpunt om te veranderen. Ik heb namelijk weinig tot geen invloed op wat anderen doen.

Als ondertussen inderdaad nog zo veel mensen andere keuzes maken, hoe verwacht u dan dat de wereld er in 2050 uitziet?

Carolien: ‘Streef onbekommerd naar het ideale’, zegt Loesje. Dat is een mooie leidraad. Ik geloof dat gedachten krachten zijn. Daarom probeer ik me dan echt een ideaalbeeld voor te stellen waarbij ik me niet laat leiden door mijn angst, maar door mijn verlangen: schone lucht, schoon water, een schone aarde en vrede. Alle mensen hebben zonnepanelen op het dak, er is een grijswatercircuit, we zijn ons heel bewust van wat de aarde ons levert, bepaalde waarden worden op school al meegegeven, geld is niets meer waard… ik zou wel een boek kunnen schrijven over hoe de wereld er dan uit zou zien!

Dat is eigenlijk uw droom. U verwacht toch niet dat zoiets werkelijk gaat gebeuren?

Carolien: De uitspraak ‘Be realistic, expect a miracle’ spreekt mij zeer aan. Wat ik droom en hoop kan gebeuren. Toen ik nog jong was, is tegen mij gezegd dat er altijd apartheid in Zuid-Afrika zou blijven en dat de muur in Berlijn altijd zou blijven bestaan. Intussen zijn die apartheid en die muur wel verdwenen. Nelson Mandela is zelfs president geweest! Er zijn veel meer dingen in de wereld gebeurd waar ik een positieve boost van heb gekregen.

Marco: we zijn ooit te gast geweest in Findhorn in Schotland. We waren nieuwsgierig hoe daar de manier waarop wij hier leven in dorpsverband in praktijk wordt gebracht. Findhorn is groter, maar veel dingen zijn met Stoutenburg vergelijkbaar, de focus is hetzelfde. Iedereen die daar een tijdje meeleeft, krijgt aan het begin een programma: ‘expect a miracle’. Het blijft niet bij woorden, want er wordt echt op teruggekomen: ‘Heb je dingen zien veranderen bij jezelf in deze week?’ Het helpt door daarop te focussen en het is verrassend wat je dan ontdekt.

Wat is nou precies de kracht van ‘Be realistic, expect a miracle’?

Carolien: Normaal gesproken heeft iedereen het idee dat dingen op de manier zullen verlopen zoals het altijd is gegaan. Maar dat is niet reëel, dingen kúnnen anders lopen. Het is de kunst om open te staan voor het onverwachte, of voor het wonder. Terwijl gezegd werd dat de muur en de apartheid altijd zouden blijven bestaan, zijn ze wél verdwenen! Wat onmogelijk lijkt, kan wél gebeuren! Ik wil niet zeggen dat je alles kunt beïnvloeden, maar wel dat je een sturende kracht kunt zijn.

Marco: Ik sta wel heel erg open voor een positief beeld. Dat het heel mooi kan zijn. Ik wil dat als een richtingwijzer zien: díe kant op. En áls we die kant op willen, laten we dáár dan mee bezig gaan!

Het valt me op dat jullie zo sterk op het mooie gericht zijn.

Carolien: Dat zegt ook wel iets. Dat komt misschien ook door onze manier van leven, waarbij we willen focussen op hoe wíj willen dat het is. Meer oplossingsgericht dan probleemgericht.

Waarom hebben jullie hiervoor gekozen? Wat is hier op Stoutenburg anders?

Marco en Carolien kijken elkaar lachend aan.

Marco: Eigenlijk is dan de vraag hoe je wilt leven en hoe je daar samen mee bezig wilt zijn. Onze boodschap is: kom maar een keer kijken om te zien hoe wij het hier doen. We willen leven in verbondenheid met de aarde. Heel concreet is dat eten en drinken van onze eigen tuin. Weer aandacht en respect krijgen voor het dagelijkse eten en drinken. Letterlijk bezig zijn met de basis van het leven, zoals Carolien dat aangaf: schone lucht, schoon water, een schone aarde en vrede. Daarin maken we de keuzes die we eerder noemden. Door bijvoorbeeld zoveel mogelijk voor biologisch te kiezen, steunen we die sector door ons koopgedrag.

We kiezen ook voor aandacht voor onze waarden, ons geestelijk voedsel. Samen mediteren helpt daarbij, want mediteren is aandacht kweken. We proberen aandacht te hebben voor de dingen die we eten, voor de dingen die we doen. Een dag is voor ons een soort draaggolf waarop meditatie een belangrijke rol speelt. We beginnen en eindigen daarmee.

Van oorsprong is de gedachte hier in Stoutenburg om te focussen op God, op je bron of waar je het ook vandaan hebt. Franciscus is richtinggevend. Belangrijke pijlers zijn daarbij verbondenheid met de natuur, spiritualiteit en gemeenschap.

Carolien: Je kunt het ook uitdrukken in: naar de diepte (de aarde), naar de hoogte (het spirituele) en naar de breedte (de mensen). Alle drie de pijlers zijn even belangrijk. We willen open staan voor mensen die dat hier willen komen meebeleven. Om niet alleen zelf fijn aan het leven te zijn, maar om dat ook met anderen te delen. We hebben daar verschillende programma’s voor.

Wat ook anders is op Stoutenburg, is dat we er zijn voor elkaar. Ik heb bijvoorbeeld een tijd rugproblemen gehad. Ik kon lopen en liggen, maar niet zitten. Ik heb toen ervaren dat ik hier ook wel eens zwak mag zijn. Ergens anders zou ik in de ziektewet terecht zijn gekomen. Hier kon ik nog doen wat ik kon en dat bleek best veel te zijn. Ik mocht bij vergaderingen aanliggen. Ik voelde me erg gedragen en gesteund door mijn huisgenoten, die mij een spiegel voorhielden en zeiden dat ik het best aardig deed. We hebben zorg voor elkaar. Dat vind ik mooi en ontroerend. Als je merkt dat je er doorheen zit, dan is het fijn dat mensen om je heen zeggen: ‘Dat mag, wat heb je nodig?’ Het is soms al moeilijk om toe te geven dat het niet lekker gaat. Het is ook leerzaam. Dat krijg je niet als je alleen woont, driehoog achter.

Is zo’n beschermd wereldje als Stoutenburg geen eiland? De dromen die jullie schetsten, hoe vinden die hun weg naar de wereld?

Carolien: Ik zie Stoutenburg niet als een eiland maar als een oase en ik hoop dat die oase zich heel erg gaat uitbreiden. Dat gebeurt ook al, we zien dat dagelijks. Wij geven onze manier van leven hier vorm en we laten mensen ervan meenemen wat voor hen van belang is. Iedereen pakt daar voor zichzelf iets uit. Voor sommige mensen is het alleen het vegetarisch eten.

Anderen zeggen: ‘Zo samen de dag beginnen met bewustwording, dat wil ik ook. Ik zit zelf altijd maar alleen aan mijn ontbijt, of ik ontbijt niet eens. Weet je, dat ga ik nou thuis ook eens doen.’

Zo raken mensen geïnspireerd. Het kan ook de keuze voor biologische producten zijn. Of door meer dingen samen te doen. Sommige mensen zijn zelfs van werk veranderd. Dat is erg leuk om terug te horen. Het kan dus op een heleboel verschillende manieren. Vaak gaat het er voor mensen om, op het juiste moment geïnspireerd te raken en daardoor verder te komen. In de richting van hun én onze droom.

Er nemen relatief veel vrouwen deel aan jullie programma’s. Zou het bijdragen aan jullie ideaalbeeld als vrouwen ook buiten Stoutenburg meer op de voorgrond zouden komen?

Jazeker. Door vrouwen meer ruimte en aandacht te geven, zoals ook in dit boek gebeurt, draag je bij aan de verandering van de cultuur. Het zou zeer positief zijn, als vrouwen zich bewust worden van de belangrijke rol die zij spelen in het leven van alle mensen. Het merendeel van de wereldbevolking bestaat uit vrouwen en van oudsher zijn het vrouwen die voedsel produceren, oogsten, verhandelen en bereiden. Als je dan bedenkt dat vrouwen gemiddeld tachtig procent van het inkomen besteden aan voedsel en dat zij meestal de kinderen opvoeden, dan ligt daar een groot potentieel. De laatste decennia is er ook op wereldniveau een groeiend bewustzijn van de belangrijke rol van vrouwen in de samenleving.

Waar worden jullie zelf door geïnspireerd om zo te blijven leven en anderen te laten meeleven?

Carolien: Ik val meestal terug op de elementen aarde, water, lucht en vuur. Die blijven mij steeds weer inspireren. Als ik het spoor bijster ben is dat altijd iets waar ik een kunstwerkje van maak, of waar ik iets over schrijf.

Daarnaast vind ik het heel prettig dat we als communiteit steeds kiezen voor een jaarthema. Dit jaar is het ‘dankbaarheid’. Vorig jaar was het ‘vieren’ en eerdere thema’s waren ‘mededogen’, ‘liefde’, ‘hier en nu’ en ‘aarde mijn aarde’. Zo’n focus is interessant. Je kunt elkaar daardoor inspireren met andere teksten. Ik lees tijdens de meditaties vaak teksten voor van John O’Donohue (O’Donohue, 2005), voor mij is dat mooie aardegebonden spiritualiteit. Deze teksten bevatten een grote mildheid naar de mens, naar jezelf toe, naar het verlangen van de mensen en ook naar het verdriet. Het gaat niet alleen om het hoge, maar het gaat juist ook om de verbinding met de aarde en de elementen.

Marco: Dat duurzaamheid een begrip is geworden, daar word ik ook door gevoed. Dat je het steeds vaker in de kranten ziet en dat er bij bedrijven aandacht voor is. Het is nog de vraag hoe diep die aandacht is, maar het speelt wel een steeds belangrijkere rol.

‘Biologisch’ was in de jaren zeventig één winkeltje, nu is het veel meer. Op het geheel is het misschien nog niet genoeg, maar het is groeiende.

Als je tijd neemt voor reflectie, voel je dat veel dingen in de wereld anders moeten. Het helpt dan als er richtingwijzers zijn. Franciscus is voor mij een grote richtingwijzer. Voor mij is het belangrijk om het gevoel te krijgen dat ik er niet alleen in sta, dat ik zie dat er medestanders zijn. Mensen zijn er op verschillende manieren mee bezig. Juist die verschillende manieren vind ik belangrijk. Dat je iets doet wat bij jou past, of iets aandacht geeft.

We hebben hier de groep Verbeter de wereld, dat vind ik echt prachtig. Het is een groep jongeren van twintig tot vijfendertig jaar oud, die hier regelmatig komen. Ze kiezen iets waar ze warm voor lopen en werken dan samen een project uit waarmee in hun optiek de wereld wordt verbeterd. Ze leren daarbij van alles: geïnspireerd worden, samenwerken, maar ook iets concreet uitwerken om te kijken wat er gebeurt. Alles gebeurt met de focus ‘verbeter de wereld’.

Laatst was hun thema ‘zero plastic’, waarbij ze een week zonder plastic leefden, dat heeft landelijke publiciteit gekregen. Dat is dus hier bedacht. Dat zijn ook voor mij inspirerende bijeenkomsten.

Tot slot wil ik voor mezelf ook de natuur noemen, die me helpt om af en toe bij mezelf te rade te gaan, naar binnen te gaan.

Is de natuur daarvoor nodig?

Marco: Voor mij wel, ja. Ik vind het mooier om langere tijd in de natuur te zijn dan in een klooster. Als je met je zintuigen voelt en ruikt, levert dat directe verbondenheid op. Door op de aarde te zitten en de regen en de wind te voelen.

Carolien: Het zijn steeds dezelfde elementen die mij blijvend inspireren. Die verbondenheid met de aarde is voor mij belangrijk, of het nou is vanuit het gedachtegoed van de oorspronkelijke bewoners van Amerika, Australië of vanuit de Keltische traditie. Franciscus hoort daar voor mij ook bij, als een ‘westerse indiaan’, die alles als zijn broeder en zuster zag. In het Zonnelied (zie www.stoutenburg.nl/Zonnelied.htm) bezingt hij onder meer broeder wind, zuster water, broeder vuur en onze zuster, moeder aarde. Hij had een beeld van hoe hij dacht te moeten leven, maakte bewuste keuzes en gaf van daaruit consequent invulling aan zijn leven. Praktisch en dichtbij.

Ook wij hoeven het niet ver te zoeken. We kunnen het allemaal zelf bepalen.

Afbeelding 5.1 Quilt. Inspiratiebronnen van Carolien Looman.

Er was eens een wijze die op alle vragen het juiste antwoord had. Een jongen wilde dat niet geloven en bedacht een list. Hij ging naar hem toe terwijl hij achter zijn rug een duif in zijn handen had. Hij dacht: Ik vraag hem of die duif levend of dood is. Als hij ‘dood’ zegt, laat ik hem leven en als hij ‘levend’ zegt, knijp ik hem dood.

De jongen vroeg de wijze: ‘De duif die ik in mijn hand heb, is die levend of dood?’ De wijze antwoordde: ‘Dat heb jíj in de hand!’

6 Michaela Hogenboom: Passie, ondernemersgeest en leiderschap

De grote slag die we moeten maken, is de vertaling van kennis naar de samenleving: welke verandering is noodzakelijk? Wat kun je er zelf aan doen? Dat vraagt betrokkenheid, leiderschap en een werkelijke dialoog.

Michaela Hogenboom (1986) is afgestudeerd aan het instituut voor Strategisch Leiderschap voor Duurzaamheid in Karlskrona, Zweden. Ze is momenteel actief in Liechtenstein, waar ze medeoprichter is van Symbiose, een organisatie die zich inzet voor een duurzame samenleving in Liechtenstein. Daarnaast maakt zij deel uit van het duurzaamheidsteam van de Universiteit Liechtenstein, dat duurzaamheid integreert in onderwijs en onderzoek. Ze was gedurende twee jaar de Nederlandse jongerenvertegenwoordiger voor duurzame ontwikkeling voor de VN. Ze nam deel aan de internationale klimaatconferenties in Kopenhagen en Cancun (Mexico). Ze richtte samen met vrienden de internationale vereniging Rio+twenties op. Deze vereniging had als doel, jongeren in de gelegenheid te stellen om actief deel te nemen aan de VN-conferentie over Duurzame Ontwikkeling in Rio de Janeiro in 2012 (Rio+20).

U hebt met veel jongeren nagedacht over de milieucrisis en duurzame ontwikkeling. Binnen de Verenigde Naties hebt u hierover op een internationaal podium van gedachten gewisseld met de gevestigde orde. Wat ziet u als de oorzaak van de crises rond klimaat en biodiversiteit?

Alles staat met elkaar in verbinding, ook deze twee problemen. Wij hebben onze samenleving zo ingericht dat we die verbondenheid niet meer ervaren. Sinds de industriële revolutie zijn we dingen als gescheiden eenheden gaan zien en zo is de samenhang uit beeld geraakt. Veel producten die we gebruiken worden in Zuidoost-Azië geproduceerd en daarna naar Nederland vervoerd. Die verbinding is voor ons echter niet in beeld.

Wij mensen zijn van elkaar afhankelijk. Bovendien maken we deel uit van een groter systeem: van de natuur en de hele biosfeer. Wij zijn maar een klein deeltje in een groter geheel. Het is belangrijk dat we onszelf in dat grotere perspectief blijven zien en ons bewust zijn van onze positie in dat geheel.

We zijn volledig afhankelijk van het klimaatsysteem en van de planten die ons door fotosynthese van zuurstof voorzien. Ik nodig mensen uit die denken dat geld meer waarde heeft dan klimaat en biodiversiteit, om met ingehouden adem al hun geld te tellen.

Als we de impact die we hebben écht zouden beseffen, zouden we ons realiseren dat andere mensen daardoor hun bestaansmogelijkheden kwijt kunnen raken. Dan zouden we niet zo veel CO2 uitstoten.

Hierbij speelt zowel een plaats- als een tijddimensie een rol: het kan impact hebben op een ander deel van de wereld, maar ook op toekomstige generaties. Aan dat besef ontbreekt het ons vaak.

Hoe komt het dat velen die verbondenheid niet meer zo sterk voelen?

Mensen hebben het beste voor met zichzelf en met elkaar. Het verlies van verbondenheid is een neveneffect van iets wat met een goede intentie is begonnen: tijdens de industriële revolutie is door schaalvergroting en specialisatie veel meer mogelijk geworden. Het getuigt van een grote intelligentie dat we dat hebben gepresteerd, en de ontwikkelingen zijn nog lang niet ten einde. In de huidige fase is het belangrijk om ook goed met de neveneffecten om te gaan. Het is nu noodzakelijk om weer te verbinden, binnen een mondiale context.

Vóór de industriële revolutie was er veel kleinschalige landbouw. Verbindingen waren toen vanzelfsprekend. Boeren hadden vee waarvan de mest op het land werd gebracht, zodat het land vruchtbaar bleef. Dat land leverde gewassen en op die manier werd de biodiversiteit in stand gehouden.

Het is daarom belangrijk om de juiste volgende ontwikkelingsslag te maken. Wij mensen hebben de capaciteit om te groeien en om onze maatschappij op een goede manier door te geven aan volgende generaties.

Hoe groot is de urgentie om tot actie te komen?

Heel groot, het is een noodzaak. Het zou naïef zijn om niets te doen. Het gaat wat mij betreft om het voortbestaan van de mens als onderdeel van de aarde. We zijn onderdeel van een complex systeem. De aarde kan zonder mensen wel een nieuw equilibrium vinden. Maar zou het niet fijner zijn als dat een equilibrium wordt waar mensen nog deel van uitmaken? Het is daarom voor ons eigen voortbestaan noodzakelijk om de negatieve invloeden op onze omgeving weg te nemen en het accent te leggen op de positieve invloeden die we kunnen hebben.

Ik wil mijn deel daar graag aan bijdragen. Dat heb ik als mijn missie opgepakt: bij te dragen aan het bouwen van een duurzame samenleving.

Gezien de progressie die we nu maken, gaan we het dan redden?

Wat betreft gecoördineerde internationale acties, zoals VN-conferenties rond klimaat en duurzaamheid, ziet het er zorgwekkend uit. Het lijkt alsof de noodklokken die geluid worden vanuit de wetenschap en maatschappij, door beleidsmakers niet gehoord worden.

Maar aan de andere kant geeft het toch ook hoop, als je ziet hoeveel initiatieven er van de grond komen op lokaal niveau (door betrokken burgers, jongeren, buurtbewoners, gemeentes en ondernemers.). Er zijn veel mensen die hun verantwoordelijkheid als planeetbewoner serieus nemen.

Kunt u een voorbeeld geven van hoopgevende signalen?

Ik heb de afgelopen jaren veel jongeren ontmoet en jongereninitiatieven gezien. Mensen die perspectief zien en hun eigen onderneminkje starten. Ik heb geleerd dat je bij jonge mensen niet tot verbinding komt vanuit doembeelden. Dat geeft een onbevredigd gevoel, daar sluiten mensen zich voor af. Een betere manier is om mensen uit te nodigen voor iets wat betekenis heeft en waar mensen het positieve gevoel bij krijgen. Enviu bijvoorbeeld, een internationale organisatie gevestigd in Rotterdam, heeft door middel van een studentenwedstrijd applicaties ontwikkeld om het brandstofgebruik van Tuktuk-taxi’s in India terug te dringen. Tuktuks stoten daardoor minder broeikasgassen uit, hetgeen leidt tot minder klimaatverandering. Een bijkomend effect is, dat de studenten een leerrijke ervaring hebben. Daarnaast geeft het ontwikkelen en verkopen van de applicaties een economische impuls in India.

Afbeelding 6.1 Tuktuk-taxi’s in India (Foto van internet).

Waarom is het deze samenleving nog niet gelukt om deze urgente problematiek goed voor het voetlicht te krijgen?

Er is zoveel informatie beschikbaar tegenwoordig, maar we kunnen niet zo goed communiceren. Het is belangrijk om mensen van verschillende kanten echt om dezelfde tafel te krijgen.

Als een wetenschapper een mooi klimaatonderzoek heeft gepubliceerd waaruit de urgentie blijkt, is het belangrijk dat hij dat ook kan vertalen naar de samenleving. De urgentie die uit onderzoeksresultaten blijkt, wordt niet meteen door de lezer gedeeld en wordt niet per definitie gemeengoed. Dat is de grote slag die nog nodig is: de vertaling naar de samenleving en het duidelijk maken welke verandering noodzakelijk is en wat men zelf concreet kan doen. Daarvoor zijn leiderschap, betrokkenheid en werkelijke dialogen nodig. Zo’n proces kan zowel top-down, bottom-up als vanuit het middenveld geïnitieerd worden.

In de eerste maanden van de opbouw van Symbiose hier in Liechtenstein, hebben we mensen uit verschillende hoeken van de samenleving bij elkaar gebracht om een beeld te krijgen van wat er leeft rond duurzaamheid en wat er nodig is. Er was een gebrek aan een gemeenschappelijke visie op duurzaamheid, een gemeenschappelijk doel. Ook hoorden we regelmatig dat mensen de mogelijkheden niet zien om een duurzamer leven te leiden. Bovenal ontbreekt het vaak nog aan concrete acties.

Gebaseerd op deze input hebben wij ons eerste gemeenschapsproject zo ontworpen, dat wij gedurende 2013 twaalf multi-stakeholder-dialogen organiseren in Liechtenstein om tot een gezamenlijke visie te komen, de huidige situatie in kaart te brengen op een zogeheten GreenMap, creatieve ideeën uit te werken om de visie te bereiken en deze om te zetten tot projecten.

Hoe ziet de wereld van uw kinderen en kleinkinderen eruit in 2050 als we doorgaan zoals we nu bezig zijn? Wat is er dan anders dan nu?

Ik ga zelf liever uit van een positief beeld, waarin we uitdagingen oppakken als kansen. Als we werkelijk doorgaan zoals we nu leven, kan dat tot een derde wereldoorlog leiden. Dan krijgen we gebrek aan primaire levensbehoeften als water en voedsel. Die schaarste is er nu plaatselijk ook al, maar dat escaleert dan. Dat kan tussen nu en 2050 gebeuren.

Als ik me een voorstelling maak van hoe de wereld er dan uitziet: er zijn nog meer mensen, er is minder natuur, het weer wordt nog moeilijker te voorspellen, er komt enorme droogte. De Sahara gaat sterk uitbreiden. Er is geen tropisch regenwoud meer over, misschien is er ergens een tropisch park onder een grote kas.

Ik verwacht een temperatuurstijging van gemiddeld 4 tot 6°C. Plaatselijk zal dat sterk verschillen.

Wat gaan onze kleinkinderen straks vinden van ons handelen nu?

Ze typeren onze periode vooral als een van een gemiste kans, en dat vind ik heel schrijnend. De wereld van vandaag is ónze realiteit, het is aan óns om hier wat mee te doen. En daarom geloof ik dat er genoeg slimme koppen met daadkracht zullen zijn om ervoor te zorgen dat het zo ver niet komt.

Waarom hebt u er vertrouwen in dat de mensen die positieve verandering willen, het ook gaan redden? Is de groep die focust op de korte termijn en het eigen hachje niet veel groter?

Ik geloof erin omdat juist dat eigen hachje ook belangrijk is om dingen te veranderen. Dat zie je ook bij het bedrijfsleven. De grootste drive om aan duurzaamheid te werken is die van het eigenbelang: voor het behoud of de versterking van de eigen markt.

Er zullen twee stromingen komen. De eerste is die van mensen die zich inzetten voor duurzaamheid uit idealisme of uit de behoefte om een positieve bijdrage te leveren. Daarnaast is er een groep die er gewoon geld en kansen in ziet. Het zijn beide goede motieven.

Hoe gaat u daar zelf mee om? Wat doet u anders dan anderen?

Dat begint met bewuste keuzes te maken en dat zo ver mogelijk door te trekken. Waarom eet ik nou eigenlijk dit? Waarom koop ik eigenlijk zo? Het is bijna een spirituele zoektocht naar die verbondenheid waar ik het in het begin over had. Wat voor impact heb ik nu en wat voor impact wil ik hebben? Wij mensen hebben de kracht om dat soort vragen te stellen en zo in de goede richting invloed uit te oefenen. Ik kan anderen niet veranderen, maar misschien kan ik wel invloed hebben op waar anderen mee bezig zijn. Misschien kan dat verder helpen in de richting van een duurzame ontwikkeling.

Wat doe ik in mijn dagelijks leven? Wat doe ik op mijn werk? Het is goed om daarvoor bewuste keuzes te maken en om daarover met mensen in gesprek te gaan.

Al van jongs af aan vind ik het belangrijk om goed met voedsel om te gaan. Ik ben als achtjarige vegetarisch geworden. Toen wij naar De Peel verhuisden en ik daar de intensieve veehouderij zag, dacht ik: Het kan toch nooit goed zijn om op deze manier voedsel te maken? Ik vind het prima als mensen vlees eten, maar niet op de manier waarop we dat nu hebben ingericht. Daar wil ik dan iets mee doen.

Ik kook graag op een verantwoorde manier voor vrienden en familie. Ik zorg ervoor dat er op evenementen die ik organiseer aandacht is voor duurzaam voedsel. Daarnaast heb ik deelgenomen aan een proces van het toenmalige ministerie van Landbouw om een agenda op te stellen voor het bedrijfsleven, om sprongen te maken rond de eiwittransitie van dierlijke naar duurzaam plantaardige eiwitten.

Ik vind het belangrijk waar mijn eten vandaan komt: zo lokaal mogelijk en biologisch. Bijna al mijn groenten komen uit eigen moestuin. En als iets niet lokaal verkrijgbaar is, dan het liefst Fair Trade.

Ik vind het ook belangrijk om precies genoeg te kopen. Waarom zou ik eten weggooien? Dat is een van onze grootste maatschappelijke rariteiten. Zo’n 20-25% van het voedsel dat door de consument is gekocht, wordt weggegooid.

Een ander belangrijk thema voor mij is vervoer. Ik heb het tot nu toe niet nodig gevonden om mijn rijbewijs te halen omdat een auto naar mijn smaak toch niet duurzaam genoeg is. Dus ik fiets veel. Ik vlieg niet voor de lol. Dat is ook één van de redenen waarom ik uiteindelijk niet naar Rio ben gegaan. Het besluit om zo’n reis al dan niet te maken neem ik pas na een bewuste overweging. Zo heb ik ook een aantal conferenties afgeslagen: wat is de bijdrage die ik daar kan leveren en ten koste waarvan doe ik dat? Weegt dat tegen elkaar op? Wat is mijn groeikans hier?

Ik stel mezelf altijd kritische vragen. Ik wil ook openstaan voor een kritische, andere kijk, openstaan voor verandering, en van tijd tot tijd mijn standpunten heroverwegen.

Waardoor bent u geïnspireerd om te doen wat u doet?

Ik houd veel van de natuur. Daar kan ik erg van genieten. Ik loop veel hard. Ik wandel veel, ook om de seizoenen te volgen. Ik haal veel motivatie uit de schoonheid van de wereld, uit wat mensen met elkaar teweeg kunnen brengen. We zijn eigenlijk best wel een slimme soort en dat verwondert mij steeds weer. Wat we al niet hebben gepresteerd in de kunst, de filosofie, de wetenschap. Dat geeft hoop voor het vinden van goede oplossingen. Dat is de ene kant, dat geeft me een heel positieve impuls.

Aan de andere kant voel ik ook een heel sterke negatieve impuls: wat doen we toch met deze wereld? Is dat nou echt nodig? Daar wil ik wat tegenoverstellen. De feiten stimuleren mij erg. Wat niet goed loopt, dat geeft mij een drang om daar een positieve invloed op uit te oefenen: het hoeft niet zo, het is een keuze. Het is bijvoorbeeld een keuze van ons dat er extreme ondervoeding is, dat is niet nodig.

Ik ben geïnspireerd door Ghandi en zijn ‘wees de verandering die je wenst’. Hij is het schoolvoorbeeld van iemand die zijn woorden in persoonlijke daden omzette.

Als persoonlijk motto gebruik ik ‘The success of an intervention depends on the interior condition of the intervener’ van Bill O’Brian: ‘De kracht van een actie hangt af van de innerlijke conditie van diegene die die actie doet.’ Wat ik met bevlogenheid en passie doe, heeft het meeste effect.

Op YouTube is te zien dat u klimaatdieettips aan staatssecretaris Atsma overhandigt. Als onervaren jongere staat u daar inderdaad vol passie en overtuiging.

Ik ben niet zo gauw geïmponeerd door een staatssecretaris en ik merk dat het wordt gewaardeerd als mensen gewoon als mensen benaderd worden en niet als een hoge piet.

De staatssecretaris is ook maar een mens en hij oefent gewoon zijn beroep uit. De keuzes die hij vanuit zijn functie maakt, hebben wel veel invloed. Als ik in de gelegenheid ben om daar iets aan bij te sturen, dan vind ik dat leuk. Voor mij was het een kans.

Hoe kwamen die klimaatdieettips tot stand?

Dat was een heel leuk project, we hebben in alle provincies een paar middelbare scholen bezocht en gaven aan scholieren les over klimaatverandering en grondstoffenschaarste. Daarna maakten de jongeren samen slogans: wat kun je nú doen om dit tegen te gaan? Het benadrukt dat alle kleine stapjes helpen en dat je er elke dag iets aan kunt doen. Waarom zou je de wasdroger gebruiken als je de was ook gewoon buiten kunt hangen? Het kwam allemaal uit de jongeren zelf en er was ook een hoop lol.

Welke positieve rol kunnen moderne media spelen?

De traditionele media willen graag een contrast neerzetten en ze hebben behoefte aan een zekere sensatiefactor. De sociale media zullen een steeds grotere rol kunnen gaan spelen. In die media is iedereen journalist. Iedereen deelt daar zijn mening met vrienden en geïnteresseerden via bijvoorbeeld Facebook en Twitter. Rond duurzaamheid geëngageerde mensen komen daar met hun ideeën naar buiten. Op deze manier kunnen we gemakkelijk gelijkgezinden treffen en ideeën uitwisselen. En wat ik nog belangrijker vind: sociale media kunnen worden ingezet om mensen te mobiliseren en om te experimenteren met een nieuwe levensstijl uit te oefenen (van het delen van auto’s en gereedschap tot het deelnemen aan een project). Op die manier kan het verschil worden gemaakt. De groep van early adapters, de mensen die als eersten de omslag maken, kan dusdanig groot worden, dat een omslagpunt wordt gepasseerd waarna iedereen mee gaat doen.

Welke ontwikkelingen zou u rond duurzaamheid wensen en hoe zou de wereld er dan uit gaan zien?

Ik zou zelf graag zelfvoorzienend willen zijn wat betreft voedsel en energie. Ik zou willen dat er circulair wordt gedacht. Dat ik mijn dingen kan laten repareren en dat ze niet iedere keer vervangen hoeven te worden.

Ik zou willen dat de rol van geld flink gaat veranderen. De financiële markten zijn vaak geen stimulans voor duurzame ontwikkeling en het is belangrijk dat dat verandert. Ik vind dat de Triodos Bank met zijn investeringen in duurzaamheid een heel inspirerend voorbeeld geeft voor hoe het anders kan. Zij doen aan practice what you preach, wat ze willen uitdragen brengen ze ook in praktijk.

We hebben de kans deze crisis te gebruiken voor het versterken van de sociale samenhang. Dat kan bijvoorbeeld met gemeenschappelijke consumptie, in samenhang met een andere economie. We hoeven niet meer per se allemaal zelf een boormachine te hebben, die we maar een paar keer per jaar gebruiken. Je kunt toe met één boormachine per wijk.

Dat soort veranderingen gaat komen. We gaan merken dat de natuur een stuk schaarser wordt. We gaan het menselijk belang in de natuurlijke samenhang veel beter begrijpen. Daardoor zullen we een andere rol gaan spelen en zullen we met meer respect met de natuur omgaan.

Daarvoor is belangrijk dat we de verbinding met de natuur meer ervaren. Het Natuurcollege van prinses Irene speelt op dat gebied bijvoorbeeld een belangrijke rol. Dat begint al met simpele dingen bij de jeugd: neem de kinderen mee het bos in.

Waarom hebben we zo veel grijs en grauw? Wat mij betreft kan de wereld er zo veel mooier uitzien. Gelukkig komt er al steeds meer urban agriculture, landbouw in de stad. Als je je New York voorstelt met groene daken, dan heb je al een prachtig beeld.

Transport gaat ook enorm veranderen. Ik hoop dat er duurzaam gevlogen kan worden op zonne-energie, ik heb daar persoonlijk belang bij. Onze wereld is immers het ontdekken waard.

Wat gaat er aan transport veranderen?

Ik denk dat de auto een beetje achterhaald gaat worden. Ik stel me zo voor dat het hele systeem gaat veranderen, dat het veel gemeenschappelijker wordt. Je gaat een stukje met de fiets, dan pak je de trein en afhankelijk van het weer ga je dan weer een stukje met de fiets of ga je mee met iemand in een elektrische auto. Omdat we overal toegang tot internet hebben, gaat het veel makkelijker worden om dingen samen te doen. Dus ook weer dat gemeenschappelijke aspect, dat je zaken kunt delen, dat we niet allemaal een elektrische auto hoeven te hebben.

Wat hebben we vooral nodig voor zo’n transitie?

Ik identificeer wat nodig is met passie, ondernemersgeest en leiderschap. Passie is nodig om ergens voor te kunnen staan en te weten wat je wilt bereiken. Om achter je eigen passie te kunnen staan, is het soms nodig om tegen de stroom in te zwemmen. Een ondernemersgeest is nodig om iets concreet te maken en om te vormen naar acties. Daarvoor is persoonlijk leiderschap nodig. Persoonlijk leiderschap betekent dat je verantwoording neemt voor jezelf en voor de invloed van je gedrag op je omgeving. Wat je in je werk doet, hoe je omgaat met elkaar en in wat je wel en niet koopt, eet, of weggooit. Iedereen kan daar in het dagelijks leven iets aan doen. Vandaag en morgen.

Politiek

In de jaren tachtig van de vorige eeuw kwam het klimaatprobleem politiek voor het eerst voor het voetlicht. In 1986 kreeg de broeikasgasproblematiek voor het eerst een plaats in het regeerakkoord, als potentieel probleem voor de toekomst. Sindsdien is het probleem veel ernstiger geworden. Het groter worden van het probleem is niet gelijk opgegaan met het groter worden van de aandacht ervoor vanuit de maatschappij. Zo is de politiek zich steeds meer gaan richten op de korte termijn. Dat gaat zo ver, dat de zich aandienende grote problemen van klimaatverandering en verlies aan biodiversiteit bij de laatste verkiezingen geen enkele rol meer speelden.

Om iets te kunnen betekenen in de politiek en de stem van de kiezer te winnen, moeten partijen het vooral niet hebben over grote problemen die pas in de toekomst kunnen gaan spelen. Er zijn dan ook weinig actieve politici te vinden, die zich druk maken over deze thema’s.

Een beschouwelijke blik terug én vooruit, van drie mensen die ieder voor zich jarenlang in het centrum van de landelijke politiek hebben gestaan.

– Zit de politiek vanwege kortzichting kiezersbelang gevangen in het dwangbuis van kortetermijnresultaten?

– Is er voldoende leiderschap?

– Welke ruimte is er voor aandacht voor de lange termijn?

7 Jan Terlouw: Hopen dat de grijze massa het wint van de chimpansee

Onbeperkte groei in het eindige systeem aarde is onmogelijk, daar moeten we vanaf. Gelukkig is alles op aarde volledig herwinbaar, behalve energie. En die is door de zon onbeperkt aanwezig. Het probleem is daarmee fundamenteel oplosbaar.

Weinigen hebben een visie over duurzaamheid ontwikkeld vanuit zo’n brede achtergrond als Jan Terlouw (1931). Hij studeerde wis- en natuurkunde en promoveerde op onderzoek naar kernfusie. Na jaren van onderzoek werd hij politicus en schrijver. Hij was in de Tweede Kamer fractievoorzitter voor D’66 en haalde die partij uit een diep dal. Hij was minister van Economische Zaken en vice-premier in het tweede en derde kabinet Van Agt. Later werd hij Commissaris voor de Koningin in Gelderland en senator in de Eerste Kamer. In zijn jeugdboeken, zoals Koning van Katoren, stelt hij vaak eigentijdse problemen aan de orde.

Zijn vader was predikant, hij is agnost. Hij is sterk verbonden met de wetenschap, zoals ook blijkt uit de titel van het boek dat hij in 2011 uitbracht, ‘Hoed u voor mensen die iets zeker weten’.

Een rijke loopbaan als wetenschapper, politicus en bestuurder zit erop. Toch is Jan Terlouw nog volop actief. Hij schrijft met plezier en hij wordt zo veel gevraagd dat hij elke dag wel een lezing kan geven. Hij staat met beide voeten op de grond: op de dag van het interview staat hij klaar om, als dat nodig is, zijn schapen te helpen bij het lammeren.

Hij toont zich sterk betrokken bij de huidige crises. Hij is oprecht verontwaardigd over de oorzaken van de problemen en over het gedrag van sommige bankiers. Hij is bevlogen als hij uitlegt dat de problemen oplosbaar zijn en hoe het anders kan.

Het interview vindt plaats bij Jan Terlouw thuis. In de huiskamer nemen pianovleugel en cello een centrale plaats in. Vanuit de serre kijken we uit op zijn prachtige landgoed nabij de Gelderse uiterwaarden van de IJssel. Met het rivierwater heeft hij ook in zijn actieve loopbaan te maken gehad.

Wat moet er in uw ogen gebeuren om gewenste veranderingen te bewerkstelligen?

In 1995 was ik Commissaris van de Koningin in Gelderland. Toen er overstromingen dreigden, hebben we 200.000 mensen geëvacueerd. Dat is een heleboel, en er is niemand verdronken. Twee maanden later was er een noodwet. En twee jaar later hadden we de dijken opgehoogd. Alleen al de dreiging van een ramp heeft dat bewerkstelligd.

Als er nu vanuit onze grote mondiale problemen een echte klimaatramp zou gebeuren waarbij een half miljoen blanke rijke mensen omkomen, dat zou helpen. Maar dat wil je niet.

Wat is het probleem dat een klimaatramp in uw ogen bijna wenselijk maakt?

De aarde heeft in zijn geschiedenis zowel ijstijden als perioden met veel hogere temperatuur meegemaakt. Er is een direct verband tussen de concentratie CO2 in de atmosfeer en de temperatuur op aarde. We zijn nu in een warmere periode waarbij menselijke activiteit net nog wat meer CO2 in de atmosfeer brengt dan natuurlijk zou gebeuren. Volgens het IPCC is een stijging van 2⁰C eigenlijk al niet meer te voorkomen. Dit betekent dat de aarde aanzienlijk minder bewoonbaar wordt. Een verdere temperatuurstijging kan heel ernstig zijn.

De biodiversiteit op aarde neemt dramatisch af. Er zijn altijd al soorten verloren gegaan, maar het gaat nu veel sneller. Dat de biodiversiteit zo sterk afneemt is volgens een rapport dat vier planbureaus in 2011 hebben gepubliceerd een reden om ernstig bezwaar te hebben tegen het toenmalige kabinetsbeleid. Soorten komen en gaan, maar sinds het begin van de industriële revolutie ligt de nadruk zeer eenzijdig op het gaan.

De veranderingen rond klimaat en biodiversiteit zijn ernstig voor de voedselvoorziening, maar ik vind het ook cultureel ernstig. Ik vind het schandalig als door ons gedrag de aarde verschraalt. Wat geeft ons het recht om dat te doen?

Door het onverantwoordelijke gedrag van de huidige generatie zullen onze kinderen door overstromingen en verwoestijning minder ruimte hebben en minder benutbaar water en dus minder voedsel. Terwijl ze juist meer ruimte, water en voedsel nodig zullen hebben omdat ze omstreeks 2050 met negen miljard zullen zijn.

Het is goed om te bedenken dat het niet slechter hóeft te worden, want we kúnnen het anders doen.

Mijn eeuw, de twintigste, was een eeuw van de ernstigste oorlogen in de geschiedenis en wij hadden de taak om daar wat aan te doen. Dat hebben we tamelijk goed gedaan. Het aantal oorlogen is na 1945 beperkt gebleven.

We hebben ook iets geleerd van het einde van het laatste economische tijdperk, dat in 1929 instortte. Dat systeem was niet meer houdbaar.

In de jaren dertig kwamen er daarom andere voorwaarden voor banken en kwam er een andere, Keynesiaanse economie. Dat heeft ons zestig jaren van ongekende welvaartsgroei opgeleverd.

Als gevolg van het neoliberalisme (‘de markt kan alles beter’) ligt er echter steeds minder beslissingsmacht bij overheden. Als liberaal vind ik dat een gevaarlijke ontwikkeling.

De huidige groei-economie heeft haar houdbaarheidsdatum bereikt. Onbeperkte groei in een eindig systeem is onmogelijk. Het loslaten van de voorwaarden aan de banken heeft geleid tot een nieuwe financiële crisis. Het kan zo niet meer, het huidige financiële systeem is ridicuul.

Waardoor is de dienstverlenende functie van de banken op de achtergrond geraakt?

Dienstverlening is minder belangrijk geworden dan investment banking en dat is puur geld om geld. Geld is niet meer middel maar doel geworden. Zoiets stort in, dat hebben we gezien. Dat heeft tot een geweldige crisis geleid. Dan is er in het huidige systeem maar één oplossing: meer consumptieve groei. Dat bepleiten zowel bedrijven als de overheid.

En dan gaat het niet om meer vioolles, maar om meer consumptie van materiële goederen. En dat is eenvoudig niet mogelijk. De economieën van China, India en Brazilië groeien sterk. Het is onmogelijk om al die landen naar ons materiële consumptiepatroon te krijgen. Dat kun je op de achterkant van een bierviltje uitrekenen. Exponentiële groei kan nooit in een eindig systeem. En dus heeft dit economische systeem, net als dat van 1929, vrijwel zijn houdbaarheidsdatum bereikt. We moeten een ander soort economie ontwikkelen. Maar we handelen er niet naar.

Studies van het Internationaal Energie Agentschap, maar ook van anderen laten zien dat een omschakeling naar een economie met minder CO2 de eerste twintig jaar lastig is omdat de return on investment dan laag is. Maar de tweede twintig jaar gaan heel goed omdat de energie dan gratis is en de investeringen gedaan zijn. Over de hele periode van 40 jaar genomen is het zelfs beter voor de economie. Maar wij willen die eerste twintig jaar met investeringen niet.

We moeten ons realiseren dat het dus goed kan. Als we die kans niet grijpen, krijgen we het scenario zoals Nicolas Stern van de Wereldbank dat beschrijft: de schade die dan ontstaat, brengt enorme kosten met zich mee.

Als je die twee scenario’s vergelijkt, is het evident wat er moet gebeuren: vermijd die kosten. Het zal tot versobering leiden, maar we hoeven echt niet terug naar een niveau van het jaar 1860. Misschien terug naar 2000, nou toen hadden we het slecht zeg!

Een oplossingsrichting is om vanaf nu deze crisis niet meer te lijf te gaan met meer consumptie, maar met overheidsinvesteringen in duurzaamheid. Aanvullend stimuleert de overheid dan particulier vermogen om dat ook te doen, met belastingvoordeel en andere maatregelen. Twintig jaar wordt de consumptieve groei niet gestimuleerd. Dan is de transitie eigenlijk al bewerkstelligd. Er mag overigens best groei zijn: in vioollessen, of in het zelfredzaam maken van ouden van dagen. Er is allerlei groei mogelijk die geen aanslag doet op grondstoffen. Je moet het alleen wíllen.

Ik vind een van de zorgelijkste dingen, dat in de afgelopen zestig jaar van enorme rijkdomvergroting, de solidariteit is afgenomen. Particulier zijn mensen veel meer op geld gefixeerd dan vijftig jaar geleden en je ziet dat in het groot hetzelfde gebeurt bij de banken. De stuitende drang om alleen maar geld, geld, geld te maken. Dat is zorgelijk. Het zal niet meevallen om dat om te keren. Dat zit in de ziel van de mens. Dat is ons dierlijke instinct dat zegt: ‘Hebben, hebben, hier en nu.’

De oorlogen in de vorige eeuw zijn we uiteindelijk te boven gekomen. Gaat dat met dit probleem ook lukken?

Alle grondstoffen die we gebruiken zijn herwinbaar: koper, ijzer, noem maar op. Het enige wat niet volledig herwinbaar is, is energie. De eerste hoofdwet van de thermodynamica luidt: energie gaat nooit verloren. En de tweede zegt: bij het omzetten van energie in bijvoorbeeld elektriciteit ontstaat warmte en dat is een verliespost. Het mooie is nu dat dat éne waarvan iets verloren gaat, energie, onbeperkt aanwezig is door de zon. Het probleem is daarmee fundamenteel oplosbaar.

Ik ben al heel lang een voorstander van het winnen van zonne-energie in woestijnen. Wat krijg ik voor antwoord uit Den Haag? ‘Dat is geen Nederlands belang.’ Verbijsterend! Toen Shell olie ging winnen in het Midden-Oosten, was dat dan ook geen Nederlands belang? Wat is dat voor denken?

In uw boek ‘Hoed u voor mensen die iets zeker weten’ schrijft u dat we geen technisch, fysisch of financieel-economisch probleem hebben, maar dat het om een politiek probleem gaat.

Politiek hanteer ik daarbij als een weids begrip, niet alleen ons democratisch systeem maar ook hoe wij als mensen handelen. We hebben dit probleem omdat we nog chimpansees zijn. 99% van ons DNA is zoals dat van de chimp. Dat DNA voorziet in van alles, in het overleven hier en nu, maar níet in de zorg voor de lange termijn. Voor de chimp is dat begrijpelijk, maar wij mensen zouden onze hersenen moeten gebruiken.

Ik kan wel mooie vrome verhalen vertellen, maar als mijn kind nú in gevaar is, dan ben ik die verhalen meteen vergeten. Dan heb ik nog maar één ding te doen en dat is voor mijn kind zorgen. Dat is hier en nu. En dat maakt het zo moeilijk. Het zit niet in onze aard om voor de lange termijn te zorgen.

Het probleem is alleen oplosbaar als we onze hersens gebruiken. Ontdaan van alle religie, politiek en gevoelens. Gewoon bedenken wat er moet gebeuren.

Heeft onze regering ook niet de taak om de burger te beschermen, en dus ook toekomstige generaties?

Natuurlijk, en men moet leiderschap durven tonen. De taak van de politicus is om voorop te lopen. Maar politiek leiderschap is heel dun gezaaid tegenwoordig.

Ook de wetenschap kan worden aangesproken. Wetenschappers horen beter te weten. Wetenschappers hebben altijd onderzocht hoe de wereld eruitziet. Nu hebben ze voor het eerst een nieuwe taak en moeten ze waarschuwen: ‘Als het zo doorgaat, dan weten wij dat het niet goed gaat.’ Ze zouden meer de barricaden op moeten. Maar ze schrijven in Nature artikelen en dan komen er tegenargumenten en dan wordt er lekker over twijfels gestoeid zoals het hoort onder wetenschappers. Ondertussen vergeten ze dat ze staatsburgers zijn met niet alleen een wetenschappelijke, maar ook een maatschappelijke taak.

Waarom waarschuwen wetenschappers zo weinig? Waarom schrijven ze geen ingezonden stukken? Ik heb voor dit boek heel lang moeten nadenken over wie ik bijvoorbeeld van het KNMI zou kunnen interviewen. Het zijn niet bepaald bekende Nederlanders.

Ik denk in de eerste plaats omdat de aard van de wetenschapper is om te twijfelen. Dat heeft ze ook ver gebracht. Ze denken ‘it’s not my department, daar zijn we niet voor.’ Maar dat is onjuist.

Ik snap dat het moeilijk is. De media spelen natuurlijk ook een heel slechte rol. Want als 1.000 wetenschappers van het IPCC zeggen het is A en er is één meneer Kronenberg die zegt het is B, dan krijgt hij evenveel ruimte in de krant. De media functioneren op basis van commercie. Ik wil niet zeggen dat kranten onwaarheid schrijven om hun lezers te behagen, maar in de keuze van de onderwerpen en de aandacht per onderwerp speelt het natuurlijk een belangrijke rol. Ze spelen in op emoties en maken het sexy. Vrijheid van meningsuiting is een groot goed, maar het vraagt ook om verantwoordelijkheid. Het voortbestaan van een aarde waarop het goed toeven is, is in het geding.

Steeds weer blijkt dat de economie te veel leidend is. Moeten we het meer hebben over wat we écht belangrijk vinden in het leven?

Alles wijkt voor de economische belangen. Alles. De wereld wordt constant geregeerd door de economie. Maar als je iemand vraagt aan het eind van zijn leven waar hij tevreden over is, dan noemt niemand een Rolls Royce. Dan noemen we goede relaties, een goede band met je kinderen en vrienden. Het gaat om diepere waarden.

U beschreef de rol van de economie, die te overheersend is, en de gevolgen daarvan voor klimaatverandering en het verlies aan biodiversiteit. Als we zo doorgaan, hoe ziet het jaar 2050 er dan uit?

Het zou kunnen dat er tussen nu en 2050 nog geen ernstige rampen gebeuren. Wel wat meer stormen en overstromingen, maar nog niet echt ernstig. Dan zouden er in 2050 ongeveer negen miljard mensen zijn. Dan zouden we al heel veel moeite hebben om die mensen te voeden. Dan zou het aantal mensen dat van honger omkomt elk jaar eerder zijn toe- dan afgenomen, ondanks de plannen van de VN. Dan zal het erg zichtbaar worden wat er allemaal verkeerd is. Ik denk dat tegen die tijd de paniek aardig zal toeslaan.

Een paar graden extra temperatuurstijging doet zó veel. Als er om het jaar een zomer is als die in 2003, waarin er zo veel extra doden onder ouden van dagen vallen ten gevolge van de hittegolf, dan breekt er paniek uit.

Je kunt ook allerlei bevolkingsgroepen op drift krijgen. Die gaan naar waar te eten is. Als een groot deel van Afrika aan het verwoestijnen is, dan gaan mensen op zoek. De armen zullen dit als eerste voelen. De rijken kunnen zich nog een tijdje redden.

Als onze kinderen in 2050 terugkijken naar ons handelen nu, wat vinden ze daar dan van?

Voor onze kinderen zorgen op de lange termijn, dat zit er niet in. Dat gaan onze kinderen ons enorm verwijten. Als mensen een kind krijgen dan hebben ze voor dat kind alles over. Moesten ze hun huis verkopen voor hun kind, dan zouden ze dat doen. Maar wat de lange termijn betreft… wat ze het beste kunnen doen, dat doen ze niet. Zo zitten we in elkaar. We zijn zo hier en nu als de chimpansee. Het zit zó diep. Hebben, hebben, hebben, nu!

Hoe kunnen de ontwikkelingen voor onze kinderen dan ten goede worden gekeerd?

Lastig is dat veranderingen mondiaal moeten worden doorgevoerd. Tijdens de klimaatconferentie in Kopenhagen in 2009 hadden we een enorme kans. Daar waren de grote regeringsleiders en de CEO’s van multinationals als Shell en Esso. Het teleurstellende resultaat was de uitspraak dat in 2050 de CO2-uitstoot maar de helft mag zijn van die van 1990. Dat is natuurlijk een volstrekt lege dop. Over veertig jaar, zonder ook maar over één onderwerp te zeggen hoe. Dat levert niets op.

Als Obama nou eens zijn collega’s van India, China, Brazilië en de EU had bijeengeroepen om samen met die CEO’s in gesprek te gaan. Ze hadden als regeringsleiders samen kunnen zeggen: ‘Onze bevolking wil dat we duurzamer gaan handelen. Wij politieke leiders hebben besloten om dat als volgt te gaan doen. Wij gaan van u dwingend vragen (en als u het niet doet gaan we het u opleggen): investeer volgend jaar 5% in duurzaamheid. Over drie jaar is dat 15% en zo verder oplopend. En in 2050 moeten al uw investeringen duurzaam zijn. Wij zorgen voor een eerlijk, gelijk speelveld. En als u het niet doet, dan komt de olie van uw bedrijf onze landen niet meer in.’

Die macht hebben ze. Dat programma zou helemaal geen schade hebben opgeleverd. Ik denk dat die CEO’s dat geaccepteerd zouden hebben. Het maakt ze niet uit waar ze in investeren, als er maar wordt gezorgd voor een gelijk speelveld. Dan kunnen ze lekker concurrerend naar duurzaamheid gaan. Het is toch eigenlijk zo makkelijk op te lossen.

Zou Obama dat voor elkaar gekregen hebben?

Nee, anders was het wel gebeurd. Als de wereld in brand stond, dan zouden ze meteen politiek leiderschap hebben getoond. Maar nu... het is niet tot ze doorgedrongen. Ik wil er maar mee aangeven: er zijn best oplossingen.

Ik speel de laatste tijd met de gedachte van een nieuw initiatief. Als wetenschappers er eens van doordrongen zouden zijn dat ze een maatschappelijke plicht hebben. Als we eens zouden kunnen bereiken dat over de hele wereld alle wetenschappelijke verenigingen, de geologen, de klimatologen, de biologen en de natuurkundigen, dat alle natuurwetenschappers op dezelfde dag een congres zouden houden. En dat daar overal dezelfde wezenlijke vragen besproken zouden worden: ‘Hoe waar is het dat dit en dat staat te gebeuren?’ En stel dat al die wetenschappelijke verenigingen tot de conclusie kwamen: die kans is groter dan 50%.

Ik acht het denkbaar dat ze allemaal tot die conclusie komen en dat ze allemaal een resolutie zouden aannemen: ‘Wij zullen niet rusten voordat we onze regeringsleiders ervan hebben doordrongen dat ze in die richting beleid moeten maken.’

Speelt de veranderde verbinding tussen wetenschap en maatschappij daarbij een rol?

Wetenschap was vroeger leidend. Wat de wetenschap zei was in principe waar, maar dat is niet meer zo. Fact free politics is in Amerika al heel sterk. ‘Ja, we doen aan wetenschap, maar ik heb gevoelens en die zijn net zo veel waard.’

Hier wind ik me ook over op: het KNMI trekt zich iets aan van de feiten zoals gerapporteerd door het IPCC, en dus mag je het dan niet meer subsidiëren, dan moet het maar weg. Omdat de feiten niet passen bij de huidige partijfilosofie. Zoals een VVD-kamerlid zei: ‘Wetenschap kan alleen maar goed gedaan worden door het bedrijfsleven.’

Echt waar! Daar rijzen de haren je toch van te berge. De actuele partijfilosofie wordt dan boven de feiten verheven. We zien niet meer dat er nog zoiets is als een waarheid waar je niet omheen kunt!

Burgers beginnen steeds meer in te zien dat dat wringt, dat het zo niet goed gaat. Ik kan me zo voorstellen dat als je in 1935 in Duitsland leefde, je dacht: Wat gebeurt hier? Ik moet me hiertegen verzetten. Maar je kúnt je er niet tegen verzetten. En ik kan me heel goed de wanhoop indenken van de mensen die dat zagen. Sommigen konden emigreren naar Amerika. Maar wij kunnen niet weglopen van de problemen. Wij zitten allemaal op diezelfde aarde. Dat gevoel dat het wringt, zou positief benaderd moeten worden door te zeggen: daar gaan we gezamenlijk iets aan doen.

Afbeelding 7.1 Zonne-energie-installatie bij Kramer Junction, California (Wikimedia, foto Alan Radecki Akradecki).

Wat zijn de mogelijkheden om het gezamenlijk anders te doen? Wat doet u zelf?

Het zijn de eenvoudige dingen die iedereen in zijn dagelijks leven kan doen: meer fietsen, spaarlampen gebruiken en geen verwarming aan voor het open raam. Maar nog belangrijker: politici aansporen. Aangeven dat het niet erg is als we eens een tijdje achteruit gaan, een procentje minder met de welvaart, als de toekomst maar goed is.

Ik doe zelf ook wat een mens zo kan doen. We hebben twintigduizend euro betaald om het huis beter te isoleren, de ruiten te verbeteren, metaal te vervangen door hout, we doen wat om minder energie te verbruiken, ik rijd een Prius, ik word ontzettend boos als iemand in de winter hier de verwarming in de serre aan wil zetten. Ik vind dat klimaatcriminologie. Ik draai lichten uit en spaarlampen in. Ik draag mijn ideeën zoveel mogelijk uit met het schrijven van boeken en het geven van lezingen.

Als we 100% chimps waren, dan was het onoplosbaar. Maar we hebben nog iets meer: hersenen waarmee we een iPhone kunnen maken, wat iets ongelofelijks is. Die grijze massa moet het gaan winnen van de chimp in ons.

Wat inspireert u daarbij?

Ik hou van het leven! En ik vind het leven ont-zag-gelijk interessant. Inspirerend. Je hoeft je geen seconde te vervelen in het leven. Er is zó veel. Het is zó rijk. Het is zó mooi. Het is zó breed als je naar de natuur kijkt. Je ziet heel mooie dingen.

Je ziet mensen zulke onaards mooie kunst maken. Dan snap je niet dat deze kannibalen dit ook kunnen. De mens die zó slecht kan zijn, zoals in oorlogen, en diezelfde mens kan ook de Mattheüs Passion componeren en aartsmooi uitvoeren! Een fascinerend wezen, de mens.

In uw zo succesvolle jeugdboek ‘Koning van Katoren’ staat de aanpak van maatschappelijke problemen centraal. In de steden van Katoren heeft de slechte kant van de mens problemen veroorzaakt. De held Stach, de personificatie van de goede kant van de mens, neemt het voortouw en vindt inventieve oplossingen voor die schijnbaar onoplosbare problemen. inds het boek in 1971 uitkwam is de maatschappij veel veranderd. Zou u nog zo’n boek willen schrijven over de huidige problematiek?

Ik zou dat graag doen. Koning van Katoren gaat bijvoorbeeld over bewapening in Wapenfelt en over het niet naar elkaar luisteren in Decibel. Toen ik in 2003 de Eerste Kamer verliet, besloot ik om mijn visie te beschrijven in een nieuw jeugdboek. Toen ik een tijdje bezig was, realiseerde ik me dat ik mij weer in het land Katoren bevond. En wat zag ik? Dat in de huidige tijd alle problemen over geld gaan. Dat heb ik geschreven in Zoektocht in Katoren. Dat is minder gevarieerd. Het is een enorme verarming, als alles over geld gaat.

In de jaren zeventig ging men naar het Malieveld om te demonstreren voor abortusklinieken, tegen de neutronenbom en tegen anti-apartheid in Afrika. Als er nu mensen naar het Malieveld gaan, gaat het allemaal over geld. Over studiefinanciering of wie de kinderopvang betaalt. Het is zó’n verarming! Dat is veroorzaakt door de stijging van de welvaart, en de solidariteit neemt alleen maar af.

In de periode 1927-2050 zal de wereldbevolking zijn gegroeid van twee naar negen miljard. Onze kinderen zullen bij die negen miljard horen. In die korte periode van honderdvijfentwintig jaar moeten wij bereiken dat de aarde die negen miljard mensen meer aan kan. Wíj leven in die korte, unieke periode. Wíj moeten er nu voor zorgen dat de aarde in 2050 nog altijd leefbaar is.

Er is geen fundamentele reden waarom dat niet zou kunnen. De rijkdommen van de aarde zijn hernieuwbaar. Het enige wat moet worden toegevoegd is energie, en die wordt meer dan voldoende geleverd door de zon. Er zal echt iets moeten gebeuren. Anders wordt het doffe ellende voor degenen die ons het dierbaarst zijn, namelijk onze kinderen.

8 Ed Nijpels: In praktijk brengen en uitstralen wat je belangrijk vindt

Foto Paul Ridderhof

Binnen de VVD wordt het milieudebat nauwelijks gevoerd. De huidige koers is kortzichtig. Men beseft niet wat onze ideologische basis is: vrijheid, maar niet ten koste van een ander.

Ed Nijpels (1950) is voorzitter van NLingenieurs, de brancheorganisatie van de Nederlandse advies- en ingenieursbureaus. Hij studeerde Rechten in Utrecht. Hij was lijsttrekker van de VVD in 1982 en 1986 en in die periode fractievoorzitter. Als minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke ordening en Milieu in het kabinet Lubbers-II (1986-’89) organiseerde hij de eerste mondiale klimaattop in Noordwijk. Hij was Goodwill-ambassadeur voor het klimaatbeleid van de VN, voorzitter van het Wereld Natuur Fonds, burgemeester van Breda en Commissaris van de Koningin in Friesland. Ed Nijpels had en heeft veel nevenfuncties zoals bestuursvoorzitter van het ABP, voorzitter van het Ronald McDonald Kinderfonds en voorzitter van Milieu Centraal.

Hoe komt het dat er binnen de actieve landelijke politiek vrijwel geen VVD-er te vinden is die een sterke milieuvisie kan neerzetten?

Binnen de VVD wordt het milieudebat nauwelijks gevoerd. Daar heerst de rust van het kerkhof. Er is wel een club binnen de VVD, ‘Groen Liberaal’, die steeds probeert vraagstukken te agenderen. Voor een deel lukt dat ook. Maar het is niet zo dat er binnen de VVD een grote groep mensen is die zich actief bezighoudt met milieubeleid. Dat gebeurt meer door VVD-wethouders en -gedeputeerden, raads- en statenleden en die begrijpen de problematiek over het algemeen ook wel.

De VVD doet veel te weinig mee in het debat over natuur- en milieubeleid. Men ziet het vooral als een hinderpaal. Wat dat betreft was de komst van het VVD-PvdA-kabinet een zegen, want daardoor wordt ook de VVD via de coalitiepartner gedwongen om hier meer over na te denken en er politiek mee bezig te zijn.

Hoe is het mogelijk dat de grootste politieke partij dit links laat liggen?

Ik heb er ook geen echte verklaring voor. Het is gewoon een feit, net zoals het een feit is dat de drie milieuministers die de VVD heeft geleverd, Ginjaar, Winsemius en ikzelf, meer last dan plezier hadden van hun eigen partij.

Wat vindt u van de strategie van premier Rutte om het groene gedachtegoed niet te omarmen? Eerder schreef hij wel een pamflet ‘Groen Rechts’.

Het was goed dat hij dat pamflet heeft opgesteld, met een richting voor een liberaal milieu- en energiebeleid. Maar door de coalitie met de PVV is dat gedachtegoed achter de horizon verdwenen.

Ik vind dat je als VVD het milieu- en natuurbeleid niet door links of door de christendemocratie moet laten kapen. Daarmee wek je de indruk dat milieu een bijzaak is, waarvoor je al dan niet kunt kiezen: we doen het wel een beetje of we doen het niet een beetje. Maar milieu vormt een integraal onderdeel van de kwaliteit van het bestaan.

Het zou prima passen als de VVD een vooruitstrevend natuur- en milieubeleid zou voeren. Sterker nog, het merkwaardige feit doet zich voor dat de multinationals op het gebied van duurzaamheid tegenwoordig vooruitstrevender zijn dan de overheid. Kennelijk is er bij een deel van de VVD het beeld ontstaan dat milieu en bedrijfsleven vijanden van elkaar zijn. Dat is een waandenkbeeld. Als ik Rutte was, had ik duurzaamheid dus omarmd en had ik dat ook uitgedragen.

De grondlegger van het liberalisme, de Engelse filosoof John Locke (1632-1704), heeft gezegd: ‘Elk individu moet maximale vrijheid hebben, maar met de randvoorwaarde dat er voldoende en van dezelfde kwaliteit moet overblijven voor anderen.’ Is de neoliberale beweging uit de bocht gevlogen?

Deze tekst van Locke is eigenlijk Brundtland avant la lettre. De Brundtland-commissie van de VN heeft dat geprobeerd te verhelderen in het woord sustainability, duurzaamheid (Brundtland, 1987). In die periode was ik minister van milieu. We hebben dat begrip toen als een leidend beginsel in het eerste Nationaal Milieubeleidsplan geïntroduceerd. Daarmee waren we het eerste land dat het Brundtland-rapport onmiddellijk praktiseerde en in het milieubeleid tot uiting bracht. De VVD heeft toen de blunder begaan om het kabinet ten val te brengen vanwege het reiskostenforfait. Het was helaas het eerste kabinet dat viel over het milieubeleid. De VVD verloor de daaropvolgende verkiezingen.

Vindt u de huidige koers van de VVD nog wel echt liberaal?

Economische uitgangspunten passen heel goed in het milieubeleid. Liberale economische principes sluiten perfect aan op hoe milieubeleid gevoerd dient te worden. Neem bijvoorbeeld het beginsel ‘de vervuiler betaalt’. Wat is een beter liberaal beleid dan de rekening neerleggen bij degene die het probleem veroorzaakt?

Zelfs na dertig tot veertig jaar is het beginsel ‘de vervuiler betaalt’ nog steeds op alle fronten van het milieubeleid toepasbaar. Als je namelijk de rekening niet op de juiste plaats neerlegt, dan betaalt de vervuiler niet. In plaats daarvan betaalt de belastingbetaler of de volgende generatie of een ander land, of je betaalt het via een drastische achteruitgang van de gezondheid. Kortom, ik zou zeggen tegen de liberalen: tel je zegeningen, met dit beginsel in je ransel kun je heel goed milieubeleid uitvoeren.

Vindt u de huidige koers van de liberalen kortzichtig?

Ja. Men heeft er te weinig over nagedacht en men beseft niet wat onze ideologische basis is – vrijheid, maar niet ten koste van een ander. Het is de taak van de overheid om vast te stellen welke kwaliteit we in de samenleving willen. Om het simpel uit te drukken, hoeveel schade aan de gezondheid van mensen en aan de natuur willen we accepteren? Op basis van die gewenste kwaliteit stel je de normen vast die daarbij horen en bepaal je hoe lang bedrijfsleven, burgers en maatschappelijke organisaties erover mogen doen om die normen te halen. En ten slotte stel je de sancties vast die van kracht worden als de normen niet worden gehaald. En dat allemaal op basis van het beginsel ‘de vervuiler betaalt’. Het wetenschappelijk bureau van de VVD, de professor Teldersstichting, heeft wel meegedaan aan het maatschappelijk debat en heeft rapporten gepubliceerd over een liberaal milieubeleid. De fractie heeft daar te weinig mee gedaan.

Tot eind jaren tachtig was de ontwikkelde wereld verdeeld in een communistisch en een kapitalistisch kamp. Toen de muur viel, verdween het communisme. Het leidde tot een soort jubelstemming over het vrijemarktdenken en het kapitalisme. Heeft het vallen van de muur ertoe geleid dat het neoliberalisme te ver is doorgeschoten met privatisering, materialisme en individualisme?

Systemen die de vrije kracht van de mens niet erkennen, zijn uiteindelijk allemaal gesneuveld. Los van de precieze oorzaken waarom de muur is gevallen, vind ik dat de vrijemarkteconomie uiteindelijk het beste voor de mensheid is. Dat die de mensen meer geluk, welvaart en welzijn brengt dan welk ander ideologisch systeem ook.

Stel dat het neoliberalisme op deze manier doorgaat. Zou dat tot de ondergang van de beschaving kunnen leiden?

Dat gaat zo niet door, want de wal keert het schip. Kijk naar multinationals als DSM en Unilever, die lopen voorop, ver voorop.

Welk scenario acht u het meest waarschijnlijk rond klimaatverandering?

De geschiedenis van het milieubeleid leert dat forse doorbraken vooral tot stand komen door grote incidenten. In mijn eigen tijd als milieuminister kon ik door die incidenten opeens maatregelen doorvoeren die scherper waren dan ooit. Dat was bij incidenten met doden of met gevaar voor de volksgezondheid. Toen er dioxine in de kaas werd aangetroffen, bleek dat dit veroorzaakt werd doordat koeien graasden in de buurt van verbrandingsinstallaties. In een paar weken tijd heb ik toen voor verbrandingsinstallaties de strengste normen van Europa kunnen afkondigen. En er was niemand die durfde te protesteren.

Het probleem met het klimaat is dat het een heel traag proces is. Daarom is het nodig om maatregelen te treffen voordat zich calamiteiten voordoen.

Ja, dat is een bekende discussie. Voor het klimaatprobleem is het noodzakelijk om het voorzorgsbeginsel toe te passen: preventieve maatregelen nemen om te voorkomen dat zich problemen gaan voordoen, problemen die nu nog niet echt zichtbaar of voelbaar zijn. Maar dat is aan mensen heel slecht uit te leggen. Dat lukt wel concreet als het gaat over het plaatsen van een 30-kilometerbord voor je kinderen in een woonwijk. Zeker als een kleuter is doodgereden, snapt iedereen dat je dat uit voorzorg doet.

In de belevingswereld van mensen liggen voor het klimaat oorzaak en gevolg veel verder uit elkaar. Daarom is het belangrijk om elke keer als je in staat bent om een relatie te leggen tussen die oplopende temperatuur en calamiteiten als extreme stormen, tsunami’s en de overlast voor mensen, die relatie ook te benoemen. Het is belangrijk dat wetenschappelijke instituten dergelijke gebeurtenissen voor de burger gaan duiden, zodat mensen erover na gaan denken.

Daarnaast is het een probleem dat de oorzaak van de opwarming – de uitstoot van CO2 en andere broeikasgassen – zo sterk verbonden is met de economie. Daardoor roepen maatregelen die daartegen worden getroffen, steeds weerstand op, zeker als die maatregelen geld kosten. Het probleem zit echt in de haarvaten van maatschappij en economie.

Denkt u dat we het op tijd gaan redden?

Nou, nee. Zoals het nu loopt, gaan we het natuurlijk niet redden. Als de opwarming van de aarde doorgaat, is dat een ramp voor een groot deel van de wereld. Landbouwgrond verdwijnt, gewassen verdwijnen, klimaatzones schuiven op, de Sahara breidt zich uit en bossen verdwijnen. Het gaat van kwaad tot erger.

Ik denk dat uiteindelijk de ontwikkeling van duurzame energie de redding gaat betekenen en daar ben ik onverbeterlijk optimistisch over. Ik ben ervan overtuigd dat op het gebied van duurzame energie de wereld geweldig gaat veranderen. De technische principes zijn helder, het is vooral een kwestie van tijd. Het overgrote deel van de milieuproblemen is uiteindelijk door de techniek oplosbaar. Als je er maar geld voor wilt betalen en als je het maar aan de mensen oplegt als dat nodig is.

Als er pas iets gaat veranderen als er echt een grote calamiteit heeft plaatsgevonden, blijven we dan nog binnen de redelijk veilig geachte grens van twee graden temperatuurstijging?

Nee. Ik ben geen wetenschapper, maar die twee graden gaan we niet halen, zeker niet nu het grootste deel van de wereld is afgehaakt: de VS, China, India en Canada. Ik heb geen flauw benul waar we uit gaan komen.

Komen de ontwikkelingen rond duurzame energie dan niet te laat?

Na het uitkomen van het rapport-Veerman (Deltacommissie, 2008) over de consequenties van klimaatverandering was er aanvankelijk groot enthousiasme. Het gaf namelijk duidelijkheid over de urgentie en over de te nemen maatregelen. Maar vervolgens doet de politiek zijn uiterste best om de gevolgtrekkingen te bagatelliseren. We gaan helaas nog veel klimaatellende meemaken.

Gaan we niet veel te laat wakker worden? Wetenschappers zeggen dat als er een meter zeespiegelstijging is, het proces niet meer te beheersen is en gewoon verder gaat. U hebt er al in 1986 als fractievoorzitter voor gezorgd dat klimaatverandering in het regeerakkoord kwam. Als minister van milieu hebt u samen met Pieter Winsemius en Pier Vellinga de eerste mondiale klimaattop georganiseerd in Noordwijk. Dat waren uiterst belangrijke stappen. We zijn nu meer dan vijfentwintig jaar verder. De problematiek is alleen maar urgenter geworden. Toch speelt klimaatverandering bij verkiezingen geen enkele rol meer. De politiek heeft het er gewoon niet meer over.

Dat geldt voor alle onderwerpen in de politiek. Die hebben elk hun eigen levenscyclus. Ze zijn een aantal jaren hot en zakken dan weg. Het is belangrijk om zo’n hoogtepunt te benutten, om het benodigde beleid vast te leggen.

Dan het thema biodiversiteit. Waarom zouden we ons daar druk over moeten maken?

Verlies aan biodiversiteit betekent verschraling van de samenleving. Het afnemen van het aantal soorten is een signaal dat je niet het principe van duurzame ontwikkeling toepast. De generaties die na ons komen, krijgen dus niet dezelfde kansen. Als je niet ingrijpt, houd je heel weinig over. Het stelselmatig vernietigen of laten verdwijnen van dier- en plantensoorten kan nooit de bedoeling zijn van ons bestaan op aarde.

Ziet u het uiteindelijk ook als een bedreiging?

Natuurlijk. Als de biodiversiteit fundamenteel wordt aangetast, komt het ecosysteem in gevaar. Dat betekent dat je uiteindelijk de levenscondities van de mens aantast. Biodiversiteit is geen doel op zich, het is een middel om het ecosysteem en daarmee de leefomgeving van de mens overeind te houden.

Ook na uw actieve politieke carrière hebt u zich ingezet voor duurzaamheid en milieu-initiatieven. U was onder meer voorzitter van het Wereld Natuur Fonds. Wat drijft u hiertoe?

Als je eenmaal de duurzame-ontwikkelingtic hebt meegekregen, dan raak je die nooit meer kwijt. Je ziet dan de maatschappelijke processen, je ziet de economische processen en je ziet hoe dingen soms naar de klote gaan. En ik zie ook het onbenul van mensen, ook van de politiek, soms ook van mijn eigen partij. Mensen die dingen niet zien of niet durven te benoemen of – erger nog – dingen ontkennen.

Waar ik mij aan erger, is het gemak waarmee mensen met het milieu omgaan, zonder zich te realiseren dat hun handelen heel schadelijke gevolgen kan hebben voor alle mensen. Neem het verhogen van de maximumsnelheid naar 130 kilometer per uur. Er is door de wetenschap uitgerekend voor hoeveel mensen dat door de toename van het fijnstof leidt tot verkorting van hun leven. Dan is het toch merkwaardig dat je anderzijds ziet dat Nederland zich massaal druk kan maken om een aangespoelde potvis.

Wat vindt u zelf van het verhogen van de maximumsnelheid naar 130 kilometer per uur?

Het is natuurlijk absurd dat je de maximumsnelheid gaat verhogen omdat dat ‘beter past bij de belevingswereld van de mensen’, zo werd in het kamerdebat gesteld. Terwijl je weet dat het leidt tot een toename van brandstofverbruik, CO2-uitstoot, fijnstof en het aantal verkeersdoden en -gewonden. Bovendien leidt het tot een buitengewoon onrustig verkeersbeeld. Als de belevingswereld van de burger het uitgangspunt is voor wetgeving, dan ken ik er nog wel een paar. Belasting betalen hoort ook niet bij die beleving. Ik daag Kamerleden die hiervoor zijn uit om dat eens uit te gaan leggen aan een vader of moeder van een kind van drie jaar dat is overreden en te zeggen: ‘Ja helaas, die dode, dat paste beter bij de belevingswereld van de rest van de mensen.’

We zijn onvoldoende bereid om limieten te stellen aan het grootschalig achteruitgaan van de leefkwaliteit en de levenskansen van de mens.

Afbeelding 8.1 Minister van Verkeer Melanie Schultz van Haegen onthult het 130 kilometerbord bij de grensovergang Zandvliet aan de A4 (Foto ANP).

Hoe kijkt u naar de toekomst?

Positief. Ik ben ervan overtuigd dat we in staat zijn om de grootste milieuproblemen op te lossen en die oplossingen liggen ook binnen handbereik.

Ook op het gebied van het klimaat?

Op energieterrein is de zon in ieder geval een fantastische bron voor duurzame energie. Los daarvan zijn sommige andere milieuproblemen door techniek op te lossen, als we maar bereid zijn om ervoor te betalen.

Enerzijds bent u heel optimistisch. Anderzijds verwacht u dat we niet onder de twee graden temperatuurstijging blijven, wat nogal wat betekent. Hoe zijn die twee met elkaar te rijmen?

Dat zijn twee verschillende dingen. Met de huidige snelheid halen we een aantal dingen niet, maar ik ben ervan overtuigd dat uiteindelijk alle problemen zijn op te lossen. Het is alleen de vraag of we dan nog op tijd zijn en wat we in de tussentijd accepteren aan gevolgen.

Meer dan twee graden stijging betekent dat al het ijs kan gaan smelten. Als zichzelf versterkende processen optreden, kan de zeespiegel tientallen meters gaan stijgen.

Ongetwijfeld gaan er een aantal dingen door ja, maar die stijging voltrekt zich over een lange periode, dat is niet over 50 jaar. En voor die tijd worden er maatregelen genomen.

Maar tientallen meters is wel veel.

Dat gaat niet gebeuren. Wat dat betreft ben ik een onverbeterlijke optimist.

Wat kan de burger leren van deze onverbeterlijke optimist?

Ik ben geen leraar, maar als je de wereld wilt veranderen, moet je aan de slag gaan in de politiek of in maatschappelijke organisaties.

Dus practice what you preach.

Ja, voor de burger. Verder blijft op milieuterrein gelden dat we een sterke overheid nodig hebben. Het mag een kleine overheid zijn, maar het is belangrijk dat ze sterk is. Een overheid die regels stelt. Voor het milieu zijn strenge en rechtvaardige regels nodig door een krachtige overheid.

En dan, zegt u, is er technisch veel haalbaar.

Op termijn, ja. Vanmiddag las ik in een technisch tijdschrift dat een bedrijf een plantaardige vezel had gemaakt waarin ze zonnecellen hebben weten te verwerken. Straks levert een draadje aan je overhemd al energie op.

9 Ruud Lubbers: Compassie door luisteren naar de natuur

De urgentie is enorm toegenomen, maar de oplossing zal veel tijd vergen. Er is een prachtige kans om het probleem van klimaat en biodiversiteit samen aan te pakken met de economische recessie: duurzame, groene groei. Duurzaamheid is geen luxe, maar de enige mogelijkheid.

Ruud Lubbers (1939) is econoom, voormalig ondernemer, ex-diplomaat en oud-politicus voor het CDA. Hij leidde drie kabinetten in de periode 1982-1994 en was de langstzittende Nederlandse minister-president. Als premier was hij nauw betrokken bij het opstellen van het eerste Nationaal Milieubeleidsplan. Na zijn politieke loopbaan werd hij Hoge Commissaris voor de Vluchtelingen van de Verenigde Naties (UNHCR). Daarna richtte hij zich steeds meer op het thema duurzaamheid en was hij kwartiermaker van het Rotterdam Climate Initiative. Internationaal was hij onder meer vicevoorzitter van de Independent World Commission on the Oceans. Hij speelde een leidende rol bij het tot stand brengen van het Handvest van de Aarde (Earth Charter Initiative, www.earthcharter.nl), dat de laatste jaren een rode draad in zijn leven is. Met zijn vrouw bewoont hij een appartement aan de Maas in Rotterdam, de stad waar zijn familie al generaties lang woont.

Stel dat u nog eens een gesprek zou kunnen hebben met uw overleden grootvader. De stad Rotterdam zal een belangrijk deel van zijn wereld zijn geweest. Van mondiale problemen als klimaatverandering of biodiversiteitsverlies was in zijn tijd nog geen sprake. Hoe zou u die thema’s voor hem beschrijven?

Mijn grootvader overleed kort na de Tweede Wereldoorlog. Sindsdien is er een enorme welvaartsontwikkeling geweest. Gaandeweg de tweede helft van de twintigste eeuw zijn de mensen zich ervan bewust geworden, dat die welvaartsgroei tot problemen zou kunnen leiden op het gebied van leefklimaat en natuurbehoud.

In de jaren vijftig was het ontzettend smerig in Rotterdam. We hadden smogalarms. In de Maas kon je niet meer zwemmen. Luchtverontreiniging veroorzaakte zure regens. We zijn begonnen met inspanningen om dat te verbeteren. In 1972 kreeg dit een enorme impuls door het rapport Limits to growth van de Club van Rome. Tegen het eind van de twintigste eeuw werden de problemen nog groter. Economische ontwikkeling en bevolkingstoename leidden via het broeikaseffect tot de opwarming van de aarde. Daarnaast gingen verschillende planten- en diersoorten verloren. In 1987 kwam de VN met het Brundtland-rapport Our Common Future. In 1992 is in Rio de Janeiro, tijdens de wereldtop over milieu en ontwikkeling, de gedachte achter het Handvest van de Aarde geboren. Dat was gereed in 2000. Intussen zijn de zorgen niet echt afgenomen.

Tegelijkertijd zou ik mijn grootvader ook het goede nieuws kunnen vertellen: er is een enorme drive gekomen in burgerbewegingen en in het bedrijfsleven, meer dan in de politiek, om deze problemen serieus te nemen en om actie te ondernemen.

Hoe komt het dat de positieve ontwikkeling die we in het bedrijfsleven zien, niet bij de politiek aanwezig is? Weerhoudt onze bestuurlijke structuur de politiek ervan om te zorgen voor toekomstige generaties?

We hebben een tijd geleefd met de gedachte dat de politiek er is om op te komen voor het gemeenschappelijk belang. Dat hangt samen met de prachtige opkomst van de democratie, wat mogelijk was door het verlichtingsdenken. In de democratie zitten echter zwakke punten. De democratie – dat is in feite de representatieve democratie waar verkiezingen vertaald worden in politieke macht – is op zich natuurlijk prima; maar daarnaast is er bij het nastreven van het publieke belang ook een rol voor godsdienst, voor spiritualiteit en voor het besef dat alle volkeren en de natuur met elkaar verbonden zijn. Dat zien we nu wereldwijd. Dat leidt ertoe dat burgerbewegingen acties ondernemen en dat ook bedrijven inzien dat het in de politiek zo niet gaat lukken. Die nemen zelf hun verantwoordelijkheid. Bedrijven ervaren daarbij dat hun medewerkers veel beter gemotiveerd worden. Ze voelen zich meer verbonden: ‘Nu is mijn bedrijf weer de moeite waard.’ Dat proces is begonnen, dat is nu aan de gang.

U reikte eerder de Theologie Oeuvreprijs uit aan de theoloog Huub Oosterhuis. Die stelt dat God is vervangen door hebzucht. Ziet u dat als de bron van het ontstaan van de milieuproblemen?

Ik ben het met Huub Oosterhuis eens dat het echte probleem de hebzucht is. Het is heel belangrijk dat Oosterhuis dat zegt, maar ik stel daar tegenover: er zijn ook hoopgevende tekenen.

Ik behoor tot een grote groep mensen die meent dat het goddelijke opgesloten ligt in de natuur en daar deel van uitmaakt. Er is een alomvattend ontzag voor de natuur gekomen, dat vergelijkbaar is met het ontzag voor God. We hebben een gemeenschappelijke bestemming en die is om met elkaar in harmonie te leven. Dat moeten we doen door de vreugdevolle viering van het leven en dat is op zichzelf een spirituele, godsdienstige notie. We zitten midden in die uitdaging.

Hoe urgent is het om die uitdaging aan te gaan?

De urgentie is enorm toegenomen. Het rapport van de Club van Rome werd aanvankelijk nog vaak terzijde gelegd. Men zag het als een irreële veronderstelling dat alle volken dezelfde welvaart zouden kunnen bereiken als in het Westen. Het is nog maar een generatie geleden dat dat gedacht werd! Nu weet iedereen dat dat onzin is. China is al even welvarend als wij en waarom zou India dat ook niet gaan beleven? Dat schept dus een compleet andere situatie, juist door het succes van ontwikkeling.

Hoeveel tijd hebben we nog? Kunnen we nog een generatie wachten?

Het is heel dringend. Niet alleen door de opwarming van de aarde, maar vooral ook door de aantasting van de natuur, zoals koraalriffen. We moeten ons realiseren dat er geen snelle oplossing mogelijk is. Het is urgent dat de verandering begint, maar het proces zal heel lang duren. We kunnen het niet even in een paar jaar regelen en dan weer gewoon doorgaan. Er ligt echter een prachtige kans om het samen met het probleem van de economische recessie aan te pakken: het geheel is alleen te overwinnen door te kiezen voor groene groei. We gaan dus af van de hebzucht die de economie voortdrijft. Het wordt de groene groeibehoefte die de economie weer gaat vitaliseren. Duurzaamheid is geen luxe, het is de enige mogelijkheid.

U gaf eerder aan dat het om verantwoordelijkheid gaat en niet om winst. Dat is opvallend voor een econoom.

Zeker! Mits de huishouding in orde is, want ieder huishouden moet rondkomen. Ieder bedrijf moet een zekere marge hebben om te kunnen groeien, om te kunnen investeren. Winst is wel noodzakelijk, maar winst is niet het doel en daarmee ben ik terug bij Huub Oosterhuis en de hebzucht. Het neoliberalisme begint nu over zijn top te raken, we hebben die afschuwelijke ervaringen met de financiële crisis en het casinokapitalisme met die kortetermijnspeculaties. Maar ook als dat onder controle komt, blijft het een uitdaging voor mensen en bedrijven om op een verantwoordelijke manier te leven.

Hoe verantwoordelijk zijn we in de moderne samenleving? In de media is er vaak meer ruimte voor de afwijkende mening van een klimaatscepticus dan voor de kennis van hele groepen erkende wetenschappers die gezamenlijk consensus bereikt hebben.

Er is momenteel een enorme neertrekkende kracht voor de korte termijn. Iedereen moet scoren op de commerciële markt. Mediaprogramma’s werken met impulsen en hebben een drang naar hoge kijk- en luistercijfers. Dat is wat mensen nu drijft. Dat heeft ergens een mooie kant, maar die korte termijn is ook heel riskant.

Is dat een kenmerk van doorgeslagen neoliberalisme?

Ja, dat heeft binnen het neoliberalisme tot uitwassen geleid. Het kortetermijndenken is onderdeel van de electorale cyclus. Dat zie je niet alleen in de politiek, maar bijvoorbeeld ook in de media en in het bedrijfsleven, waar men alleen nog ging voor de kwartaalwinsten. Gelukkig is dat daar aan het veranderen. Het is interessant dat het bedrijfsleven een van de eerste delen van de samenleving is dat zich onttrekt aan het pure kortetermijndenken.

Naast die focus op korte termijn en materialisme zie je tegelijkertijd dat veel mensen meer aandacht geven aan waarden, reflectie, meditatie, tijd nemen voor jezelf en harmonie. Kijk naar Karen Armstrong met haar Charter of Compassion, een breed initiatief voor meer compassie in de samenleving. We gaan naar compassionate leadership.

Waar gaat die compassie toe leiden in 2050? Hoe ziet die wereld van uw kleinkinderen eruit?

Ik verwacht dat de ontwikkelingen rond ICT doorgaan en dat er steeds meer aandacht komt voor communicatie. We zijn met de hele wereld verbonden en ter compensatie zal er behoefte zijn aan rust. Die zal er ook zijn. De mens zal op zoek zijn naar nieuwe evenwichten. De ICT zal ergens over de top heen raken en dan zeggen mensen: ‘Zet dat apparaat eens uit.’

Rond biodiversiteit en klimaatverandering denk ik dat we naar het eind van deze eeuw moeten voordat we er echt helemaal doorheen zijn. Gesprekken zoals dit interview zullen in 2050 ook nog worden gehouden: hoe urgent is het, hoe erg is het?

In het Handvest van de Aarde wordt de CO2-arme economie genoemd, maar ook dat het belangrijk is om biodiversiteit en culturele diversiteit te respecteren. Wil je daar succes in hebben, dan is een andere houding noodzakelijk. Die is er een van verbondenheid tussen politiek, bedrijfsleven en maatschappij. In de politiek moeten we bijvoorbeeld weg van het switchen tussen links en rechts. Een ander bestuurlijk model met kamerbrede coalities kan daarbij helpen.

Er is nu een veranderingsproces gaande naar een andere cultuur, maar ondertussen gaat bijvoorbeeld de aantasting van koraalriffen gewoon door. Sommige dingen zijn niet meer terug te draaien. Waar komen we ergens uit? Zeggen we in 2100 dat we er goed doorheen zijn gekomen?

Nee, terwijl we leren om goed te leven in een nieuwe wereld, wordt het probleem eerst alleen nog maar groter. De beschaving van de mens staat daarbij centraal. Dat betekent dat mensen zorgvuldiger om moeten gaan met elkaar en met de natuur. Het gaat om een andere houding. Het gaat om hoe je je tegenover elkaar gedraagt, met compassie en respect.

Daarom moeten we ook oppassen om de biodiversiteit als een technische meting te benoemen, als een kwantitatieve doelstelling. Koraalriffen worden aangetast, maar op den duur worden ze minder aangetast omdat we er zorgvuldiger mee omgaan. Kun je wat verloren is gegaan herstellen? Nee, de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog zijn echt allemaal dood. Weg is weg. Alle biodiversiteit herstellen, dat gaat niet meer lukken.

Zijn we, ook door de klimaatverandering die we veroorzaken, toekomstige generaties aan het benadelen?

Ja, benadelen in zoverre dat er minder marge blijft om fouten te maken en slordig te zijn. Die marge zal steeds kleiner worden.

Hoe zullen onze kinderen dan terugkijken op ons huidige handelen?

Mijn generatie was trots toen de Verenigde Naties tot stand kwamen en toen het kolonialisme werd afgeschaft. Onze kleinkinderen zullen terugkijken en zeggen: ‘Wat is dat bizar, als ik die verhalen hoor uit het begin van deze eeuw. Wat waren dat rare mensen, waarom begrepen ze niet dat je gelukkiger bent als je leeft in harmonie met elkaar en met de natuur?’ Zij vinden ons raar. Ik denk dat ze erg verbaasd zullen zijn en dat ze vinden dat we er wel erg lang over hebben gedaan om onze stommiteiten te boven te komen.

U probeert dat proces naar meer harmonie te versnellen. Na uw premierschappen hebt u opvallend veel zaken rond duurzaamheid opgepakt, zoals het Handvest van de Aarde en het Rotterdam Climate Initiative. Wat motiveert u om dat te doen?

Dat is deels concreet voortgekomen uit de situatie in Rotterdam. Tijdens dit gesprek en terugdenkend aan mijn grootvader realiseer ik me dat het pas zestig jaar geleden is dat we hier in Rotterdam die enorme verslechtering zagen van het leefklimaat en dat we er wat aan gingen doen.

Afb. 9.1 Koraalrif in de Rode Zee (Wikimedia, foto Wusel007).

U zat toen al in de Rijnmond-raad.

Inderdaad, omdat ik zag dat mijn kinderen, die in dezelfde buurt opgroeiden als ik, met een steeds slechter leefklimaat werden geconfronteerd. Ik zag nog kikkers in de Maas, zij niet meer. Ik kon nog zwemmen in de Maas, zij niet meer. De rivier was aan het sterven. Dat was afschuwelijk.

Mijn motivatie begon toen het mogelijk bleek om dat te verbeteren. Later in mijn leven, na de politiek, kreeg dat een enorme nieuwe impuls. Naast mijn werk voor de vluchtelingen heb ik bewust gekozen voor de thema’s van de Club van Rome en het Handvest van de Aarde.

Wat is de achtergrond van het Handvest van de Aarde?

De wereldtop in Rio de Janeiro in 1992 vond plaats tijdens het hoogtepunt van de markteconomie. Na de koude oorlog en de val van het communisme kwam ook buiten het westen het kapitalisme bovendrijven. Er was een enorme euforie. Het zou allemaal prachtig worden. In Rio zaten aan de ene kant van de stad de regeringen. Aan de andere kant zaten de ngo’s en vertegenwoordigers van inheemse volkeren. Zij waarschuwden voor de risico’s van de markteconomie, omdat ze zagen aankomen dat de natuur zou worden ondergewaardeerd. Daarom pleitten zij voor een Handvest van de Aarde. Het Handvest kwam tot stand in 2000, nadat het was versterkt met onder andere de Green Cross-beweging van Michael Gorbatsjov en organisaties rond Wangari Maathai, de Keniaanse Nobelprijswinnaar voor de vrede. In de openingstekst staat dat we op een kritiek moment in de geschiedenis van de aarde zijn aangeland en dat we allemaal met de natuur verbonden zijn.

Ik zie mezelf als een van de founding fathers van het Handvest. Het vult mijn leven en is het verbindend element in al mijn activiteiten.

Wat voedt u, om zo betrokken actief te blijven?

De tweede drive is mijn persoonlijke geloofsovertuiging. Ik zie mezelf als bevoorrecht omdat ik geen tegenstelling zie tussen godsgeloof en geloof in de natuurwetenschap.

Heeft u dat altijd zo gezien?

Ja, al van jongs af aan. Ik werd geïnspireerd door Teilhard de Chardin, de Franse wetenschapper en jezuïet die zich inspande om het christelijk geloof in overeenstemming te brengen met de evolutietheorie. Dat werd later versterkt toen ik meer mensen uit andere culturen ontmoette.

Het eerste integrale Nationaal Milieubeleidsplan in 1988 betrof een zuiver technische aanpak van de milieuproblematiek, maar op een gegeven moment zie je dat er meer is. Common destiny kreeg voor mij betekenis. Dat vergt een andere houding en gedrag, een cultuurverandering. Die spiritualiteit, op latere leeftijd, vervangt een deel van je traditionele geloof. Ik begon met mijn eigen katholiek-zijn, later zag ik de samenhang met andere monotheïstische godsdiensten en uiteindelijk werd me duidelijk dat het veel breder gaat. We zijn één grote familie die de moeite waard is.

Bent u in de loop van uw leven spiritueler geworden?

Deels wel, ja. Het compenseert een verschraling die ik heb meegemaakt door mijn actieve jaren in bedrijfsleven en politiek. Vooral de politiek werkt vervlakkend. Je moet eruit zijn om je batterij weer op te laden.

Anderzijds is de spiritualiteit nooit weggeweest. Het kruis dat hier op mijn werkkamer hangt, hing tijdens mijn premierschappen in het torentje. Het is nooit weggeweest. Ik legde soms even mijn pen neer om naar dat kruis te kijken en tot rust te komen. Dat was een gebruik zoals sommige mensen bidden voor en na het eten. Het was ook een bron voor nieuwe gedachten. Het gaat niet alleen om dat kruis en die traditie, het gaat ook om de energie die je krijgt door eens even uit het actieve leven te gaan. Het verbindt.

Hoe kunnen mensen de ontwikkeling waarop u hoopt persoonlijk vorm geven, met meer compassie en met meer balans tussen mens en natuur?

Ik ben heel lang politiek actief geweest. Daar heb ik geleerd dat het eerste wat je moet kunnen, luisteren en leren van anderen is.

Iedereen moet het in zijn eigen maatvoering doen. Geniet niet alleen van de natuur, maar luister er ook naar. Laat jezelf erdoor beïnvloeden. Maak ruimte voor een eigen houding met compassie en respect.

Wetenschap

De problemen rond klimaat en biodiversiteit zijn in het dagelijks leven voor de man in de straat nog weinig herkenbaar. De thema’s moeten vanuit wetenschappelijke studies op de maatschappelijke agenda worden gezet. De wetenschap dreigt echter steeds verder weg te drijven van de samenleving en heeft er moeite mee om de burger, de media en de politiek te bereiken. Dat geldt al helemaal, als ze een ongemakkelijke waarheid te vertellen heeft.

Binnen het thema klimaat wordt de wetenschap daarnaast gehinderd door de activiteiten van sceptici en politici die het niet zo nauw nemen met de waarheid, maar alles ondergeschikt maken aan ‘vrije markt’ of ‘economische groei’. Ook als het gaat om het beheer van eindige grondstoffen op deze planeet. De politiek en de media hebben naar verhouding veel aandacht voor de sceptici.

– Wat is het fundamentele verschil tussen problemen als zure regen en het ozongat ten opzichte van die van klimaatverandering en verlies aan biodiversiteit?

– Welk mechanisme veroorzaakt bij de mens het niet-ontvankelijk zijn voor bepaalde alarmerende boodschappen?

– Is het terecht dat velen het idee hebben dat het toch wel goed gaat komen?

– Kunnen we iets leren van eerdere menselijke beschavingen die een ramp zagen aankomen?

– Welke belangen hebben klimaatsceptici en welke strategie hanteren zij?

– Is er eerst een ramp nodig voordat de samenleving ontvankelijk is voor de boodschappen van de wetenschap?

– Vertaalt meer ruimte voor vrouwen zich in meer duurzaamheid?

– Waarom maakt het KNMI de samenleving niet duidelijk welke weersverschijnselen wel en niet het gevolg zijn van klimaatverandering?

– Wat kan de economie leren van de natuur?

– Hoe kan klimaatverandering ons helpen op weg naar een samenleving waarin mensen sociaal zijn en elkaar inspireren?

10 Pier Vellinga: Klimaatverandering als prikkel voor vernieuwing

De grote ramp is, dat er geen rem zit op het klimaatsysteem. Na 2100 kan de zee nog makkelijk met tientallen meters doorstijgen. Om dat te laten gebeuren is stom, onverantwoord en immoreel. Iedereen die dit weet, moet er wat aan doen.

Pier Vellinga (1950) geldt internationaal als autoriteit op het gebied van klimaatonderzoek. Hij is voorzitter van de Raad van Bestuur van de Stichting Kennis voor Klimaat. Bij het Instituut voor Milieuvraagstukken aan de VU in Amsterdam is hij hoogleraar met de leeropdracht Klimaatverandering en maatschappelijke implicaties. Daarnaast bekleedt hij een leerstoel in Wageningen. Pier Vellinga was een van de eerste wetenschappers die publiceerde over klimaatverandering. Hij was medeoprichter van het IPCC en werd gekozen voor het eerste bestuur hiervan. Van 1988 tot 1991 was hij directeur van het Nationale Klimaatprogramma op het Ministerie van VROM.

Het NOS-Journaal liet onlangs een reportage over de Noordpool zien. Een wetenschapper van het KNMI vertelde dat het ijs sneller smelt dan eerder werd aangenomen. Hij gaf aan dat minder ijs leidt tot minder reflectie van zonnestralen. Dat heeft invloed op de warmtehuishouding en oceaanstroming bij de Noordpool. Als de oceaanstroming verandert, kan dat grote gevolgen hebben. Er werd ook nog verteld dat we hierdoor makkelijker bij grondstoffen kunnen komen. Het was het laatste onderwerp voor het weerbericht. Sacha de Boer maakte lacherig een bruggetje naar weerman Gerrit Hiemstra: ‘Leuk voor de vakantie straks, roeien over de Noordpool.’

Het schetst voor mij precies waarom ik deze interviews houd. Er is een grote kans dat we straks een enorm probleem hebben. Dat is ook bekend bij een grote groep wetenschappers. Tegelijkertijd lijkt het alsof politici, burgers, noch de media er ontvankelijk voor zijn. Hoe ziet u dat? Een journaalreportage als illustratie van ons ontkenningsgedrag?

Klimaatverandering heeft twee karakteristieke aspecten. Ten eerste gaat het om de lange termijn: de komende dertig tot honderd jaar en verder.

Daarnaast is het een bijzonder lastig probleem, dat heel moeilijk aan te pakken is. Er is een zeer hoge drempel om het als probleem te accepteren omdat de consequenties vergaand zijn. Het is met recht een ongemakkelijke waarheid, zoals Al Gore stelde. Wij willen het liever niet weten. Zoals ook doodgaan een ongemakkelijke waarheid is, en daar wil je het ook niet elke dag over hebben.

Als je het klimaatprobleem helemaal tot je laat doordringen, dan kun je eigenlijk niet meer douchen, niet meer autorijden, de verwarming niet meer hoger zetten, enzovoort. Je voelt je meteen schuldig dat je daarmee de wereld voor volgende generaties verpest. Psychologisch werkt het zo, dat als je voor een probleem geen oplossing hebt, je het dan gaat ontkennen. Zo zitten wij mensen in elkaar.

Daarnaast vindt ontkenning plaats omdat er grote belangen spelen. Om die reden stellen grote bedrijven en denktanks de gewone burger gerust. Zoals Chamberlain en Colijn vlak voor de Tweede Wereldoorlog zeiden: ‘Gaat u maar rustig slapen, er komt geen oorlog.’

Misschien doen journalisten er zo lacherig over omdat ze er vanwege de lange termijn niets mee kunnen. De journaaluitzending gisteravond was wel stuitend en ook bizar. Ze berichtten dat het Noordpoolijs weer sneller smelt dan verwacht, maar aan het eind was de teneur dat dit ook veel voordelen heeft, je kunt immers nóg meer olie boren.

Al vanaf de jaren tachtig heb ik me ervoor ingezet dat er niet alleen onderzoek wordt gedaan, maar dat er ook actie wordt ondernomen, en wel zo snel mogelijk. Aan dit probleem kleven namelijk een aantal tipping points en als deze punten zijn bereikt, zijn volgende ontwikkelingen onomkeerbaar. Als de ijskappen bijvoorbeeld eenmaal smelten, is dat nagenoeg zeker niet meer te stoppen.

Het is dus een probleem op de lange termijn én het is een ongemakkelijk probleem, want ingrijpen is zeer vergaand. Het vraagt inspanning, het kost veel geld en dan nog duurt het twintig, dertig jaar voordat de effecten zichtbaar zijn.

Hoe zou u het klimaatprobleem beschrijven voor de man in de straat?

Het klimaat zelf is van nature variabel, met korte en lange ijstijden, maar wij mensen zijn nu zo actief, dat we een heel grote invloed hebben op dat variabele systeem. Dat komt door het gebruik van fossiele brandstoffen. Die zijn over een periode van miljoenen jaren gevormd. Wij stoken ze in een paar honderd jaar op. Dat heeft zoveel invloed op de atmosfeer, dat daardoor het klimaat fors verandert, ongeveer net zo veel als het verschil tussen een ijstijd en een warme tijd. Deze klimaatverandering gaat gepaard met opwarming, zeespiegelstijging, heftige regenbuien, langdurige droogtes, orkanen en zware stormen op plaatsen waar ze voorheen niet optraden, en meer extreme weersomstandigheden.

Waar gaan die ontwikkelingen uiteindelijk toe leiden?

Dat is de hamvraag en dat weten we gewoon niet. Als we dertig jaar geleden hiermee fors aan het werk waren gegaan, dan hadden we het vrij zeker kunnen beheersen. Nu lijkt het erop dat het risicovol is en dat we het verliezen. Het is ongeveer een gelijke kans dat het systeem met ons aan de haal gaat of dat wij onze eigen invloed kunnen terugdringen tot redelijke proporties.

Ik heb begrepen dat die fifty-fifty-kans ongeveer ligt bij een temperatuurstijging van anderhalf tot twee graden. Klopt dat?

Dat weet ik niet precies. Ik heb ooit twee graden genoemd, op basis van de schaarse literatuur over aardse systemen. In Kopenhagen waren wetenschappers bij elkaar die vanwege ecosystemen vonden dat de grens bij anderhalve graad lag. James Hansen van NASA legt de grens bij 350 ppm CO2 in de atmosfeer. Daarboven beginnen de ijskappen te smelten. Momenteel zitten we daar met ruim 390 ppm al fors overheen.

Bij gehaltes boven de 350 ppm beginnen de ijskappen te smelten en bij concentraties boven de 450 ppm zal de aarde op termijn ijsvrij worden, zo geeft James Hansen van NASA aan (Hansen, 2012a). Hij baseert zijn conclusies op een analyse van temperatuur, CO2 en ijs over 65 miljoen jaar geologische geschiedenis.

Als we de CO2-concentratie de komende dertig jaar tot maximaal 450 ppm kunnen beperken en daarna terug kunnen brengen tot 350 ppm, dan loopt het vermoedelijk met een sisser af. Maar dat vergt wereldwijd enorme inspanningen. Nu zit wereldwijd de groei er nog stevig in, met ruim 2% per jaar.

We koersen nu aan op tussen de twee en de zes graden temperatuurstijging in 2100. Het rapport ‘Turn down the heat’ (Wereldbank, 2012) geeft aan dat we nu op een traject zitten dat boven de vier graden uitkomt. Dat is een behoorlijk rampscenario. Als de temperatuurstijging twee graden wordt, zal het redelijkerwijze mogelijk zijn om ons aan te passen. Er zal dan in ieder geval veel minder schade zijn dan bij zes graden. Als we niets doen, loopt de temperatuur nog verder op, dan komen we straks aan de zeven, acht, negen, tien graden. Dus het is altijd de moeite waard iets te doen, ook al ben je aan de late kant.

Afbeelding 10.1 Verband tussen temperatuur, CO2-concentratie en zeespiegelniveau (Hansen, 2012. Van internet, uit TED-presentatie 2012).

Het rapport uit 2012 van het Planbureau voor de Leefomgeving, ‘Effecten van klimaatveranderingen op Nederland’, zegt dat effecten van verdere klimaatveranderingen in Nederland in beginsel beheersbaar zijn. Bent u het daarmee eens?

Het klopt dat het voor de eerste vijftig tot honderd jaar in Nederland min of meer beheersbaar is.

Ook als we naar die zes graden gaan?

Het onderzoek is uitgevoerd in opdracht van het kabinet en als de vraag is of we het tot 2050 aankunnen, dan is de conclusie juist. Als je echter de vraag stelt of we het daarna nog aankunnen, dan is dat niet zeker. Het rapport gaat helemaal voorbij aan bijvoorbeeld de verrassing die we met de Rijn kunnen krijgen, als de Duitsers hun dijken gaan verhogen. Dan moet je ook hier heel fors gaan verhogen. Als je het technisch allemaal goed regelt dan kan dat wel, maar dan moet er niet toevallig ook een groot overheidstekort zijn en andere Europese crises. Er zit dus nogal wat wishful thinking in dat rapport.

Volgens het rapport is het een voordeel dat het om geleidelijke veranderingen gaat, zodat er genoeg tijd is om op de gevolgen te anticiperen. Is dan niet een logische keerzijde dat preventie- of herstelmaatregelen ook geleidelijk gaan en dus veel tijd vergen?

Klimaatverandering begint langzaam. Het rapport zegt dat we een deel van de curve nog wel aankunnen. Het waarschuwt er niet voor dat tussen 2100 en 2200 de kosten een flink deel van het BNP gaan vergen. Of dat we het misschien niet redden en compleet verrast worden.

Het is te vergelijken met iemand die kanker heeft. Hij is terminaal, maar het eerste half jaar overleeft hij nog wel. Het is natuurlijk echt kortzichtig om niet te spreken over wat er daarna gebeurt.

Wellicht is het rapport zo geschreven om de sceptici wat ter wille te zijn: ‘Voor de komende vijftig jaar hebben we nog geen probleem.’ En inderdaad, als je je ogen dichtdoet voor de periode daarna dan heb je geen probleem.

Als de politiek de vraag stelt: ‘Wat gebeurt er in Nederland op korte termijn?’ krijgt men ook het politiek correcte antwoord dat men wil hebben.

Vellinga wijst naar een figuur uit het rapport (zie afbeelding 10.2). Waar ik bezwaar tegen heb is dat men niet verder kijkt dan 2100. Het wordt een erg wishful thinking-rapport door niet verder te kijken, zoals ze in deze grafiekjes doen. De lijnen zullen daar niet stoppen met stijgen en daarmee zal de problematiek toenemen. Wat er staat is niet helemaal onwaar, maar wel een beetje tendentieus.

Figuur 10.3 geeft het aantal zomerse dagen per jaar weer, momenteel zijn dat er zo’n 12 tot 20. Dat worden er zo’n 80 tot 100 in 2100 volgens het W+-scenario (4 graden mondiale temperatuurstijging). Dat is op dit ogenblik het meest waarschijnlijke scenario.

Afbeelding 10.2 Temperatuur in De Bilt. De wintertemperatuur neemt toe in de G- en W-scenario’s, terwijl in de G+- en W+-scenario’s vooral de zomertemperatuur stijgt. G en W zijn zogenaamde KNMI’06-scenario’s. G respectievelijk W hebben betrekking op 2 respectievelijk 4 graden wereldwijde temperatuurstijging in 2100. Bij de ‘+’-versies is tevens uitgegaan van een verandering in de luchtcirculatie (Planbureau voorde Leefomgeving, 2012b).

Zo’n veel te rooskleurig verhaal bij een verontrustend probleem, begint het dan bij u niet heel erg te jeuken?

Ik zeg dagelijks dat het onverantwoord is om ons met zo’n rapport gerust te stellen. Er is wel degelijk iets aan de hand, al het duurt meer dan vijftig jaar voordat mensen dat heel erg gaan voelen.

Het gaat hier over mondiale problematiek. Daarom moeten we verder kijken dan Nederland. Twee keer zoveel zomerse dagen of hittegolven voor Zuid-Frankrijk betekent wel dat die Fransen hier naartoe komen, in plaats van dat wij naar Frankrijk gaan. En het betekent dat de Noord-Afrikanen in nog grotere aantallen komen. Als we het Middellandse-zeegebied in de beschouwing meenemen, dan krijg je een ronduit dramatisch rapport. Er is namelijk geen toekomst meer denkbaar waarin het in Nederland wel goed gaat, als we ook de drastische veranderingen op klimaatgebied in Zuid-Europa in het plaatje meenemen. Natuurlijk heeft dat effect op Nederland! In dit rapport wordt niets gezegd over de wereldwijde invloeden van klimaatverandering die gevolgen hebben voor Nederland. Ik vind dat onvoldoende voorlichting. Dus inderdaad, mijn handen jeuken om het wat breder neer te zetten.

U noemde het gevaar van de onomkeerbaarheid van klimaatprocessen. Wat zijn de omslagpunten waar we vooral vandaan moeten blijven?

Er zijn verschillende tipping points. De ijskappen zijn het duidelijkste voorbeeld. Ze dateren uit de vorige ijstijd. De ijskap op Groenland ligt er alleen maar omdat hij ooit is gevormd. In het huidige klimaat zou hij nooit meer ontstaan. Dus als deze kap bij een iets warmer klimaat verdwijnt, komt hij niet eerder terug dan in een nieuwe ijstijd over zo’n vijftigduizend jaar, wat je ook aan maatregelen treft met broeikasgassen.

Dit proces gaat als volgt. Als een ijsberg eenmaal smelt, wordt hij lager. Daardoor komt hij in gemiddeld warmere lucht, waardoor het smelten nog harder gaat. In het begin stijgt een regenwolk bij zo’n ijsberg op en wordt kouder. Er valt dan sneeuw uit, die mooi blijft liggen. Maar als die ijsberg lager is geworden, dan valt de neerslag in de vorm van regen in plaats van sneeuw. Die komt op de bevroren sneeuw, die smelt dan ook en daarmee wordt de ijsberg nog kleiner. Het is een niet-lineair, zichzelf versterkend proces.

Het tweede tipping point is het Amazonegebied. Dit ecosysteem wordt in stand gehouden door een regionale kringloop met een bepaalde hoeveelheid regen. Door de mondiale opwarming verandert de regionale verdamping, waardoor het regenwoud uitdroogt en er vaker bosbranden optreden. Hierdoor wordt het bos dunner en neemt de verdamping nog verder toe, met nog meer bosbranden tot gevolg. Via dit proces kan het regenwoud binnen enkele tientallen jaren veranderen in een droog en schraal gebied.

Een derde tipping point zijn clatraten. Dat is methaan dat door hoge druk in ’ijsvorm’ in grote hoeveelheden net onder de zeebodem ligt. Als het zeewater warmer wordt, ontsnapt dat makkelijker. Als dat eenmaal gebeurt, dan wordt het meteen vijf tot tien graden warmer. Grote klimaatschommelingen in het geologische verleden duiden op plotseling versterkende processen zoals deze.

Ten slotte zijn er de moerassen bij de Noordpool die kunnen gaan ademen als de permafrost ontdooit. Daarbij komen grote hoeveelheden methaan vrij.

U hebt het over een temperatuurstijging van twee tot zes graden. Wat voor zeespiegelstijging hoort daarbij?

Een stijging van 40 tot 80 cm in 2100 is het meest waarschijnlijke volgens de huidige inzichten. Als we pech hebben kan het nog meer zijn, we weten gewoon niet met welke snelheid de ijskappen smelten. Tot nu toe hebben ze ons met hun snelheid verrast. In het Delta-scenario (Deltacommissie, 2008) hebben we een worst case opgenomen van maximaal 4 meter stijging in 2200. Op dit moment zitten we op een snelheid van zo’n 30 cm per 100 jaar. In 2050 zou dat 50 cm per 100 jaar kunnen zijn.

Afbeelding 10.3 Het aantal zomerse dagen per jaar (maximumtemperatuur ≥ 250C) gemiddeld voor de periode 1976-2005 (links), rond 2050 (midden) en 2100 (rechts) voor het G-scenario (boven) en het W+-scenario (onder). De twee scenario’s geven de bandbreedte aan van veranderingen binnen de KNMI-06-scenario’s. Voor een verklaring van de scenario’s zie afb. 10.2 (Planbureau voor de leefomgeving, 2012b).

Hoe ziet onze wereld er in 2050 verder uit?

Het energieprobleem hebben we dan grotendeels onder controle, maar nog niet het voedselprobleem en het probleem van het landgebruik. We ploegen de grond nog steeds zo veel dat er behoorlijk wat koolstof uit vrij komt. Gebieden verdrogen in heel Zuidoost-Azië en delen van Europa. De CO2-concentratie stabiliseert dan wat, maar is nog steeds stijgende. We zullen als een gek gaan onderzoeken hoe we die CO2 uit de lucht kunnen terugwinnen. De plannen waar we al eerder mee bezig zijn geweest, worden alsnog uitgevoerd: CO2 wordt in oude gasvelden gestopt en in de bodem opgeslagen.

We zijn druk bezig om onze dijken te versterken. Er wordt heel hard gewerkt aan zowel klimaatadaptatie als -mitigatie.

Er is dan vast geen discussie meer over hoe erg het eigenlijk allemaal is of niet, want dat is allang duidelijk geworden.

Er zijn inderdaad al een paar eilandstaatjes ontruimd, omdat die niet meer te handhaven zijn.

Er zijn grote conflicten over aansprakelijkheid. Landen bestoken elkaar en maken elkaar verwijten: ‘Jullie moeten de schade betalen, want jullie hebben het veroorzaakt.’ Het draait dan om aansprakelijkheid op basis van historische bijdragen aan het probleem. Dat zal een lastig vraagstuk zijn, met kans op escalatie van internationale conflicten over de schuldvraag en over de opvang van klimaatvluchtelingen.

Over welke schade hebben we het dan?

Vooral over schade in kustgebieden door neerslagtoename en sterkere orkanen. De zeespiegelstijging begint hier en daar zeer te doen, omdat we dan al op 30 à 40 centimeter zitten. Men realiseert zich dat de zeespiegel sneller stijgt. Schade is dan nog niet zo massaal, maar het is duidelijk dat het eraan staat te komen en dat zoiets elke dag kan gebeuren. Het gaat in het hele systeem van de mensen zitten. Het leidt tot nog meer druk op geld en tot internationale politieke spanningen.

Over vijftig jaar zijn we een groot deel van onze middelen kwijt aan schadeherstel. We geven nu in Nederland aan waterhuishouding zo’n twee miljard euro per jaar uit. Als het broeikaseffect zo aanhoudt, verdubbelt dat tussen 2020 en 2050. En nog verder gaat dat weer verdubbelen. Op een bepaald moment is het een paar procent van het BNP en dan begint het voor Nederland wel door te tellen. Met het vrijlaten van deze hoeveelheden CO2 in de atmosfeer zijn we bezig met een volstrekt onverantwoord experiment.

Als er klimaatnieuws is, gedraagt de Sacha de Boer van 2050 zich dan net zo lacherig als gisteren?

Ik denk het wel, gek genoeg. Dit probleem is te lange-termijn om er almaar serieus mee bezig te zijn. Het overkomt ons min of meer. Ik denk ook niet dat men dan erg boos is op vorige generaties. Je hebt geen keuze en je moet er dan maar mee leren leven. Hoe boos zijn wij nou op onze ouders die al die afvalbulten hebben gemaakt? We accepteren dat. Ik denk – ook omdat het probleem zo sluipend is – dat men het in 2050 ook gewoon slikt.

Die afvalbulten ervaren mensen niet als een probleem. Maar als ons nageslacht in 2100 duidelijk ziet dat wij in 2000 willens en wetens gewoon op dezelfde voet zijn doorgegaan, dan zullen ze zich toch de vraag gaan stellen: Hoe haalde je het in je hoofd om energie die in honderden miljoenen jaren is opgebouwd in een paar generaties op te maken? Om alles voor jezelf te nemen en niet aan toekomstige generaties te denken?

Men zal wel boos op ons zijn, maar dat is dezelfde boosheid die we nu voelen bij de Q-koorts: ‘Verdorie, hadden ze dat niet even kunnen zeggen?’

Van het klimaat weten we dat het de komende dertig jaar niet super desastreus gaat worden. Er is wel schade. Het is stom als je het wel laat gebeuren, echt heel stom. Ik denk dat iedereen dan zal vinden dat het stom is dat ze dat niet eerder hebben gezien. Raar, dat ze zich zo hebben laten leiden door kortetermijnwinsten op fossiele brandstoffen, want in 2050 zal men een aanzienlijk deel van het inkomen aan schade en energie kwijt zijn. Dat gaat op aan dijkverhoging en aan verhuizing naar hogere gronden. Het duurt nog wel honderd jaar voordat het hier even warm is als in Zuid-Frankrijk. Noord-Canada biedt nog veel ruimte voor bewoning, en ook Siberië heeft dan een klimaat dat veel aangenamer is. Maar het grootste deel van aarde wordt voor onze soort minder prettig om te bewonen dan nu.

De grote ramp vind ik vooral dat voorbij 2100 die zee ook nog met gemak verder doorstijgt met tientallen meters. Er zit geen rem op. Antarctica heeft zo veel sneeuw en ijs, dat als de klimaatverandering doorzet, ook voorbij zes graden, de zeespiegel wel zeventig meter zou kunnen stijgen. Dan ontstaat er, misschien over duizenden jaren, een ijsvrije wereld. Wil je dat op je geweten hebben? Liever niet, maar we doen er wel aan mee. Ja, dat is heel stom, onverantwoord en immoreel. Iedereen die dit weet, moet er wat aan doen.

Waarom doen we dan toch niet genoeg?

Er zijn belangrijke verschillen met milieuproblemen die we wél de baas konden.

Het probleem van de ozonlaag konden we oplossen, dat ging om spuitbussen en koelmiddelen. Die werden geproduceerd door een kleine groep van vijf fabrikanten. Zij konden zonder economische verliezen op een andere stof overschakelen.

Het probleem van zure regen kon voor iedereen met filters en katalysatoren worden opgelost.

Het klimaatverhaal grijpt echter heel zwaar in op machtsverhoudingen. De wereld drijft eigenlijk op energie als belangrijke economische parameter. Het is een basis voor ons bestaan. De onafhankelijkheid van Amerika is verweven met het gevoel van vrijheid dat je koopt met goedkope olie. Je kunt alles maken en je kunt overal naartoe rijden.

Verder is voeding sterk gekoppeld aan het klimaat en daarmee komen we terecht bij onze cultuur. Wel of niet vlees eten heeft een enorme invloed. Maar voeding is sterk cultuurbepaald en dat verander je niet zo snel. Met het klimaatprobleem zit je daarmee heel diep in de haarvaten van de maatschappij. Als het er dan naar uitziet dat je de komende vijftig jaar allemaal redelijk kunt overleven, wordt het niet het probleem van je kinderen, maar van je kleinkinderen. Voor ons mensen lijkt dat te ver van ons bed om rekening mee te houden.

Tot slot gebeurt er ook te weinig door de machtspolitiek van de Amerikanen. Die zouden, als grootste vervuilers per hoofd van de bevolking, hier verantwoordelijkheid voor moeten nemen, maar dat doen ze niet. Daarom blijven Europa en China ook stilzitten. Het resultaat: de oplossing van dit probleem stagneert al twintig à dertig jaar.

Ziet u dat vlot getrokken worden? Ziet u het gebeuren dat Antarctica gewoon ijs blijft?

Dat moet de komende twintig à dertig jaar dan wél gebeuren. Maar eerlijk gezegd zie ik nog lang niet genoeg gebeuren. De Kopenhagenslag is gemist en nu worden we weer geteisterd door een financiële crisis. Toch zie je dat – om andere redenen – fossiele brandstoffen duurder worden. De makkelijk winbare zijn opgehaald en de moeilijk winbare worden duurder. De technologie schrijdt voort, dus er komen wel kansen. Maar ik durf het niet te zeggen.

U zegt daarmee dat er een reële kans is dat de zeespiegel zeventig meter gaat stijgen en dat al het ijs van Antarctica verdwijnt.

Als we met onze emissies in het huidige tempo door blijven gaan, dan gaat het mis. We moeten echt met een aanzienlijke versnelling komen van die emissiebeperking. We moeten in 2050 naar pakweg min 80% en dat zie ik nog niet gebeuren. Het kan wel, maar daar heb je toch al bijna een oorlogseconomie voor nodig, met heel veel investeringen in duurzame energie. Het komt nog niet genoeg op gang. Het is dus waarschijnlijk dat we het Antarctica-ijs op den duur kwijtraken, alleen is de snelheid waarmee dat gebeurt wetenschappelijk nog onzeker. Veel specialisten zullen het erop houden dat zoiets wel 3.000 jaar kan duren. Ik denk dat het sneller zal gaan omdat al die processen telkens weer sneller blijken te gaan dan wij verwachten.

Hoe dan ook is de ontwikkeling van duurzame energie belangrijk. U zei dat het daar goed mee gaat. Zullen we daar in 2050 voldoende aan hebben?

Ik kan me bijna niet voorstellen dat we die kans laten lopen. Er wordt nu zoveel ingezet op duurzame energie, ook door de jongere generatie, dat er een omslagpunt komt. Daarna zal iedereen genoeg hebben van fossiele brandstoffen. Om daar te komen zullen we nog wel dertig jaar nodig hebben.

Helaas gaat het in Nederland erg langzaam.

Inderdaad. Nederland was aanvankelijk koploper en is nu ongeveer hekkensluiter in Europa.

Zit de Nederlandse politiek op uw transitieverhaal te wachten?

Nee, en niet alleen de politiek. Al Gore is ook ongeveer bij het vuilnis gezet. Nu komen de Wereldbank en het Internationale Energie Agentschap en ook de Europese Unie met dezelfde alarmerende berichten en nog wil men het niet horen. Ik probeer op allerlei manieren om mijn verhaal naar voren te brengen, maar daar zitten grenzen aan. Ik heb al veel hate mail gekregen en als ik dit verhaal vertel, kan ik er weer op wachten dat ik dat soort e-mails krijg. Klimaatsceptici zijn stevig georganiseerd en slagen erin om de samenleving sterk te beïnvloeden.

U zei eerder dat wetenschappers nog niet klaar zijn als ze het onderling eens zijn. Iets is pas een politiek feit als een substantieel deel van de samenleving daarvan overtuigd is. U ziet het als een taak van wetenschappers om, na het vaststellen van de wetenschappelijke feiten, met een goed verhaal naar de samenleving te komen. Vindt u dat ze die taak onvoldoende invullen?

Algemeen gesproken wel. Het klimaatverhaal heb ik al vaak duidelijk naar voren gebracht, maar nóg wordt het IPCC onderuit geschoffeld door subversieve activiteiten vanwege kleine, marginale foutjes, die later ook weer rechtgezet zijn.

We boksen op tegen een mensheid die dit niet wil horen. De mensheid laat zijn oren hangen naar reactionaire rechtse denktanks en gevestigde belangen in oliemaatschappijen en chemische bedrijven. Ik ben nooit zo politiek bezig, maar er zit in Amerika, en ook bij meerdere politieke partijen in Nederland, een sterke stroming die erop gokt dat het wel mee zal vallen. De belangrijkste drijfveer van die stroming is het geïdealiseerde vrijemarktdenken. Zij vinden de oplossing – ingrijpen in de fossiele-brandstoffenmarkt – erger dan de kwaal, klimaatverandering. Wetenschappelijke feiten en redeneringen worden daartoe opzij geschoven. Bij de campagnes voor roken gebeurde in het verleden iets vergelijkbaars. Oreskes en Conway hebben hierover een interessant boek geschreven: Merchants of doubt.

Welke positieve ontwikkelingen ziet u?

Op de eerste plaats geeft het klimaatprobleem ons ook een impuls om naar duurzame bronnen te zoeken, die overal op de wereld beschikbaar zijn. Positief is dat we door onze acties tegen het versterkte broeikaseffect misschien ook wel tijdig het probleem van de eindige fossiele brandstoffen oplossen.

Daarnaast moet de samenleving ook wat uitdagingen hebben. De EU grijpt de klimaatverandering ook aan om een technisch-economische impuls te geven. Een steady state economie bestaat eigenlijk niet, er moeten altijd weer prikkels komen. Dat gebeurt vaak door oorlog, maar ook door bijvoorbeeld grondstoftekorten.

In onze periode spoort het milieueffect mensen aan tot creativiteit. Er moet een raison d’être zijn, een doel in het leven. Veel jonge mensen onderscheiden zich door bijdragen aan innovatie en technologie, ze willen allemaal de aarde redden.

Elke crisis leidt tot een prikkel en dit is er een voor technologische en maatschappelijke vernieuwing. Ze stimuleert tot innovatie en nieuwe maatschappelijke verbanden.

Dus ja, verbetering komt vaak tot stand door een crisis. Voorlopig ziet het er nog niet naar uit. Er moet nog veel gebeuren. Het is nu bij uitstek de uitdaging om oplossingen te vinden die meerdere doelen dienen. Oplossingen met lage kosten. Oplossingen met zo groot mogelijke baten voor het klimaat en andere thema’s. Het gaat dan om een duurzame economie, energiezekerheid, vermindering van luchtverontreiniging, verbetering van omgevingskwaliteit en sociale cohesie.

We weten nog niet of we klimaatverandering een halt kunnen toeroepen. We weten al wel dat doorgaan op dezelfde weg onverantwoord is.

11 James Hansen: Het belang van een eerlijke CO2-belasting

Twintig jaar geleden had ik het voor onmogelijk gehouden dat we het klimaatprobleem niet onder controle zouden houden. Mensen zijn toch niet gek? Toch gaat het veel te lang duren voordat regeringen voldoende in actie komen. Daarom is het zo belangrijk dat burgers goed worden geïnformeerd en zelf in actie komen.

James Hansen (1941) is hoofd van het NASA Goddard Institute for Space Studies in New York. Daarnaast is hij adjunct professor op het Department of Earth and Environmental Sciences aan de Columbia Universiteit in New York.

Hansen is wereldwijd een van de belangrijkste klimaatwetenschappers. Hij heeft toonaangevend onderzoek gedaan met betrekking tot modellen van de aardatmosfeer. Hij heeft een belangrijke bijdrage geleverd aan het vergroten van het inzicht in de processen rond klimaatverandering.

In 1988 leidde zijn speech voor afgevaardigden van het congres over klimaatverandering tot vergroting van het bewustzijn van klimaatverandering.

James Hansen zet zich op alle mogelijke manieren in om klimaatverandering tegen te gaan en gaat daarbij publieksacties niet uit de weg.

In 2009 verscheen zijn eerste boek ‘Storms of my grandchildren’.

Ik ontmoet James Hansen eind 2012 in een hotel in de Utrechtse binnenstad. Hij is dan in Nederland om Urgenda te steunen bij de aftrap van hun juridische zaak tegen de Nederlandse staat. Urgenda wil via juridische weg de overheid tot voldoende actie dwingen, op basis van erkende wetenschappelijke kennis over klimaatverandering.

Hoe zou u de waarde van klimaat en biodiversiteit beschrijven?

Het is het leven! Wat zou er anders overblijven? De mens heeft het vermogen om het leven op deze planeet te vernietigen. Als het daarbij zou gaan om een kleine vermindering van de biodiversiteit, dan zou je nog kunnen discussiëren over de economische of culturele waarde ervan. Maar wat we nu op het spel zetten, is enorm.

Hoe wordt de klimaatverandering veroorzaakt?

Klimaatverandering wordt simpelweg veroorzaakt doordat er meer energie binnenkomt in het systeem aarde dan dat eruit gaat. Het verschil is dagelijks maar liefst 400.000 keer de energie die werd ontketend door de Hiroshimabom.

Met collega’s heb ik berekend wat dit energieverschil betekent voor de ijsmassa’s op aarde. Er is een nauwe relatie tussen de CO2-concentratie in de atmosfeer, de temperatuur en het zeespiegelniveau. Al bij een verdubbeling van de CO2-concentratie in de atmosfeer verdwijnt al het ijs op aarde. Dat gaat zeker gebeuren als we de komende jaren in het huidige tempo doorgaan met het verstoken van fossiele brandstoffen.

Het proces van het smelten van grote ijskappen is pas weer stabiel als al het ijs weg is. Al die tijd stijgt het zeeniveau. We koersen nu aan richting 1 meter zeespiegelstijging in 2100, maar het kan ook makkelijk meer worden. Ik hoop dat we voor die tijd tot bezinning komen. Immers, als je je alleen al realiseert hoeveel steden zich aan de kust bevinden, dan is het duidelijk dat zoiets tot chaos zal leiden.

Als we werkelijk zo dom zouden zijn om alle fossiele brandstoffen te verstoken zonder CO2 vast te leggen, dan zou dit leiden tot een temperatuurstijging van 30⁰C. Dat is nogal wat.

Afbeelding 11.1 Door het broeikaseffect is er geen balans meer tussen in- en uitgaande zonne-energie. Het overschot leidt tot temperatuurverhoging van water- en landmassa’s en tot het smelten van ijs (Hansen, 2012a. Van internet, uit TED-presentatie 2012).

Hoeveel tijd is daarvoor nodig?

Dat duurt vele eeuwen. Het duurt lang voordat de oceanen zijn opgewarmd en al het ijs is gesmolten. Dat is ook meteen het fundamentele probleem om met het grote publiek over deze kwestie te communiceren: er zit veel vertraging in het proces. De oceaan is vier kilometer diep en de ijskappen zijn drie kilometer dik. Die reageren niet zo snel. Daarom zie je op een korte tijdschaal niet dat er op de lange termijn veel verandert, zelfs niet in een periode van tien of twintig jaar. Maar zolang we de samenstelling van de atmosfeer blijven veranderen, beïnvloeden we het klimaat en is het belangrijk dat we ons voorbereiden op de negatieve effecten daarvan.

Bereiden we ons daar voldoende op voor?

In de jaren tachtig, aan het begin van mijn wetenschappelijk klimaatonderzoek, zagen we het moment aankomen dat het duidelijk was dat het klimaat reageert op het verbranden van fossiele brandstoffen en dat dit leidt tot klimaatverandering. We verwachtten toen dat de politiek meteen zou reageren en noodzakelijke acties zou gaan ondernemen. Eerder was dat ook zo gebeurd met de zure regen en met het ozongat. In het geval van klimaatverandering blijkt dit echter niet te gebeuren.

Het klimaatprobleem vraagt grotere inspanningen van de burgers. Die willen daar niet aan denken. Politici willen stemmen krijgen van de burgers en bewaren dus ook afstand tot het klimaatprobleem. Intussen doet de olie-industrie zaken op basis van haar grote financiële belang. Het is een ongelijke strijd. Is er een oplossing voor dit politieke probleem?

Het zou oplosbaar zijn in een werkelijk democratisch systeem, maar niet als financiële belangen de kennis van de burgers beïnvloeden. Dan wordt het uitzonderlijk moeilijk en dat is wat er nu gebeurt. Het is gewoon schokkend. In de VS kunnen bedrijven zo veel invloed kopen als ze willen. Milieubewuste burgers kunnen niet op tegen die financiële macht. Daarom wordt het in zo’n democratisch systeem bijzonder moeilijk om de burger eerlijk te informeren. Dat is de kern van het probleem.

Wat ziet u als oplossingsrichting?

De enige oplossing is een eerlijke belasting op CO2-emissies. Op dit moment hoeft de fossiele brandstofindustrie niet te betalen voor de externe kosten voor de negatieve effecten op bijvoorbeeld volksgezondheid en klimaat. Het is belangrijk om daarvoor een CO2-belasting in te stellen.

Is een CO2-belasting haalbaar zolang de olie-industrie zo’n grote macht heeft?

Dat is inderdaad de vraag. Er zijn in de VS ook activiteiten gaande om, net als nu in Nederland, het publiek te informeren en via juridische wegen tot een aanpak van het probleem te komen. We zetten daarbij in op verschillende actielijnen, maar het uiteindelijke doel is een eerlijke prijs op CO2.

Verwacht u dat een aanpak via een juridische weg, zoals de zaak van Urgenda tegen de Nederlandse staat, succesvol wordt?

Ja, ik denk dat het een kans heeft. Een belangrijke basis hiervoor vormen de gelijke rechten. In de VS leggen zowel de onafhankelijkheidsverklaring als de grondwet een sterke nadruk op gelijke rechten voor iedereen, inclusief jongeren. Dat lijkt een sterk uitgangspunt. In de VS is dat recht ook gebruikt rond de problematiek van witte en zwarte scholen. Maar het leverde pas succes op toen de mensen het begonnen te begrijpen. Toen kwamen er protestdemonstraties en kwam er zo veel druk op het systeem, dat de verandering onvermijdelijk was. Dus het is essentieel om de samenleving goed te informeren.

Als we wachten tot er echt grote klimaatrampen gebeuren, gaat de wal het schip keren. Dan gebeurt er iets vergelijkbaars als in de VS aan het begin van de Tweede Wereldoorlog. Toen Pearl Harbour werd aangevallen, realiseerde de regering zich ineens dat ze een groot probleem hadden. Daarop nam ze de regie in handen. In Detroit mochten toen bijvoorbeeld geen auto’s meer gemaakt worden, maar moest er worden overgeschakeld op de productie van vliegtuigen.

Als u de traagheid van het system meerekent, gaat zo’n ‘oorlogssituatie’ zich dan op tijd aandienen?

Als we wachten totdat regeringen dit uit zichzelf gaan doen, dan gaat het veel te lang duren. Daarom is het zo belangrijk om de burgers te informeren, waardoor het probleem sneller kan worden aangepakt.

Verwacht u dat we het klimaatsysteem uiteindelijk onder controle houden?

Dat is moeilijk te zeggen. Als u me dit twintig jaar geleden had gevraagd, zou ik hebben gezegd: ‘Ja, natuurlijk zullen we het onder controle houden, mensen zijn niet gek.’ Maar de mensen handelen nu wel alsof ze stapelgek zijn.

Omdat de olie-industrie zo veel macht heeft, is het moeilijk te zeggen of dat zo door zal gaan. In de VS zijn de media grotendeels in handen van de olie-industrie. Zij domineren de publieke discussie. Wij hebben veel tv-reclame, die ons voorschotelt dat het logisch is dat ons land beter af is als we meer energie produceren.

Dus of we het systeem onder controle houden… In de loop van de geschiedenis zijn al veel beschavingen ten onder gegaan. Dat we hersens hebben, helpt ons niet per definitie. Aan de andere kant is zelfbescherming ook een sterke kracht. Ik weet het niet.

Veel wetenschappers zien de toekomst op basis van de wetenschappelijke feiten rond klimaatverandering met zorg tegemoet. Toch hebben diezelfde mensen ook een schijnbaar irrationeel vertrouwen dat het op een of andere manier wel goed gaat komen.

Ik denk dat zoiets een natuurlijke reactie is. Zij hopen dat op enig moment bijzonder invloedrijke mensen krachtdadig zullen handelen. Toen president Obama aan de macht kwam, had hij de mogelijkheid om een grote bijdrage aan de oplossing te leveren. Als hij dit probleem als prioriteit nummer één had benoemd en had uitgelegd dat er verband is met het herstel van de economie, met de nationale veiligheid en met energiezekerheid, dan had er veel kunnen veranderen. Met de belasting op CO2 die ik noemde, waren we dan voorbij kantelpunten gekomen waar duurzame energiebronnen goedkoper worden dan fossiele brandstoffen. Dan kan het snel de goede kant op gaan. Dat had tevens de kans geboden om op te schalen naar een mondiaal niveau, waarbij elk land zijn eigen CO2-belasting zou heffen. Maar jammer genoeg heeft Obama die kans gemist.

Voor Obama heeft klimaatverandering geen topprioriteit, maar ook NASA heeft meer afstand genomen. Vanwege uw publicaties heeft NASA haar missie gewijzigd. ‘Het begrijpen en beschermen van de planeet aarde’ maakt daar nu geen onderdeel meer van uit. Dat is een opmerkelijke wijziging.

Ik vertelde publiekelijk wat er met klimaatverandering aan de hand is. Ik rechtvaardigde dat door te verwijzen naar de tekst van de missie. Kennelijk irriteerde dat de NASA-directeur. Hij haalde het er gewoon uit (zie afbeelding 11.2), terwijl het er juist in was gekomen op basis van een zorgvuldig proces waarbij medewerkers van het NASA-hoofdkwartier een jaar lang uitgebreid gediscussieerd hadden. Het doel was om iedereen zich onderdeel van dezelfde organisatie te laten voelen, met een gezamenlijk doel.

Afbeelding 11.2 Aangepaste tekst NASA-missie (Hansen, 2012a. Van internet, uit TED-presentatie 2012).

Wat me vooral verbaast, is dat dit geen uitzondering is. Ik heb verschillende landen bezocht waar iets dergelijks ook gebeurt. Toponderzoekers in Nieuw-Zeeland en Australië zijn ontslagen om vergelijkbare acties als die van mij: in het openbaar vertellen wat er aan de hand is. We hebben het hier nota bene over democratieën. Ik vind dat schokkend.

Vanuit Nederland kreeg ik het verzoek om deel te nemen aan de website climatedialogue.com. Die vraag kwam van Rob van Dorland van het KNMI. De site wordt financieel ondersteund door het Nederlandse Ministerie van Infrastructuur en Milieu. Zij stimuleren daarmee het debat over klimaatverandering. Ik heb mijn medewerking geweigerd. Zo’n site geeft namelijk de indruk dat er nog heel veel onzeker is, terwijl er juist heel veel consensus is onder wetenschappers. De belangrijkste taak die voor ons ligt, is juist om het publiek correct te informeren over de ernst van de situatie.

Er zijn uitstekende wetenschappelijke organisaties, zoals de Nationale Academie voor Wetenschappen in de VS. Als de president, een ministerie of wie dan ook een overzicht wil van de huidige situatie, dan is het logisch dat ze dat aan zo’n instituut vragen. Het is ongewenst dat ze terugvallen op een webdiscussie die wordt gedomineerd door mensen die er een economisch belang bij hebben. Als een overheidsorganisatie zo’n webdiscussie voorstelt als aanpak, tonen ze daarmee aan dat ze onder de duim zitten van de klimaatsceptici die niet willen dat er iets verandert.

Het Nederlandse Planbureau voor de Leefomgeving, dat ook onder het ministerie van I&M valt, heeft in een rapport geconcludeerd dat klimaatverandering in Nederland in principe beheersbaar is.

Voor een land dat nota bene op zeeniveau ligt, is dat een absurde conclusie. Het wereldwijd verbranden van het grootste deel van de fossiele brandstoffen is een gegarandeerde ramp voor Nederland, tenzij de wereld gauw bij zinnen komt.

U hebt uw kleindochter Sophie gevraagd om u bij dit probleem te helpen. Wat kan zij voor u doen?

Ze kan me helpen met communiceren. Vroeger dacht ik dat het voldoende was dat ik als wetenschapper dingen duidelijk maakte. Dat blijkt niet zo te zijn.

Daarom schreef ik het boek Storms of my grandchildren waarin ik een breder plaatje heb geschetst. Het bleek echter dat dit boek nog te technisch is. De meeste mensen willen geen boek lezen met wetenschappelijke grafieken en tabellen. Ze willen iets eenvoudigers. Het juiste niveau is misschien dat van een veertienjarig meisje. Als zij mij begrijpt, dan is dat het geschikte niveau om met een groter publiek te communiceren.

Het idee is om ‘De planeet van Sophie’ te schrijven, naar analogie van De wereld van Sofie van Jostein Gaarder. Daarvan zijn wereldwijd miljoenen exemplaren verkocht. Het bestaat uit brieven aan een meisje van middelbare-schoolleeftijd. Gaarder leert haar theorieën over filosofie. Ik wil iets soortgelijks doen over klimaatverandering.

Is dit probleem ook een teken van een generatiekloof? Is er voldoende verbinding tussen ons en toekomstige generaties?

Algemeen gesproken denken mensen misschien weinig aan toekomstige generaties. Maar als ze denken aan hun eigen kinderen en kleinkinderen, dan geven ze wel degelijk om de toekomst. Het is belangrijk dat ze de toekomst meer via hun kinderen zien.

Daarnaast onderschatten we hoe snel de tijd gaat. Het jaar 2050 lijkt ver weg, maar is dat helemaal niet. Voor volwassenen kan veertig jaar geleden nog wel als gisteren lijken en over zo’n tijdschaal hebben we het hier.

Wat zal uw kleindochter Sophie, straks als ze vijftig is, vinden van ons huidige gedrag? Ze zal waarschijnlijk trots zijn op haar opa, die zijn uiterste best deed om het verhaal aan de wereld te vertellen. Maar wat zal ze vinden van de rest van de mensen, van de maatschappij en van de regering?

Sophie zal wellicht boos zijn om de domheid van de huidige generatie. Ze zal verbaasd zijn hoe blind de mensen waren voor wat er aan de hand was. De informatie is beschikbaar, maar ze richten zich te veel op hun kortetermijnbelang, op geld en op materiële zaken. De mensen zijn gaan denken dat het verbruiken van fossiele brandstoffen economisch het meest gunstig is, maar het tegengestelde is het geval.

Wat inspireert u? Wat geeft u de energie om al dit werk te doen?

Allereerst ben ik geïnspireerd door uitstekende, objectieve wetenschappers.

Wat me energie geeft is het besef dat de toekomst van onze planeet en de toekomst van jongeren op het spel staat. Die toekomst is afhankelijk van de vraag of mensen zich realiseren wat de consequenties zijn van het onbeperkt verbranden van fossiele brandstoffen. Mijn kleinkinderen zijn daarbij een sterke motivatie.

Wat is uw droom?

Mijn droom is dat mensen goed geïnformeerd worden. Dat ze de noodzaak gaan inzien van een eerlijke CO2-prijs en dat ze die in praktijk gaan brengen. Dat zou het sneeuwbaleffect geven dat nodig is.

12 Jan Paul van Soest: Hopen op de veerkracht van mens en natuur

Het klimaatbeleid ligt op ramkoers. Kennis alleen overtuigt niet meer. De boodschap moet ook in emotie worden uitgedrukt, en daar zijn we nog niet goed in. De sleutel is, om op zoek te gaan naar de waardepatronen van de klimaatsceptici en bruggen te bouwen.

Jan Paul van Soest (1955) is zelfstandig adviseur. Hij is partner van de coöperatie ‘De Gemeynt’, die zich bezighoudt met de wisselwerking tussen economie en ecologie. Hij studeerde milieuhygiëne en wetenschapsjournalistiek. Hij was directeur van CE Delft, een onderzoeks- en adviesbureau voor milieu- en duurzaamheidsvraagstukken. Hij heeft diverse nevenfuncties. Zo is hij onder meer medeoprichter en bestuurslid van de Energy4All Foundation en voorzitter van de stichting Centrum Landbouw en Milieu.

Over klimaatverandering schreef Jan Paul van Soest onder andere het boek ‘De aarde heeft koorts’ (als co-auteur). Najaar 2013 verschijnt ‘De twijfelindustrie: vraag en aanbod’ (voorlopige werktitel) bij uitgeverij Maurits Groen. In opdracht van de Raad voor de Leefomgeving en Infrastructuur (RLI) schreef hij het essay ‘Klompen in de machinerie’ over hoe de veranderingen naar een meer duurzame energiehuishouding worden belemmerd door gevestigde belangen en de rol van klimaatsceptici daarbij.

Jan Paul van Soest heeft een grote dossierkennis. Hij kan de rol van de diverse actoren rond het proces van klimaatverandering haarscherp analyseren. Ik tref hem in Amersfoort, waar hij met de trein een tussenstop maakt. We houden het interview in ‘Perron 4/5’, een restaurant op het station. Het is exact dezelfde locatie waar hij eerder met klimaatsceptisch journalist Marcel Crok een dubbelinterview deed voor het tijdschrift ‘Milieu’ van de Vereniging van Milieuprofessionals.

Bart Strengers van het Planbureau voor de Leefomgeving heeft een uitgebreide weblogdiscussie gevoerd met klimaatscepticus Hans Labohm (Strengers en Labohm, 2010). Het is een voorbeeld van een scepticus die data selecteert die in zijn straatje passen. En hij blijft dat doen, ook als al duidelijk is dat dit onterecht is.

Is het een goede keuze dat een wetenschapper tijd in zo’n discussie steekt? Of is het wenselijker dat een wetenschapper veel eerder aangeeft dat het verhaal van de scepticus niet klopt met de feiten en dat hij vervolgens zijn tijd aan zinniger zaken besteedt?

Het is een duivels dilemma, ik heb er gemengde gevoelens bij. Je kunt permanent aantonen, juist in het publieke domein, dat wat door sceptici wordt beweerd, geen hout snijdt. Er zijn amper klimaatsceptici geweest die ook maar íets zinnigs aan de kennis en de ontwikkeling van de klimaatwetenschap hebben bijgedragen.

Daarvoor gaan de wetenschappers ook niet in discussie. Het wordt niet gedaan voor kennisverrijking, maar om in het publieke en politieke spel onjuiste informatie te corrigeren. En het gebeurt om het argument te kielhalen dat de sceptici niet serieus worden genomen. Zo hebben tal van wetenschappers bijna een dagtaak aan sites als skepticalscience.com en het mede door het ministerie van Milieu gefinancierde climatedialogue.org. Men beschouwt het als maatschappelijk zinnig om te laten zien dat de communicatie wordt opengehouden.

Per saldo denk ik dat het goed is dat het gebeurt. Daarbij is het wel belangrijk om voortdurend onderscheid te maken door het politiek-maatschappelijke en het wetenschappelijke debat uit elkaar te houden.

Afbeelding 12.1 Schematische weergave van de jaren met de hoogst gemeten temperatuur. Het is evident dat veel jaarwarmterecords in het laatste decennium vallen (MetOffice, het Britse KNMI).

Toen het rapport van de Rekenkamer over het klimaatbeleid uitkwam (Algemene Rekenkamer, 2012), plaatste Trouw dat nieuws op de voorpagina. De boodschap was dat er vanuit de overheid onvoldoende gebeurt op dit gebied. Als reactie daarop zei VVD-kamerlid René Leegte in hetzelfde artikel dat de laatste zestien jaar de temperatuur op aarde niet is gestegen. De opmerking van Leegte is volstrekt in strijd met de feiten. Wat vindt u ervan dat een kamerlid dit zegt en dat een landelijk dagblad van niveau dit zonder commentaar overneemt?

Het is een mooi voorbeeld van hoe effectief de sceptici zijn. Als het hun uitkomt, nemen ze ongeremd desinformatie over van internet. Ik denk dat Leegte zich niet eens realiseert waar dit soort informatie vandaan komt.

Gaat u ervan uit dat hij denkt dat dit klopt en dat hij geen IPCC-rapporten leest?

Hij heeft een zeker wantrouwen tegen klimaatwetenschap ontwikkeld en dat wantrouwen wordt gevoed door de anti-klimaatlobby die Climategate heeft veroorzaakt en bedacht. Die lobby heeft allerlei e-mails van klimaatwetenschappers uit hun context gerukt en zegt daar naargeestige dingen over. Inmiddels zijn er naar het gedrag en de handelwijze van die klimaatwetenschappers negen nadere onderzoeken uitgevoerd. Dat heeft steeds niets opgeleverd. Maar het heeft bij veel mensen twijfel gezaaid, de mediastrategie was geniaal.

Waar komen die zestien jaar vandaan?

Ik heb dat toegelicht in het artikel ‘Autopsie op een virulente klimaatmythe’ op mijn weblog. De gemiddelde temperatuur op aarde schommelt voortdurend. Soms zijn er perioden van wel een jaar of vijftien waarin de temperatuur gemiddeld daalt, terwijl de onderliggende trend over de schommelingen heen wel omhoog gaat (zie afbeelding 12.1). Bovendien gaat het in de discussie alleen over de temperatuur van de atmosfeer, in de oceanen stapelt zich veel meer warmte op, en die toename gaat gewoon door.

Hoe korter je die periode maakt, hoe selectiever je bezig bent en hoe minder het over de langetermijntrend zegt. Het is net zoiets als dat ik zeg dat het vanmiddag warmer is dan vanmorgen en dat we het daarom deze winter erg warm zullen hebben.

Die periode van zestien jaar is heel selectief gekozen. De bron van dit verhaal is de Global Warming Policy Foundation. Het moment dat El Niño, de warme periode, op zijn hoogste punt begon te komen, hebben ze als het begin van die trend genomen. De periode daarna is dan licht dalend of vlak. Wordt een periode geselecteerd die twee jaar eerder of later begint, dan zit er de opwaartse trend in die ook over langere perioden te zien is. Het was dus ontzettend sluw gekozen. Zoiets wordt dan met veel mediageweld via de Daily Mail de wereld in geschopt en verspreidt zich als een olievlek door medialand.

Afbeelding 12.2 Voorbeeld van het tonen van een dalende trend, terwijl er in werkelijkheid sprake is van een stijgende trend. Door de keuze van het tijdtraject 1998-2009 (bovenste figuur) lijkt het alsof de trend dalend is (trendlijn). In werkelijkheid maakt deze periode deel uit van een langere reeks met een duidelijk stijgende trend (onderbroken lijn). (http://www.woodfortrees.org. WTI (WoodForTrees Temperature Index) is gebaseerd op het gemiddelde van de meetreeksen HADCRUT3VGL, GISTEMP, RSS en UAH).

In de VS schetsen ‘denktanks’ als het Heartland Institute en tal van andere het beeld dat er binnen de klimaatwetenschap veel onenigheid is. Belangrijke media als The Wall Street Journal en Fox News nemen dat over. Websites als climategate.nl geven ruimte aan (pseudo- of ex-)wetenschappers die achtergronden en oorzaken van klimaatverandering bestrijden. De sceptici hebben, mede doordat ze goed framen, veel invloed. Ze zijn in staat om hun onderwerpen hapklaar te verpakken in kreten die de publieke opinie raken. De oneliner ‘Windmolens draaien op subsidie’ is zo’n frame. Die wordt vervolgens eindeloos herhaald door een goed georganiseerd netwerk van websites, blogs en andere echokamers. Ze hebben een heel goede aansluiting gevonden bij de emoties en waarden van grote groepen mensen.

Daarom is het belangrijk dat wetenschappers inzien dat kennis alleen niet overtuigt. Waarden en kennis moeten ook in emotie worden uitgedrukt en daar zijn we nog niet goed in. De sleutel is, om actief op zoek te gaan naar de waardepatronen van de sceptici. Niet dogmatisch één kant op kijken, maar overlappende gebieden zoeken en bruggen bouwen.

De communicatie via de media verloopt ook niet optimaal.

Klimaatwetenschap is voor menig wereldburger te ingewikkeld. Omdat er vanwege de belangen vanuit de sceptici voortdurend ruis wordt veroorzaakt, onderscheiden journalisten over het algemeen niet wat waar is en wat onzin is. Het idee van waarheidsvinding is in de media zo goed als weg. Door bezuinigingen bij de kranten is er onvoldoende tijd voor eigen onderzoek en gaat men er bijna automatisch van uit dat een onderwerp wel twee kanten zal hebben. Daardoor komt men niet verder dan hoor en wederhoor. Als er een nieuwe vinding is op medisch gebied, is er geen redactie die denkt: ‘Laten we Jomanda eens vragen wat zij ervan vindt’, maar bij klimaat is dat wel het geval.

Een nieuwsbericht moet snel naar buiten. Vaak is er geen tijd om het door de wetenschapsredacteur te laten controleren. Daarnaast vinden veel opinieredacteuren het gewoon interessant als er een controverse is. Er wordt niet meer het onderscheid gemaakt dat je een controverse kunt hebben over meningen, maar niet over feiten.

De Volkskrant publiceerde bijvoorbeeld een kletsverhaal uit de Wall Street Journal. Nog dezelfde dag dat het stuk op de opiniepagina stond, haalde Martijn van Calmthout, chef wetenschap van de Volkskrant, op zijn persoonlijke blog het bericht van zijn eigen krant al onderuit.1 De media spelen in het hele proces dus een kwalijke rol en geven de facto absurd veel aandacht aan de twijfelindustrie.

Waar richten de sceptici vooral hun pijlen op?

De strategie van de sceptici is, om het werk van klimaatwetenschappers ongeloofwaardig te maken. Ze dichten de wetenschappers een politieke agenda toe. Ze worden voortdurend geframed als politiek activist, in plaats van als iemand die op zoek is naar de feitelijke waarheid. Daardoor vinden de feiten moeilijker hun weg van wetenschap naar samenleving. Dat gaat ten koste van de gigantische gemeenschappelijke belangen die op het spel staan. Dat zijn ook de belangen van de mensen die niet worden gehoord, van toekomstige generaties en van mensen in ontwikkelingslanden.

Op welke omvang van klimaatverandering koersen we aan?

We koersen aan op een temperatuurstijging van grofweg tussen de drie en misschien wel vijf graden. Vier graden wordt bevestigd door de Wereldbank en het Internationaal Energie Agentschap. Gezien de processen die daaraan ten grondslag liggen, verwacht ik zelf dat vier graden min of meer een ondergrens is bij ‘business as usual’, dus als we zo doorgaan.

Vier graden stijging zou ook al rond 2060-2070 kunnen optreden, dat is nooit helemaal goed te prognotiseren omdat we de klimaatgevoeligheid en de toekomstige emissies niet precies kennen.

Heeft men binnen het IPCC de neiging om zich voorzichtig uit te drukken?

Om te beginnen is er een groepsdruk naar consensus. Men wil met elkaar proberen een inhoudelijk onderbouwde lijn te vinden. Dat zorgt er automatisch voor dat de grootste extremen uit het spectrum worden gefilterd. Mijn stelling is dat IPCC-rapporten de klimaatveranderingen goed inschatten of zelfs iets onderschatten.2 We zijn ons niet van de ernst van de situatie bewust. Ook de milieubeweging is dat onvoldoende.

In hoeverre zijn IPCC-wetenschappers uit bijvoorbeeld belangrijke olieproducerende landen werkelijk objectief?

Die wetenschappers hebben er zelf geen belang bij, maar ze kunnen wel de klankkleur van hun achtergrond aannemen. Een wetenschapper uit Saoedi-Arabië die al te gortige uitspraken doet over het uit de hand lopen van het klimaat door fossiele brandstoffen, maakt een grote kans volgend jaar niet meer naar het IPCC te worden afgevaardigd.

Gaat de temperatuurstijging ergens stabiliseren of gaan we over tipping points heen?

Het zal helaas een doorgaand proces zijn, dat uit de hand kan lopen. Als je boven de 2-3 graden zit, dan heb je al de kans dat je dusdanig over een aantal kantelpunten heen gaat, dat zichzelf versterkende mechanismen gaan optreden. Dat kan het vrijkomen van methaan zijn uit de ontdooiende permafrost, of het smelten van ijskappen. Daardoor is het proces dan niet meer af te remmen. Zitten we boven 2-3 graden, dan zitten we ook snel bij 4-8 graden. Het is bijna inherent aan de klimaatwetenschap dat we steeds achter de feiten aanhollen. De modellen worden noodgedwongen geijkt op de achteruitkijkspiegel. Iedere keer lijken we weer verrast te zijn door de meetgegevens doordat het tempo van de CO2-uitstoot en het tempo van de opwarming zoveel hoger zijn dan bij alle andere veranderingen die er ooit in het verleden zijn geweest.

Als bijvoorbeeld Duitsland dijken gaat aanleggen bij de Rijn, dan komt het waterprobleem steeds verder stroomafwaarts te liggen.

Absoluut, dan wordt het hier een enorme spoelbak.

Wat vindt u ervan dat brede enquêtes over waar Nederlanders zich zorgen over maken het thema klimaatverandering niet meenemen?

Dat is bijzonder merkwaardig. Over het gedoogde VVD-CDA-kabinet kun je toch niet anders concluderen, dan dat het een klimaatontkennerskabinet is geweest. Dat heeft niet veel urgentiegevoel naar buiten gebracht.

Een deel van de VVD is de richting van de Amerikaanse Republikeinen opgegaan. Echte liberalen zijn er haast niet meer, of ze hebben in die partij weinig invloed meer. Het is een conservatieve beweging geworden. De framing van de wereldbeelden van de Republikeinen zie je bijna net zo hard in VVD-kringen. Daar domineert het wereldbeeld in plaats van de kennis. Kennis ketst af op het wereldbeeld als druppels water op een eend. Zij bedrijven fact free politics en zeggen dat wetenschappers ook maar een belang dienen, ‘Wetenschap is ook een mening.’ Dat is een heel kwalijke ontwikkeling die we snel moeten keren.

Staatssecretaris Atsma betoogde nog in 2012 dat het klimaatbeleid op koers ligt.

Als je het boekhoudkundig benadert. Dat zeer zachte doel (nl. 20% CO2-reductie in 2020? alen we wel, maar we hebben er weinig aan. ‘Het klimaatbeleid ligt op ramkoers’, dat zou een betere uitspraak zijn.

Hoe staat u tegenover de actie van Urgenda om de staat voor de rechter te dagen omdat die de burgers onvoldoende beschermt tegen klimaatverandering?

Ik vind die Urgenda-actie helemaal goed. Het is prima om ook via de juridische lijn acties in te zetten. Maar ik geloof niet dat de benodigde transitie helemaal van onderaf kan plaatsvinden. Alleen met een optelsom van de consumentengedragingen gaat het nooit allemaal goed komen. Het kan niet zonder systemische veranderingen. Je krijgt de meute niet een andere kant op zonder bijsturingen in de kosten voor bijvoorbeeld fossiele energie ten opzichte van duurzame energie.

Waardoor is de actie van Urgenda nodig?

Net zoals de VS op dit gebied gegijzeld worden door de Tea Party en de Republikeinen, wil de beweging in Nederland niet vlot komen omdat er een neoliberale wind waait. Nederland is momenteel ongeveer het meest neoliberale land in Europa.

Neoliberaal, maar eigenlijk heel conservatief.

Ja, ik bedoel niet authentiek liberaal, want dat houdt vrijheid in tot de grens van andermans vrijheid, en daar houden de neoliberalen geen rekening mee. Alles wordt economisch platgeslagen.

Er is natuurlijk ook een heel andere dynamiek gaande. We hebben de opkomst van het PVV-sentiment aan de rechterkant van de VVD gezien. Die willen om verschillende redenen helemaal niets te maken hebben met dit soort verduurzaming. De PVV benoemt het zo, dat het ten koste van de gemiddelde hardwerkende Nederlander zou gaan. Dat het een beetje het pesten is van de man in de straat. Zij vinden de islam een belangrijker probleem.

De VVD omarmt het wereldbeeld dat een goed draaiende economie met economische groei de redder van alles is. Daar is de perceptie dat maatregelen op het gebied van klimaat en biodiversiteit de economische groei remmen, dus daar moet je zoveel mogelijk van afblijven.

Ondertussen wordt er almaar onvoldoende gedaan aan klimaatverandering. Als u aan uw klimaatwetenschappen studerende dochter denkt, en straks misschien aan uw kleinkinderen, welk toekomstbeeld ziet u dan?

Mijn vermoeden is dat we in sommige gevallen al over de kantelpunten heen zijn, het lijkt er verdomd veel op dat het proces van klimaatverandering gewoon irreversibel is. Het wordt een warme wereld met een heel onaangename toekomst. Het wordt een wereld van vechten of door de crisis elkaar juist steunen, dat is moeilijk te voorspellen.

Ik denk dat het heel moeilijk is om de werkelijkheid zoals die zich ontvouwt echt te durven zien. Mensen laten het moeilijk tot zich doordringen.

Afbeelding 12.3 Liever een geruststellende leugen dan een ongemakkelijke waarheid. (Clay Bennett © 2008 The Christian Science Monitor (www.CSMonitor.com). Gebruikt met toestemming).

De route via de ratio helpt niet zo veel. De ervaring leert dat de mensheid zich niet veel aantrekt van wetenschappelijke analyses van het IPCC, de Wereldbank of het Internationaal Energie Agentschap. Jared Diamond laat in het schitterende boek Ondergang zien dat achttien van de twintig beschavingen die hij analyseerde zich weinig aantrokken van geleidelijke veranderingen in de hulpbronnen die de samenleving gebruikte, of deze zelfs niet eens waarnam, waardoor de boel naar de Filistijnen ging. Dus de wal gaat het schip keren, dat is nu al gaande. En als de rampen groot genoeg worden, zal het door de traagheid van het klimaatsysteem te laat zijn om bij te sturen. Dat betekent veel doen aan adaptatie, precies ook datgene waarvan de Rekenkamer zei dat daar te weinig voor wordt gecoördineerd (Algemene Rekenkamer, 2012).

Veel wetenschappers kennen de feiten en realiseren zich dat we er bijzonder slecht voor staan. Wat doet dat met hen?

Het kost mij ook moeite, maar op mijn slechtere momenten ben ik erg bezorgd over wat er gebeuren gaat. Het raakt me en het doet pijn en bezorgt me verdriet dat we als mensheid niet in staat zijn om in te zien wat er aan het gebeuren is en daarin bij te sturen. Niemand luistert naar je. Ik noem dat ‘Cassandra-wetenschap’. Cassandra was de zieneres in Troje. Zij had de gave om de toekomst te voorspellen, maar kreeg als straf dat niemand ooit naar haar zou luisteren. Het is verschrikkelijk lastig om dat 100% te erkennen. Paul Gilding doet dat, hij benoemt zonder aarzelen wat er gebeurt, en stelt dat juist het volmondig erkennen van de situatie tot handelen aanzet. Hij beschrijft dat in The great disruption (Gilding, 2012).

Ik heb daar met verschillende wetenschappers over gesproken. Als je echt persoonlijk, één op één met ze doorpraat, lopen velen met een diepe wanhoop rond vanwege wat zij zien, maar ze durven dat eigenlijk niet te erkennen. James Hansen van NASA kanaliseert dat op zijn lezingen via foto’s van zijn kleinkinderen, maar eigenlijk is dat een vrij onbeholpen wijze van omgaan met de diepe zorg over wat er aan de hand is. Wetenschappers zitten sterk in de ratio en hebben in het algemeen moeite met het weergeven van de emotionele kant. Wat mij betreft zou het een zegen zijn als wetenschappers ervoor uit zouden komen wat ze rationeel zien, en dat ze daar slecht van slapen. Dat ze er niet meer tegen kunnen. Deel die wanhoop maar eens met de wereld.

Hoe gaat dat in het jaar 2050 zijn? Stel dat we dan inderdaad een temperatuurstijging hebben waar we niet meer omheen kunnen. Gaat de psychische nood die nu heerst bij groepen wetenschappers zich, naarmate mensen zich de feiten gaan realiseren, geleidelijk uitbreiden over de hele samenleving?

Het is bijna niet voor te stellen wat er gaat gebeuren. Ik zie die toekomstscenario’s. Maar kun je je voorstellen wat het is als er om de paar jaar een grote droogte is in de VS? Of dat Afrika door de droogtes bijna helemaal van de kaart wordt geveegd? En wat dat betekent voor de voedsel- en watervoorziening en voor de massamigratiestromen?

Alle gletsjers in het Andes- en Himalayagebergte, die nu in grote gebieden voor de helft of driekwart van de watervoorziening zorgen, verdwijnen. Drinkwater zal schaars zijn. Eigenlijk kan ik me niet verbeelden hoe het zal zijn.

Dus het psychische aspect is nog niets in vergelijking met wat mensen fysiek gaan ervaren?

Ja, maar de fysieke ervaring heeft natuurlijk wel psychische consequenties, denk aan ellende die Sandy veroorzaakt, of de hittegolven in Australië of Rusland. Het punt is alleen dat een enkele extreme weersgebeurtenis moeilijk één op één aan klimaatverandering kan worden toegeschreven. Voor trends in extreem weer kan dat wel. Maar mensen ervaren geen trends, maar een concrete hittegolf.

Preventief kan er door middel van mitigatie nog enorm hard gewerkt worden om zelfs CO2 uit de atmosfeer te verwijderen, bijvoorbeeld door teelt van biomassa die CO2 vastlegt, en CO2-afvang en -opslag bij benutting van die biomassa. CO2-slurpers, als het ware. Het kan ook zijn dat vooral rijke landen gaan proberen de consequenties van klimaatverandering met geo-engineering te bestrijden; dat zal vervolgens weer allerlei soorten neveneffecten gaan geven. De verzuring van de oceaan gaat ondertussen gewoon door.

De tovenaarsleerling die door elke oplossing die hij verzint steeds grotere problemen veroorzaakt?

Ja. Het is bijna niet voor te stellen, laat staan dat je dat emotioneel een plek kunt geven. Het enige waar je op kunt hopen, is de veerkracht van ecosystemen en de veerkracht van groepen mensen. Hopen dat daar een structurele basis zal liggen voor samenwerking, vertrouwen, liefde, begrip, respect en solidariteit. Hopen dat mensen, als de situatie slechter wordt, niet het slechtste maar misschien wel het beste uit zichzelf gaan halen.

Hoe gaan de mensen in 2050 terugkijken op de klimaatsceptici?

Misschien komen er nog wel een soort Neurenbergse tribunalen, maar tegen die tijd zijn de alleractiefste twijfelzaaiers allang dood. Neem Fred Singer, die is nu al bijna negentig. Hij is een van de oer-merchants of doubt, handelaars in twijfel. Die heeft alles ontkend wat er te ontkennen valt: effecten van tabak, DDT, verzuring, ozon en nu ook klimaat. Die kun je met een gerust hart een van de grootste witteboordencriminelen noemen die de vorige eeuw heeft voortgebracht.

In vergelijking met de enorme mondiale schaal van alles wat we nu op gang brengen, was zelfs de Tweede Wereldoorlog nog maar een regionaal spelletje.

Terwijl dit wereldwijd schadelijke gevolgen heeft voor alle toekomstige generaties.

Ja, het is echt wel wat anders dan een wereldoorlog zoals we die kenden.

U heeft zich de afgelopen jaren veel beziggehouden met communicatieprocessen op het gebied van klimaat. Wat zal uw focus zijn in een volgende fase?

Na mijn activiteiten voor de communicatie rond klimaatverandering en de rol van de sceptici, zal mijn eigen agenda ook wel veranderen. Op een gegeven moment heb je het wel gehad met steeds weer dezelfde achterhaalde argumenten opnieuw pareren. En hoe het sceptisch paralleluniversum in elkaar zit, hoe het werkt en wie het betaalt is me ook wel duidelijk. Anderen mogen op dit punt het stokje van me overnemen, dan kan ik andere dingen gaan doen. Er zitten enorme, bijna onvermijdelijke veranderingen aan te komen. Het wordt van het grootste belang dat we er werk van gaan maken om die veranderingen ook psychologisch en mentaal aan te kunnen. Ik zie het als een grote uitdaging om een bijdrage te kunnen leveren op het gebied van natuur, biodiversiteit en de robuustheid van de ecosystemen en menselijke samenwerkingsverbanden.

1 De Volkskrant, artikel uit Wall Street Journal: http://www.volkskrant.nl/vk/nl/3184/opinie/article/detail/3173321/2012/02/11/Er-zijn-geen-overtuigende-argumenten-om-de-wereldeconomie-koolstofvrij-te-maken.dhtml. M. van Calmthout, reactie op artikel in de Volkskrant: http://martijnvancalmthout.wordpress.com/2012/02/11/lachen-met-richard-s-lindzen/

2 Zie http://www.skepticalscience.com/climate-scientists-esld.html.

13 Fred Woudenberg: Op je tenen over de aarde gaan

Veel mensen vinden het erg als de ijsbeer uitsterft omdat de Noordpool wegsmelt. Maar slechts weinig mensen zijn bereid om hun leefwijze aan te passen om minder CO2 uit te stoten. In die houding zit spanning. Om die twee in overeenstemming te brengen passen mensen onbewust psychologische mechanismen toe.

Fred Woudenberg (1961) is psycholoog en hoofd van het cluster leefomgeving bij de GGD Amsterdam. Hij is gepromoveerd in de psychofarmacologie. Hij is lid van diverse commissies en was voorzitter van de commissie die onderzoek deed naar de invloed van natuur op sociaal, psychisch en lichamelijk welbevinden, in opdracht van de Gezondheidsraad en de Raad voor Ruimtelijk, Milieu- en Natuuronderzoek (2004). Hij heeft zich gespecialiseerd in risicoperceptie en -communicatie. Hij heeft hierover gepubliceerd en lezingen gegeven. Fred Woudenberg heeft zijn inzichten toegepast bij onder andere luchtkwaliteit, bodemsanering en rampenvoorlichting.

Ik spreek Fred Woudenberg in het gebouw van de GGD in Amsterdam. Ik ben vooral benieuwd naar zijn visie op de psychologische achtergronden van de houding van de mens ten opzichte van de crises rond klimaat en biodiversiteit: hoe is het mogelijk dat veel mensen zo’n apathische houding aannemen ten opzichte van een crisis die voor onze samenleving zulke grote gevolgen kan hebben?

Hoeveel belang hecht u aan natuur en biodiversiteit in uw dagelijks leven?

Zelf ben ik al van kinds af aan een natuurliefhebber. Daarom is biodiversiteit voor mij van heel grote waarde. Datgene waar je van houdt, daar zorg je goed voor. Dat beschadig je niet en dat maak je niet kapot. Ik heb nagedacht over wat het betekent als je van de natuur houdt en wat voor consequenties dat zou moeten hebben. Ik streef er daarom bewust naar, een zo klein mogelijke ecologische voetafdruk te hebben. Ik heb hem nooit berekend, maar hij zal voor Westerse begrippen klein zijn.

Bijna iedereen heeft een warm hart voor de natuur. Toch zijn weinig mensen bereid om alle consequenties die dit met zich meebrengt, ook in hun eigen leven door te voeren.

Wat is het verschil in de houding van de moderne mens en zijn voorouders ten opzichte van de natuur?

De mens is in de geschiedenis niet al te voorzichtig met de natuur omgesprongen. Het vernietigen van de natuur door de mens begint eigenlijk al 50.000 jaar geleden. De mens trekt dan vanuit Afrika over alle continenten. Stelselmatig moordt hij daarbij veel roofdieren, graseters en loopvogels uit. Ook veel natuurvolkeren deden daaraan mee. Ook zij hebben het uitsterven van veel diersoorten op hun geweten (Tudge, 1997).

Dat is natuurlijk niet uit slechtheid gedaan. Het vlees lag bijna voor het oprapen toen die mensen kwamen. En later in de geschiedenis, als een ontdekkingsreiziger voor het eerst op een eiland kwam, dan liepen de loopvogels er gewoon naartoe. Die hadden nog nooit mensen gezien, dus die hadden geen idee dat ze daar bang voor moesten zijn.

Maar het tempo waarin wij nu diersoorten van de aardbodem doen verdwijnen is ongekend. Dit gaat veel sneller dan wat die wilden voor elkaar hebben gekregen. Nu gaat het niet alleen om het moorden, maar ook om het vernietigen van de natuurlijke biotoop. Er zijn in de geschiedenis van de aarde vijf massa-extincties geweest. De laatste heeft 65 miljoen jaar geleden plaatsgevonden bij het verdwijnen van de dinosaurus. De mens is nu bezig met de zesde massa-extinctie in de vier miljard jaar dat de aarde bestaat. Het gaat om grofweg 1% van alle diersoorten in 50 jaar. Dat lijkt heel weinig, maar dat is het niet. Zelfs de vroegere massa-extincties gingen nog niet zo snel als nu. Het is ongekend en nog nooit voorgekomen. Het is onvoorstelbaar wat we doen.

We accepteren kennelijk dit biodiversiteitsverlies, net zoals we met open ogen klimaatverandering laten gebeuren.

Kunt u uitleggen waarom we dat doen?

Jared Diamond geeft in Ondergang vier mogelijke verklaringen voor het feit dat beschavingen een bepaalde ramp niet voorkomen.

De eerste verklaring is dat men het probleem niet ziet aankomen. Bijvoorbeeld omdat men redeneert vanuit verkeerde vergelijkingen op grond van vertrouwde situaties uit het verleden. Een berucht voorbeeld is de Franse voorbereiding op de Tweede Wereldoorlog. De Fransen gingen ervan uit dat de volgende oorlog op dezelfde wijze zou worden gevoerd als de vorige. Men legde de zwaar versterkte Maginotlinie aan. Maar de Duitsers omzeilden die linie en vielen met moderne tanks aan door bebost terrein, dat voordien voor tanks onbegaanbaar was.

De tweede verklaring is dat men het probleem niet ziet, terwijl het zich al voordoet. Dat kan bijvoorbeeld als processen heel geleidelijk optreden. Dan zijn ze minder zichtbaar. Een voorbeeld is de ondergang van de beschaving op Paaseiland. Daarover zijn verschillende theorieën opgezet. Waarschijnlijk is die beschaving ingestort omdat men alle bomen kapte. Bomen vormden juist een essentieel onderdeel voor hun beschaving. Daardoor konden ze boten maken, vuur stoken en rotsblokken transporteren voor hun grote beelden. Het proces van ontbossing is heel geleidelijk gegaan. Ten tijde van het kappen van de laatste boom wisten de ouderen nog dat er een heel bos was geweest. Maar de jongere generatie kende alleen maar enkele verspreide groepjes bomen en realiseerde zich niet wat men aanrichtte.

Bij de huidige klimaatverandering hebben we met kleine schommelingen in temperatuur te maken. De jaarlijkse variatie is heel beperkt. Veel mensen voelen het niet, ze zien het niet, ze merken het niet. Een wetenschapper die naar statistieken kijkt kan zich er druk om maken. Maar de gemiddelde burger maakt zich er niet druk om als hij gewoon naar buiten kijkt en niets geks ziet. Het valt pas op als er een calamiteit is. Dan gaat men zich afvragen of het door klimaatverandering komt.

Afb. 13.1 Paaseiland, Rano Raraku (Wikimedia, foto Arian Zwegers).

De derde verklaring voor het niet voorkomen van een ramp is, dat men het probleem wel ziet aankomen, maar dat men geen succesvolle oplossingen kan bedenken. Dat kan bijvoorbeeld als technische oplossingen ontoereikend zijn, of als inspanningen te laat komen.

De vierde verklaring is dat men het probleem wel ziet, maar het niet eens probeert op te lossen. Dat kan zijn vanwege belangen, bijvoorbeeld bij een kleine groep die grote winst kan maken ten koste van een grote groep verliezers. De kleine groep met grote belangen zet zich er dan sterk voor in. Kijk maar naar de wijze waarop de olie-industrie zich in de VS manifesteert rond klimaatverandering. Omdat elke verliezer maar een beetje verliest, zijn zij minder gemotiveerd om terug te vechten.

Ook deze verklaring kan van toepassing zijn op Paaseiland. De jonge generatie denkt: Ik kan toch wel aan eten komen en als ik die boom niet kap, dan doet mijn buurman het en wordt hij machtig. Dit betekent dat het onmiddellijke persoonlijke gewin veel sterker kan zijn dan het langetermijngewin voor de samenleving in zijn geheel. Een klassiek voorbeeld hiervan is the tragedy of the commons, de tragedie van het gemeenschappelijk bezit. We weten allemaal dat het ook goed is voor onszelf als we goed voor ons gemeenschappelijke bezit zorgen, zoals de natuur. Maar niemand heeft er persoonlijk belang bij om zichzelf daarvoor op te offeren door geen auto te kopen omdat dat niet goed is voor de samenleving.

Als je Nederlanders vraagt of ze het erg vinden als de ijsberen uitsterven of dat de Noordpool verdwijnt, dan antwoordt meer dan negentig procent bevestigend. Maar zou je diezelfde mensen vragen of ze bereid zouden zijn om daarvoor nooit meer vlees te eten, of hun auto te verkopen, dan ligt dat percentage veel lager. Daar zit een inconsequentie in.

Dat komt omdat we eigenlijk twee dingen willen. Allereerst willen we goed zijn. Er zijn maar weinig mensen die welbewust echt slecht zijn, die iemand anders pijn doen om er zelf beter van te worden. Maar we willen ook een rijk en plezierig leven leiden. En die twee zijn nou net niet met elkaar verenigbaar.

Omdat we veel moreler zijn dan vroeger en tegelijkertijd ook veel rijker, levert dat veel meer psychologische spanningen op. Er zit een kloof tussen hoe we ons voelen en hoe we ons gedragen. Mensen kunnen die twee dingen kunstmatig in overeenstemming brengen via psychologische mechanismen. Daar zijn talloze mogelijkheden voor.

Je kunt bijvoorbeeld gewoon aan een levensopvatting of levenswijze blijven vasthouden en ook heel goed moreel verklaren waarom het goed is wat je doet. Want: ‘Wat ik doe is genoeg’, of ‘Wat ik doe is altijd meer dan een ander’, of ‘De overheid, die moet het doen’, of ‘Waarom zou ik het doen als die ander zoveel ellende veroorzaakt?’ of ‘Het moet mij mogelijk gemaakt worden om het te doen.’

Het is dus psychologisch te verklaren. Ik zie dat ook in mijn eigen praktijk vanuit de gezondheid. Zelfs als het om hun eigen gezondheid gaat, kunnen mensen zo inconsequent zijn. Dan gaat het niet alleen om het welzijn van de wereld, maar om je eigen welzijn. Als er íets is waar je betrokken bij zou moeten zijn, dan is het toch je eigen welzijn?

Voor instellingen zoals de GGD betekenen welvaartsziekten de grote worsteling wat betreft de preventieve gezondheidszorg. Mensen doen zichzelf allerlei dingen aan waar ze ziek van worden: roken, drinken, slecht eten, weinig bewegen. Mensen die niet roken of drinken, gezond eten en voldoende bewegen hebben een heel grote kans om gezond oud te worden. Dan vraag je je af: hoe is het mogelijk dat er nog mensen zijn die roken, drinken, slecht eten of niet bewegen?

Dat is omdat alle mensen wel gezond willen zijn, maar er niet zo veel voor willen doen of laten. Aan die ongezonde dingen zitten heel veel voordelen. Het is leuk, lekker of interessant.

Bestaat er ook zo’n inconsequentie over hoe wij met onze leefomgeving omgaan en de zorg voor onze kinderen?

Over het algemeen zie je dat mensen zich verschrikkelijk veel zorgen maken over hun kinderen. Dus is er een discrepantie tussen het welzijn van onze kinderen en de manier waarop wij met hun aarde omgaan. Duurzaamheid gaat ook over het op een goede manier doorgeven van de aarde aan volgende generaties. Het idee dat mijn kinderen opgroeien in een wereld waarin zoveel procent van de diersoorten er niet meer is, vind ik persoonlijk verschrikkelijk.

Er is een economisch mechanisme dat je ook psychologisch kunt interpreteren: discounting. Daarbij worden problemen die we in de toekomst zullen hebben minder zwaar meegewogen. Een probleem dat we nu hebben, wordt daarbij veel zwaarder gewogen dan een probleem dat we over honderd jaar hebben. De theorie is dat er in die honderd jaar immers nog van alles kan veranderen. Er kunnen nieuwe technologieën en nieuwe oplossingen komen. Als we twee wereldoorlogen hebben overleefd, moeten we toch zeker ook zoiets suffigs als een klimaatprobleem kunnen oplossen.

Daarnaast kunnen mensen ook verbazingwekkend goed zijn in het ontkennen van problemen, zeker als het moeilijke of onoplosbare problemen zijn. Als er een bedreiging is, hebben veel mensen het idee dat het hun wel niet zal overkomen. Dat fenomeen heet the optimistic bias, onrealistisch optimisme.

Een prachtig voorbeeld was het Russische stadje Asbestos, waar iedereen leefde van de asbestindustrie. De mannen gingen elke dag de mijn in. Het aantal mensen met longvlieskanker was gigantisch. Dan vraag je je af: zien die mensen het niet, weten ze het niet? Ze wisten donders goed dat het heel riskant was om die asbestmijn in te gaan. Maar dat was de enige manier om je brood te verdienen. Het alternatief was honger. De oplossing die mensen daarvoor hadden was eigenlijk een soort van fatalistische galgenhumor, wat je veel ziet bij mensen die in moeilijke omstandigheden zitten. Ze droegen hun lot met humor en met veel wodka.

Ik zie in mijn werk vaak dat mensen niet bang zijn voor zaken waar ze zeker wel bang voor zouden moeten zijn. Sommige mensen hebben er bijvoorbeeld geen probleem mee om dicht bij een snelweg met schadelijke luchtverontreiniging te wonen.

Anderzijds zijn mensen vaak juist bang voor zaken waarvan de wetenschap zegt dat ze eigenlijk helemaal niet zo riskant zijn. Ze zijn bijvoorbeeld bang voor zendmasten en elektromagnetische velden. Uit onderzoek blijkt dat verschillende groepen daar verschillend op reageren. Vrouwen zijn bijvoorbeeld banger voor nieuwe technologie dan mannen. In Amerika is er ook een verschil tussen blanke en zwarte mensen. Donkere Afrikaanse mannen hebben hetzelfde angstniveau als vrouwen. Als je verder gaat kijken, zie je dat mensen die zelf voordeel hebben bij technologische ontwikkeling de minste angst hebben. Dat zijn bijvoorbeeld de blanke, hoogopgeleide mannen, dus mensen die zelf onderdeel zijn van het systeem en daar voordeel van hebben. De mensen die angst hebben, zijn degenen die daar niet de voordelen van plukken en zelf geen onderdeel zijn van die ontwikkeling.

Misschien geldt dit ook voor sommige deskundigen in dit boek. De blanke, hoogopgeleide, succesvolle wetenschappers hebben vertrouwen in de technologie en dat het hoe dan ook allemaal goed gaat komen. Die blijven altijd hoopvol. De echte angst (en de psychologische mechanismen om daaraan te ontsnappen) zit bij de mensen die thuis zitten, die niet geïnterviewd worden en geen invloed hebben op de ontwikkelingen in de maatschappij.

Ik zie daarom de de ongelijkheid in de wereld – de verschillen tussen arm en rijk en het feit dat bepaalde groepen buiten de boot vallen – ook als een grote bedreiging voor de samenleving, naast de fysieke bedreigingen die er zijn vanuit het broeikaseffect.

Op een gegeven moment vinden de mensen die niet mee kunnen komen dat klimaat ook allemaal onzin: ‘Weet je wát het probleem is? Dat zijn die Marokkanen hier om de hoek!’ Dan krijg je dat soort reflexen. Dat is wat ze zien, dat is wat ze meemaken en dat is wat ze voelen. En daarvan denken ze ook dat er snel wat aan te doen is. Het is ook de gemakkelijkste oplossing, het vinden van een zondebok. Geen ingewikkelde dingen. Het is het psychologische mechanisme waarin je het probleem helemaal buiten jezelf legt. Het is een uitweg om je eigen situatie en je morele besef te koppelen aan je eigen gedrag: ‘Vraag niet aan mij om wat dan ook te doen. Eerst die Marokkanen het land uit.’

Het is essentieel om ook dat onderdeel van het probleem mee te nemen.

Veel mensen laten zich dus door mechanismen leiden, waardoor ze de problemen rond klimaat en biodiversiteit naast zich neer kunnen leggen. Hoe gaat zich dat op de lange termijn ontwikkelen?

Ik denk dat wij door zullen gaan met het uitroeien van soorten. Ik vermoed dat de kans groot is dat de mens zichzelf een keer om zeep helpt. Voor de andere soorten is het geen ramp als dat zou gebeuren. Er komt dan later weer een nieuwe variatie van allerlei soorten waarvan we geen idee hebben wat dat weer zal zijn. Ik verwacht dat het nog prachtiger, nieuwer en uitbundiger zal zijn dan wat er nu is. Maar daar zijn wij niet meer bij. Als we erbij willen zijn, moeten we het toch wezenlijk anders gaan aanpakken.

Ondanks zijn vermogen tot vernietigen, is de mens zelf een heel bijzondere soort, die mij van alle diersoorten het meest lief is. Bovendien is de aarde niet alleen van de soort die mij het liefst is, maar ook van de individuen die mij het allerliefst zijn: mijn kinderen. Ons gezin is welvarender dan dat van onze ouders, maar we leven op een aarde die qua natuur sinds miljoenen jaren niet zo armoedig is geweest. Ik wil er graag van alles aan doen om mijn kinderen ook daarin meer rijkdom mee te geven.

Wat doet de steeds grotere tegenstelling tussen de kwaliteitsniveaus van welvaart en natuur met u?

Ik voel mij van kinds af aan al verbonden met de natuur. Ik voel mij sterk verbonden met mensen, maar ik voel me ook verbonden met dieren. Het doet pijn om te zien dat natuur in recordtempo onherstelbaar wordt vernietigd en talloze planten- en diersoorten voorgoed verdwijnen. Dat geldt ook voor de talloze soorten die ik nooit heb gezien en waarvan ik het bestaan niet eens weet. Ik heb vooral moeite met het besef dat er straks bijna geen ongerepte natuur meer is in de wereld. Alle wildheid zit dan in parken met een hek erom. Niets is dan nog ongerept en onaangetast. Dat doet me pijn en het doet me nog meer pijn als ik me realiseer dat mijn kinderen en kleinkinderen dat in extreme mate gaan meemaken. Maar als ik dan stilsta bij de geschiedenis van de aarde en bij de kracht van het leven zelf, en als ik me realiseer dat ik – en alle andere mensen – daar deel van uitmaken en dat ik zelf ook die kracht kan voelen, dan leidt dat ertoe dat ik de meeste dagen toch zeer vrolijk door het leven ga.

Is het leven voor u een inspiratiebron?

Ja, zeker! We kunnen al die diersoorten misschien dood maken, maar de kern van het leven, datgene wat die dieren weer heeft gevormd en waar ze uit voortkomen, is niet te vernietigen. Dat relativeert voor mij ook de positie van de mens en hoe belangrijk het is dat ik er ben of dat er mensen zijn. In die zin gaat alles voorbij. Maar er is geen reden om fatalistisch te worden. Ik vind het prachtig wat we nu hebben, dus ik wil er heel veel voor doen om dat te behouden.

Welke consequenties trekt u daaruit voor uw eigen leven?

Ik zie nu ruimtegebruik door de mens, bijvoorbeeld voor landbouw en veeteelt, als de belangrijkste bedreiging voor biodiversiteit op aarde. Het grootste gedeelte van het vruchtbare land op aarde is inmiddels in gebruik voor landbouw en een groot gedeelte daarvan is voor veevoer.

Ik heb daaruit consequenties getrokken voor mijn eigen leefwijze. Als ik van de natuur hou en wil dat die behouden blijft, dan moet ik ook in mijn eigen leven datgene doen, wat goed is voor de natuur. Dat is in de eerste plaats: zo min mogelijk ruimte gebruiken. Die ruimte is voor mij persoonlijk de belangrijkste leidraad in mijn relatie tot de natuur en de rest van de wereld. Dat betekent bijvoorbeeld dat ik geen vlees eet en dat ik voor een groot gedeelte veganist ben. Maar ik ben geen hippie of zo, ik ben gewoon een man met een pak. Ik heb geen auto, geen rijbewijs, ik draag plastic schoenen. Ik koop tegenwoordig alleen nog maar kleding van hennep. Het verbouwen van katoen verbruikt namelijk veel te veel land. Persoonlijk ga ik daar vrij ver in. Ik vlieg bijvoorbeeld niet. Ik ben daar niet heel principieel tegen, maar ik doe het bij voorkeur niet. Dus in mijn persoonlijke leven probeer ik mijn ecologische voetafdruk zo klein mogelijk te houden. En dat gaat snel als je vegetarisch en voor een groot deel veganistisch eet.

Dat heeft ook te maken met je directe ruimtegebruik, daar waar je woont. Ik woon in een eengezinswoning met een kleine tuin. Als ik het helemaal goed zou doen, dan zou ik in een flat gaan wonen, dan gebruik je nog minder ruimte.

Als we het gaan redden, welke sleutel hebben we daar dan voor?

Ik ervaar het als prettig om te proberen mijn rijke comfortabele leven echt in overeenstemming te brengen met mijn morele leven en daar consequent naar te handelen. Daar word je helemaal niet minder gelukkig van. Laten we ons optrekken aan voorbeelden van mensen in de samenleving die misschien nu nog in de minderheid zijn, maar die het redden met zo’n levenswijze. De crux is om sober gelukkig te zijn. Om goed te zorgen voor datgene waar je van houdt. Om bereid te zijn om op je tenen over deze aarde te gaan.

14 Klaas van Egmond: Worden wie we denken te zijn

De mens gedraagt zich als een tovenaarsleerling: met zijn technische pogingen om de milieuproblemen op te lossen, maakt hij de problemen alleen maar groter en onbeheersbaarder. Jezelf ontwikkelen en balans vinden, dáár wordt de wereld beter van. Want als je geen vrede bereikt in je hoofd, gebeurt dat op straat ook niet.

Klaas van Egmond (1946) is hoogleraar Geowetenschappen aan de Universiteit van Utrecht. Daarnaast is hij plaatsvervangend kroonlid van de Sociaal Economische Raad (SER) en adviseur van de Triodos Bank. Hij vervult verschillende bestuursfuncties, onder meer als voorzitter van de wetenschappelijke raad van het KNMI en als bestuurslid van het NatuurCollege. Samen met Herman Wijffels nam hij het initiatief voor het Sustainable Finance Lab, een denktank van economen die zich richt op het begrijpen van de financiële crisis en het formuleren van duurzame oplossingen. In 2011 ontving hij de Rachel Carson Oeuvreprijs van de Vereniging van Milieuprofessionals.

Klaas van Egmond houdt zich in toenemende mate bezig met de culturele kanten van de duurzaamheidsproblematiek. In 2010 verscheen zijn inspirerende boek ‘Een vorm van beschaving’. Hij was van 1972 tot 1988 milieuonderzoeker. Daarna was hij tot 2004 directeur Milieu van het RIVM en aansluitend tot 2008 directeur van het Milieu- en Natuurplanbureau (MNP, thans Planbureau voor de Leefomgeving). Hij adviseerde het kabinet op het gebied van milieu-, natuur- en duurzaamheidsvraagstukken.

Het gesprek vindt plaats op de universiteit. Klaas van Egmond is net terug uit Berlijn, binnenkort gaat hij een tijd voor onderzoek naar Engeland. Net als bij zijn voordrachten praat hij snel, met compacte zinnen. Zijn bevlogenheid is evident.

Biodiversiteit en klimaat omvatten grote waarden voor de mens, ook economisch, maar ze staan in de moderne samenleving onder druk. Hoe schetst u de actuele situatie?

Hoewel er vaak een andere indruk wordt gewekt, is het uniek dat er rond klimaatverandering wetenschappelijk zoveel overeenstemming is, al is die overeenstemming niet volledig. Voor zover ik weet is er geen enkel vakgebied waar wetenschappers zich zo sterk inspannen om tot wereldwijde consensus te komen. In het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) werken duizenden onderzoekers uit de hele wereld samen. De resultaten worden gepubliceerd in voor iedereen toegankelijke rapporten. De kritiek die daar tot nu toe op is gekomen, is maar voor een deel wetenschappelijk van aard, en dat deel van de kritiek wordt serieus genomen.

Het is voor 100% zeker dat de aarde warmer is geworden en het is voor 90% zeker dat dit onze schuld is. Bovendien is de wetenschap het erover eens waar nog onzekerheid over bestaat. Het gaat dan vooral over de belangrijke rol van waterdamp in de atmosfeer, over de rol van de zon en over wolkenvorming. De afname van biodiversiteit in de wereld is heel goed in kaart gebracht, onder andere door het Milieu- en Natuurplanbureau, en ook door de VN. Daar waar de beschaving voorbijkomt, raak je de helft van de natuur kwijt. Dat is de prijs die we ervoor betalen. Aangezien we naar een wereldbevolking van negen miljard mensen gaan, zal er nog een flink deel van die natuur verloren gaan. Dat hoort bij het proces. Het is belangrijk dat de wereldbevolking niet boven die onvermijdelijke negen miljard komt. Het biodiversiteitsverlies dat daarbij hoort, zullen we voor lief moeten we nemen.

De maatschappelijke kant van het probleem heb ik beschreven in Een vorm van beschaving.

We leven nu zo’n vijfentwintig jaar nadat het rapport Our Common Future, ‘Onze gezamenlijke toekomst’ van de commissie Brundtland is verschenen. In dat rapport werd voor het eerst gesproken over duurzame ontwikkeling. De vraag is echter wát wij willen ontwikkelen in deze kleine, volle wereld. De bevolking groeit gestaag en verbruikt steeds meer voedsel en energie. Grondstoffen raken uitgeput. Natuur en biodiversiteit gaan verloren en we hebben te kampen met klimaatverandering en een financieel-economische crisis. Wát is voor ons van waarde, wát willen wij nastreven?

De waarden die mensen nastreven en die hun wereldbeeld bepalen kunnen schematisch worden weergeven (zie afb. 14.1).

Afbeelding 14.1 Het integrale wereldbeeld (Van Egmond, 2010).

Dit schema is gebaseerd op een uitgebreid waardenonderzoek van het RIVM en op bevindingen van gezaghebbende filosofen en andere wetenschappers. De verticale hoofdas loopt van materiële waarden (onder) tot geestelijke waarden (boven). De horizontale hoofdas loopt van collectieve waarden (links) tot individuele waarden (rechts). Het wereldbeeld van het collectieve is bijvoorbeeld dat van uniformiteit, één mondiale waarheid, globalisering, overheid en het gemeenschappelijk belang. Het wereldbeeld van het individuele is dat van diversiteit, regionalisering, markt en privébezit. Al deze waarden samen bepalen de menselijke waardigheid en de beschaving.

Al deze waarden zijn relevant. Het is belangrijk om ernaar te streven, deze waarden in balans te krijgen en het gulden midden te zoeken. Dat is daar waar het evenwicht is, zowel tussen het materiële en het geestelijke als tussen het collectieve en het individuele.

Als je bepaalde waarden negeert, dan raakt het systeem uit balans. Momenteel doet de VVD dat met ecologische waarden, terwijl de PVV geestelijke waarden ridiculiseert. De centrifugale krachten zijn dan te sterk. Het is de opgave om middelpuntzoekende krachten te activeren. Alleen dan wordt met alle waarden voldoende rekening gehouden. Alleen dan kan een concrete duurzame ontwikkelingsagenda worden verkregen, waaruit beleidslijnen voor de verschillende maatschappelijke sectoren af te leiden zijn. Het gaat dan om de verhouding tussen markt en overheid, tussen publiek en privaat en tussen materiële en culturele consumptie. Het gaat daarnaast om de ruimtelijke schaal waarop handel wordt gedreven en voedsel wordt geproduceerd en de wijze waarop politiek wordt bedreven. Het is belangrijk om te streven naar het verkleinen van de maatschappelijke tegenstellingen en naar evenwicht tussen de verschillende waarden, want alleen dan is duurzame ontwikkeling mogelijk.

In de geschiedenis zie je dat we in het waardenpalet van het ene uiterste naar het andere worden geslingerd, van de institutioneel-religieuze kant (de middeleeuwse brandstapels) naar de materiële kant (financiële crisis). De ene keer is het naar de collectieve kant en de andere keer naar de individuele kant. Op dit moment is het toevallig de materiële kant en dat levert nu deze ellende van de huidige crises op. Het patroon is steeds een labiele uitvergroting van een deel van het menselijk waardenpatroon. Het zou goed zijn, om ons bewust te worden van deze slingerbeweging en actief te proberen het midden te zoeken en daarmee de uitschieters in de slingerbeweging te vermijden.

Als we uitgaan van de huidige ontwikkeling naar negen miljard mensen, hoe ziet hun wereld er dan in 2050 uit?

Dat hangt ervan af of wij iets leren ja dan nee, of we doorkrijgen hoe we door ons eigen waardenpatroon rondzwalken. Als we niet leren, dan krijgen we een enorme catastrofe met oorlogen om de grondstoffen. Als we dat rondzwalken wel in de gaten krijgen en daarvan leren, dan zouden we dingen kunnen veranderen. Dat geldt op het institutionele vlak, maar ook op het persoonlijke vlak. Er komen steeds meer mensen die zeggen dat het midden leeg slingert. Politieke partijen zoeken bijvoorbeeld meer de uitersten op. Je moet het systeem dus als het ware opnieuw ‘afregelen’ waardoor deze instabiliteiten worden gedempt. Áls dat al lukt, dan moeten we voor die wereld van negen miljard mensen in 2050 best nog door een kritisch stadium. Ik kan me voorstellen dat zoiets tot stand komt, maar dan zullen er andere waarden aan de orde zijn. Die hele extreme materiële kant van nu, dat gaat dan niet meer.

Een voorwaarde voor dit scenario is dat er technologisch heel veel mogelijk blijkt. Er zal nog een heleboel technologie nodig zijn om die negen miljard mensen te eten te geven. Daarnaast is het nodig om van dat intensieve consumptiepatroon af te komen met al dat vlees. En ten slotte zou iedere keer weer een oplossing moeten worden gevonden voor nieuwe, door onszelf gecreëerde problemen. Dat vergt al een hele technologische ommezwaai voor de wereld, voor dat ruimteschip aarde. Tot nu toe blijkt de mens helaas elke keer weer te werken als een tovenaarsleerling en maakt hij in zijn pogingen om de problemen op te lossen, de problemen alleen maar groter en onbeheersbaarder.

Welk scenario gaat het worden, dat waarin we leren of dat met de grondstoffenoorlogen?

Ik denk niet dat de transitie zonder problemen zal gaan. Tot nu toe gaat het alleen via catastrofes en dan hoop je maar dat het kleine catastrofes zijn.

Een deel van de oplossing zal meer kleinschaligheid zijn. We hebben een periode van grootschaligheid en globalisering achter de rug, ook in het waardenpatroon. Op dit moment wint de ‘small is beautiful’-trend van Schumacher sterk terrein. Maar het moet niet té kleinschalig worden – dus niet alleen de Transition Towns, maar ook transitiecontinenten en -regio’s die voor hun eigen energie en voedsel zorgen, met een zekere soevereiniteit van mensen over hun eigen omgeving – maar de vraag is of dat gaat lukken.

In elk geval is het noodzakelijk om op te houden met het grootschalige gesleep met voedsel over de hele wereld, en met het omploegen van Afrika en Zuid-Amerika om hier vlees te kunnen blijven eten. Daarmee wordt op dit ogenblik het fundament gelegd voor de veldslag rond 2050.

Vooralsnog koersen we aan op de grondstoffenoorlogen. Hoe kijken onze kleinkinderen in dat geval straks terug op ons handelen nu?

Zij gaan daarop terugkijken zoals wij terugkijken op de Middeleeuwen en op het Duitsland van voor de oorlog. Dat is exact hetzelfde verhaal. De hele geschiedenis van Europa herhaalt zich. We werden in de Middeleeuwen gedomineerd door de Kerk. Vervolgens is er eeuwenlang de strijd tussen Kerk en staat geweest, daarna werden we door de staat gedomineerd. Vervolgens zette de Verlichting de dominantie van de wetenschap in, met een steeds sterkere overheersing van materiële waarden (zie afbeelding 14.2).

Afbeelding 14.2 Historische ontwikkeling in de twee millennia AD (Van Egmond, 2010).

Deze overheersen nu zó sterk de ecologische waarden, dat er sprake is van een ecologische crisis. Deze is veertig jaar geleden door de Club van Rome al nauwkeurig voorspeld. Het gaat nu bijvoorbeeld over klimaatverandering, verlies aan biodiversiteit en uitputting van grondstoffen. Door het domineren van de markt en het private ten koste van collectieve waarden kon geldspeculatie binnen het financiële systeem doel op zich worden. De ene keer word je dus door de paus bij de neus genomen en de volgende keer door deze financiële elite.

Wat er nu allemaal gebeurt rond het Europees Stabiliteitsmechanisme (ESM) en de financiële reddingsfondsen, daarvan zullen onze kinderen zeggen: ‘Waren jullie nou helemaal stapelgek?’ De speculanten maken nu uit wat er gebeurt! De beurs opent op maandagochtend en daarom moet minister Bos op zondagmiddag bij Wellink, de directeur van de Nederlandse Bank, aanbellen of hij zijn handtekening even wil zetten. Onze kleinkinderen zullen in 2050 schaterlachen, met een heel trieste ondertoon uiteraard. Hoe kan het zijn dat wij dit nu niet zien? Intussen wordt op scholen op onze voorouders neergekeken: ‘O, wat waren ze vroeger toch dom met die paus en die brandstapel!’

In Berlijn kun je dagelijks honderden mensen zien staan bij de wanden met beschrijvingen en foto’s over de periode 1930-1945. Iedereen komt tot de conclusie: ‘We hebben het laten gebeuren.’ Wij laten het nu ook gebeuren.

Het lukt de wetenschap maar niet om de urgentie van klimaatverandering op de maatschappelijke agenda te krijgen. Speelt de overheersing van de materiële waarden in de samenleving ten koste van de ecologische daarbij een rol?

Ik zou de vraag nog willen versterken: over het klimaat is wereldwijd consensus over wat we weten en niet weten. Het IPCC heeft daarover een zeer zorgvuldige tekst opgesteld van 3.000 pagina’s, goeddeels peer-reviewed. En als er dan een misverstand is over pagina 1.030, waar wij overigens als Nationaal Milieu Planbureau verantwoordelijk voor waren, dan moet je een dag in Den Haag zitten en word je ondervraagd als een wetenschappelijk fraudeur!

Op zich is dat goed, want zo hoort het! Maar als het om honderden miljarden euro gaat die men in het ESM wil steken, dan krijgen we niet eens een A4-tje te zien. Dan spreken de topeconomen van dit land elkaar tegen over de herkomst en de bestemming van dat geld en moeten journalisten ernaar raden hoe de vork in de steel zit. Dat is absurd en we laten het gewoon gebeuren.

Het gaat op deze manier omdat er grote belangen zijn. Amerikaanse belangengroepen financieren bijvoorbeeld met tientallen miljoenen de klimaatscepsis, onder andere via het Heartland Institute. Zulke organisaties hebben ons eerst jarenlang beziggehouden met de onhoudbare stelling dat je van roken geen longkanker krijgt. Dat hebben ze veertig jaar lang gedaan en dat is aardig gelukt. En nu zijn ze bezig om klimaatverandering te bagatelliseren. Dat zijn gewoon belangen van klassieke instituties. Het is een bevestiging van de conclusie die Jared Diamond trok op basis van de case studies in zijn boek Ondergang over het einde van beschavingen: iedere cultuur ziet het probleem wel haarscherp aankomen,, maar de bestaande machtsverhoudingen laten niet toe om er iets aan te doen.

Ondanks die tegenwerkingen zouden wetenschappers toch op de trom kunnen slaan. Waarom zie ik ze zo weinig in opiniestukken in de krant? Als je als wetenschapper op klimaatgebied actief bent en je ziet die urgentie, hoe kan het dan dat je niet de weg naar de samenleving zoekt?

Dat ben ik wel met u eens. Ik ben voorzitter van de wetenschappelijke raad van het KNMI, waar dit ook best een issue is. Ik vind dat het KNMI en ook het Planbureau voor de Leefomgeving daar nog actiever in zouden moeten zijn. Niet eenzijdig of partijdig, maar wel heel actief de discussie leiden en laten zien wat de pro’s en contra’s zijn. Ik dring er bij het KNMI op aan dat te laten zien en meer aan duiding te doen! Bij extreme weersomstandigheden vragen mensen zich af of het al dan niet aan klimaatverandering te wijten is. Met de huidige wetenschap kun je laten zien welke gebeurtenissen wel en welke niet in die klimaattheorie passen en wat de waarschijnlijkheid daarvan is. Dan krijgt de burger een gevoel voor wat er werkelijk gaande is. Zo kan de strenge winter van 2012-2013, tegen de klimaatsceptische verwachting in, goed worden verklaard door klimaatverandering. Doordat de noordelijke poolzee steeds warmer wordt, neemt het drukverschil tussen evenaar en pool af, en kan koude poollucht makkelijker tot onze breedtegraad doordringen.

In Een vorm van beschaving schrijft u dat de wetenschap meer dwarsverbanden moet leggen. Is de huidige wetenschap voldoende verbonden met de samenleving?

De wetenschap heeft zichzelf grosso modo buitenspel gezet. Duurzaamheid is samenhang. En de samenhang is momenteel totaal verloren. De reductionistische wetenschap heeft zich verslingerd in allerlei details. Dat atomiseert tot vakgebiedjes die niets meer met elkaar te maken hebben. Technologie-ontwikkeling op alle denkbare terreinen (van communicatie tot gezondheid) is prima, begrijpelijk en wenselijk. Maar wat is de toegevoegde waarde als dat zich eenzijdig vertaalt in het over elkaar buitelen van de iPad-generaties?

De belangstelling en waardering voor studies die de samenhang zoeken is nihil. Er is een incentives-systeem dat beloont dat je veel weet van weinig. Maar dat werkt niet meer bij de huidige problematiek. De bijdrage van de wetenschap aan het maatschappelijk debat is wat mij betreft dan ook nihil. Daar ben ik erg somber over.

Hoe zou de wetenschap zich ten goede kunnen ontwikkelen?

We moeten ophouden met die eindeloze fragmentatie met die incentives-structuur en dat gepubliceer. Niet steeds smaller en dieper gaan, maar juist de verbinding in de breedte zoeken. Het is belangrijk om integrale benaderingen te gaan belonen. Het werkelijk begrijpen van maatschappelijke samenhangen is een overlevingskwestie aan het worden.

De wetenschap zet zichzelf dus buitenspel. Ook de politiek lijkt in de huidige constellatie niet in staat te zijn om voor de burger te zorgen. Voor een politicus is vier jaar vooruit kijken al heel ver. Wat ziet u als voordeel van de kamerbrede coalities die u bepleit?

Ik vind dat het nodig is om op te houden met deze malle meerderheidscoalities. Die roepen negatieve, polariserende krachten op. Men zet zich tegen elkaar af en het overgrote deel van de politieke energie gaat verloren in de onderlinge strijd om de macht, in plaats van die te gebruiken voor het oplossen van de steeds groter wordende problemen. Die strijd om de macht wordt steeds sterker en is een vorm van decadentie. Men is primair bezig met de eigen partij, de eigen loopbaan, de eigen macht. Daarom moet dat politieke bestel voor de lange termijn veranderen. Het zou er juist om moeten gaan, stelselmatig bruggen te slaan in de maatschappij. Daarom ben ik zo enthousiast over de VVD-PvdA-coalitie. Rutte en Samsom zijn boven het primitieve machtsspel uitgestegen en nemen hun verantwoordelijkheid, tegen de druk van de media in. Die laatste hebben hun ‘business case’ liggen bij conflict en spektakel en proberen voortdurend de politiek uit elkaar te spelen, terwijl de grote problemen blijven liggen. Ook dat laten we gewoon gebeuren.

We moeten naar kamerbrede coalities, waar alle partijen naar evenredigheid deel van uitmaken. Dus het kabinet is een afspiegeling van de Tweede Kamer en is feitelijk een commissie die door de Tweede Kamer is benoemd. Het is belangrijk om in te zien dat erkenning belangrijker is dan honorering van allerlei eisen. Mensen begrijpen best dat in deze kleine, volle wereld niet alles meer kan. Maar ze willen wel erkenning. Die kun je geven door hun waarden mee te wegen in de gekozen, soms pijnlijke oplossingen. Het is belangrijk om dat te organiseren. En dat kan via zo’n kamerbreed kabinet. Gewoon binnen het democratisch bestel met de Tweede Kamer. De politiek moet haar verantwoordelijkheid nemen door middelpuntzoekende krachten te versterken. Dat zou een vorm van beschaving zijn, want daarmee werk je aan duurzaamheid.

Verschuift de discussie bij een kamerbrede coalitie niet van de Tweede Kamer naar de achterkamertjes? Gaat dat niet ten koste van de democratie?

Nee, het kabinet is dan als een commissie van de Kamer en die vergadert in beslotenheid. In die beslotenheid kunnen partijen van mening veranderen zonder door de pers als verliezer te worden weggezet. De huidige rol van de pers blokkeert het vinden van een gedeeld waardepatroon en gemeenschappelijke oplossingen. Een kabinetsvoorstel kan gewoon ter toetsing naar de Tweede Kamer. Daar vindt het debat dan opnieuw plaats en als men het er niet mee eens is dan komt er gewoon weer een nieuwe commissie: democratie op z’n best.

Er is de afgelopen twintig tot dertig jaar een enorme marktdominantie opgekomen, die is afgedwongen door de neoliberalen. Het is noodzakelijk om daarmee op te houden. Kijk naar de financiële markten. Men legt nu een kabel aan onder de oceaan om met speculaties een paar nanoseconden sneller op de beurs te kunnen reageren. Dat is een psychotische fixatie op de korte termijn. Dat is dermate ziek en pathologisch, daar hoef je verder niets meer over te zeggen. Als díe partijen de macht wordt gelaten, zeggen onze kleinkinderen dus later: ‘Jullie hebben het laten lopen!’ En daar hebben ze gelijk in.

De doorgeschoten marktdominantie leidt er ook toe dat de media alleen schrijven wat de lezer wil lezen, anders verkoopt het niet. Daarmee brengen ze juist niet de urgentie voor het voetlicht. Hebben de media daarmee een negatieve rol in de discussie?

Ja, de media zijn een van de destabiliserende, middelpuntvliedende krachten. Ze zijn gecommercialiseerd en moeten steeds tegen elkaar opbieden. Daarom is er nu een ‘race to the bottom’ gaande wat betreft seks en geweld. Dat is het enige wat ons nog rest na een paar duizend jaar ontwikkeling: een hedonistische maatschappij waarin alles gaat om het fysieke, om veiligheid, risicoloosheid en gezondheid. In de strijd om de boterham gaan de media daarin mee en versterken dat.

Waarom laten wij eigenlijk al die reclame toe op televisie over de meest stompzinnige onderwerpen? De samenleving is allergisch voor nieuwe ‘ideologieën’ maar de nietsontziende ideologie die uren per dag onze huiskamers binnendendert wordt niet herkend.

Wat zou de burger kunnen doen?

De burger heeft natuurlijk zijn eigen verantwoordelijkheid. Hij moet zichzelf ontwikkelen. Zoals Marie-Louise von Franz zei: ‘Als je de tegenstellingen in jezelf weet te overbruggen, heb je al je bijdrage aan de wereldvrede geleverd.’ Jezelf ontwikkelen, dáár wordt de wereld beter van. Elk mens moet snappen dat als hij geen vrede weet te bereiken in zijn eigen hoofd, dat op straat ook niet gebeurt. Het is belangrijk, dat dit op scholen wordt geleerd. Ophouden met al die eenzijdigheid en dat geweld in de media. Er is niets mis mee om daar langs democratische weg paal en perk aan te stellen.

Wat kan mijn tante Truus daarmee?

Ze kan op politieke partijen stemmen die zich van deze problematiek wel bewust zijn en ze kan zichzelf ontwikkelen. Het is een oud thema. In de vorige eeuw zijn er bijvoorbeeld volksuniversiteiten gekomen. Want als wij onszelf niet meer ontwikkelen, als dat aan de markt wordt overgelaten, en de markt biedt seks en geweld in niet te stuiten hoeveelheden, wat kun je dan verder verwachten?

In Zwitserland leren alle schoolkinderen muziek spelen. Dat is in Nederland onbespreekbaar. De laatste muziekwinkel is uit Utrecht verdwenen en op koopzondag loopt het volk als in processie door een materialistisch Hoog Catharijne.

U bent een van de prominente wetenschappers die zijn visie op duurzaamheid op een actieve manier naar buiten brengt. Hoe geeft u in het dagelijks leven zelf invulling aan duurzame ontwikkeling?

Nou ja, ik probeer mezelf ook wat dat betreft te ontwikkelen. Ik ben bezig met spirituele ontwikkeling. Muziek is voor mij een belangrijk thema, ik ben daar vrij actief in. Ik probeer te leven met een redelijk kleine voetafdruk, maar ik realiseer me dat dat in Nederland niet gemakkelijk is. Ik rijd een klein autootje en ik vlieg zo min mogelijk, maar dan nog, als je er goed naar gaat kijken: als je onderdeel van deze samenleving bent, is je impact al heel erg groot. Daarnaast heb ik principieel geen aandelen, omdat ik grote bezwaren heb tegen dergelijke onverantwoorde vormen van ‘eigenaarschap’.

Waar haalt u zelf uw inspiratie vandaan?

Ik ben Nederlands Hervormd opgegroeid en ik ben uit eigen beweging bij de antroposofie terecht gekomen. Het werk van Steiner heb ik, ook in wetenschappelijk opzicht, heel erg inspirerend gevonden. Het is treurig dat daar in die kinderlijke euforie van dat mechanistische wereldbeeld zo raar over wordt gedaan. Het is de euforie van kinderen van een jaar of tien, die een wekker uit elkaar kunnen halen en hem daarna, op enkele tandwieltjes na, weer in elkaar kunnen zetten en dan denken dat ze de hele wereld begrijpen. Met alle respect voor de technologische prestatie, heeft die opgetogenheid iets kinderlijks. In het wereldbeeld van Steiner worden al die dingen, van de oerknal tot de parapsychologie, in één heel plausibel denkraam gevat. Uit wetenschappelijk perspectief zie ik daar meer in dan de arrogantie om te doen alsof de wetenschap in 2013 klaar is, alsof het onderzoek naar het menselijk brein ‘de laatste ontdekkingsreis’ zou zijn. Dat dachten ze in de Middeleeuwen abusievelijk ook al.

Als u dat denkraam als uitgangspunt neemt, hoe ziet uw duurzaamheidsdroom er dan uit?

Mijn droom bestaat uit alle ontwikkelingen waarbij er veel meer evenwicht is tussen menselijke waarden. Laten we eerlijk zijn, de PVV heeft ook een punt: veiligheid op straat is een voorwaarde voor een prettige samenleving, dus die waarden van de PVV moeten ook worden gehonoreerd. Maar niet alleen, dus niet in eenzijdigheid. Ik hoop dat je dan een samenleving hebt waar mensen fysiek goed kunnen leven. Een wereld waarin maat wordt gehouden doordat de bevrediging van de menselijke behoeften voor een belangrijk deel ook aan de andere kant ligt. Dus ook aan de culturele, aan de kunstzinnige en aan de spirituele kant. In feite komt dat allemaal neer op ‘worden wie wij denken te zijn’. Dat mens- en wereldbeeld zoals ik dat zie is eigenlijk het grondpatroon van de mens. Van overal wordt ons dat al een paar duizend jaar toegeschreeuwd. Dat zie je vanaf de Grieken, in de grote, ook oosterse religies, in mythen, sagen, sprookjes en legenden van Shakespeare tot Wagner; dat is allemaal hetzelfde verhaal! Als wij nou eens in de gaten krijgen dat wij alleen op die manier van allerlei catastrofes gevrijwaard blijven, dan is dat ook de toestand waarnaar we moeten streven. Dat is geen ideologie, maar de gemeenschappelijke noemer van de culturele, filosofische en religieuze noties en de in de loop van de geschiedenis opgedane ervaringen. Uiteindelijk is het wezenlijk menselijke het in balans weten te houden van enerzijds het materiële en het geestelijke en anderzijds het ik en de anderen. Duurzaamheid is het dynamisch evenwicht tussen die fundamentele krachten. Die balans, dat is de essentie van het menselijke bestaan. Dat inzicht is er allemaal. Alleen laten we altijd maar weer toe dat er mensen zijn die één van die elementen oppakken en ermee vandoor gaan.

Worden wie we denken te zijn?

Ja, een samenleving die echt de mens tot ontplooiing brengt zoals wij denken dat die bedoeld is. Daar is de afgelopen duizenden jaren door alles en iedereen over nagedacht. En daar komt gewoon één consistent beeld uit. En dat komt opvallend overeen met het bovengenoemde ‘integrale mens- en wereldbeeld’ zoals dat uit de maatschappelijke enquêtes en uit de concrete loop van de geschiedenis naar voren kwam. Waarom zouden we daar niet een beetje meer naar kijken?

15 Maarten Hajer: Werken aan een leefomgeving die het beste in mensen naar boven brengt

Het ontbreekt aan politieke wil en macht om de mondiale temperatuurstijging binnen de twee graden te houden. Het wordt hoe dan ook een minder prettige wereld om in te leven. Werken aan klimaatverandering wordt een integraal onderdeel van het bouwen aan de samenleving van de eenentwintigste eeuw.

Maarten Hajer (1962) is sinds 2008 directeur van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL). Daarnaast is hij hoogleraar Bestuur & Beleid aan de Universiteit van Amsterdam. Hij is lid van het UNEP International Resource Panel dat zich bezighoudt met strategische vragen rond de uitputting van hulpbronnen, loskoppeling van economie en milieubelasting en resource-efficiency. Hij publiceerde veel boeken en artikelen. Zijn bekendste boeken zijn ‘The Politics of Environmental Discourse’ (1995) en ‘Living with Nature’ (1999). Hij schreef in 2011 het essay ‘De Energieke Samenleving’. Maarten Hajer promoveerde in ‘Politics’ aan de Universiteit van Oxford. In de jaren negentig werkte hij aan de universiteiten van Leiden en München en bij de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR). Hij vervulde tal van maatschappelijke functies, waaronder het lidmaatschap van de VROMraad.

Ik ontmoet Maarten Hajer bij het PBL in Bilthoven. Hij spreekt bondig en zakelijk. Zijn gedegen kennis bestrijkt een zeer breed spectrum aan thema’s, waaronder klimaat, energie, transitie, communicatie, politiek en maatschappij. Iemand klaagde al eens op Twitter dat hij voor de tweede keer direct na Maarten Hajer het podium moest betreden: ‘Die man weet zoveel…’

U werkt in opdracht van het ministerie van milieu en hebt nauwe contacten met de VN. Ziet u nationaal en mondiaal voldoende politieke wil en macht om klimaatverandering binnen de perken te houden?

Het is goed om ons te realiseren dat Nederland wat betreft klimaatverandering niet over zijn eigen toekomst gaat. Hoe goed onze nationale politiek ook georganiseerd is en hoeveel doelen wij ook hebben, klimaatverandering is een mondiaal politiek thema en daar gaat Nederland niet over. We zijn zeer afhankelijk van wat er elders in de wereld wordt besloten.

Binnen de VN is het UNFCCC de organisatie die de besluiten neemt. Het IPCC verzorgt de wetenschappelijke onderbouwing. In dat mondiale verband, met die jaarlijks terugkerende bijeenkomsten, zou een klimaatverdrag worden afgesloten. Dat zie ik niet gebeuren, over dat proces ben ik uitermate cynisch. Ik denk niet dat daar politiek-constitutioneel de wil en de macht is om de klimaatverandering binnen de twee graden te houden. Dan steven je toch af op een wereld die meer opwarmt en waar dus meer verstorende effecten zijn.

De politieke instituties die ons hebben geholpen in de periode na de Tweede Wereldoorlog tot nu zijn onvoldoende in staat gebleken om dit probleem aan te pakken. Daarom is het noodzakelijk om over te schakelen op een ander type politieke instituties.

Ik denk dat een oplossingsrichting veel eerder komt vanuit landen die wat willen, multinationals die wat willen en de wereld van de ngo’s. Die hebben met elkaar wel degelijk gewicht.

De meest voor de hand liggende wissel wordt bediend door de Verenigde Staten en China samen. Het kan twee kanten op gaan. De ene is dat de rivaliteit en de militaire spanningen tussen die twee landen gaat toenemen, dat ze handelsbarrières gaan invoeren en het nergens over eens gaan worden. In dat geval is dat ook heel erg slecht nieuws voor het beheersen van de klimaatverandering. Het andere scenario is dat die twee landen zelf bilateraal allerlei afspraken gaan maken, ook over het klimaat, buiten het UNFCCC om.

Is het gezien de macht van de olie-industrie in de Verenigde Staten waarschijnlijk dat er zo’n bilaterale overeenkomst gaat komen?

Ik weet niet of die olie-industrie daar zo’n rol gaat spelen. Het is een belangrijke belangengroep, maar er staat meer op het spel. China financiert de hele schuld van de VS, dus die heeft een sterk ruilmiddel. En China is een land dat aan zijn eigen ontwikkelingstraject vrij stevige milieudoelstellingen koppelt.

Gaat China ervoor zorgen dat de VS klimaatmaatregelen gaan treffen?

Op het moment dat de vergroening van de economie de nieuwe benchmark wordt, normaal wordt, kan het een concurrentienadeel zijn om daar niet aan mee te doen. Dat wordt een belangrijk thema. Ik denk dat daar de meeste hoop uit geput kan worden. Er zijn een aantal frontrunners zoals Duitsland, Denemarken, Zuid-Korea en Mexico, die nu actief bezig zijn met het organiseren van wat zij noemen coalitions of the willing. Als die groep zich uitbreidt, wordt het interessant om mee te doen aan die vergroeningmaatregelen. Het bouwen van een stad en het organiseren van vervoer worden dan op een andere leest geschoeid.

Daarnaast is er altijd zoiets als het first mover advantage. Landen die als eerste meedoen, hebben daardoor concurrentievoordeel. Dat is voor de Verenigde Staten een serieus punt.

Je kunt verschillende verhalen over de VS vertellen. Aan de ene kant is het op dit gebied een heel conservatief land en ook de Obama-regering is niet offensief geweest als het gaat om klimaatpolitiek. Aan de andere kant heeft Obama wel in zijn eerste termijn een heel substantieel stimuleringspakket op vergroening gezet. Dat begint wezenlijk vruchten af te werpen. Het creëert een nieuwe industrie in de clean tech-sector. Daar manifesteert zich een nieuw belang en dat is iets om in de gaten te houden.

Het PBL is sterk in het schetsen van toekomstscenario’s. Wat acht u het meest waarschijnlijke klimaatscenario? Hebben we het nog over een beheersbaar probleem?

Dat is nog een grote vraag. Als je het lineair doortrekt, dan ziet het er somber uit. Het doel van twee graden temperatuurstijging, waarbinnen volgens wetenschappers nog prettig te leven is, begint snel uit beeld te raken. Dat is geen realistische verwachting meer. We kunnen nog steeds sommen maken om te laten zien dat mondiaal de technische middelen er zijn om de klimaatverandering tot 2050 tot twee graden te beperken. Dat is op zich technisch mogelijk en we hebben er de financiële middelen voor. De totale kosten van mitigatie worden geschat op rond de twee procent van het BNP, dus dan is er helemaal geen echt gat geslagen.

Alleen zal het aan de politieke wil en macht ontbreken.

Als PBL denken wij overigens dat voor Nederland de consequenties in de eenentwintigste eeuw nog te overzien zijn. Wij verwachten dat de zeespiegelstijging binnen de termijn van deze eeuw geen grote gevolgen heeft voor Nederland. We hebben de mogelijkheden om veel klimaatadaptatiemaatregelen te treffen. Wat wel een bron van zorg is, wat echt een ontregelend effect zal hebben, is het gelijktijdig optreden van springvloed en een piekbelasting van de rivieren. Dan heb je een situatie die je niet mee wilt maken: de Nieuwe Waterweg moet dan worden afgesloten en tegelijkertijd gaat daarachter een grote stuwing optreden. Dat zijn verschrikkelijke dingen.

Mondiaal zullen de gevolgen echter heel erg groot zijn. Omdat sommige landen voorzieningen kunnen treffen om problemen te beteugelen en andere landen niet, zal klimaatverandering direct leiden tot meer ongelijkheid.

Het ontregelende effect van klimaatverandering is in bepaalde regio’s in de wereld echt zorgwekkend. De Malediven zullen waarschijnlijk de helft van deze eeuw niet gaan halen. Daar bestaat geen strategie voor behoud meer voor.

Als we over die twee graden temperatuurstijging heen gaan, is het dan nog wel beheersbaar?

Op de lange termijn weten we dat niet. Hoe groter de stijging, hoe groter het risico. Het wordt hoe dan ook een minder prettige wereld om in te leven.

Gaan we over tipping points, kantelpunten heen waardoor er gewoon geen weg terug meer is?

Het is onvermijdelijk dat we over tipping points heen gaan. Maar de temperatuur hoeft niet voortdurend te blijven stijgen, er zou een nieuw evenwicht kunnen komen. Maar dat is dan wel op een onaangenaam niveau. Het is onbekend waar dat zal liggen.

Er zijn wetenschappers die zeggen dat als we boven die twee graden uitgaan, na verloop van tijd al het landijs kan smelten. Dan zou je uiteindelijk naar zeventig meter zeespiegelstijging kunnen gaan.

Dat kan, maar er zitten ook mogelijkheden voor terugkoppelingen in het systeem. Het is allemaal ongelooflijk complex. We hebben deels de neiging om op het ontstaan van zo’n opgewarmde wereld heel groot te gaan corrigeren. Dan denk je aan geo-engineering. Dat is nu terecht niet in discussie, omdat het enorme problemen met zich meebrengt. Op termijn zal daar echter meer experimenteerruimte voor worden genomen. Maar het is niet een wereld waar je in wilt zitten, het is absoluut noodzakelijk om te proberen binnen die twee graden te blijven.

Het PBL-rapport ‘Effecten van klimaatverandering voor Nederland, 2012’ stelt dat klimaatverandering voor Nederland in principe beheersbaar is. Hooggekwalificeerde wetenschappers als Pier Vellinga en James Hansen zijn het daar niet mee eens: dat geldt alleen als je niet verder dan 2050 kijkt. Bovendien laat je dan maatregelen buiten beschouwing die buiten Nederland worden getroffen. Als Duitsland bijvoorbeeld extra dijken gaat aanleggen bij de Rijn, worden de problemen voor Nederland groter.

Het heeft te maken met de vooraf vastgestelde randvoorwaarden. Als ons door het ministerie wordt gevraagd of het tot een bepaalde periode beheersbaar is, dan geven we daar antwoord op. Voor Nederland zijn de risico’s dan beheersbaar omdat wij zo rijk zijn dat we met technische mogelijkheden bijvoorbeeld maatregelen kunnen nemen om zeespiegelstijging op te vangen. Dat gaat vrij ver. Je kunt het water desnoods nog uit de Nieuwe Waterweg pompen. Het is een bizar systeem, maar het is denkbaar en dat risico is beheersbaar.

Is het in de communicatie het juiste signaal om te geven? James Hansen wijst erop dat een land dat voor een groot deel onder de zeespiegel ligt, zich juist als eerste zorgen zou moeten maken over klimaatverandering en zeespiegelstijging op de lange termijn.

Het gaat er hier om, op welke tijdlijn je kijkt. Als Hansen en Vellinga verder kijken, dan kun je inderdaad zeggen dat de gevolgen te groot zijn.

Vellinga vergelijkt het met iemand die kanker heeft en dat de medicus zegt: ‘De eerste week is het nog beheersbaar.’ Maar daarna is het wel terminaal.

Wij geven precies aan onder welke omstandigheden en binnen welke termijn het leven in Nederland goed te doen blijft. Daaraan voorbij doen we geen uitspraken.

Het PBL maakt er werk van om in de communicatie in discussie te blijven met klimaatsceptici. Van de weblogdiscussie tussen Bart Strengers van het PBL en scepticus Hans Labohm is zelfs een PBL-rapport gemaakt. Is het gewenst dat een wetenschapper zich laat meeslepen in zo’n discussie? Dat hij daar tijd in blijft steken, ook als al lang duidelijk is dat een scepticus steeds een onjuiste voorstelling van zaken geeft?

Juist voor deze initiatieven sta ik pal, omdat de oude gedachte dat wetenschap uit zichzelf gezag heeft, gewoon een illusie is. Het is belangrijk dat we die dialogen opzoeken.

Ik vond dat blog succesvol omdat de scepticus moest inbinden. Waarom ga je door met het gebruiken van ten onrechte geselecteerde tijdreeksen als iets is weerlegd? Als je het erover eens bent dat het onjuist is om een bepaalde tijdreeks te laten beginnen in 1998, waarom doe je dat de volgende keer toch weer? Sceptici blijven daarin volharden.

Climatedialogue.org, dat mede door het ministerie van milieu is gefinancierd, is een poging om wetenschappelijk te weerleggen wat er door sceptici wordt gezegd. Doe dat maar eens, in plaats van alleen maar vanuit de wetenschap te redeneren. Ga maar eens kijken wat de argumenten zijn die voortdurend naar voren komen. Weerleg die eens heel concreet. Doe je dat niet, dan blijven de sceptici ze herhalen. Ik vind dit belangrijke initiatieven.

Ook als is vastgesteld dat Labohm onterecht bepaalde tijdreeksen hanteert, volhardt hij daarin, ook in de landelijke media. Is het niet veel sterker als Bart Strengers dat heel duidelijk zou formuleren en communiceren, en er dan verder geen energie meer in stopt?

Dat denk ik niet. Hij zegt op een gegeven moment: ‘Nou moet je ermee ophouden, want dat heb ik weerlegd.’ Dan is het verder aan de lezer om zijn conclusies te trekken. Ik vond het als vorm een mooie manier om aan te geven wat het verschil is tussen iets propageren en iets wetenschappelijk overeind houden.

Het is de taak van het PBL om de politiek op verzoek aan te geven hoe de situatie ligt en in dialoog te treden met wie dan ook.

Kennelijk heeft dat onvoldoende effect. VVD-kamerlid René Leegte blijft zeggen dat het de laatste zestien jaar op aarde helemaal niet warmer is geworden. In het rechtste kamp is de boodschap van Strengers totaal niet doorgekomen.

Dat is dan een ander punt, maar dat ligt niet aan ons, wij interveniëren in die discussie en gaan in gesprek.

Voor de VVD zal een belangrijk punt zijn dat veel maatregelen om klimaatverandering tegen te gaan direct consequenties hebben voor de economie. Uw PBL zegt dat duurzame economie in 2050 mogelijk is. Het is echter alleen kansrijk als daar op alle niveaus, zowel bij de overheid als bij het bedrijfsleven, actief naar wordt gezocht en als het ook tot actieve handelsmogelijkheden leidt. Dat zijn nogal voorwaarden. Hoe waarschijnlijk is het dat er op al die verschillende niveaus voldoende daadkracht komt en blijft en dat er tot 2050 voldoende wordt bereikt?

Dit probleem wordt enorm onderschat. Het is een Herculesopgave, het is een volledige transitie. Iedereen die denkt dat we dit wel even doen, zelfs als de politieke wil er is, die vergist zich. Die begrijpt niet welke orde van grootte in het geding is.

Afbeelding 15.1 Samenhang mondiale opgaven en dilemma’s (Westhoek et al., 2010).

Het is dan noodzakelijk om een factor vijf terug te gaan in grondstoffenverbruik en milieubelasting.

Ja, dan hebben we het inderdaad over 80 tot 90% reductie. Dat is een fenomenale opgave. Mensen kunnen zich daar bijna geen voorstelling van maken. Dat is alles op alles zetten vanaf nu tot en met 2050. Ik denk dat dat besef nog helemaal niet wijd verbreid is.

Hebben jullie het met opzet over 80 tot 90% efficiencyverhoging en niet over reductie van het verbruik?

Energiebesparing zit er wel vrijwel altijd in. Wat je niet verbruikt, hoef je ook niet op te wekken, dat is natuurlijk de meest logische eerste optie. Maar energiebesparing is weer zoiets waar we in Nederland relatief kleine doelstellingen voor hebben gehad en die hebben we ook nog nooit gehaald. Van energiebesparing kun je je afvragen: wie kan daar nou tegen zijn? Het levert mensen alleen maar geld op en toch gebeurt het niet. Wil je dat realiseren, dan is het noodzakelijk dat de overheid daar veel scherper op stuurt.

In uw rapport ‘De energieke samenleving’ (Hajer 2011) beschrijft u het effect van framing, van denkramen. Waarom is dat zo belangrijk?

Veel mensen in de samenleving denken nog dat iets doen voor het milieu per definitie geld kost. Tot het moment dat je dat paradigma kunt verlaten, moet je voortdurend strijd leveren tegen economische groei en welvaartsvermeerdering. Daarom is het belangrijk om een ander frame te bedenken. Een frame dat veel beter laat zien dat welvaart en welzijn in de toekomst gebaat zijn bij een heel andere insteek. Daarom doen we er goed aan om de brede definitie van duurzaamheid voortdurend in het hoofd te houden. Daaruit volgt dat groei om de groei een onjuiste doelstelling is. Het is belangrijk om te kijken waar die groei is gegenereerd en of daar zinvolle productie voor wordt geleverd.

Een thema als sociale gelijkheid maakt onderdeel uit van deze problematiek. Een samenleving waar relatief veel gelijkheid heerst, is ook een productievere samenleving en een samenleving met een hoger geluksgevoel. Dat is allemaal uit de literatuur te halen.

Als je dat dus breder framet, dan kom je weg van het idee dat je eigenlijk een soort middenklasse-wensbeeld oplegt waar Jan met de pet voor moet betalen, want daar wordt altijd op gezinspeeld. Dat betekent vervolgens dat het voor de transitie niet alleen over klimaatverandering gaat, maar ook over de vraag hoe we de levens van gewone mensen kunnen verbeteren. Uit dat oogpunt is het buitengewoon interessant dat op dit moment steeds meer burgers besluiten om niet te wachten op de overheid, maar zelf in actie komen, met name in de sfeer van energieopwekking. Dat is die energieke samenleving. Steeds meer burgers die geld over hebben, realiseren zich dat je beter zonnepanelen kunt hebben dan dat je geld op de bank zet. Die gaan in die transitie zelf produceren. Het is van groot belang dat ze zien dat het voordelig is om op zo’n manier mee te werken.

Alleen, dat zijn dan niet de Henk en Ingrids, om nog maar eens een frame te gebruiken.

Nee, maar de komende tijd is er wel iets heel belangrijks aan de hand. De woonlasten gaan in Nederland in de toekomst stijgen. Dat komt omdat de huur- en energiekosten omhoog gaan. Een overheid die dat weet, heeft als taak om de woonlasten beheersbaar te houden. Een van de manieren om die in de hand te houden, is ervoor te zorgen dat de isolatie van woningen vergaand wordt aangepakt. Dat wordt voor mensen met een kleine beurs straks echt een reusachtig thema.

Hoe karakteriseert u de manier waarop verschillende groepen in de maatschappij duurzame ontwikkeling oppakken?

Als ik nu mijn beeld van de samenleving schets, dan zijn er bij burgers bijna sociale bewegingen aan het ontstaan van mensen die lokale dingen willen doen. Het grote bedrijfsleven is op de goede weg. De ngo’s lobbyen op een ineffectieve manier. Ngo’s zouden zowel radicaal als coöperatief moeten werken. Ze hebben een grote rol te spelen in het aan de kaak stellen van schandalen en van het niet houden aan afspraken. En de overheid is op dit moment afwezig.

Afbeelding 15.2 Het 2°C-doel is weliswaar geaccepteerd, maar de emissietrends wijken sterk af van dit doel. Om het 2°C-doel met 50% zekerheid te halen, is op lange termijn een broeikasgasconcentratie nodig van 400 à 450 CO2-eq. Het bijbehorende mondiale emissiescenario betekent een halvering van de mondiale emissies, met een piek in circa 2020 (Hajer, 2011, Meinshausen et al., 2006, Den Elzen et al., 2007 en Van Vuuren et al., 2008).

Wat zouden de ngo’s nu vooral moeten doen?

Voor ngo’s is het dubbelspoor van belang. Aan de ene kant heel dicht op de politiek zitten en coalities smeden, en aan de andere kant duidelijk misstanden aan de kaak blijven stellen. Winsemius heeft het nooit onder stoelen of banken gestoken dat het voor zijn effectiviteit als minister goed was dat Greenpeace zei dat hij te weinig deed.

Hoe ziet u uw eigen rol? Wat is uw motivatie als directeur van het PBL?

Ik vind het mooi dat ik kan werken aan een van de grote maatschappelijke uitdagingen; daar gaat het PBL over. Ik denk dat ik toegevoegde waarde heb omdat ik vind dat er op een heel ineffectieve manier over dit thema wordt gecommuniceerd: ‘Als we nou maar hard genoeg en drammerig genoeg zeggen dat het niet goed gaat, dan wordt er wel geluisterd.’

Zo werkt het niet meer. Daarom pas ik al mijn wetenschappelijke kennis toe om te kijken of er een andere manier is waarop je dit thema kunt framen, positioneren en kwantificeren. Dat motiveert mij. Dat betekent bijvoorbeeld dat we onderzoeken welke argumenten mensen of organisaties kunnen doen besluiten om ergens anders over te gaan denken. Dan moet je andere sommen maken: hoeveel banen zou het kunnen opleveren? Welke institutionele hobbels liggen er eigenlijk?

Wat is uw positieve boodschap?

We kunnen in Nederland echt een paradigmaverandering realiseren, waarbij we iets anders doen dan wat wij in de naoorlogse periode hebben gedaan. In die periode was alles op efficiency gericht: economische groei genereren, bouwen, landbouw bedrijven en voedsel produceren. Alles was geschoeid op een fossiele leest en binnen een vrij hiërarchische structuur.

In de eenentwintigste eeuw valt de fossiele brandstof weg als legitieme brandstof. Efficiënte landbouw zal veranderen in zorgvuldige landbouw. Net zo goed gaat het erom, in de bebouwde omgeving niet alleen een klimaatneutrale stad te realiseren, maar een stad die het beste in mensen naar boven brengt. Een leefomgeving waar mensen sociaal zijn en elkaar inspireren.

Die andere manier van kijken, dat is de eenentwintigste eeuw. Werken aan klimaatverandering vormt een integraal onderdeel van het bouwen aan zo’n nieuwe samenleving.

16 Louise Vet: Naar een kringloopeconomie met de natuur als voorbeeld

Het is noodzakelijk, om te schakelen naar een economie gebaseerd op hernieuwbare grondstoffen. Die zijn gemakkelijk uit de natuur te halen. Onze planten staan immers toch de hele dag grondstof te maken met die CO2 die we te veel hebben.

Louise E.M. Vet (1954) is directeur van het Nederlands Instituut voor Ecologie (NIOO-KNAW) en lid van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen. Ze is hoogleraar Evolutionaire Ecologie en heeft meer dan 200 publicaties op haar naam staan. Daarnaast is ze lid van verschillende Raden van Toezicht en besturen, onder meer van IUCN-Nederland (International Union for the Conservation of Nature), Naturalis Biodiversity Center, de Stichting The Circle Economy en het Nederlands Centrum voor Wetenschap en Techniek, waaronder NEMO valt. Ze ziet het als haar missie het belang van de wetenschap – en de ecologie in het bijzonder – uit te dragen naar het brede publiek. Ze is een fervent voorstander van een duurzame circulaire economie die gebaseerd is op ecologische principes zoals de cradle to cradle-filosofie.

Ik ontmoet Louise Vet in het nieuwe gebouw van het NIOO in Wageningen. Het ontwerp van het gebouw is gebaseerd op de grondbeginselen van het ecologisch onderzoek dat er plaatsvindt: kringlopen sluiten, zonne-energie gebruiken en biodiversiteit stimuleren. Buiten is geen hekwerk, daarvoor in de plaats liggen een sloot en een grondwal. De grondwal is beplant met een haag van oude inheemse prikkelstruiken en gevlochten heggen. ‘Want waarom moet alles zo lelijk zijn op een ‘bedrijventerrein’?’ Het gebouw is een toonbeeld van practice what you preach en een bron van inspiratie voor zowel de eigen onderzoekers als bezoekers zoals ik.

Het gebouw bestaat uit glas, staal, beton zonder kunststoftoevoegingen en onbehandeld lokaal hout. Het rioolwater wordt als voedsel in kringloop gebracht en de groene daken fungeren als tweede maaiveld. Er zijn ideale biotopen gecreëerd om biodiversiteit te stimuleren. Dat levert steenuilen, vleermuizen en nog veel meer op. Een deel van de groene daken is speciaal ingericht voor onderzoek.

Wat maakt het voor u zo bijzonder om in dit gebouw te werken?

Het is mateloos boeiend om in dit gebouw in de praktijk te kunnen brengen waar we binnen de ecologie al jaren aan werken. Veel mensen beseffen niet dat ecosystemen van enorme waarde zijn voor de mens, zeker ook economisch. Dat de natuur ze ons zomaar gratis levert! Er is een duidelijke relatie tussen biodiversiteit, het functioneren van ecosystemen en de diensten die deze leveren aan de mensheid. Deze ecosysteemdiensten zorgen bijvoorbeeld voor de zuivering van water en voor de regulering van het klimaat. Op veel plaatsen breken we momenteel echter de biodiversiteit in een razend tempo af.

Kunt u daar een voorbeeld van geven?

New York haalt sinds mensenheugenis zijn drinkwater uit de Catskill Mountains. Dat is een groot, natuurlijk systeem met als ecosysteemdienst de zuivering van het grondwater dat New York als drinkwater gebruikt. In de jaren zeventig werd het gebied intensief geëxploiteerd en vond er omvangrijke houtwinning plaats. Daardoor gingen de ecosysteemdiensten verloren. New York moest kiezen: of die natuurlijke systemen met hun ecosystemen herstellen en er een natuurreservaat van maken, of een veel hogere prijs gaan betalen voor grondwaterzuivering. Ze kozen voor het eerste. Dat was economisch gezien de slimste en goedkoopste oplossing.

De diensten die ecosystemen op aarde leveren, zijn van groot belang voor het menselijk welzijn. Ze dragen onder meer zorg voor natuurlijke processen voor de zuivering van bodem, water en lucht, maar vormen als de basis voor landbouwproductie en visserij ook een essentieel onderdeel van onze voedselvoorziening. De waarde van mondiale ecosysteemdiensten is berekend op circa twee keer de waarde van het mondiale BNP per jaar (33 respectievelijk 18 triljoen US$, Constanza et.al., 1997).

Een recente publicatie van Bradley Cardinale in Nature geeft goed weer wat we wetenschappelijk wel en niet weten over de relatie tussen biodiversiteit en ecosysteemdiensten en in welke richting het onderzoek verder moet. Onze rol als wetenschappers is om te voorspellen wanneer we ecosystemen significant gaan verliezen, dus wanneer het verlies aan biodiversiteit echt te erg wordt. Dat hoeft niet bij het uitsterven van een enkele soort te zijn. Maar pas op als de aantasting verder gaat, want op een gegeven moment is de weerbaarheid van het systeem aan gort. En dán gaan er klappen vallen, want dan wordt het noodzakelijk om kostbare technologie in te zetten voor bijvoorbeeld lucht- en waterzuivering.

Voor ons als wetenschappers is het de uitdaging om de relaties tussen de ecosystemen goed in kaart te brengen, zodat we beter kunnen voorspellen wat de effecten zijn van menselijk handelen op ecosysteemdiensten. Ook voor politici is dat van belang.

Zolang we niet weten wanneer we het functioneren van ecosystemen verliezen, is het noodzakelijk om uit voorzorg te handelen. In die fase van de geschiedenis bevinden we ons nu, al is het er hier en daar al te laat voor. Het probleem is echter dat ons bestuurlijk systeem niet in staat is om te kiezen voor het voorzorgsprincipe. Dat is politiek onhaalbaar. Dat vergt namelijk visie en langetermijndenken en daar is de politiek helaas niet goed in. Daarom komen positieve veranderingen momenteel niet uit de politiek, maar uit het bedrijfsleven. Daar zie je meer langetermijnvisie, vooral bij familiebedrijven. Die zien dat ook op de lange termijn de beschikbaarheid van grondstoffen en zuiver water voor hen cruciaal is en een flinke kostenpost kan gaan worden.

Hoe is dit probleem ontstaan? Hoe zijn we zo ver gekomen?

Omdat we ons als mensheid hebben ontwikkeld en in een lineaire economie zijn terechtgekomen. Dat is er eentje van take, make and waste. Eerst was dat helemaal niet erg. Toen we met weinig mensen kleinschalig opereerden, waren de negatieve gevolgen nog gering. Het is pas echt fout gegaan sinds de industriële revolutie. Die stond aan de basis van de milieuvervuiling. Die ging bovendien gepaard met bevolkingsgroei met de enorme negatieve kracht van de aantallen.

Het ontstaan van het probleem is dus heel simpel.

En de oplossing van het probleem is ook heel simpel. Je moet dat helemaal niet meer willen. Een prachtig rapport van McKinsey, opgesteld in opdracht van de Ellen MacArthur Foundation, toont aan dat er ook vanuit economische optiek sprake is van enorme verspilling. Het berekent wat het gaat kosten als we zo doorgaan en wat het oplevert als we omschakelen van een lineaire naar een circulaire economie: we laten enorme kansen liggen als we ons niet aanpassen (Ellen MacArthur Foundation, 2012).

Wat we nodig hebben is een circulaire economie. Dat is een industrieel systeem dat het lineaire ‘end of life’-concept vervangt door kringloop, fossiele brandstoffen vervangt door hernieuwbare energie, geen schadelijke chemicaliën toepast en gericht is op het voorkomen van afval door een uitgekiend ontwerp van materialen, producten, systemen en businessmodellen.

In Nederland hebben we daarvoor de Stichting Circle Economy opgericht, die nauw samenwerkt met de Ellen MacArthur Foundation in Engeland. Wij zeggen: ‘Kijk eens naar de natuur, kijk eens naar het functioneren van natuurlijke ecosystemen.’

Afbeelding 16.1 Schematische weergave circulaire economie (Ellen MacArthur Foundation, 2012).

Dat klinkt als het motto van mijn eigen instituut: ‘de natuurlijke kennisbron’.

Ja, dat is het ook. 3,8 Miljard jaar heeft het hier op aarde goed gefunctioneerd, dus laten we daar nou maar van leren. Alles wat niet functioneerde, heeft de selectie niet overleefd en is verdwenen. Bestudeer hoe het werkt en pas dat toe in landbouwsystemen en in ontwerp-, bouw- en productieprocessen.

Dat klinkt heel logisch. Waarom bereikt dit verhaal het grote publiek zo weinig?

Ik vind dat wetenschappers nog te veel in hun ivoren toren blijven zitten en te weinig de bühne op gaan om het verhaal op zo’n eenvoudig mogelijke manier te vertellen. Daar worden we ook niet op afgerekend. We schrijven wetenschappelijke publicaties, maar die bereiken maar een beperkt deel van het grote publiek.

Daarnaast willen we het probleem liever niet tot ons laten doordringen.

Er is op klimaatgebied binnen de wetenschappelijke wereld heel veel consensus: over wat we weten en wat we nog niet weten. Maar toch is het IPCC-rapport behoorlijk aangevallen op zaken die er niet zo veel toe doen. Het merkwaardige is dat vervolgens een willekeurige klimaatscepticus in de media evenveel aandacht krijgt als al die wetenschappers die consensus hebben! Dat komt voort uit een enorme lobby, onder meer vanuit de olie-industrie. Die houdt onze maatschappij helaas nog een tijdje in de ontkenningsfase.

Ik ben bang dat de klimaatverandering zich weinig gaat aantrekken van onze ontkenningsfase.

We krijgen in ieder geval nog de nasleep van wat we nu al veroorzaakt hebben. Bovendien staan we voor een enorme bevolkingsgroei, van zeven naar negen miljard, waarmee biodiversiteitsverlies nog meer versneld zal worden. Bevolkingsgroei vraagt om toenemend landgebruik voor energie, voedsel en grondstoffen, zeker als we in een lineaire economie blijven hangen. Dit zal samen met klimaatverandering zeker negatieve effecten hebben op het aantal plant- en diersoorten, op landgebruik en op productie van gewassen. Er gaat een heleboel veranderen in deze wereld.

Volgens de wetenschap is het noodzakelijk dat mondiaal de temperatuurstijging onder de twee graden blijft. Momenteel koersen we aan op een grotere temperatuurstijging. De gevolgen daarvan zijn niet te overzien. We nemen dus veel risico. Moeten we ons geen zorgen maken?

Als we onze economie niet snel verduurzamen, moeten we ons inderdaad zorgen maken. Ik vind het moeilijk te voorspellen waar het vooral zal misgaan, het wordt gewoon allemaal heel anders. Dan wordt het meer de vraag hoe je in het leven staat. Is het glas half vol of is het glas half leeg? Ik ben toch echt iemand die gelooft dat mensen niet zo gek zijn dat ze de hele boel naar de verdommenis laten gaan. Ik denk dat de wal het schip gaat keren. Als de signalen vooral ook economisch heel duidelijk worden en als we de realiteit allemaal gaan voelen, dan gaan we niet zo door, want dat kan dan gewoon niet. Ik wil blijven geloven in de mogelijkheden van mensen. Dat we onze omgeving zo zullen veranderen dat we kunnen voortbestaan. Op een andere, duurzame manier. Maar of we het snel genoeg doen…?

Mark Lynas beschrijft in zijn boek ‘Zes graden’ per graad temperatuurstijging wat ons te wachten staat. Wat voor beeld hebt u daar dan bij?

Mijn wereldbeeld en mijn vertrouwen in wetenschappelijke en technologische vooruitgang is toch wel zo positief dat ik denk dat wij, in Nederland dan, dit gaan managen op de één of andere manier. Als de nood aan de man komt kunnen mensen heel slagvaardig zijn. De Amerikanen besloten bijvoorbeeld in de Tweede Wereldoorlog om in Detroit geen auto’s meer te maken, maar defensiematerieel.

We zitten nu nog op een tijdpad waarbij Nederland niet in één klap onder water komt te liggen. We zullen op het water gaan bouwen en we gaan er een mouw aan passen.

Wij wel, de mensen in Bangladesh niet. Dat gaat dus op veel plaatsen in de wereld enorme sociale problemen geven. Dat gebeurt nu al.

Het wordt in elk geval een wereld met een kwalitatief mindere leefomgeving. Met een minder prettig klimaat en met minder biodiversiteit.

Stel dat we op deze manier doorgaan. Hoe zou u dan de biodiversiteit in 2050 omschrijven?

Als we op deze manier doorgaan, dan krijgen we massale biodiversiteitsverliezen en dus ecosysteemverliezen. Denk maar aan New York en zijn Catskill Mountains. Het leidt dus tot enorme economische schade. Dat is een doemscenario waar je absoluut niet aan wilt denken.

Gebeurt dat voordat we voorbij de kantelpunten komen, de punten waarbij de schade onherstelbaar is?

We zijn plaatselijk al over die tipping points heen. Het hoopgevende is dat er dan in sommige gevallen een enorme bewustwording ontstaat en dat er toch herstel mogelijk blijkt te zijn. Er is een prachtige film van John Liu over het Lössplateau in China, een gebied waar door een forse overbegrazing totale erodering van duizenden hectares plaatsvond.3 Dit tastte ook het hele sociale systeem van de bevolking aan, wat leidde tot totale armoede. Het tipping point is hier de verwoestijning. Ze zaten daar in dikke ellende. Maar dat is nu over. Door een indrukwekkend herstelbeleid werd er weer een goed functionerend ecosysteem opgebouwd. Dat heeft ook weer sociale voordelen voor de bevolking. Belangrijk is dat de lokale bevolking weer kan produceren op het eigen land. De armoede is voorbij, de lokale economie floreert nu.

Het is een mooi voorbeeld van wat ik hoop dat er op termijn mondiaal kan gaan gebeuren. Want we zitten nu nog in het stadium dat we die verwoestijning aan het veroorzaken zijn. Dat zie je aan de oprukkende verwoestijning in Spanje, ja zelfs in heel Zuid-Europa. De lessen die we leren van zo’n Chinees ecosysteemherstel zou je zoveel mogelijk naar voren willen halen: voorzorgsmaatregelen nemen, zodat we kunnen voorkomen in plaats van later moeten herstellen.

Waar wordt de nood het hoogst? Op welk gebied zal het nodig zijn om het eerst voorzorgsmaatregelen treffen?

Ik geloof niet dat energie het grootste probleem is, omdat we dat probleem met technologische innovaties kunnen oplossen. Dan moeten we wel van onze gas- en olieverslaving afkomen natuurlijk. Uitputting van grondstoffen is het eerste probleem waar we mee geconfronteerd worden als we niet in actie komen en op deze lineaire manier doorgaan.

Laten we fosfaat als voorbeeld nemen. Fosfor is een cruciale bouwstof voor elk levend wezen. Het zit in het DNA van elk organisme. Zonder fosfaat kan een gewas niet groeien en daarom is het een belangrijk bestanddeel van kunstmest. We winnen fosfaat uit fosfaaterts en dat kan niet worden bijgemaakt. Dat het opraakt is duidelijk. Over de termijn waarop dat gebeurt zijn de meningen nog verdeeld, tussen de 80 en 200 jaar. Fosfaat zit ook in de bodem. Nu importeren wij goedkope soja uit Zuid-Amerika om ons vee mee te voeden. Een groot deel van het fosfor uit die soja komt via het vee in de dierlijke mest. Die wordt op ons land uitgereden, wat leidt tot een overmaat aan fosfaat (eutrofiëring) in onze bodems en onze wateren. Het spoelt weg richting oceanen, waar het onbruikbaar op de bodem blijft liggen. Ook zo’n typisch voorbeeld van take, make and waste. Terwijl de sojaproducerende landen juist al een ernstig tekort aan fosfor in de bodem hebben!

We dienen ons te gaan realiseren dat fosfaat een beperkt aanwezige grondstof is, waar we zuinig mee om dienen te gaan: minder gebruiken, minder over de wereld slepen en meer in kringloop houden.

Fosfaat vind ik zo’n interessant voorbeeld, omdat het zo sterk in onze Nederlandse context kan worden geplaatst. Want als je tegen mensen zegt dat we een tekort aan fosfaat hebben, dan zijn ze verbaasd: ‘Hè? Het moest toch uit die wasmiddelen omdat er anders te veel in het oppervlaktewater kwam?’

Dat is het bewijs dat we het fout doen: terwijl we weten dat er een fosfaattekort komt, verspillen we het toch richting oppervlaktewater. We zouden het in kringloop moeten houden. Het is een helder voorbeeld waarmee je mensen kunt bereiken. Elke keer als ik het vertel is het weer een idiote eye-opener.

Hoe zou u het fosfaatprobleem willen aanpakken?

Mondiaal en lokaal heeft alles met elkaar te maken. Lokaal zou het heel goed zijn als we die soja niet meer uit Zuid-Amerika hoeven te halen. Houd je eigen fosfaatbroek nou maar eens op, sluit het hier in een kringloop en zorg ervoor dat je al die voedingsstoffen die je voor je varkens nodig hebt ook hier, lokaal, vandaan haalt.

Aan welke schaal denkt u bij ‘lokaal’?

Soms is lokaal heel klein. Bijvoorbeeld het sluiten van kringlopen in een gebouw of in een woonwijk. Maar er zijn ook ontwerpen met gesloten kringlopen en lokale energieproductie voor een hele stad. Denk aan urban farming, ontwikkeling van voedselproductie in de stad. Voedsel dat dus lokaal wordt geproduceerd en geconsumeerd. In onze bestaande steden en hun omgeving zou je het cradle to cradle-concept kunnen toepassen: kringlopen sluiten van water, energie, grondstoffen. Dát is de toekomst.

Acht u het mogelijk om steden zoals Amsterdam te voeden met voedsel dat lokaal is geteeld?

Natuurlijk nooit al het voedsel. Ik denk ook niet dat we negen miljard mensen kunnen voeden door het alleen maar in de stad te laten gebeuren. Dat zal niet kunnen, maar wel heel veel meer dan nu, en dat zou helpen bij een groeiende bevolking die steeds meer de stad in trekt.

Wat moet er daarnaast vooral gebeuren?

Het is belangrijk dat we het sluiten van kringlopen centraal stellen: energie, water en grondstoffen. Daarmee spaar je de biodiversiteit. Het is heel indirect, maar het werkt wel. Want waarom vernietigen we nu biodiversiteit? Omdat we een hoop verspillen en dus steeds nieuw land, nieuwe energie en nieuwe grondstoffen nodig hebben. We moeten overstappen naar een biobased economy die gebaseerd is op hernieuwbare grondstoffen. Die zijn erg makkelijk uit de natuur te halen. Want onze planten staan toch de hele dag (biomassa-)grondstoffen te maken met die CO2 die we zo veel hebben. We zeggen hier wel eens lachend dat we straks nog eens CO2 te weinig hebben als we alles uit de natuur gaan halen. En we zijn tegelijkertijd bezorgd over de mogelijke uitputting van de bodem als we geen koolstof meer teruggeven aan de bodem, maar alles oogsten.

Ook bij een biobased economy is het belangrijk dat er duidelijke keuzes gemaakt worden: ervoor zorgen dat er geen concurrentie ontstaat tussen voedsel en energie of fijnchemicaliën. Dat betekent dus geen biomassa voor grootschalige energieproductie en geen biodiesel van voedingsgewassen om in onze tank te stoppen. Dus ja, die biobased economy is fantastisch, maar wel onder randvoorwaarden van duurzaam bodemgebruik en -beheer.

De natuur kan ons ook veel leren over energie. We hebben een enorme kerncentrale op 150 miljoen kilometer afstand, dat is de zon. Het meest efficiënt is om die gewoon te gebruiken, klaar. Die gebruiken we immers ook voor het produceren van de biomassa.

Een biobased economy kan een heel grote vervanging van allerlei petrochemische producten en fijnchemicaliën leveren, die we nu allemaal nog uit de olie halen die steeds schaarser wordt. Op die manier kunnen we de economie voor een heel stuk circulair maken.

Daar heb je dan wel die biodiversiteit voor nodig. Bedrijven gaan daar verantwoording voor nemen. Datzelfde geldt voor allerlei productieprocessen, waarin de hele keten gecontroleerd wordt, zodat dat zo veel mogelijk in een gesloten kringloop gebeurt.

Het is aan het veranderen. Ik zie het nu gelukkig voor mijn ogen gebeuren. In dit era van sociale media en decentralisatie komt het dichter bij de mensen. Er ontstaan lokale initiatieven, bijvoorbeeld rond de mogelijkheden van eigen energievoorziening. Het raakt mensen. Een hele buurt gaat samen zonne-energie binnenhalen, en dan ineens gebeurt het: mensen krijgen een gesprekspartner en gaan meer luisteren naar elkaar, willen meedoen. Het heeft positieve sociale gevolgen. En dat wil je nou precies bereiken.

Kortom, er komt een nieuw sociaal-ecologisch tijdperk aan, waarbij de problemen van deze planeet meer decentraal worden aangepakt en daarbij zal er ook meer samengewerkt gaan worden.

U vindt het leuk om leken te informeren vanuit uw wetenschappelijke werkveld. U wilt uw enthousiasme overdragen naar het brede publiek. Waar haalt u zelf uw inspiratie vandaan?

Hoe de natuur functioneert is gewoon fascinerend. Ik heb zes jaar tv-programma’s gemaakt met onder andere Robbert Dijkgraaf. Die wetenschapsquiz ‘Hoe? Zo!’ waarbij ik de bioloog was en hij de fysicus. We haalden allerlei gekke inspirerende voorbeelden uit de natuur. Ik vind het erg leuk om dat aan mensen te vertellen.

Hier bij de bouw van ons nieuwe NIOO-complex was het practice what you preach. Bouwen met de natuur als inspiratie, kringlopen sluiten, zonne-energie gebruiken en biodiversiteit creëren. Ik vind het moeilijk om als ecoloog alleen maar ellende te vertellen. Ik bereik mensen met het positieve verhaal. Ik ben echt een doener. Zo sta ik in het leven, ik ga liever gefrustreerd het graf in dan dat ik nu al opgeef. Ik houd van het inspireren van mensen, van het bereiken van echte verandering. En wat dat betreft kom ik hier wel los.

Als alles gaat lopen volgens uw positieve verhaal, hoe ziet 2050 er dan uit?

Mijn droom heeft een grote sociale component. Dus echt in het hart, een sociale omgeving waar mensen met elkaar dingen doen en oplossingen vinden in hun eigen omgeving. Met mensen die geven om elkaar en om de planeet. Zoals in een goed lopend familiebedrijf, met de natuur als inspiratie. Het is noodzakelijk dat we die vertaalslag naar onze eigen economie maken. Dan kunnen we toch nog lekker allemaal leven op deze planeet. Het hoeft niet minder, het moet en kan anders. Dus niet consuminderen, maar consumanderen.

Wat kan iedere burger doen om daar te komen?

Kijk naar je eigen mogelijkheden. Al begint het maar met aandacht voor recyclen, eisen stellen als consument, je eigen leefomgeving eens kritisch bekijken en alternatieven zoeken. Biodiversiteit bevorderen in eigen tuin. We kunnen zo ontzettend veel zelf. Met ons eigen intellect. Ik heb echt heel veel vertrouwen in het vermogen van mensen om te veranderen en om een goede wereld te scheppen. Innovatieve bedrijfjes, lokale initiatieven beginnen. Samen ben je sterker en creatiever. Je kunt altijd wel blijven denken dat je er niet bij kunt, maar je kunt er wél bij. Je kunt de toekomst zelf maken. It’s not a pot of gold at the end of the rainbow, it’s only you!

Dus ja, onze wereld is toch heel erg maakbaar. Tot nu toe hebben wij die wereld op de verkeerde manier gemaakt. De uitdaging is dus om het op de goede manier te doen. Ik zeg vaak tegen studenten: ‘Je gaat toch niet alleen maar mijn problemen oplossen?’ Want dat lijkt me heel frustrerend, de problemen van de vorige generatie oplossen. En dan valt dat kwartje echt wel, hoor. Mensen mogen voor een beter alternatief gaan. Ontwerp dat nieuwe alternatief maar. Vervolgens is het zo logisch, dat je daarop overstapt. Je bent bezig met het creëren van een nieuwe wereld. Dat is een heel andere mindset.

3 Film van John Liu: http://tegenlicht.vpro.nl/nieuws/2012/april/John-D-Liu.html

17 Irene Dankelman: Cirkels sluiten en bruggen bouwen

Het kabinet zou vandaag in spoedzitting bijeen moeten komen. Er is behoefte aan een crisisprogramma vanuit de overheid en het bedrijfsleven. Aan een aangepast onderwijsprogramma van de lagere school tot en met de universiteit. Aan een veel centralere plaats voor duurzaamheid en solidariteit in de samenleving.

Irene Dankelman (1953) is ecoloog en als docent verbonden aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Ze heeft zich gespecialiseerd in milieu en duurzame ontwikkeling, met speciale aandacht voor man-vrouwvraagstukken. Ze werkt met internationale niet-gouvernementele organisaties, overheden en de Verenigde Naties. Ze schreef een baanbrekend werk over vrouwen, milieu en ontwikkelingswerk (Dankelman en Davidson, 1988). In 2004 was ze betrokken bij de organisatie van de UNEP-conferentie Women As the Voice for the Environment (WAVE, ‘Vrouwen als de stem van het milieu’). In 2010 verscheen onder haar redactie een boek over klimaatverandering en man-vrouwvraagstukken (Dankelman, 2010).

Ik ontmoette Irene Dankelman voor het eerst in 2011 bij het Ministerie van Milieu. Ngo’s gaven daar input voor de duurzaamheidsagenda van staatssecretaris Atsma. Ze was bescheiden aanwezig, bijna op de achtergrond, maar had richtinggevende inbreng. Ze deed dat met krachtige inhoudelijke opmerkingen, waar ze met hart en ziel achter stond.

Nu is Irene Dankelman, tussen haar internationale activiteiten door, even aanwezig op haar werkkamer aan de Radboud Universiteit.

Welke rol hebben vrouwen in de transitie naar een samenleving met een betere relatie tussen mens en leefomgeving?

Ik ben vaak onder de indruk geweest van het analytische vermogen van eenvoudige vrouwen en van de wijsheid in hun verhalen. Ze doorzien de waarde van de verbinding met hun leefomgeving en doorgronden wat er mis is. Eén zin, uitgesproken door een boerin uit Nepal, is me altijd bijgebleven: ‘Dat wat de cirkel in stand houdt moet worden versterkt, dat wat de cirkel doorbreekt moet worden tegengehouden.’ Treffender kan een ecoloog het niet uitdrukken. Hieruit spreekt een holistische levensvisie. Ik zie mezelf als een doorgeefluik van dat soort boodschappen.

Er wordt wel gezegd dat onze samenleving veel duurzamer zou zijn als het vrouwelijke meer aanwezig zou zijn. Het is opvallend dat de rapporten die de milestones vormen voor de milieugeschiedenis juist door vrouwen zijn geschreven: Rachel Carson (Silent Spring, ‘Stille lente’), Donella Meadows met haar Club van Rome (Limits to growth, ‘Grenzen aan de groei’) en Gro Harlem Brundtland (Our Common Future, ‘Onze gezamenlijke toekomst’). Is dat voor u vanzelfsprekend?

Ik zie dat veel vrouwen meer rekening houden met het belang van de wereld dan mannen, dat ze meer aandacht hebben voor het langetermijnperspectief, en beschikken over caring capacity, vermogen tot zorg: ‘Het doet er minder toe wat het met mij doet, als het maar goed gaat met mijn omgeving, met de mensen om me heen.’ Ik wil overigens absoluut niet generaliseren: die eigenschappen kunnen ook bij mannen aanwezig zijn en sommige vrouwen hebben ze ook juist weer niet.

Ik denk dat het voor iedereen belangrijk is om terug te gaan naar die drijfveer van caring capacity. Je kunt het ook bevlogenheid noemen. In elk geval gaat het om het uitgroeien boven je eigen belang.

Vormt te weinig caring capacity een onderdeel van het probleem met klimaat en biodiversiteit?

We zien onze omgeving niet als een partner voor wie we moeten zorgen ten behoeve van het leven op aarde, maar als een onuitputtelijke bron voor menselijke welvaart. Als onderdeel van die omgeving hebben klimaat en biodiversiteit een niet te onderschatten waarde voor het leven op aarde. Het klimaat bepaalt hoe het gaat met de landbouwproductie en of je al dan niet de beschikking hebt over water. Dat is essentieel voor ons en voor onze ecosystemen.

We hebben om te leven en om ons te blijven ontwikkelen grondstoffen en energie uit onze omgeving nodig. We zijn daar echter zo ver in doorgeslagen dat de kwaliteit van de ecosystemen, bijvoorbeeld de regenwouden of de zeeën, achteruitgaat. Elke soort die verdwijnt was een schakel in de keten. Die achteruitgang heeft in eerste instantie gevolgen voor het systeem zelf en voor onze leefomgeving, maar vervolgens ook voor de mens. We zijn afhankelijk van onze omgeving, maar onze relatie daarmee zijn we uit het oog verloren. Dat is wat mij vooral zorgen baart.

Wat merken we van die veranderingen in onze leefomgeving?

Fluctuaties in het klimaat en in het aantal soorten op aarde zijn natuurlijk. We hebben de atmosfeer echter zo veranderd dat dit heeft geleid tot het broeikaseffect. Daar komen rampen uit voort die steeds extremer worden. Dat kunnen bijvoorbeeld overstromingen zijn of droogte, hitte- of koudegolven. Dat merken we niet zozeer in onze westerse samenleving, maar wel elders in de wereld. Er zijn miljoenen mensen die dagelijks langer moeten lopen om aan water te komen. Mensen voor wie het heel onzeker wordt of er een overstroming komt en wat ze dan moeten doen. Mensen van wie het vee sterft, van wie de landbouwgewassen waarvan ze altijd voldoende hebben geoogst niet meer voldoende opbrengen.

Er zijn talloze verhalen over te vertellen. In de jaren tachtig deed ik met de Wageningen Universiteit onderzoek in het noorden van India. We vergeleken twee landbouwsystemen: de één hoog gelegen in het gebergte en de ander laag in het dal. Het doel was, zicht te krijgen op de sociale gevolgen van de introductie van technologie.

Het laaggelegen gebied was goed bereikbaar over de weg. Hierdoor konden er landbouwvoorlichters naar dat gebied komen. Het landbouwsysteem daar werd steeds meer bepaald door moderne technologieën als het gebruik van kunstmest, pesticiden en gentechzaden. Het oorspronkelijke landbouwsysteem werd verlaten en er ontstond een meer mannelijke, masculiene samenleving. Dit bracht op korte termijn meer op, maar zette het systeem ook onder druk waardoor het minder weerbaar werd en veel ontvankelijker voor bijvoorbeeld ziekten en plagen.

Het hooggelegen gebied lag te geïsoleerd en kon door de voorlichters moeilijker worden bereikt. Hierdoor bleef daar het oorspronkelijke, meer diverse systeem in stand, met een zekere mate van evenwicht tussen masculiene en feminiene kenmerken.

De laatste jaren krijg ik steeds meer berichten uit Noord-India dat de weersomstandigheden veranderen. De klimaatverandering zoals wij die met onze westerse levensstijl veroorzaken heeft nu ook een nadelige invloed op de hierboven genoemde gebieden in India. In het dal worden de gevoelige gentechgewassen getroffen, die minder resistent zijn tegen warmte- en koude-stress. In de hogere gebieden lopen de oogsten terug door de verminderde waterafgifte door gletsjers. Er is weinig meer aan te doen: door minder water kan er minder worden geïrrigeerd, daardoor is er minder gewasopbrengst en dus minder voedsel.

Dit is slechts één voorbeeld van de gevolgen die onze westerse leefwijze heeft op andere delen van de wereld. De mensen die het meest kwetsbaar zijn, worden het eerst getroffen.

De veranderingen in klimaat en biodiversiteit vinden nu plaats in zo’n hoog tempo en op zo’n grote schaal dat we voorbij tipping points komen waar de processen onomkeerbaar worden. Het wordt onbeheersbaar omdat veel neveneffecten nog niet te overzien zijn.

Afbeelding 17.1 De ‘Save the Seeds Movement’ in Uttarkhand, Noord-India, werd eind jaren tachtig door kleine boeren en boerinnen opgericht om erosie en verlies van agrobiodiversiteit tegen te gaan en om lokale zaden en bossen te beschermen. Zij maken daarbij uitgebreid gebruik van traditionele kennissystemen en lokale zadenmarkten. Zowel mannen als vrouwen spelen een belangrijke rol in de organisatie.

Hoe erg is het dat het probleem naar de toekomst wordt doorgeschoven? Hoe groot is de urgentie?

De urgentie is enorm. Op een gegeven moment wordt de knop op de wereld omgedraaid en dooft het licht. Eigenlijk zou het kabinet vandaag in spoedzitting bijeen moeten komen. Er zou een crisisprogramma moeten komen vanuit de overheid en het bedrijfsleven. Daarop zou ons onderwijsprogramma moeten worden aangepast vanaf de lagere school tot en met de universiteit. Duurzaamheid en solidariteit zouden veel centraler moeten staan in onze samenleving.

Een reden waarom zo’n spoedberaad er niet komt, is dat het bij veel leiders aan caring capacity en aan moed ontbreekt. Dat zie je ook bij ons huidige kabinet. Het laat zich leiden door het electoraat en de korte termijn. Echt leiderschap stijgt daarbovenuit. Dat zou zich niet alleen richten op Nederlandse of EU-belangen, maar juist op mondiale belangen en de langere termijn.

Hoe is het probleem ontstaan, hoe zijn we zo ver gekomen dat de urgentie nu zo groot is?

De mens heeft steeds gehandeld vanuit de houding dat op aarde alles oneindig beschikbaar is. We hebben onvoldoende gereageerd op het rapport van de Club van Rome in 1972, Limits to growth. We zijn met steeds meer mensen gekomen op aarde, we zijn onze planeet steeds intensiever gaan gebruiken en onze ecologische voetafdruk is enorm toegenomen. We hebben onze maatschappij echter niet ingericht naar de begrensdheid en de beperktheden van ons Aardse ecosysteem.

Waardoor overheerst – ten onrechte – dat beeld van een onuitputtelijke aarde?

Mijn binding met de natuur heb ik van mijn vader meegekregen. We gingen elke zondag de natuur in. Hij had veel kennis, kende veel namen, maar hij kon ook de verbanden leggen.

De moderne mens is los van de natuur gekomen. Dat uit zich onder andere in het steeds minder begrijpen van het functioneren van de aarde en de natuur en van de relatie tussen mens en natuur. Je kunt nog zo’n grote natuurliefhebber of bioloog zijn, maar als je te veel versmalt en de diepte in gaat, als je alles in een hokje plaatst en de grote verbindingen binnen het systeem niet meer ziet, dan snap je het niet en dan werk je niet vanuit het geheel. We zijn de bruggen kwijt. De bruggen tussen de maatschappij en de aarde.

Hoe zijn we die bruggen met onze omgeving kwijtgeraakt?

We hebben de waarde van bescheidenheid en beperking verloren. We willen alles. We willen het economisch goed hebben en we willen een huis vol spullen en apparaten. We hebben de samenleving ingericht op materiële waarden. ‘Beter’ is te veel vertaald naar welvaart, te weinig naar welzijn. We zijn vergeten te bedenken hoe we dingen ánders kunnen doen.

Welke rol kunnen vrouwen spelen om dingen anders te doen en te kiezen voor een duurzamere manier van leven?

In de jaren tachtig was ik onder de indruk van het boek The Death of Nature van Carolyn Merchant. Zij beschrijft daarin hoe de Verlichting en de industriële revolutie ook de positie van vrouwen heeft beïnvloed. Er valt wereldwijd nog veel te verbeteren aan de positie van vrouwen, er is nog veel ongelijkheid. Vrouwen behoren vaak tot de armste groepen, zij moeten veel klappen opvangen, sociaal en ecologisch. Zij moeten meer moeite doen voor landbouw. Zij moeten verder lopen om aan water en brandstof te komen. En hier in ons eigen land ontbreken vrouwen in topfuncties.

Ik zie vrouwen echter niet alleen als slachtoffer, maar zeker ook als actor en als change agent, als een initiator voor verandering. Juist zij kunnen verandering teweegbrengen. Vrouwen zijn vaak leiders in het aankaarten van problemen, in het zoeken naar alternatieven, in activisme, lokaal en internationaal. Vrouwen zijn actoren bij de ombuiging naar een systeem dat rekening houdt met sociale aspecten. Zij kunnen de caring capacity, het vermogen tot zorg centraal zetten, gericht op mensen én op de aarde.

Welke vrouwen zijn op dit moment belangrijk voor de transitie naar duurzaamheid?

Marjan Minnesma van Urgenda, een actie-organisatie voor duurzaamheid en innovatie, is een fantastisch mens. Irene van Lippe-Biesterfeld is ook van betekenis op dit gebied. En de kerstrede van koningin Beatrix in 2011 was geweldig, helemaal gericht op duurzame ontwikkeling. Wangari Maathai uit Kenia ontving zelfs de Nobelprijs voor de vrede voor haar werk op het gebied van duurzame ontwikkeling en democratie.

Maar er zijn vooral heel veel onbekende vrouwen actief, die nauwelijks zichtbaar zijn. Binnen het netwerk van de Women’s Environment and Development Organisation (WEDO, ‘Organisatie voor milieu en ontwikkeling van vrouwen’) wordt bijvoorbeeld geweldig goed werk verricht, met hart en ziel, maar weinigen zullen de namen van deze vrouwen kennen. WEDO is in 1991 opgericht door een aantal vrouwen afkomstig uit alle delen van de wereld. We zijn in het begin vooral bezig geweest om de uitkomsten van de UNCED Rio conferentie (1992) te beïnvloeden, en tot de dag van vandaag vormt internationale beleidsbeïnvloeding op het gebied van duurzame ontwikkeling en vrouwenrechten een belangrijk onderdeel van WEDO’s werk, naast het ondersteunen van meer lokale processen, internationale training en voorlichting.

Zijn er in 2050 voldoende cirkels gesloten, en kringlopen hersteld? Hebben we dan een echt duurzame samenleving tot stand gebracht?

Ik ben bang dat we in 2050 het een en ander over ons heen hebben gehad. Weliswaar zijn de grootste klappen in zuidelijke landen gevallen, maar het zal aan Europa en Nederland niet voorbijgegaan zijn. Ik heb het dan over de ecologische ontwrichting ten gevolge van veranderingen rond klimaat en biodiversiteit, die heeft een grote impact gehad. We zullen hebben geprobeerd om het met technologische ingrepen te voorkomen en te herstellen.

Er is in 2050 nog een conflict in het denken tussen de technologie- en de ecologieschool: hoe richt je de samenleving zo in dat cirkels weer gesloten worden? We zitten dan nog midden in het proces om dat uit te zoeken.

Het beste resultaat hebben we dan gehaald met het ecodesign van de samenleving, waarbij menselijke activiteiten zoals productieprocessen zijn ingepast in het ecologische systeem aarde waarvan we deel uitmaken. Dat gaat tevens richting Transition Towns en meer regionale economieën.

Hoe ver is de ecologisering dan in Nederland doorgevoerd? Wat is er bijvoorbeeld nog aan natuur?

Ik wil niet meer in ‘Nederland’ denken, ik denk dan Europees. In Europa zijn er nog best wat gebieden over en er is ook nieuwe natuur ontstaan. Het denken van het begin van deze eeuw heeft op verschillende wijzen meer voet aan de grond gekregen: ‘ruimte voor de natuur’ en ‘ruimte voor de rivier’ heeft her en der plaatsgevonden. Grote steden hebben in het kader van de ecologisering meer ruimte voor groen. Je ziet meer groene daken, zonnepanelen en andere opwekkers van duurzame energie.

U schetst vanuit de huidige crises rond klimaat en biodiversiteit nog niet zo’n heel somber beeld voor onze kinderen.

De situatie is wel ernstig. Er zijn ondertussen ernstige rampen gebeurd, waarbij veel slachtoffers zijn gevallen, met name onder de meest kwetsbaren. Door die rampen hebben we geleerd om ons gedrag aan te passen. Het is een gelouterde samenleving geworden. Gelouterd doordat we ons door de rampen heen hebben geworsteld.

Blijven we onder de tipping points?

Nee, dat gaan we niet redden. Daarvoor zou er per direct te veel moeten veranderen, daarom is de urgentie te groot. Die rampen zijn manifestaties van die tipping points. Stel bijvoorbeeld dat zeestromen anders gaan lopen. Dat heeft grote gevolgen. Daarom moeten we niet meer in ‘Nederland’ denken, maar groter.

Ik heb ook wel hoop. Dat is wat de geschiedenis en mijn werk me meegeven. Overal zijn er bewegingen en goed gestemde mensen aan het zoeken naar oplossingen. Na de rampen wordt de samenleving anders ingericht. Ecologisering wordt de uitdaging. Dat geldt niet alleen voor Nederland, ook voor Europa en mondiaal. Uiteindelijk slagen we erin die ecologisering door te voeren. Maar ook weer niet overal tegelijk. Er blijven plekken waar het vreselijk is.

Gaan we erin slagen om die ecologisering internationaal door te voeren? Op de klimaatconferenties van Kopenhagen, Cancun en Durban waren we immers nooit in staat om tot gezamenlijke maatregelen te komen.

Onderhandelen met 194 landen gaat niet, dan kom je niet tot de noodzakelijke resultaten. Ik denk dat er in de periode tot 2050 ook geëxperimenteerd gaat worden. Er zal resultaat geboekt worden in de ontwikkeling van een vorm van mondiaal bestuur dat weet om te gaan met de enorme complexiteit van belangentegenstellingen tussen landen, tussen de overheid en het bedrijfsleven en tussen de korte en de lange termijn. In 2050 zit nog niet alles goed, we zitten dan nog midden in het proces en hebben nog veel vragen.

Maar als je nu vijftig jaar terugkijkt is er ook ontzettend veel gedaan. Wat is er niet gebeurd aan regelgeving en bewustwording? Ik geef hier op de universiteit al jaren een cursus Milieu, Vrede en Duurzame Ontwikkeling. Ik zie nu bij studenten veel meer bewustwording en bereidwilligheid om er zelf wat aan te doen. De stroom bewuste mensen neemt toe.

Gaat die bewustwording voldoende verbetering geven?

Ik heb veel vertrouwen in de jonge generatie. Die moet worden ondersteund in het vergaren van inzicht in hoe de samenleving in elkaar zit. Daarvoor is het ondersteunen van actiebereidheid en internationale samenwerking essentieel. Hierdoor weet je dat je niet in je eentje staat. Het wordt een heel divers pakket, er is niet één oplossing.

We moeten creatief zijn. Kijk eens naar die leuke, leerzame filmpjes zoals The story of stuff, ‘Het verhaal van spullen’ op Youtube over onze drang naar consumeren. Die filmpjes zijn nodig, maar ook wetenschappelijke kennis. We moeten bruggen slaan. Naar menselijk inzicht, maar ook naar hart en ziel. Er moet weer bezieling in het milieu komen om weer in balans te komen met elkaar en met de aarde.

Het verhaal van de verdwijnende ijskap en de bedreigde ijsberen moet worden aangevuld met concrete namen. Ik geloof heilig in persoonlijke ervaringen en persoonlijke ontmoetingen. Een goed voorbeeld is Sisters on the Planet, ‘Zusters op de planeet’, een video die door het Britse Oxfam is gemaakt als voorbereiding op de klimaatconferentie in Kopenhagen. Daarop vertellen vrouwen met naam en toenaam hun levensverhaal in een veranderend klimaat.

We moeten jongeren weer de natuur in krijgen. Als je die natuur niet ervaren hebt, hoe moet je er dan van weten en hoe kun je je er dan mee verbinden?

We moeten ervaren, ontmoeten en vieren. Laten zien hoe blij je kunt worden van positieve bijdragen. Caring, zorgend. Dat werkt inspirerend.

Wat is uw droom?

Een echte droom van me zou zijn dat we niet voorbij de tipping points komen, maar mijn kennis leert dat zoiets niet reëel is.

Voor een meer realistische droom denk ik aan weer vijftig jaar verder, aan 2100. De samenleving is dan sterk geëcologiseerd met meer verbinding met onze leefomgeving. Veel kinderen kunnen dan de natuur in en kunnen daar van alles beleven.

Onze focus is verschoven van welvaart naar welzijn. Mensen zijn daardoor gelukkiger geworden. Er zijn persoonlijke, sociale netwerken en we kennen en erkennen elkaars verhalen.

Er is een mooie balans tussen de mens en zijn omgeving, en tussen man en vrouw op alle niveaus en het doet er niet zo veel toe of je zichtbaar bent of niet.

Er zijn cirkels gesloten en bruggen gebouwd.

Bedrijfsleven

In de huidige, neoliberale periode heeft het bedrijfsleven een steeds grotere rol gekregen in de maatschappij. Onmiskenbaar zijn er binnen het bedrijfsleven ontwikkelingen gaande, waarin oog is voor verduurzaming en waarin ook grote vooruitgang wordt geboekt. Anderzijds moet er winst worden gemaakt en dat wordt vaak gekoppeld aan kwantitatieve groei. Zolang dat niet gepaard gaat met gesloten kringlopen en duurzame energie, blijft dat op gespannen voet staan met duurzaamheid en milieu. In het bedrijfsleven is er alleen ruimte voor vooruitgang op het gebied van duurzaamheid als de concurrentiepositie dat toelaat.

– Hoe hindert het ontbreken van een stabiele langetermijnvisie van de overheid de verduurzaming van het bedrijfsleven?

– Kunnen we, binnen het huidige speelveld, van het bedrijfsleven verwachten dat het zich ontwikkelt naar een duurzame rol in een duurzame samenleving?

– Wat heeft het bedrijfsleven daarvoor nodig aan wet- en regelgeving van de overheid?

– Kan het bedrijfsleven eindige grondstoffen beheren?

– Biedt de markt boeren nog de mogelijkheid om binnen hun bedrijfsvoering te kiezen voor het belang van hun kinderen en de lange termijn?

– Wat kunnen regionale voedselvoorziening en mondiale markt van elkaar leren ten gunste van klimaat en biodiversiteit?

– Waar liggen de grenzen van de verantwoordelijkheid van bedrijfsleven, consument en overheid?

18 Hans Huijbers: Duurzaamheid is rekening houden met de belangen van de ander

De enorme toename van de wereldbevolking dreigt te leiden tot een implosie van het ecologische systeem. De uitdaging is, om de omslag te maken van een maatschappij die euro-gedreven is, naar een maatschappij die waarden-gedreven is. Met een goede balans tussen mens, plant, dier en milieu.

Hans Huijbers (1959) is sinds 2009 voorzitter van de Zuidelijke Land- en Tuinbouw Organisatie ZLTO. Daarnaast is hij bestuurslid Duurzaam Ondernemen van de landelijke LTO, voorzitter van de Raad van Commissarissen van de VION Food Group, en ambassadeur van het initiatief Bewust Bodemgebruik. Samen met zijn vrouw Marian heeft hij een melkveebedrijf met zichtstal en boerderijterras in het Brabantse Wintelre.

Ik ontmoet Hans Huijbers de eerste keer bij een symposium over het vastleggen van koolstof in de landbouw, wat goed is voor boer én klimaat. Hij geeft een presentatie en heeft zitting in een forum. Opvallend is zijn stevige toekomstvisie en zijn aandacht voor de belangen van anderen.

Ik word ook getriggerd door zijn uitspraak ‘Een boer komt in beweging voor maatregelen, als zijn kinderen het daardoor beter krijgen.’

Laat op een vrijdagmiddag zitten we in zijn kantoor van ZLTO in Den Bosch. Nadat hij telefonisch het melken van zijn koeien voor die avond heeft geregeld, heeft Hans Huijbers tijd voor een gesprek ‘met de schoenen op tafel’.

Vindt u dat er sprake is van een crisis rond klimaat en biodiversiteit?

De aarde gaat versneld veranderen. Je kunt je er geen voorstelling bij maken, maar volgens de Verenigde Naties komt er over tien jaar op deze planeet elke maand een stad van 18 miljoen mensen bij. Dat heeft enorme consequenties voor de energie-, voedsel- en watervoorziening. En daarmee is het ook van invloed op het klimaat en de biodiversiteit.

Bij een crisis denk ik aan een acuut probleem dat ook weer over kan gaan. Deze problemen zijn vooral sluimerend, je kunt ze vandaag nog niet vastpakken. Dat maakt het zo lastig, want daardoor is er ruimte om de problemen te ontkennen en nog geen maatregelen te nemen. Maar het zijn wel processen die ons tonen dat het systeem uit balans is, en die ons tot bezinning zouden moeten brengen. Alle signalen wijzen nu in de richting van opwarming. In warmere streken zal dat ook tot verwoestijning leiden, terwijl wíj, in onze milde klimaatzones, het probleem nog lang zullen kunnen opvangen. Maar ik ben ervan overtuigd dat het een aankomend probleem is, waar menselijk handelen een grote invloed op heeft en waar we allemaal mee te maken gaan krijgen.

Door die vertraging kan er later veel schade ontstaan, die nu nog te voorkomen is. De keuze is aan ons. Er is een reëel risico dat we het niet gaan oplossen. De watersnoodramp van 1953 en de hoogwatercrisis in 1995 waren crises waar je niet omheen kon. Na deze gebeurtenissen zijn we snel tot actie gekomen om de dijken te verbeteren, dat móest gewoon gebeuren. Geld speelt dan even geen rol meer. Maar voor de crises die onze voedsel-, energie- en watervoorziening bedreigen, kunnen we niet toe met hogere dijken en meer geld. Hiervoor zijn systeemveranderingen noodzakelijk.

Wat voor beeld hebt u bij het jaar 2050?

Van alle diersoorten zal de mens het meest uit zijn aardse voegen groeien. De urbanisatie ten gevolge van de sterke groei van de wereldbevolking is spectaculair. Daarbij zijn vijf thema’s belangrijk: energie, water, huisvesting, voedsel en werkgelegenheid. Die laatste twee zullen het tempo van de urbanisatie niet kunnen volgen. Dat zal leiden tot ontgroening van het platteland, dat is ontwrichtend. Het is niet te voorspellen wanneer we de draagkracht van de planeet zo fors gaan overschrijden dat het ecologische systeem zal imploderen. Maar hoe dan ook gaat het consequenties hebben voor de voedselvoorziening. Daarvoor zie ik twee mogelijke scenario’s: extreem of mild.

In de extreme variant ontstaan er in grote delen van de wereld voedseloorlogen en sociale onrust. Misschien gaat er een nieuwe Noord-Afrikaanse Lente plaatshebben, maar dan bijvoorbeeld in Zuidoost-Azië, Mexico of Zuid-Amerika. In de milde variant krijgen de continenten een drang naar zelfvoorziening rond de vijf thema’s die ik noemde. In 2050 zijn we teruggedrukt in ons eigen continent. Ik sprak laatst een manager van Cargill, een belangrijk veevoederconcern. Hij maakte me duidelijk hoe de rol van Europa op het wereldtoneel zal gaan veranderen of, sterker nog, al veranderd is: ‘Jij denkt toch niet dat je vanuit Europa met je aandeel van 17% op de wereldmarkt nog gaat bepalen of er genetisch gemodificeerd gaat worden of niet? Terwijl er jaarlijks 1,5% groei in Zuidoost-Azië is! Denk je nou echt dat Europa er straks nog toe doet?’

We gaan echt teruggedrukt worden. Ik denk dat Europa op termijn zelfvoorzienend zal zijn voor eiwit. Dat kan nu er eiwitgewassen zijn die ook in de Balkan of Zuid-Europa kunnen groeien. China investeert nu in het buitenland vooral in grond, mijnen en infrastructuur, zoals havens, rail en wegen. De Chinezen willen over twintig jaar producten uit het buitenland naar China kunnen vervoeren. Intussen investeert ook India in het buitenland door grond te kopen.

Straks leven er 3,5 miljard mensen in Zuidoost-Azië. De landbouw gaat daar intensiveren, die gaat naar Nederlandse teeltsystemen. Het is nog de vraag of we dat moeten zien als een kans of als een bedreiging.

Volgens de huidige ontwikkelingen moeten we het zien als een bedreiging. De voedselproductie is nu minder efficiënt, waardoor er onfatsoenlijk veel hectares voor nodig zijn. Dat gebeurt eerst in Afrika en later deels ook in Azië, in 700 kilometer-zones rond hun stedelijke agglomeraties. Als ze niet zorgen voor evenwicht tussen mens, dier en milieu en omgeving, en voor het bevolkt houden van het platteland, zal er sociale onrust ontstaan. En de agglomeraties zullen zo sterk als hitteschilden gaan functioneren, dat de klimaatverandering plaatselijk extreem zal zijn en mede zal leiden tot verdere ontgroening van het platteland. In grote delen van China en India zullen geen boeren meer leven. Dat is het grote, voor mij meest zorgwekkende proces. Dat onderschatten we allemaal. Ik kan er in tijd naast zitten, maar niet in uitkomst.

Afbeelding 18.1 Groei wereldbevolking (van internet).

En welke kansen bieden de veranderingen in Zuidoost-Azië ons?

Als we het goed doen, ligt er een enorme kans voor onze ondernemers. Die veel grotere wereldbevolking moet gevoed worden. Dat kan alleen met geoptimaliseerde – ik vermijd bewust het door Aalt Dijkhuizen, de voorzitter van Wageningen UR, gebruikte ‘geïntensiveerde’ – teeltsystemen, die het beste scoren per eenheid (geld, water, energie, arbeidskracht, of gerelateerd aan biodiversiteit of klimaat).

In Brabant woedt een maatschappelijke discussie over het evenwicht tussen mens, dier en milieu en omgeving. Kunnen we met onze ervaringen gidsland worden voor het buitenland? Kunnen we in Brabant een sterke landbouwsector houden en als ‘buren’ ook natuurgebieden als De Peel en de Loonse en Drunense Duinen laten functioneren? Daarmee liggen we voor op een ontwikkeling die ook voor het buitenland uiteindelijk onvermijdelijk zal zijn. Daar ligt voor ons een exportkans.

Hoe verwacht u dat Europa gaat veranderen?

Al zijn we in 2050 teruggedrukt in ons eigen continent, Europa is dan nog royaal zelfvoorzienend. We blijven hier een overschotcontinent. Tegelijkertijd beleven we dan in West-Europa onze piek van de vergrijzende economie. We zullen niet meer de mondiale exportleider zijn. We houden in Europa en in Nederland extra toegevoegde waarde met de thema’s waarin we sterk zijn. Nederland gedijt dan als sterke leverancier van uitgangsmaterialen: groentezaden, sperma, intensieve teelt- en veehouderijsystemen, gebruik van technologie uit de ruimtevaart (satellieten) en GPS voor precisie-akkerbouw, robotisering en sensortechnieken. De eenvoudige vermeerdering en de subfokkerij – waar vermeerdering plaatsvindt van de in de fokkerij geselecteerde zuivere lijnen – zal zich verplaatsen naar landen waar de productie plaatsvindt.

Kan de landbouw voldoende voedsel blijven leveren?

De landbouw blijft grote progressie maken. Door selectie en veredeling, los van genetische manipulatie, is er standaard in alle soorten een jaarlijkse productietoename van 1 tot 3%. Zelfs biologisch kan er tegenwoordig 6 ton suiker van een hectare komen. Tien jaar geleden had ik dat voor onmogelijk gehouden.

We zullen veel zuiniger met grondstoffen omgaan. Fosfaat is bijvoorbeeld essentieel voor de groei van gewassen en dieren. De winning vindt nu nog plaats in mijnen, onder andere in Marokko. Maar dat is eindig. We kunnen op enig moment dierlijke mest zo ver kraken, dat fosfaat teruggewonnen kan worden en zo terugkomt in de keten. We kunnen door mestscheiding vloeibare ‘kunstmestvervangers’ maken, waardoor minder fossiele energie nodig is voor kunstmest. Met toepassing van technologie kunnen we nog flinke slagen maken in optimalisering van de opbrengst, zonder dat we meer kunstmest, meer energie, meer water enzovoort nodig hebben.

Er zijn ook nog enorme mogelijkheden om eiwitgewassen door te veredelen. Stel dat we veldbonen in Nederland zonder te manipuleren doorveredelen op maximale eiwitopbrengst per hectare. En datzelfde kan voor lupine, erwten of peulen. We kunnen heel andere diervoeding gaan maken, waarbij we de huidige importen van soja uit andere delen van de wereld niet meer nodig hebben.

Voor de komende dertig jaar verwacht men forse veranderingen in het consumptiepatroon, maar ik denk zelf dat het mee zal vallen. We gaan wel bewuster eten. Dat zal leiden tot consumptie van meer herkenbare producten en wat minder vlees. Maar we blijven vlees en plantaardig eiwit eten. De mens wordt in 30 jaar niet zomaar een herbivoor.

In China en India is nog veel groei mogelijk naar een consumptiepatroon met meer vlees, dat zie ik niet als een probleem.

U pleit ervoor dat de ontwikkelingen in de landbouw gepaard gaan met meer openheid. Dat er in elke stal een webcam komt en dat boeren hun buren en familie weer mee naar hun stal brengen. Waarom vindt u dat belangrijk?

Ook wij als boeren en tuinders zijn onderdeel van een geürbaniseerde samenleving geworden, met een mondiaal perspectief. Een groot probleem is, dat veel mensen niet meer weten waar hun eten vandaan komt. Voor het behoud van het draagvlak van intensieve productie zijn transparantie en communicatie van levensbelang. De keuze is aan ons, boeren en tuinders, om daarvoor te zorgen. Ik zie daarbij twee parallelle bewegingen.

Op de eerste plaats is er de lijn van streek- en biologische producten, van directe contacten tussen consument en boer, waar authenticiteit een verkoopargument is. Ook de aaibaarheidsfactor van de boer en zijn bedrijf zijn belangrijk. Het betreft relatief extensief geproduceerd voedsel voor een relatief hoge prijs.

De andere lijn is die van het samengestelde voedsel, waar steeds hogere eisen aan worden gesteld. De productie in deze tweede lijn is sterk geïntensiveerd en geoptimaliseerd en veelal onder gecontroleerde omstandigheden. Consumenten zullen steeds – afhankelijk van hun beurs en de mate van hun idealisme – hun voedsel kiezen uit een deel van de ene en een deel van de andere lijn. Binnen de keten van samengesteld voedsel zullen alle schakels wel meetbaar duurzaam en veilig moeten produceren. Daar mag geen twijfel over bestaan. Schandalen van rundvlees gemengd met paardenvlees kunnen we ons niet veroorloven.

Daarbij blijft de maatschappelijke trend in Nederland dat voedsel goedkoop is. Nederlanders zijn een volk van handelaren. De prijs is hier erg belangrijk. In Duitsland kijkt de consument veel meer naar kwaliteit. Dat heeft wel tot gevolg dat de marge voor de verkoper daar meer dan 10% is, terwijl dat in Nederland als gevolg van de moordende concurrentie tussen de supermarktketens maar 1 à 2% is. Het is ook de vraag hoe lang deze zeer kleine marges in Nederland nog te handhaven zijn; op een bepaald moment stort het systeem in.

In de intensieve lijn zie ik in de praktijk dat veel boeren zich door de markt gedwongen voelen om intensieve maatregelen te nemen die niet duurzaam zijn. Die maatregelen zijn bijvoorbeeld nadelig voor de bodemvruchtbaarheid op de lange termijn. Die boeren halen daarmee de bestaansgrond van hun kinderen onderuit. Op onze jongste en meest vruchtbare gronden in de Flevopolder is door de huidige manier van landbouw bedrijven de structuur van de grond soms al tot 40 cm diep verpest. Men ziet zich daarom soms al genoodzaakt om tot een meter diep te ploegen waardoor de ondiepe laag met een diepere grondlaag gemengd wordt.

Met diepploegen maak je de bodem daar lichter, je haalt als het ware metselzand naar boven. Daarmee ga je feitelijk substraatteelt bedrijven. Diepploegen is een zwaktebod en je kunt het maar één keer doen. Het is ongelooflijk dat we in minder dan vijftig jaar onze vruchtbaarste bodems zo naar de knoppen hebben geholpen. We hebben verzuimd om de bodem te voeden. Daar gaan we later nog boeken over schrijven.

Ik zie een duidelijke trend in hoe wij met onze bodem omgaan. Mijn ouders leerden hoe ze, uitgaande van kunstmest, planten konden voeden. Mijn generatie weet hoe kunstmest werkt. Ik kan grondanalyses lezen en op basis daarvan uitrekenen hoeveel drijfmest en hoeveel kunstmest er op het land moet. De volgende generatie gaat niet leren hoe je de plant voedt, maar hoe je de bodem voedt. De bodem als basis voor productie zal veel centraler komen te staan. Die overgang kost een paar generaties.

U zei op een symposium dat boeren voor bepaalde maatregelen in beweging komen, als hun kinderen het daardoor beter krijgen. Hoe is dat voor die akkerbouwer in de Flevopolder, maakt die de juiste keuzes voor zijn kinderen?

Veel boeren zien momenteel maximalisatie, schaalvergroting en kostprijsverlaging als enige overlevingsmogelijkheid. Dan is er te veel aandacht voor de euro’s op de korte termijn, ten opzichte van de waarde van onze bodem op de lange termijn. Dat gaat ten koste van volgende generaties. Dat komt door de afhankelijkheid van de banken, door de markt én door de mentaliteit van de mens: hij is nooit tevreden en wil altijd meer. Dat geldt niet alleen voor de boer. Een jager wil één dier meer schieten dan zijn collega. Een boer wil meer van zijn hectare halen dan zijn buurman.

Bij boeren zie je wel het bewustzijn groeien dat het huidige systeem van steeds intensiever ook een keerzijde heeft. Steeds meer boeren zie je zoeken met elkaar en met andere partijen in de keten naar de omslag die nodig is. Zij beseffen dat er meer nodig is om hun kinderen ook nog te kunnen laten boeren. In het verleden is dat altijd vertaald in een economisch gezonde bedrijfsvoering. Ik zie een trend waarin boeren zich er nu steeds meer van bewust worden, dat er naast die economische, actuele kant ook een aspect is van de lange termijn, zoals bij bodemvruchtbaarheid. Die lange termijn is ook van belang om het bedrijf gezond te houden. Daarin investeren en daarin met je huidige bedrijfsvoering rekening houden, wordt steeds belangrijker. Er is meer van waarde dan euro’s om voor zorg te dragen. We moeten nog meer beseffen dat het ook een eigenbelang is van de ondernemer om nu keuzes te maken voor stevige stappen in het verduurzamen van onze productiesystemen. In de verduurzaming komen het eigenbelang, het belang van zijn kinderen en het algemeen belang samen.

In hoeverre bent u in uw eigen leven met duurzaamheid bezig?

Het gaat er steeds om, welke keuzes je maakt. Ik heb er twintig jaar geleden al voor gekozen om niet meer te ploegen. Ik was er jong al van overtuigd dat de bodem ons grootste bezit is. Mijn melkveehouderijbedrijf staat in Wintelre, op lichte zandgrond. Die moet je voeden. Bij zo’n lichte grond moet je niet de illusie hebben dat je die voor een grotere diepte dan 10-20 cm in cultuur kunt brengen. Als je dieper gaat, wordt de grond steeds slechter. Ik geloof in groencompost als leverancier van organische stof.

Sommige mensen vonden het idioot om niet te ploegen. Maar ik was ervan overtuigd dat het belangrijk is om de bovenlaag boven te houden en daar op kwaliteit te sturen. Daarin ben ik onderscheidend geweest. En het spaart ook nog eens veel energie en uitstoot van CO2. De laatste jaren zijn er steeds meer boeren die niet meer ploegen of aan niet-kerende grondbewerking doen.

U staat bekend als iemand met een brede visie, die in staat is om rekening te houden met de belangen van andere partijen en die anderen kan inspireren. Wat zijn uw wensen voor de toekomst?

Ik wens dat onze samenleving teruggaat naar de oorsprong van voedsel, zodat we weer beseffen waar het vandaan komt. Er ligt een enorme uitdaging om de sterk groeiende wereldbevolking te voeden. Het kan niet anders of we staan aan de vooravond van een nieuwe eeuw van de landbouw. Die begint eerder over drie dan over vijftien jaar. Het beroep van de toekomst is boer, met de bodem als basis.

Een andere wens is, dat op scholen weer geleerd gaat worden dat de bodem de basis van je productie is, en hoe je de bodem voedt. Dat is veel meer dan alleen maar uitrekenen hoeveel kunstmest erop moet. De kunst van het boeren moet weer onderwezen worden. Dat is niet alleen met een rekenmachine en een computer kerncijfers bepalen en instellen op je machines, maar vooral kijken naar het land en naar het gewas en dan je verstand gebruiken. Want geen stuk grond is hetzelfde.

Ik wens dat we de omslag maken van een maatschappij die euro-gedreven is naar een die waarden-gedreven is. Met een goede balans tussen mens, plant, dier en milieu en omgeving. Die waarden waren ooit zó vanzelfsprekend, dat we die vergeten zijn.

Ik heb altijd mijn GBV behouden, mijn Gezond Boeren Verstand. Dat blijkt veel op te leveren: ik inspireer mensen. Dát inspireert mij. Het gaat er in discussies niet om, gelijk te krijgen voor de ZLTO. Als ik afstand neem, authentiek en met mijn eigen GBV, vanuit een inspirerende rol, bereik ik veel meer. Je wordt er alleen maar sterker van, als je ook de belangen van andere partijen meeneemt. Alleen door onze dilemma’s te delen, kunnen we duurzaam aan vooruitgang werken.

19 Jan Huijgen: Met passie, visie en lef de waarden van de aarde verankeren in mensen

De keten van bodem, landbouw, voedsel en gezondheid is een publiek goed. De overheid heeft daarin haar rol ten onrechte weggegeven. We gaan nu weer verbinden met regionale voedselketens: stad met land en burger met boer.

Jan Huijgen (1957) wil in 1993 zijn veebedrijf in Bunschoten gaan combineren met landbouw- en natuureducatie. Het bedrijf, dat midden in het dorp ligt, krijgt steeds meer beperkingen opgelegd. Jan krijgt een kavel toegewezen in het buitengebied, in Eemland.

Hij maakt zich zorgen over de steeds minder vanzelfsprekende plaats van de landbouw in de samenleving. Hij legt een natuurroute aan langs de boerderij en andere interessante plekken in het Eemland om de hoeve voor recreanten te ontsluiten. Hij vult de educatieve functie verder in. Maar met het drastisch kelderen van de vleesprijzen zijn de werkzaamheden niet vol te houden. Er is hard geld nodig…

Jan denkt lang na en komt tot de conclusie dat het roer om moet. Een van de pijnlijkste dingen was de noodzakelijke verkoop van grond om financieel ruimte te creëren voor zijn nieuwe boerderijconcept. De strategie van schaalvergroting, zoals die in de landbouw tot dan toe geldt, is voor slechts enkelen weggelegd. Er moeten nieuwe wegen worden gevonden. Jan vindt een weg in het toenemende milieubewustzijn. Samen met een andere boer dient hij een voorstel in om zorg te dragen voor milieu en natuur in het buitengebied van de gemeente – in aansluiting bij de Wereldtop over milieu en ontwikkeling in Rio de Janeiro in 1992. Centraal in het plan staat het betrekken van de jonge generatie en van burgers bij het landschap in hun omgeving. In 1998 start hij de regionale agrarische natuurvereniging Ark & Eemlandschap met 15 boeren.

Ook elders in de regio herontdekken boeren en burgers de waarden van hun woon- en leefgebied. Beide groepen beginnen verantwoordelijkheid te delen voor het open polderlandschap en vinden elkaar in een nieuwe agrarische natuurvereniging voor Eemland en Arkemheen. Inmiddels zijn meer dan 125 boeren en enkele tientallen burgers lid van deze vereniging. Er wordt een programma agrarisch natuurbeheer uitgevoerd van circa 400.000 euro. Maar het platteland heeft meer te bieden voor burgers. Om al die activiteiten in het op elkaar af te stemmen, wordt in 2003, bij het tienjarig bestaan van de Eemlandhoeve, de Coöperatie Stadteland opgericht. Stadteland biedt groene diensten aan op het gebied van natuur en landschap, maar ook streekproducten, educatie, recreatie, zorg en informatie.

In Jans verhaal draait alles om de ontmoeting tussen boer en burger, tussen stad en platteland. Die missie sluit aan bij een sterk groeiende belangstelling in de samenleving voor het landleven, als tegenwicht tegen een gestreste werk- en stadscultuur. Duurzaamheid wordt een sleutelwoord. In 2007 ontvangt Jan de internationale Sicco Mansholtprijs uit handen van minister Jacqueline Cramer. De prijs viel eerder ten deel aan de Slow Food beweging en aan Eurocommissaris Franz Fischler. Men waardeert hoe Jan Huijgen stad en platteland opnieuw met elkaar verbindt door middel van biodiversiteit en menselijke activiteiten in en rond de hoeve.

Na aankomst op het erf van Jan Huijgen loop ik over smalle paadjes omgeven door hagen met een verscheidenheid aan heesters naar zijn kantoor. Ik kom vlak langs pluimvee, pony’s en andere huisdieren. De biodiversiteit dringt zich gewoon aan me op. Als Jan terug is van de koeien in het veld, vinden we een plek in zijn studieruimte.

Wat betekent biodiversiteit voor u?

Diversiteit is een belangrijk begrip. Hoe meer diversiteit, hoe stabieler een systeem. Je ziet het in de dierfokkerij. Juist de diversiteit geeft de mogelijkheid tot veredeling en het verkrijgen van nieuwe combinaties. Uniformiteit is dodelijk. Ik trek dat door naar mijn erf. Toen ik hier in 1993 begon, was er alleen heel uniform, kaal grasland. Wij hebben zelf inheemse beplanting aangelegd, met bomen en struiken eromheen. Dat trekt vogels aan, er ontstaan weer hoekjes waar paddenstoelen gaan groeien, enzovoort. Inmiddels zijn er meer dan 300 plantensoorten, 50 vogelsoorten en allerlei andere soorten aanwezig op het erf.

Voor de start van onze boerderij zijn we opnieuw gaan nadenken over wat landbouw is. Het Engels heeft het prachtige woord agriculture, ‘in cultuur brengen van het land – een cultuur rondom de agri’. En wat houdt die cultuur in? Vijf waarden:

Zorg voor de bodem en landschap – heel belangrijk, de humuslaag met veel voedingsstoffen en veel biodiversiteit.

Zorg voor een mooi product – uit de eigen streek, biologisch en fair.

Zorg voor de mensen op de boerderij – er is een zorgboerderij op de hoeve

Zorg voor de jongere generatie – educatie /overdracht van waarden aan jongeren

Creatieve sjeu – het speelse, creatieve, verrassende van natuur en landbouw

Ik kan ervan genieten. Het is schoonheid, als je die vogels ziet. Als je in de zomer het zoemen van de bijen hoort, dan móet je gewoon luisteren. Ik ken een vrouw, die zet hier een stoeltje neer en die zit daar dan zo een uur, fantastisch. Ik geniet ervan dat ik een plek mag creëren waar mensen dat weer kunnen oppikken.

Wat hebt u op uw eigen bedrijf gedaan op het gebied van biodiversiteit?

In dat opzicht zijn we eigenlijk een proefboerderij. Op de overzichtsfoto kun je mooi zien wat er is gebeurd (zie afbeelding 19.1). We hebben hagen aangelegd, bomen geplant, er is diversiteit aangebracht met hoog, laag, nattig en drassig. Er zijn poelen gegraven en op veel plaatsen is er water gekomen. Er zijn takkenrillen aangelegd die nestplaatsen bieden voor vogels en er is een imkerij.

Mijn vrouw is erg voor dat ecologisch erfbeheer, die heeft een hele tuinploeg van vrijwilligers en burn out-jongens die psychisch ingeklapt zijn. Die willen gewoon weer met de hand werken. Aarden – met de poten en handen in de klei of het veen. De poelen halen we met de hand leeg, dus niet met grote machines. Verder hebben we moestuinen, hoogstamfruitbomen en een natuurlijke omgeving met veel eetbare planten. Al met al hebben we een erf gecreëerd waarmee we de biodiversiteit vanzelf zien terugkomen.

Afbeelding 19.1 Overzichtsfoto Eemlandhoeve

U bent erg de breedte in gegaan. Is dit voor elke boer te doen?

Ik heb deels gekozen voor een demonstratiefunctie, weer een proefboerderij waarmee de klassieke landbouw groot geworden is, maar waar nu ook de multifunctionele landbouw zich weer in kan spiegelen. Wij hebben een behoorlijk groot erf van drie hectare, waar we de natuur de ruimte hebben gegeven. Volgens het nieuwe Europese landbouwbeleid moet een kleine 10% van de bedrijfsoppervlakte aan biodiversiteit worden besteed. Dat kan elke boer deels vertalen in een erfomgeving met rijke biodiversiteit. Je moet er wel bewust over nadenken, er moet een plan aan ten grondslag liggen.

Op dit moment is de biodiversiteit bij mij nog vrij uniek. Mijn buurman bijvoorbeeld heeft nog niks, maar toch kun je verbindingen leggen. Je kunt bijna een ecologische microstructuur aanleggen tussen de erven en de rest van ons gebied, en vandaaruit naar de Ecologische Hoofdstructuur (tegenwoordig Nationale Natuur Netwerk). En dan moet je eens kijken wat er terugkomt. Hier was ooit niks, maar moet je nu zien, het is ongekend. De natuur wacht tot er mensen komen die weer ruimte hebben en ruimte geven, ook aan hun medeschepselen!

Waarom vindt u biodiversiteit en klimaat belangrijk?

Onze aarde is een wonderlijke moederschoot waaruit het leven jaar na jaar omhoog wordt getrokken. In een handvol gezonde landbouwgrond krioelen meer organismen dan er mensen op aarde zijn.

Ik zie de kaalslag die nu door intensieve landbouwsystemen plaatsvindt op het gebied van de biodiversiteit in de bodem en het landschap, met te veel CO2-productie. Het heeft ook te maken met de kap van bossen voor sojateelt zoals in Brazilië, waardoor we de longen van de aarde aantasten. Die hele biodiversiteit wordt weggegooid. Soja neemt via het veevoer een steeds grotere plaats in binnen ons voedselsysteem. Daarmee zie je direct de verbindingen tussen voedsel en biodiversiteit. Daarom hecht ik er zo sterk aan om via de voedselcomponent, waar wij als mensen elke dag keuzes in maken, omslagen te maken in een nieuw denken en handelen voor onze leefomgeving. Bodem, landbouw, voedsel en maaltijd – ze zijn intrinsiek verbonden.

Daarnaast gaat het erom welke grote broek wij aantrekken. Die vogeltjes die hier zitten, die hebben ook een plek. Ik ben een gelovige jongen. De schepping is zo veel breder dan ik als mens ben. Er is een prachtige tekst in de Bijbel: ‘De schepping die wacht op het openbaar worden van zonen of dochters van God.’ Anders gezegd: op mensen die zich laten leiden door de ware perspectieven. En dan komt die schepping overal weer terug. Overvloedig – kom kijken en ervaren.

In 1998, toen ik hier een jaar of vijf zat, realiseerde ik me dat ik het allemaal niet alleen moest doen. Ik heb altijd een sterk gemeenschapsgevoel gehad. Ik heb toen met andere boeren en betrokken burgers een agrarische natuurvereniging opgericht om samen de biodiversiteit in de polder te beheren. Dat ging bijvoorbeeld over weidevogels, slootkantenbeheer en kruidenrijke graslanden. Het lukte om er beweging in te krijgen. We begonnen met vijftien boeren. Nu doen er wel honderd mee, die allemaal agrarisch natuurbeheer hebben opgepakt. In deze fase ben ik dus meer in de regio actief geworden.

Rond 2003 ontwikkelde ik me richting stad-landrelaties. Dat ging erom, mensen van dichtbij weer betrokken te maken en hun hart voor de natuur te laten groeien. Ik heb toen met de pioniers van de agrarische natuurvereniging de vertaalslag gemaakt naar het landelijk niveau. Het is belangrijk om de burger wezenlijk te betrekken in het proces van betrokkenheid op de natuur, zodat de jonge generatie weer weet waar de plantjes groeien en dat ze dat ook kunnen waarderen. Wat je niet kent kun je ook niet waarderen en wat je niet waardeert kun je ook niet liefhebben. Met de toenmalige minister van landbouw Cees Veerman konden we de politieke slag maken. Hij heeft een belangrijke rol gespeeld bij de opzet en stimulering van de Taskforce Multifunctionele landbouw, waarin toen in totaal 20 miljoen euro is geïnvesteerd.

Je merkte toen al dat burgers op zoek waren naar verbinding met het platteland. Vanuit onze activiteiten met die stad-landrelatie hebben we destijds de coöperatie Stadteland opgericht. De multifunctionele landbouw is daaruit voortgekomen als een serieus alternatief naast de grootschalige en intensieve landbouw.

Wat was uw rol daarin?

Op de Eemlandhoeve ligt de basis. De kern was, om landbouw te herdefiniëren en vervolgens een aanpak te maken om de burger en het platteland te verbinden. Platteland heeft zo veel te bieden, er zitten zo veel elementen in: voedsel, landschap, genieten, in balans komen, leren en werken, water, energie en nog veel meer. Dat is de verticale as in het schema van Veelzijdig Platteland (zie afbeelding 19.2). Biodiversiteit is daar ook een onderdeel van.

Vervolgens gaat het erom, de beweging tot stand te brengen. Daarvoor zijn ondernemers nodig. Als ik hier niet had rondgelopen en risico’s had genomen, dan was er niks gebeurd.

Ten tweede moet er ook verdiend worden, dus is het nodig om er een stuk gezonde economie omheen te hebben. Daarvoor hebben we op ons bedrijf excursies in het landschap, weisessies voor bedrijven, familiedagen, een zorgboerderij, een streekwinkel, maatschappelijke stages en educatieprojecten. Van deze diensten is een markt gemaakt, los van de overheid.

Op de derde plaats is het belangrijk om het regionale karakter te benadrukken. Dan is het handig om in te spelen op de reden waarom dit ook binnen de Europese context zo belangrijk is. Wij zitten in een weidevogelgebied. Denk altijd aan regionale kleuring: de Achterhoek en de Veluwe zijn anders dan het open landschap hier in Eemland.

Tot slot heb je slimme jongens van de kennis nodig om te leren van de wetenschap.

Dat alles heeft ertoe geleid dat multifunctionele landbouw nu serieus geaccepteerd is. Het stedelijk georiënteerde bedrijf wordt nu ook daadwerkelijk gezien als een volwaardige categorie naast het gespecialiseerde rurale bedrijf (Raad voor de Leefomgeving en Infrastructuur, 2013). Mijn buurman, die sterk op uniformiteit en schaalvergroting heeft ingezet, zit zich nu in de keuken af te vragen waar zijn toegevoegde waarde blijft. Boeren beuren nu 10-15% van de consumentenprijs, terwijl 80-85% in de keten verdwijnt. Als de melkprijs hoog is, is het allemaal leuk en zie je nieuwe trekkers komen, maar als de melkprijs beroerd is, vraag je je af wat je moet. Nu zit mijn buurman ook naar alternatieven te kijken en komen we als grootste en breedste boer van Eemland weer bij elkaar bij de ontwikkeling van een regionale voedselstrategie.

Afbeelding 19.2 Functies platteland (Taskforce Veelzijdig Platteland).

Waarom hebt u voor uw onderneming gekozen voor de kernwoorden passie, visie en lef?

Ik word geraakt door wat er mis is tussen mens en natuur. Dat raakt mijn hart en dat doet pijn. Als je die pijn durft in te gaan, durft te lijden, dan komt er hartstocht los en volgt er passie. Dat kan ook woede zijn, maar als je er goed mee omgaat, stel je een grens: zo en niet verder. Ik vind het boeiend om iets van dat hart te raken en dat om te zetten in kracht voor verandering.

Ik reageer best sterk op recht en onrecht. Als kwetsbare mensen onrecht wordt aangedaan, ervaar ik een afschuwelijk gevoel van onmacht: het gevoel om niets te kunnen doen, terwijl je tot diep in je poriën voelt dat er iets móet gebeuren. Doorgeschoten kapitalisme heeft geleid tot schaalvergroting, globalisering en een consumptiecultuur. Het volk sukkelt zichzelf in slaap door een nieuwe vorm van slavernij: de eigen behoefte aan entertainment. De westerse cultuur is individualistisch en egoïstisch geworden. Veel mensen vereenzamen en raken op drift. We hebben op onze boerderij zorgcliënten die maatschappelijk niet mee konden, maar hier hun plek hebben gevonden. Ga maar eens mee om een plas uit te baggeren zodat je de diversiteit in de plas ziet. Die waarde zijn we in het moderniseringsspoor van ‘efficiënt en maximaal’ kwijtgeraakt.

Ik wil nieuwe oorden laten ontstaan: oases met gezonde structuren, die geborgenheid bieden aan verschoppelingen van de individualistische cultuur en aan de stedeling die zijn wortels is kwijtgeraakt. Tegenover machten die het landschap afgrazen en niet wortelen op één plek, staat de Eemlandhoeve als lokale plek van ontmoeting. Ik verbind me met de plek, met het voorgeslacht, met dit erfgoed. Passie is ook: niet vluchten, maar ergens gaan staan en dan maar ervaren wat er komt…

Op de tweede plaats is het goed om te dromen, om vooruit te kijken en een visie te ontwikkelen, om een visioen – een stip op de horizon te hebben. Om de vragen achter de vragen te stellen. Het gaat om de verbinding: een nieuwe voedselketen van boeren en burgers, biodiversiteit en klimaat. Dat kan via het eten. Vertaal dat weer op plekken waar dat in de praktijk al plaatsvindt – letterlijk weer proefboerderijen – en in innovatiestrategieën die het pad tot vernieuwing aangeven: een regionale voedselstrategie.

Het derde is het lef om het te doen. Neem nou een grasspriet. De koe laat een flats mest op de grond vallen. En dan is er zo’n grasspriet die het lef heeft om erdoorheen te boren. Dat vind ik lef hebben. Velen blijven praten en dromen en rapporten schrijven. Sommige mensen gaan verder dan praten en dromen, die hebben ook het lef om daadwerkelijk een stap in het ongewisse te zetten.

Waarom is het voor het ontdekken van je passie nodig om pijn te durven lijden?

Mensen bouwen een cocon, een ego, ze bouwen muren om zich heen. Op een gegeven moment, in een crisis, staat dat te schudden, omdat het vanzelfsprekende niet meer mogelijk is. Dat doet pijn en de eerste reactie is: slaan. Mijn koopkracht gaat naar beneden toe, bam! Dat is een onderhuidse reactie die acuut op die pijn reageert. Maar het is veel wezenlijker om die pijn door te laten.

In het Chinees betekent het woord crisis ook kans. Het is zowel een probleem als een uitdaging. Soms moet je die pijn lijden om je te realiseren dat het patroon dat je hebt opgebouwd wordt verstoord. Dat geeft ongemak. Durf die pijn te lijden om erachter te komen ‘wat dan’. Dat is een open ruimte, dat is een leegte, dat is een existentieel niets. Dat is heftig. En de meeste mensen springen gauw over op het andere, het zal wel zo wezen, hup, we gaan weer door.

Maar het is de kunst om bereid te zijn om beneden in die U-turn dat existentiële niveau te benaderen van open mind en open hart. Om zelfs je wil om dingen naar je eigen hand te zetten over te geven en los te laten en het even niet meer te weten.

De ruimte die dan ontstaat, de creativiteit die daarmee gepaard gaat, de wijsheid die dan weer bovenkomt, dat levert heel veel op!

Hebt u voorbeelden van bekende mensen die door de pijn heen naar de passie zijn gegaan? Kan ook de maatschappij als geheel door een crisis heen gaan?

Als gelovige boerenjongen heb ik hier het beeld van Jezus voor ogen: loslaten en het weer terugkrijgen op het diepste niveau. Een boeiende persoon die er ook doorheen is gegaan en mij veel heeft geholpen is Dag Hammarskjöld. Zijn boek Merkstenen – en met name de rijpingsteksten daarin – heeft mij veel geholpen. Ruud Lubbers kreeg overigens bij zijn aantreden als jonge minister-president het persoonlijke exemplaar van Koningin Beatrix – om hem innerlijk te helpen.

Door innerlijke toe-eigening van levensprocessen kan wijsheid ontstaan. Wijsheid om de leiding te nemen, wijsheid om vragen te stellen en opnieuw tot daden te komen. Je hebt mensen die het voortouw nemen. Dat type mensen heeft ook de rijpheid en het lef om een nieuwe weg te bewandelen.

In de maatschappij zijn collectieve groepen bereid die weg te gaan, zoals agrarische natuurverenigingen, consumentenorganisaties of politieke partijen. Vervolgens kan de maatschappij als geheel in beweging komen – denk aan de Praagse Lente, de Arabische Lente en hopelijk ook een Voedsel-lente.

Een crisis is iets schokkends. Bestaande patronen worden doorbroken, dat voelt aan als pijn. Ik vind het een hele klus om daar te komen. Je hart doet zeer, het raakt aan spiritualiteit. In die fase moet je openheid vinden en kijken wat er naar je toekomt. Met mijn eigen geloofstraditie kom ik dan bij de persoon van Jezus. Wat een passie, visie en lef had hij om die weg te gaan! En het einde was de dood. Maar verdorie, hij kwam terug. Wat een onvoorstelbare geestkracht kwam daar te voorschijn! Het heeft onze geschiedenis en maatschappij blijvend vorm gegeven.

Ik vind zelf ook Dietrich Bonhoeffer heel inspirerend. Die heeft, midden in de tijd van het totalitaire Hitler-regime, zijn ethiek geschreven. Een tekst van hem die mij erg heeft geraakt is: ‘Als succes en het góede samen gaan, dan heb je ethisch niet zo’n probleem. Maar als succes en het kwáde samen komen, dan heb je ethisch een probleem. Hoe dan te handelen?’

Ik denk soms wel eens: welk succesvol voedselsysteem hebben we met elkaar hier ontwikkeld? Welke machinerieën van technisch vernuft, mobiliteit en energieverslinding hebben wij met elkaar gecreëerd? Als dit systeem zulke kwade effecten heeft op bodem, boer en burger, hoe dan te handelen?

U hebt er zelf voor gekozen om te handelen vanuit uw eigen bedrijf en te gaan zoeken naar de kortere verbindingen met de burger. Hoe hebt u dat concreet opgepakt?

Ik heb van 1993 tot 2003 aan multifunctionaliteit gewerkt en vanaf 2003 aan de relatie stad-land. In die periode merkte ik dat we als sector geïsoleerd zijn geraakt en dat we weer afnemers moesten opzoeken en de verbinding met de gemeenschap, de stad-landrelatie, weer wezenlijk moesten aantrekken. Vanaf 2008 merkte ik steeds meer dat voedsel een sterk verbindende schakel is. Alles heeft met elkaar te maken: de crisis, de betrokkenheid van mensen, ons dagelijks eten, stad en platteland, het maken van verbindingen. Je krijgt het op je bord, letterlijk en figuurlijk. Niet voor niets hebben alle religies spijswetten, aan eten gerelateerde codes. Dat is wijs, want dat doe je samen aan tafel. Dat leer je je kinderen, elk gezin heeft hiermee te maken.

Dan is het ook belangrijk voor boeren om na te gaan waar onze toegevoegde waarde zit. Want door de marktdruk vloeit die weg bij de boeren. Als slechts 5% van ons voedsel uit de regio komt, weet je van het grootste deel van het eten niet meer waar het vandaan komt. Ik heb daarom steeds meer aan een regionaal voedselsysteem gewerkt. Daarvoor heb ik het concept van de Amersfoortse voedsel-lente uitgewerkt. Het doel daarvan is de verbinding te leggen tussen agricultuur en smaakcultuur.

Dat gaat niet gemakkelijk, want de keten is sterk versmald en slechts een paar partijen bepalen wat er geleverd mag worden en wat wij eten. Het is niet meer eerlijk verdeeld. Terwijl de boer er het hele jaar voor heeft gezorgd, zit 80-85% van de prijs nu in bewerking, marketing, transport en logistiek en verkoop.

Hoe kun je weer leven krijgen in zo’n verstard voedselsysteem? Ga weer rechtstreeks producent en consument verbinden. Haal de anonimiteit eruit, zorg voor een fair share. En ga die diversiteit verrijken, ga weer leren proeven. Stel je voor wat er verandert als je alleen al van een verhouding globaal-regionaal van 95/5 naar 80/20 of 70/30 gaat! Dan krijg je weer leven in een regionale economie, waar menselijke maat en menselijke betrokkenheid vorm kan krijgen.

Je kunt dit alles logisch beredeneren, ook recente literatuur geeft dit aan. Het recente ING-rapport Samenwerking vanuit een nieuwe mindset (Erich, 2012) schetst de doodlopende weg van de huidige voedsel-vechtmarkt.

Het rapport ‘Naar een integrale benadering van duurzame landbouw en gezonde voeding’ (RIDLV, 2012) stelt dat een van de huidige problemen in onze voedselketen de ‘georganiseerde onverantwoordelijkheid’ is.

Ja, als systemen het overwicht nemen en mensen niet meer de spankracht hebben voor eigen keuzes, dan krijg je erosie. Wat dan nodig is, is dat enkelen de moed en de kracht hebben en ook bereid zijn om door dat transitieproces heen te gaan. Dat kan vanuit grote bedrijven, wetenschap, politiek, of waar dan ook vandaan. Daar kijk ik gespannen naar. Wie zijn die mensen? Waar zitten ze? Wanneer is de tijd rijp voor kantelmomenten? Dat gaat over de transities waar Jan Rotmans en Herman Wijffels zich mee bezighouden.

De Balans van de leefomgeving 2012 van het Planbureau voor de Leefomgeving maakt een prachtige analyse van de voedselketen. Ik vond het bijna gênant om te lezen. De overheid heeft in de keten haar rol weggegeven aan het bedrijfsleven, terwijl voedsel, intrinsiek verbonden met landbouw en bodem, een publiek goed is. Ik waardeer dat het Planbureau dat aangeeft, het is lef hebben om zoiets te durven schrijven. En vervolgens: wie pakt dit op? Kunnen we dat politiek vertalen in een innovatie-agenda en een bestuurlijke verantwoordelijkheid hernemen? In zo’n nieuwe structuur gaat het niet meer om de overheid alleen, maar om nieuwe coalities waarin de overheid ook faciliterend aanwezig blijft.

Met regionale voedselketens bouwen we hier nu weer regionale verbondenheid op tussen boer en burger, tussen stad en land, met een nieuwe rol voor de regionale economie met korte ketenlogistiek, zonder al dat gesleep met transport en vervoer.

U zit hier in uw boerderij en de stad Amersfoort ligt zeven kilometer verder. Wat gaat er dan concreet gebeuren?

Met een groep ondernemers gaan we verkennen hoe we de producten rechtstreeks van de boer bij de burger kunnen brengen. Als boeren brengen we aardappelen, groente, fruit, boter, kaas en eieren bij burgers die een abonnement hebben. Mijn aandeel is het vlees. Eigenlijk zetten we een stap opzij en bouwen we de keten opnieuw op.

Met die stap opzij gaat u buiten een aantal machtige ketenpartijen om, zoals Unilever en FrieslandCampina. Hoe ziet u hun rol?

Ja, ik doe echt een zijwaartse stap om de voedselketen opnieuw vorm te geven. Dat heeft de biologische landbouw ook gedaan ten opzichte van de gangbare landbouw. Dat heb ik met agrarisch natuurbeheer ook gedaan ten opzichte van LTO, de Land- en Tuinbouworganisatie, dat heb ik elke keer moeten doen. Multifunctionele landbouw was eerst niks, maar ik heb een stap opzij gezet. We zijn opnieuw gaan nadenken en vervolgens komt er dan beweging. Ik vind het huidige proces van verduurzaming in de voedselketen prima. Beweeg maar. Dus, Unilever, geef maar faire prijzen aan die theeboeren in Indonesië. Ik ga me daar niet tegen afzetten, maar ik ga schuren, ik wil naar frictioning paradigms, schurende paradigma’s (zie afbeelding 19.3), en dan mogen de vonken ervan afvliegen. Ik doe dat met een ingrijpend transitieproces. In de bestaande structuren is namelijk onvoldoende ruimte om echt opnieuw na te denken. Het is belangrijk om opnieuw die voorvragen te stellen. Wat betekent ons huidige systeem voor klimaat, voor biodiversiteit, voor gezondheid? Dat vraagt om een stap opzij te zetten, opnieuw te ontwerpen en vervolgens merk je wel dat regionaal denken op verschillende schaalniveaus opnieuw uitgevonden gaat worden.

Afbeelding 19.3 Schurende paradigma’s (Jan Huijgen).

Wat zou u doen als u CEO van Unilever was?

Er gebeurt al heel veel, zoals werken aan duurzaamheid in de keten en werken aan faire prijzen. Ik zou serieus het debat aangaan met de aandeelhouders. Het kan toch niet zo zijn dat onder de thema’s ‘fair en duurzaam’ van alles in de keten gebeurt, maar dat de boeren aan de basis geen rol spelen in die duurzaamheid? En ik zou opnieuw naar de burgers gaan: wat is goed voor uw leven? Niet als bedrijf de rekening opnieuw neerleggen bij ketenpartners die van je afhankelijk zijn. En dat niet als een soort fooi, nee, structureel relaties herstellen. Dat is een klus, want dat moet Unilever ook zeggen tegen zijn aandeelhouders en zijn intern management, die zo veel rendement of inkomen willen hebben. Grote verantwoordelijkheid vraagt ook hoogwaardige deugden van mensen binnen organisaties.

Daarnaast zou ik als CEO ruimte creëren voor ontwikkelingen buiten de huidige keten – ga verbindingen aan en zie het als innovatiekamers voor nieuw denken binnen je eigen bedrijf.

Als u straks terugkijkt op uw leven, hoe zou u dan uw eigen rol omschrijven?

Gezien mijn leeftijd zie ik mijn horizon zo rond het jaar 2030. Dan mag ik ter verantwoording geroepen worden. Ik heb op mijn plek, met het talent dat ik had, praktisch vorm gegeven aan de ontwikkeling van een open boerderij, waar mensen kunnen komen halen, spiegelen en leren. Het is een demonstratieboerderij, een proefboerderij. Ik heb organiserend vermogen en ik heb op verschillende schaalniveaus bewegingen in gang gezet: in mijn eigen gemeenschap, in mijn eigen regio, nationaal, Europees en mondiaal. Ik heb me ingezet om op de boerderij ruimte te scheppen voor biodiversiteit, voor opnieuw leren proeven en zo vorm te geven aan verantwoorde agricultuur. Mensen zijn hier welkom. Ik heb een oase vormgegeven, een veilige haven.

Ik vond het geen gemakkelijke weg. Ik moest zelf oude ego’s loslaten. Ik heb de eenzaamheid en de pijn gevoeld. Soms stond ik alleen en verklaarden ze me voor gek.

In het begin, rond het thema multifunctionaliteit, was ik nog onnozel en deed ik het gewoon. Bij de stad-landrelaties was ik me ervan bewust: hier ga ik nieuwe dimensies aanboren. Nu, met de voedselketen, vind ik het zwaarder. Dat komt door de heftigheid van de economie. Daar zit ook de hebzucht van mensen achter, de macht van het geld en het genot van gemakseten. Maar ik voel het wel als een weg die ik moet gaan. En als ik in 2030 word gevraagd wat ik heb gedaan, zal ik wijzen op het kind dat hier ontzettend genoot en vroeg of het nog een keertje terug mocht komen. Ik zal denken aan die jongen die hier voor het eerst een aardappel zag en at. En aan die man, die opnieuw kon aarden na een hectisch bedrijfsleven. Daar doe ik het voor. Ik zorg ervoor dat hier mensen kunnen rondlopen en weer leren genieten.

De rol die het platteland in een verstedelijkte samenleving kan spelen, is het brengen van directheid, van beleving, bezinning, onthaasting en authenticiteit. Kortom, contact met de aarde en met fundamentele levensprocessen als natuurlijk tegenwicht tegenover de gestreste stedelijke samenleving. Daarmee keer ik terug naar de essentie van landbouw: bewerken van het land voor voedsel en nog veel meer waarden. Laat de mensen maar zien hoe voedsel groeit. Laat ze maar beleven hoe afhankelijk we nog altijd zijn van de aarde, van de natuur. Laat ze maar tot rust komen tussen planten en dieren, ver weg van allerlei verplichtingen. Onze grootste opgave voor de komende jaren is om deze waarden te verankeren in het hoofd en hart en handen van de mensen en ze mee te laten wegen als ze kiezen in de winkel.

20 Robert ter Kuile: Als milieuprofessionals laten zien dat het ernst is: things must change

Bedrijven gaan naar een andere definitie van ‘waarde’: naast financiële ook sociale en milieuresultaten. Bij veel multinationals wordt daar hard aan gewerkt: ons water- en energieverbruik is met respectievelijk 20 en 25% teruggebracht. Bedrijven gaan van een deel van het probleem, een deel van de oplossing worden.

Robert ter Kuile (1973) is Senior Director Environmental Sustainability – Global Public Policy bij PepsiCo in Purchase in de staat New York in de VS. PepsiCo is ’s werelds op een na grootste multinational op het gebied van voeding en drank, met een omzet van ruim 65 miljard dollar. In Nederland zijn bekende merken onder de PepsiCo-vlag de dranken Pepsi, 7-Up en Gatorade, de snacks van Lay’s, Smiths, Doritos en Duyvis en de Quaker-ontbijtgranen.

PepsiCo heeft concrete duurzaamheidsdoelstellingen geformuleerd, zoals het terugbrengen van het water- en energieverbruik met respectievelijk 20 en 25% in 2015. Gaan jullie dat halen?

Het gaat heel hard: voor waterbesparing hebben we ons doel al in 2011 bereikt! Daarom hebben we dat doel aangescherpt. Het bijzondere is, dat we die oorspronkelijke doelstelling hebben bereikt zonder dat de productsamenstelling is veranderd of de kwaliteit is verminderd. Ondertussen heeft het ook tot een aanzienlijke kostenbesparing geleid. We hebben bijna 16 miljard liter water bespaard in 2011. Dat komt overeen met een besparing van 45 miljoen dollar. We hebben dat bereikt door creatief hergebruik, door toepassing van waterbesparende technologie en een integraal watermanagementsysteem in de fabrieken. Er gebeurt intern op het gebied van duurzaamheid verbazingwekkend veel op de werkvloer. Als we in drie ploegen werken, ontstaat er concurrentie tussen die ploegen: stuk voor stuk willen ze graag de ploeg zijn met het minste waterverbruik.

Voor energiebesparing hebben we een soortgelijk traject ingezet, hoewel het doel daar moeilijker te bereiken is. Energie kan plaatselijk erg goedkoop zijn, bijvoorbeeld in de VS ten gevolge van de winning van schaliegas. Daardoor worden investeringen op dat gebied daar ook slechts langzaam terugverdiend. Ook op het gebied van gezondheid heeft PepsiCo doelen geformuleerd: respectievelijk 15 en 25% reductie van de gemiddelde hoeveelheid verzadigd vet en zout in voeding en 25% reductie van toegevoegd suiker in dranken (alles in 2015 ten opzichte van 2006). In dat kader hebben we bijvoorbeeld palmolie vervangen door HOSO (High Oleic Sunflower Oil). Deze laatste olie bevat geen transvetten en is daardoor veel gezonder. PepsiCo was het eerste bedrijf in de VS dat daartoe overging en het duurde vijf jaar voordat een ander bedrijf daartoe besloot.

Daarnaast streven we ernaar om het aandeel volkoren, fruit, groente, noten, zaden en vetarme zuivel in onze mondiale product-portfolio te laten stijgen.

Onze duurzaamheidsdoelen vormen een onderdeel van ons programma ‘Performance with purpose’ (‘Prestatie met een doel’). Daarin wordt gestreefd naar een balans tussen de korte en de lange termijn. We onderscheiden drie duurzaamheidspijlers: mens, milieu en talent.

Binnen ‘menselijke duurzaamheid’ werken we aan het programma ‘De smaak van morgen’, dat onder meer gericht is op lagere vet-, suiker- en zoutgehalten en op open en eerlijke informatie op onze verpakkingen.

Binnen ‘duurzaamheid voor het milieu’ werken we aan water-, afval- en verpakkingsreductie, aan het terugbrengen van broeikasgasemissies en aan zo zuinig mogelijk rijden.

‘Duurzaam talent’ omvat speciale aandacht voor duurzame selectie van medewerkers, competentietraining en tevredenheidsonderzoek.

Als grote speler kunnen we in de wereld een grote positieve impact hebben. We geloven dat het werken aan een gezondere toekomst voor de mens en zijn planeet bijdraagt aan PepsiCo’s financiële succes én goed is voor de wereld. De hoeksteen van onze missie is dat onze langetermijnwinstcurve (‘Prestatie’) intrinsiek is verbonden met onze capaciteit om sociale doelen en milieudoelen te bereiken (‘Doel’).

In hoeverre houden jullie al rekening met milieu-ontwikkelingen op de lange termijn? Wat voor beeld heeft u bij 2050?

In 2050 zal de wereldbevolking negen miljard mensen tellen. Deze bevolkingsgroei stelt ons voor complexe uitdagingen en afwegingen, zowel voor de volksgezondheid als voor onze planeet. Naar verwachting zal in 2030 de energie- en voedselvraag al respectievelijk 45 en 50% hoger zijn dan nu, en tweederde van de wereldbevolking zal leven in landen waar de watervoorziening onder druk staat. PepsiCo is een van de leidende inkopers van aardappelen in de wereld en een warm voorvechter van duurzame landbouw. We werken onder meer aan vermindering van kunstmestgebruik (wat leidt tot een lagere broeikasgas-voetafdruk), aan aardappelveredeling om de milieubelasting te verlagen, aan herstel en bevordering van waterbeschikbaarheid en aan speciale software voor de landbouw, gericht op emissiereductie en water- en kostenbesparing.

Met i-crop, een instrument dat via internet beschikbaar is en dat we samen met de universiteit van Cambridge hebben ontwikkeld, kunnen PepsiCo-telers hun waterverbruik en broeikasgasemissies managen, en tegelijkertijd sturen op maximale groei en kwaliteit.

Voelt u zich persoonlijk betrokken bij veranderingen rond klimaat en biodiversiteit?

Vanaf de middelbare school vormen milieu en duurzaamheid mijn persoonlijke passie. Mijn hele studie en loopbaan hebben zich binnen deze thema’s afgespeeld. Ik voel een persoonlijke drive om dingen op deze planeet te verbeteren. Belangrijke thema’s daarvoor zijn klimaatverandering, biodiversiteit, waterbeschikbaarheid, energie én sociale aspecten. Op weg naar negen miljard mensen worden voedselzekerheid, voedselveiligheid, volksgezondheid en duurzame consumptie steeds belangrijkere thema’s.

Ik ben coauteur van een rapport over duurzame consumptie: Hoe veranderen we onze gewoonten – een visie voor duurzame consumptie (WBCSD, 2011). Het is uitgegeven door de World Business Council for Sustainable Development. Dit is een mondiale coalitie van ongeveer 200 bedrijven die zich inzetten voor duurzame ontwikkeling. Hun missie is om een katalysator te zijn voor innovatie en duurzame groei in een wereld waar natuurlijke grondstoffen in toenemende mate gelimiteerd zijn. Leden van de Werkgroep voor Duurzame Consumptie binnen de WBCSD zijn naast PepsiCo onder meer Deutsche Post-DHL, Henkel, Nokia, Philips, Procter & Gamble en Solvay.

Het rapport laat zien hoe duurzame consumptie in 2050 vorm kan krijgen en hoe bedrijven kunnen helpen om dit in de mainstream tot stand te brengen. Met het rapport willen de WBCSD-leden een constructieve bijdrage leveren aan de mondiale dialoog over duurzame consumptie. Ze nemen het thema mee bij het formuleren van hun langetermijnstrategieën en bij concrete activiteiten. Het doel van deze bedrijven is om voor zichzelf voor de lange termijn hun bedrijf te kunnen ontwikkelen en om voor consumenten een beter leven bereikbaar te maken binnen de grenzen van de planeet.

In het rapport wordt een nieuwe definitie van waarde voorgesteld. Deze ‘echte waarde’ omvat niet alleen financieel resultaat, maar ook sociale resultaten en milieuresultaten. Het rapport benoemt onze afhankelijkheid van natuurlijke bronnen en de gezondheid van onze planeet en beloont bedrijven die erin slagen het menselijk welzijn te bevorderen en tegelijkertijd hun ecologische footprint te verlagen.

We hebben businessmodellen nodig die tot duurzamere consumptiepatronen leiden. Consumenten hebben daarbij een cruciale rol. Zij zijn echter afhankelijk van bedrijven, regeringen, ngo’s en de media om hen daarbij te helpen (zie afbeelding 20.1). Het is belangrijk dat iedere partij daarin zijn eigen verantwoordelijkheid neemt. De consument dient bewust te kiezen voor een bepaald product. Als je gesport hebt, moet je geen cola drinken om je vochtgehalte op peil te brengen, maar is een sportdrank beter. Wij helpen daarbij door bijvoorbeeld op de etiketten het aantal calorieën te vermelden. Daarmee informeren we de consument. We werken aan gezondere producten. Daarnaast hebben we een duidelijk standpunt ingenomen bij reclame voor kinderen. We hebben ons aangesloten bij andere voedingsmiddelenproducenten door aan deze reclame strikte eisen te stellen, zoals wetenschappelijk aangetoonde voedingscriteria. Onze criteria voor reclame voor kinderen zijn binnen het bedrijfsleven een van de strengste. Ze zijn gebaseerd op richtlijnen afkomstig van organisaties zoals de Wereld Gezondheids Organisatie.

Het gaat er niet alleen om dat bedrijven op een duurzame wijze innoveren, zodat hun impact op biodiversiteit, klimaatverandering en waterhuishouding afneemt. Het gaat ook om mensenrechten. Het gaat om ‘het voeden van de toekomst’ en om een web van duurzame waarden. Het is belangrijk dat de markt zich ontwikkelt naar een circulair model voor de keten, waar ook de handel en de logistieke sector deel van uitmaken. Alles is met elkaar verbonden: maatregelen op het gebied van klimaatverandering beïnvloeden ook het energieverbruik, dat kan weer invloed hebben op biodiversiteit, en dat weer op voedsel. Als je bijvoorbeeld voor een andere energiebron kiest, heeft dat ook gevolgen voor andere thema’s. Pak je het thema water aan, dan heeft dat ook gevolgen voor de stikstof- en fosfaatproblematiek van de bemesting. Niets staat los van iets anders.

Daarom ligt de oplossing niet in een sectorale aanpak, maar juist in een samenhangende integrale verbinding over de afzonderlijke thema’s heen. Dat is de enige manier om in de zo noodzakelijke balans met onze leefomgeving te komen.

Daarnaast gaat het steeds meer over mondiale problematiek, zoals bij klimaat en biodiversiteit. Het is heel goed dat daar op lokaal niveau in gemeentes in de VS, in Nederland en in China aan gewerkt wordt, maar het is ook belangrijk dat dit wordt verbonden met het regionale, nationale en mondiale niveau.

Afbeelding 20.1 Rollen en verantwoordelijkheden van bepalende actoren voor duurzame consumptie (WBCSD, 2011).

Wat ziet u als algemene basis van onze milieuproblemen?

Tja, dat is de 100-miljoendollarvraag; die houdt me dagelijks bezig. Dat gaat over ons consumptiepatroon, over de verdeling van de welvaart over de wereld en over hoe we onze kinderen opvoeden. Laat ik een paar voorbeelden noemen.

Op de hele wereld is voldoende voedsel voor de wereldbevolking. Toch sterven jaarlijks miljoenen mensen de hongerdood. Er is geen evenwichtige verdeling van de juiste hoeveelheid op de juiste plaats en het juiste moment.

Het tweede voorbeeld ben ik zelf. Ik heb een passie voor duurzaamheid. Ik vind het een grote uitdaging om te voorkomen dat het point of no return wordt gepasseerd, waar er geen weg meer terug is naar de oude situatie. Ik doe alles wat ik kan in mijn leven om het goed te doen. Ik maak als het even kan gebruik van openbaar vervoer, ik rijd een elektrische auto en ik heb thuis groene energie. Maar we hebben thuis nog geen zonnepanelen op ons dak. Die hebben we feitelijk ook niet nodig, omdat we groene energie inkopen, maar toch vind ik dat ik als milieukundig professional moet uitstralen dat er iets moet veranderen: things must change. Mensen moeten aan mijn zonnepanelen kunnen zien dat het ernst is. Ze moeten niet kunnen denken: Als klimaatverandering een probleem is, waarom heeft hij, als milieukundige, dan geen zonnepanelen? Als hij het thuis niet doet, zal het zo erg wel niet zijn. Je moet een rolmodel zijn.

Het is te vergelijken met de ontdekking van ziekteverwekkende bacteriën, een paar eeuwen geleden. Dat was ook een nieuw gegeven. Pas toen alle dokters het erover eens waren dat die ziektekiemen werkelijk bestonden, gingen ook gewone mensen het geloven. Op milieugebied speelt nu iets soortgelijks. Het is belangrijk dat we als milieukundigen laten zien dat het ernst is. Dan gaan anderen het ook beseffen.

Ik vraag het steeds aan mijn collega’s: ‘Doen wij al het mogelijke?’ We kunnen altijd meer doen.

Afbeelding 20.2 Van het lineaire model van waardeketens... naar het circulaire model van de waardeketens... naar het duurzame waardenetwerk (WBCSD, 2011).

Waar komt uw persoonlijke drive vandaan om u hier zo voor in te zetten?

Ik word door verschillende bronnen geïnspireerd. Op de eerste plaats door mijn collega’s op de werkvloer, die dagelijks onze producten maken en die steeds weer mogelijkheden voor verbeteringen aandragen om duurzamer te produceren. Verbetering op het gebied van water, energie en verpakkingen.

Daarnaast word ik geïnspireerd door mijn dochters van zes en tien jaar oud. Ik wil van deze wereld voor hen een betere plek maken. Ik word geïnspireerd door de manier waarop zij denken en naar deze wereld kijken met kinderogen, dat is een zegen.

Ten slotte word ik geïnspireerd door God. Ik ben actief in mijn kerk, ik geloof dat God begaan is met deze planeet en dat hij zijn schepping op een goede manier wil laten functioneren.

Het zijn voor mij stuk voor stuk redenen om me in te zetten voor een duurzamere wereld.

Komen er tijdig aanpassingen, zodat het point of no return wordt vermeden?

Ja, ik ben erg hoopvol. De mens is een verbazingwekkend briljant wezen. Als je je realiseert hoeveel universiteiten en onderzoekers over de hele wereld met dit thema bezig zijn, dat is iets wat nog nooit is gebeurd. Er is academisch onderzoek, regeringen zijn ermee bezig, er zijn over de hele aarde dappere mensen actief.

Daarnaast heb ik veel vertrouwen in toekomstige generaties. Mijn eigen dochters staan anders in het leven dan wij. Hun consumptiepatroon zal heel anders zijn dan dat van de huidige generatie, met een heel andere impact. Dat kan niet anders.

Via welke route blijft de mondiale temperatuurstijging onder de veilig geachte twee graden?

Die route is nog niet in beeld, maar die gaat er komen. Er is geen alternatief. Ons klimaat zal veranderen en dat zal gevolgen hebben voor onze voedselsystemen. Maar als dat eenmaal optreedt, zal de wereldbevolking in beweging komen – ze heeft geen keuze.

Soms gaan veranderingen heel snel. Neem eens het voorbeeld van Tesla motors hier in de VS. Die brengen nu een 100% elektrische auto op de markt. Daardoor kan ik me nu verplaatsen met 100% groene, hernieuwbare energie. Zoiets was een paar jaar geleden nog helemaal niet in beeld. Dat geeft hoop. Ik vind het een mooi voorbeeld van achtereenvolgens een briljant idee hebben, het probleem aanpakken en tot actie overgaan. De mens is een bijzonder vindingrijk wezen.

Hoopgevend vind ik daarnaast, dat in bedrijven als PepsiCo hele groepen mensen aan dit soort issues werken. Hetzelfde gebeurt bij Unilever en bij andere multinationals. Zij zijn ervan overtuigd dat ze aan iets goeds werken. Bedrijven zullen steeds meer gaan samenwerken met regeringen en ngo’s. Er gaat veel veranderen. In plaats van dat bedrijven worden gedemoniseerd, gaan ze inspireren. Bedrijven gaan in plaats van een deel van het probleem, een deel van de oplossing worden.

21 Marga Edens: Het besef dat verandering begint bij jezelf

De energiesector wil wel verduurzamen, maar loopt op tegen de discontinuïteit van het overheidsbeleid. Ik mis bij de overheid een visie. Ik mis een faciliterende en stimulerende, maar liefst ook een leidende rol van de overheid.

Marga Edens is directeur Corporate Responsibility (Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen) bij energieproducent en -leverancier RWE in Duitsland, die een aanzienlijke CO2-voetafdruk heeft. Hiervoor werkte ze binnen hetzelfde moederbedrijf bij Essent in Nederland. Ze is juriste en ging voor een verdere verdieping van haar MVO-expertise naar de Harvard Business School. De groene draad door haar loopbaan is haar betrokkenheid bij de transformatie naar een meer duurzame energievoorziening. Binnen Essent liet ze innovatieve energieconcepten onderzoeken, gebaseerd op bijvoorbeeld cradle to cradle. Daarnaast heeft ze zich gericht op verduurzaming van de leveranciersketens voor meer conventionele energiedragers zoals steenkool.

De groene draad door uw loopbaan is de transformatie naar een meer duurzame energievoorziening. U zet zich daar met betrokkenheid voor in. Hoe zou u in dat kader de waarde van biodiversiteit en klimaat beschrijven?

Zonder biodiversiteit kunnen we ons het bestaan amper voorstellen. Onze leefomstandigheden verschralen dan dusdanig, dat uiteindelijk ook ons eigen voortbestaan in gevaar wordt gebracht. Biodiversiteit is dus voor ons een voorwaarde om op deze aarde te blijven voortbestaan: zij zorgt voor voedsel, leefomstandigheden, leefklimaat enzovoort.

Ook het klimaat is een van de voorwaarden van ons bestaan. De manier waarop we leven, werken en produceren wordt bepaald door het klimaat.

Hoe zou u het probleem rond biodiversiteit en klimaat omschrijven?

Er zijn legio studies die aantonen dat er met de biodiversiteit en met het klimaat iets aan de hand is, waar we ons zorgen over moeten maken. Neem bijvoorbeeld de bijen. Die nemen enorm in aantal af. Het lijkt een klein verschijnsel, maar als deze trend doorzet, kan het immense gevolgen hebben.

Voor het klimaat geldt hetzelfde. Woestijnvorming is een voorbeeld van het effect van klimaatverandering op de verminderde leefbaarheid van grote delen van de aarde. Ook het mondiale welvaartsniveau zal hieronder gaan leiden.

Hoe erg is het? Hoe ziet u het jaar 2050, als we zo doorgaan?

Het jaar 2050 is zo dichtbij en tegelijkertijd zo veraf, dat het lastig is om je daar een ander beeld bij voor te stellen dan dat van vandaag. Ik heb het gevoel dat het dan nog wel mee zal vallen. Als je de trends volgt, ligt het voor de hand dat er bijvoorbeeld steeds meer extreme weersomstandigheden zullen zijn. Er is dus nu al wat aan de hand, en ik verwacht dat we voor 2100 de eerste onomkeerbare effecten gaan zien.

Gaat het daadwerkelijk zo ver komen?

Ja, we zullen toch iets meer aan de reductie van de CO2-uitstoot moeten doen dan waar we met z’n allen op dit moment in slagen. Dat zeg ik ook als medewerker van een energiebedrijf dat een behoorlijke CO2-footprint heeft. CO2 heeft invloed op de mondiale temperatuur en dat heeft ook weer verdere gevolgen, het is een hele keten.

Ik denk dat we, voordat er onomkeerbare effecten zijn, hebben ingezien dat er gehandeld moet worden en dat we dat ook zullen doen. Bijvoorbeeld door het behoud van biodiversiteit nadrukkelijk in onze investeringsafwegingen mee te nemen.

Met corporate responsibility of MVO (Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen) zit u in uw bedrijf, met zijn grote voetafdruk, op een sleutelpositie met een spanningsveld. U moet immers zorgen voor zekerheid in energielevering, voor beperking van CO2-uitstoot en bovendien moet er nog winst worden gemaakt. Hoe gaat u om met dat spanningsveld?

We werken daarvoor met een trilemma dat uitgaat van drie begrippen: beschikbaarheid, betaalbaarheid en duurzaamheid. Die moeten in balans zijn en in die balans zit het spanningsveld. Het is de kunst om voor betaalbare energie te zorgen, die beschikbaar is op het moment dat er vraag is en die dan ook nog zo duurzaam mogelijk is. Daarbij is het uitgangspunt de bestaande energievoorziening. Die kun je immers niet van vandaag op morgen aan de kant zetten. We proberen die zo betrouwbaar mogelijk te laten functioneren. Immers, energie is in deze maatschappij bijna een eerste levensbehoefte, die moet er gewoon zijn. Met de eis ‘zo betaalbaar mogelijk’ wordt het op dit moment echt niet gemakkelijker. Door het steeds grotere aanbod van duurzame energie wordt het gebruik van fossiele brandstoffen steeds meer beperkt. Dat is goed voor de duurzaamheid, maar heeft wel weer een complicerende invloed op de beschikbaarheid en de betaalbaarheid. De zon schijnt niet altijd en waaien doet het ook niet voortdurend. Ziedaar het effect op de beschikbaarheid. Duurzaam is (zonder subsidie) niet altijd even betaalbaar. En (over)subsidiëring heeft weer (negatieve) gevolgen voor de beschikbaarheid van conventionele back-upcapaciteit.

Waardoor worden fossiele brandstoffen vervangen?

Door duurzame wind- en zonne-energie, vooral uit Duitsland. Met ‘beschikbaar, betaalbaar en duurzaam’ proberen we als bedrijf zo goed mogelijk de omslag naar duurzaam te maken, door bijvoorbeeld in kolencentrales niet alleen kolen te stoken, maar ook biomassa. Let wel, biomassa van de goede soort: op een duurzame manier geteeld en zonder concurrentie met voedselproductie. We willen niet het ene probleem vervangen door het andere.

Een groot deel van onze biomassa komt uit Georgia (VS). Dat betreft bossen die ooit zijn aangeplant voor de papierindustrie. Die vraag neemt nu wat af en daarom nemen wij de houtproductie op een verantwoorde manier over. Dat betekent dat er wordt gekapt in een tempo dat in evenwicht is met nieuwe aangroei.

Daarnaast komt er een flinke hoeveelheid hout uit Canada, waar ze op dit moment te kampen hebben met de pine beetle of pijnboomkever (Dendroctonus ponderosae). Omdat die bossen zijn aangetast, zoeken de Canadezen hiervoor een andere bestemming, en zo gebruiken wij ze.

Hoe ziet de duurzame energievoorziening er op termijn uit? Is het gebruik van biobrandstof iets wat op mondiaal niveau tot voldoende duurzame energie kan leiden?

We zullen het gebruik van fossiele brandstoffen moeten afbouwen en daar iets anders voor in de plaats moeten stellen. Ik denk niet dat we met biobrandstof volledig in onze energiebehoefte kunnen voorzien. Als er ook nog ruimte moet zijn voor voedselproductie en woon- en leefgebied, kan de aarde dat niet aan.

Een andere optie is windenergie, dat proberen we al zo veel mogelijk. Toepassing van windenergie op land stuit in dichtbevolkte gebieden op bezwaren. Toepassing van windenergie op zee is op dit moment vaak nog te kostbaar.

Afbeelding 21.1 Windenergie op land.

Daarom is tegelijkertijd zonne-energie een goed alternatief. RWE neemt nu deel aan het project Desertec rond de Middellandse Zee (Europa, het Midden-Oosten en Noord-Afrika). Daar gaat op grote schaal zonne-energie geproduceerd worden op een manier die deze Noord-Afrikaanse landen een positieve economische impuls zal geven in de vorm van beschikbare, betaalbare en duurzame energie. Tegelijkertijd gaat dit project energie naar Europa exporteren. RWE is een van de twintig deelnemende bedrijven. We verwachten dat we met dit project in 2050 het grootste deel van de energiebehoefte van de lokale markt kunnen dekken met duurzame energie. Daarnaast dekt deze duurzame energie uit de woestijn dan 15% van de Europese energiebehoefte.

Uiteindelijk zal de hele energievoorziening een combinatie worden van bovenstaande alternatieven, waarbij de consument zelf een grotere rol gaat krijgen. We hebben het nu al over prosumers: consumenten die ook energie produceren op hun eigen dak of in hun eigen tuin en die soms ook coöperaties vormen.

Kan het aanbod van duurzame energievormen zoals biobrandstoffen, wind- en zonne-energie geheel voorzien in onze energiebehoefte?

Ja, maar daar is dan wel voor nodig dat we tegelijkertijd ook naar ons eigen gedrag gaan kijken. We kunnen niet onbeperkt energie blijven gebruiken.

Als we uitgaan van de draagkracht van de aarde als randvoorwaarde, op welk niveau komen we dan uit ten opzichte van 2013?

Dat is moeilijk in te schatten. Als de hele wereldbevolking het welvaartsniveau wil nastreven dat wij nu hier beleven, dan krijgen we daar nog een flinke dobber aan. Het wordt een combinatie van andere energiebronnen met ander gedrag, energiebesparing en toch ook een zekere versobering.

Hoe krijgt dat vorm? Hoe krijgen we, voor de zo noodzakelijke verduurzaming, het gebruik van fossiele brandstoffen zo snel mogelijk omlaag?

Eén manier is om nog consequenter en innovatiever in te zetten op energie-efficiency. Daarbij onderzoeken we hoe we de consumenten met allerlei slimme oplossingen thuis kunnen helpen om het energieverbruik omlaag te brengen.

We helpen ook consumenten, zodat zij zich kunnen organiseren om zelf energie op te wekken of om dat samen te doen met partners uit het bedrijfsleven. Een goed voorbeeld daarvan is onze samenwerking met FrieslandCampina. Samen werken we aan groene energie van melkveebedrijven uit zon, wind of biomassa (mestvergisting/biogas).

Daarnaast denken we na over onze impact als bedrijf en of we ons niet meer rekenschap moeten geven van het planet-aspect, het binnen de grenzen blijven van de draagkracht van de aarde.

Het is mijn opdracht om de impact van dit bedrijf ten minste beter zichtbaar te maken en waar mogelijk de negatieve impact te verkleinen en de positieve impact groter te maken. Een voorbeeld is het inzetten van onze kennis van landschapsherstel voor de verbetering van beschadigde ecosystemen elders in Europa, die we hebben opgedaan bij de bruinkoolwinning. Onze beslissingen relateren we daarbij aan de grenzen van de aarde, zoals beschreven in het rapport van Rockström (Rockström et. al. 2009).

Binnen de energiemarkt zijn we als bedrijf afhankelijk van de spelregels die de overheid bepaalt. Als we vooruit gaan lopen met het terugdringen van het gebruik van fossiele brandstoffen, brengen we de balans tussen duurzaamheid, beschikbaarheid en betaalbaarheid in gevaar. Daarom is het zo belangrijk dat de overheid met een duidelijke toekomstvisie een level playing field neerzet waarin het aandeel fossiele brandstoffen stapsgewijs wordt gereduceerd.

Afbeelding 21.2 Schatting van de kwantitative ontwikkeling van variabelen voor zeven mondiale grenzen van pre-industrieel tot nu (Rockström, 2009).

Een leveranciersverplichting voor duurzame energie lijkt een logische maatregel. Het is kaderstellend en kost de overheid geen geld. Waarom ondersteunt de overheid dat niet?

Het is mij niet duidelijk waarom men op deze manier niet wil samenwerken met de sector. Zo leek het ons ook heel logisch om de regelingen die er waren op het gebied van stimulering van duurzame energie voort te zetten.

Een algemeen probleem van overheidsbeleid is de discontinuïteit. Ze kunnen bijvoorbeeld twee jaar helpen, dan drie jaar weer niet en dan een half jaar weer wel. Met zo’n start-stopsysteem is het voor een bedrijf erg lastig om een langetermijnvisie in de praktijk te brengen.

Ook in de energiesector verschillen de meningen van de afzonderlijke bedrijven nog wel eens. Het is maar net wie op een bepaald moment in Den Haag gehoor vindt. Ik mis daarbij een zekere visie en op z’n minst een faciliterende en stimulerende, maar liefst ook een leidende rol van de overheid. We hebben een aantal mooie percentages die we willen halen (zie tabel), maar hoewel er bij Economische Zaken een Topsector energie is, moet er nog heel wat gebeuren om die doelstellingen te halen.

Tabel 21.1 Nationale doelstellingen duurzame energie (kabinet Rutte-II, medio 2013)

In de Nederlandse energiesector is vanaf 1980 de schaalvergroting doorgevoerd. Vervolgens zijn de leverancier- en netwerkbedrijven gesplitst. Daarna is nog geprivatiseerd. De energieprijs is uiteindelijk niet omlaag gegaan. Er zijn voorbeelden uit de energiesector dat een Raad van Bestuur een energiebesparingsmaatregel tegenhield, omdat men bang was voor negatieve invloed op de aandeelhouderswaarde. De macht van de lonkende markt hield maatschappelijke investeringen voor verduurzaming tegen. Wat heeft dit hele proces binnen de energiesector ons opgeleverd?

Het is moeilijk om aan te geven wat het effect was geweest als dit allemaal niet was gebeurd. We hadden toen meer dan veertig aparte bedrijven. Had je van al die bedrijven een daadkrachtig beleid kunnen verwachten met investeringen in duurzame energievoorziening met visie op de lange termijn? Dat geloof ik niet.

Bovendien denk ik dat de tucht van de markt ertoe heeft geleid dat in deze bedrijven efficiënter en kosteneffectiever wordt gewerkt. Daarmee is het product energie in ieder geval betaalbaar gebleven.

Bent u tevreden over de transitie naar duurzame energie?

Het bedrijfsleven heeft zijn eigen visie voor die transitie. Wat we missen is een gesprekspartner aan de andere kant van de tafel. Een overheid die ook een visie heeft, of waarmee je samen een visie kunt ontwikkelen. Een overheid die ook bereid is voor de langere termijn de voorwaarden te scheppen waarbinnen een bedrijf kan opereren. Daar heeft het de afgelopen tien jaar toch wel aan ontbroken.

Waarom is het in Nederland zo moeilijk om tot een langetermijnvisie voor energie te komen?

Zoiets vergt in Nederland behoorlijk wat overleg: proberen, vaak met twee stappen vooruit en één stap achteruit, waarbij het gevoel van urgentie onvoldoende tot uitdrukking komt. De Nederlandse overheid heeft het daar moeilijk mee.

Wat dat betreft is de EU verder met een langetermijnvisie dan de nationale overheid. Het is wenselijk dat er tussen de verschillende landen meer afstemming komt, zodat we niet in verschillende landen met verschillende kaders te maken hebben. Dat zien we nu heel nadrukkelijk tussen Nederland en Duitsland. In Duitsland is duurzame energie zo gestimuleerd, dat het elektriciteitsnet het vaak onvoldoende kan verwerken. Daarom wordt het naar Nederland geëxporteerd, met als gevolg dat hier de gascentrales stilstaan. Dat moeten we beter op elkaar afstemmen.

Als u minister van Economische Zaken zou worden, wat zou u dan als eerste doen?

Ik zou ervoor zorgen dat mijn langetermijnvisie ten minste zou aansluiten op de Europese visie. Het heeft weinig zin om daar in Nederland x% bovenop te zetten als je ver van het doel verwijderd bent zoals nu. Vervolgens kom je er halverwege achter dat het moeilijk haalbaar is en val je terug op het oorspronkelijke doel. Dat vind ik geen visie.

Ik zou als minister luisteren naar de energiesector, want die wil wel. Vervolgens samen met die sector uitvoering geven aan de langetermijndoelstellingen.

Waarom omschrijft men u als een uitzonderlijk betrokken manager?

Misschien omdat ik het denken over het maatschappelijk verantwoord ondernemen destijds bij Essent heb geïntroduceerd. Daar was de Pavlov-reactie: ‘Duurzaam, dat is groene stroom, dat hebben we toch al?’

Het is natuurlijk veel breder. Wil je echt het verschil maken, dan is er in een bedrijf een persoonlijke overtuiging nodig. Je moet dan zelf aanwezig zijn om de verandering te bewerkstelligen. Ik zou ook bij een ngo kunnen werken of bij de overheid, maar dan sta ik aan de zijlijn iets te roepen. Wat ik nu wil, is van binnenuit die verandering bewerkstelligen, hoe lastig dat ook is.

Waaraan merken uw medewerkers dat u sterk betrokken bent?

Doordat ik het thema altijd en overal weer op de agenda probeer te krijgen en ook krijg. Omdat ik met nieuwe ideeën probeer te komen en daar met betrokkenheid over praat.

Eerder heb ik samen met collega’s bij Essent nagedacht over wat ons nu maakt tot wat wij zijn: wat is het Essent-verhaal? Vroeger lieten medewerkers zich op een verjaardag toch een beetje algemeen uit over waar ze werkten (binnensmonds: ‘Mmja, energiesector’). Dat is nu het verhaal geworden dat wij in ieder geval doen wat nodig is. Er is behoefte aan energie en daarbij heerst het spanningsveld tussen de drie kernbegrippen beschikbaarheid, betaalbaarheid en duurzaamheid. Wij staan er toch maar als bedrijf voor om daarin te voorzien, hoe moeilijk het ook is. Daarbij blijven we streven naar verduurzaming op lange termijn en laten we ons niet uit het veld slaan. Ik zie het als mijn verantwoordelijkheid om collega’s daarin te inspireren.

Waardoor bent u zelf geïnspireerd? Wat is uw drive om hier zo veel energie in te stoppen?

(lachend:) Ik ben geboren in Slochteren… Nee, energie is een eerste levensbehoefte, hoe je het ook wendt of keert. Ik vind dat dat niet ten koste moet gaan van ons voortbestaan op deze aarde en van de aarde zelf. Het is noodzakelijk dat we daar iets aan doen op het moment dat het uit de pas begint te lopen.

Een andere drijfveer is de ongelijkheid die er bestaat tussen grote groepen mensen op deze aarde. Ik beschouw het als mijn opdracht om daar vanuit mijn positie wat aan te doen. Dat heeft ook met het besef van rentmeesterschap te maken: we hebben deze aarde toevertrouwd gekregen om weer door te geven aan de volgende generatie. Die zouden we geen onbewoonbare woning moeten achterlaten. De manier waarop we nu de aarde uitnutten en uitputten is geen garantie dat ook toekomstige generaties hier een leefbaar bestaan zullen hebben.

Welke levenshouding zou daar wél een garantie voor zijn?

Wat je ook doet en waar je ook bent – ook binnen een bedrijf – je kunt altijd zelf je eigen bijdrage leveren. Wacht niet af tot de overheid, zo’n anoniem begrip, ergens iets gaat regelen. Doe gewoon zelf iets. Dat kan met heel simpele energiebesparingsmaatregelen die nog altijd van belang zijn. Het kan ook gaan om cradle to cradle, door jouw persoonlijke keuzes als consument om anders met dingen om te gaan. Je kunt een stap verder gaan door aan een energiecoöperatie deel te nemen. Er is altijd iets wat je als individu kunt doen.

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen werkt alleen als het begint met individueel verantwoordelijkheid nemen. Het begint met die eerste eigen overtuiging dat, hoe dan ook, de verandering bij jezelf begint.

Overheid

Velen gaan ervan uit dat de overheid zorg draagt voor de randvoorwaarden voor een goed beheer van natuur, eindige grondstoffen, landbouw, voedselproductie, milieu, biodiversiteit en klimaat. In de afgelopen periode heeft de overheid in de samenleving echter steeds meer een terugtrekkende beweging gemaakt. De uitvoering van een aantal taken die vroeger bij uitstek bij de overheid lagen, is voor de overheid zelf minder vanzelfsprekend geworden. Zij is zich steeds meer gaan richten op de belangen van de economie en het bedrijfsleven.

– Ziet de overheid het nog wel als haar taak om op te komen voor een goede leefomgeving voor de burger en voor toekomstige generaties?

– Ziet ze het nog als haar taak om actief en zelfstandig langetermijnproblemen aan te pakken? En, als ze dat zo ziet, heeft ze er dan de middelen toe en is ze ertoe in staat?

– Waarom grijpt de overheid niet in, in het belang van toekomstige generaties?

– Welke rol speelt ze tussen burgers, bedrijfsleven en ngo’s?

– Is ons bestuurlijke systeem met kortetermijnfocus verouderd voor het huidige tijdperk, waarin juist langetermijnthema’s de belangrijkste problemen vormen?

– Hoe is het mogelijk dat een overheid beslissingen neemt die evident slecht zijn voor de samenleving, zoals de verhoging van de maximumsnelheid?

22 Rob van Brouwershaven: De natuur als basis voor welvaart en welzijn

Veel systemen zijn aan hun eind: financiën, gezondheidszorg, voedsel, water en klimaat. Ik zie als enige mogelijkheid om te overleven en welzijn te behouden: leren van de natuur en onze systemen natuurlijker maken.

Rob van Brouwershaven (1958) is directeur Natuur en Biodiversiteit bij het ministerie van Economische Zaken. Hij studeerde sociale geografie in Utrecht.

U gelooft sterk in duurzame ontwikkeling. Verwacht u dan ook dat de overheid erin gaat slagen om de waarde van biodiversiteit in Nederland voor komende generaties veilig te stellen?

De overheid kan dat in ieder geval niet alleen. Het belangrijkste wat we met elkaar ‘wakker’ moeten maken en houden is het besef, dat natuur en biodiversiteit essentieel zijn voor ons welzijn en voor onze economie en dat we de intrinsieke waarde van het leven op aarde moeten respecteren. De rol die de rijksoverheid daarbij kan spelen is divers. Het veiligstellen van de waarde kan door wetgeving. Daarnaast kunnen we bewustwording vergroten, een visie geven op het belang van natuur in de samenleving, actieagenda’s opstellen en innovaties in samenleving en bedrijfsleven stimuleren. Aan al dit soort zaken wordt momenteel hard gewerkt.

We zien gelukkig initiatieven bij bedrijven om te investeren in natuur. Zo heeft de Nederlandse afdeling van het IUCN (International Union for the Conservation of Nature) een paar jaar geleden Leaders for Nature opgericht. Daarin koesteren vijftien grote internationale bedrijven in Nederland de langetermijnagenda rond biodiversiteit en economie. Ze werken elk voor zich met een (meerjarig) actieplan voor hun bedrijf, dat ze aan elkaar voorleggen in jaarlijkse ‘Forum’-sessies. Het gaat dan bijvoorbeeld om bescherming en herstel van natuurgebieden en het verkleinen van de ecologische voetafdruk van hun bedrijf. Wij steunen dit soort initiatieven.

Algemeen gesproken zou de nationale overheid meer geprikkeld kunnen worden om boven kortetermijnbelangen uit te stijgen en na te denken over het Nederlandse belang op de lange termijn. Redenen daarvoor zijn bijvoorbeeld de achtergrond van de regerende politieke partijen, de wijze waarop politici worden afgerekend en de manier waarop de media op politici reageren.

Moeten toekomstige generaties er niet op kunnen vertrouwen dat de overheid ervoor zorgt dat hun leefmilieu minimaal de kwaliteit heeft van die van ons?

De overheid kan lang niet alles alleen. De politiek en de ministeries hebben daarin een belangrijke rol. Maar het politieke deel van de overheid wordt beoordeeld door de kranten en de ‘Pauw-en-Wittemannen’ van deze wereld. Die rekenen politici af op wat ze nú doen en wat ze nú laten zien. De mensen worden in een politieke partij belangrijk omdat ze nú de belangen dienen van de mensen die nú een bedrijf runnen. De laatste jaren had de overheid andere zaken aan het hoofd dan de leefomgeving. Dat is snel aan het veranderen. Het gevaar dat we vooral met de kortetermijnagenda bezig zijn blijft echter wel op de loer liggen.

We hebben een paar kolossale problemen, biodiversiteit en klimaat, waarvoor juist zorg voor de lange termijn noodzakelijk is. Is ons bestuurlijk systeem, dat kennelijk zo op de korte termijn focust, dan verouderd?

Dat is inderdaad steeds meer op de korte termijn gericht. Daarom geloof ik veel meer in het mobiliseren van de samenleving in de breedte, van bedrijven, burgers en ngo’s.

Op onderdelen zou ik heel graag het bestuurlijke systeem meer langetermijnproof zien te maken. Dat geldt zowel nationaal als internationaal. Aan de grote internationale klimaat- en biodiversiteitsconferenties doen bijna 200 landen mee. Al die landen sturen hun vertegenwoordigers daarheen met de opdracht ervoor te zorgen dat er voor hun eigen land zo veel mogelijk uit komt. En dat ook weer voor die korte termijn. Dat werkt dus niet.

Biedt de inspanning van bedrijven voor biodiversiteit voldoende perspectief?

Verschillende multinationals hebben ambitieuze duurzaamheidsprogramma’s. Het sportmerk Puma wil bijvoorbeeld in beeld brengen wat hun externe effecten zijn, hun neveneffecten op samenleving en milieu. Zij verwerken nu geen leer meer in voetbalschoenen omdat de externe effecten daar veel te groot van zijn. Ook Leaders for nature laat zien dat deze bedrijven hier serieus mee aan de slag willen.

Zo dwingen partijen zonder overheidsbemoeienis de retail om verantwoorde chocolade in de schappen te hebben. Dat is ingrijpend en hoopgevend.

Succesvol is ook het TEEB-initiatief (The Economics of Ecosystems and Biodiversity). Dat is een internationaal initiatief om aandacht te geven aan de mondiale economische voordelen van biodiversiteit. In Nederland lopen inmiddels zes TEEB-onderzoeken.4 Hiermee kunnen we meetbaar maken wat investeren in natuur kost én oplevert.

Wat heeft de overheid tot dusver bereikt met haar inspanningen voor behoud van biodiversiteit?

Biodiversiteit en natuur zijn publieke belangen. Dertig jaar geleden constateerden we dat als we zo door zouden gaan, het areaal natuur steeds verder zou afnemen. Nederland zou op den duur geen natuur meer hebben. Ook in Europa werd de afname van soorten enorm. Daarom is toen in Nederland stevig ingezet op het verwerven van grond om daar natuur van te maken. Er is veel landbouwgrond opgekocht, ingericht als natuur en beheerd. We hebben de Ecologische Hoofdstructuur (EHS, nu het Nationale Natuur Netwerk) opgezet.

In Europa zijn strenge regels opgesteld om gebieden, die in Nederland al onder de EHS vielen, goed te begrenzen en te beschermen. Er is dus op het gebied van geld en regelgeving veel gebeurd.

In de toekomst willen we het publieke belang meer borgen door bedrijven en organisaties in hun kracht te zetten. Door er bijvoorbeeld voor te zorgen dat bedrijven meer opereren met behoud van natuur en biodiversiteit. Daarom steunen wij het platform Biodiversiteit, Ecosystemen en Economie van het IUCN-NL en werkgeversorganisatie VNO/NCW, voorgezeten door oud-Shelltopman Rein Willems. Dat platform steunt bedrijven die iets positiefs met biodiversiteit willen doen, onder andere door een subsidieregeling voor pilotprojecten voor ‘groener’ produceren. Het toepassingsgebied is heel breed. Het kan gaan om de land- en tuinbouw, maar ook om de cementindustrie of de haven van Amsterdam.

Daarnaast willen we graag steun geven aan de energie die er in de samenleving zit. Daarvoor hebben we Green deals afgesloten. Wij willen dat gemeenten zich ervan bewust worden dat als zij in een stad willen investeren, en ze doen dat natuur-inclusief, het per saldo goedkoper en beter is voor de mensen. Daarom steunen we zo’n TEEB-studie rond gemeenten. We vullen onze publieke rol als overheid dus ook heel sterk in door innovaties van anderen te steunen en door andere partijen, zoals gemeenten, in hun kracht te zetten.

Brengen we de afname van het aantal soorten zo tot stilstand? Zitten we op koers voor de internationaal beoogde ‘no net loss’ in 2020?

In Nederland is de afname van de biodiversiteit enorm geweest. Inmiddels hebben we nog 15% van de natuurlijke biodiversiteit, in 1900 was dat nog 40%. Gelukkig is er nu sprake van een stabilisering en in sommige gevallen van een verbetering.

Er zijn in Nederland veel soorten weer terugkomen, zoals de kleine zilverreiger, de gaffellibel, de koprus en de zeearend.

Afbeelding 22.2 Gaffellibel (Wikimedia commons).

Afbeelding 22.3 Koprus (www.ecnc.org).

Er zijn dus ook positieve ontwikkelingen. Als overheid moeten we kaders en normen blijven hanteren. Het helpt dat er strenge wetten en regels zijn, dat we de Ecologische Hoofdstructuur (nu het Nationale Natuur Netwerk) uitbreiden en dat we Natura 2000 goed beschermen. Dat laatste betreft het Europees netwerk van natuurgebieden, gericht op het behoud en herstel van soorten. Daarnaast is er echter meer nodig. Gelukkig nemen veel organisaties, burgers en bedrijven in Nederland het initiatief om aan natuur te werken. Dat kunnen we als overheid koesteren, stimuleren en eraan meewerken.

De internationale doelstelling ‘no net loss’ in 2020 betekent dat het per saldo goed moet gaan met de soortendiversiteit. In Nederland begint het tij te keren, maar mondiaal is dat nog een enorme inspanning. De investering die wij in Nederland hebben gedaan, heeft internationaal niet plaatsgevonden. Met het koraal in de wereld gaat het gewoon slecht. Daarvan is de helft al dood. Er zijn in de wereld gebieden waar gewoon geen leven meer is. Er zijn hele ecosystemen aan het doodgaan.

Afbeelding 22.1 Biodiversiteitsverlies. De biodiversiteit is hier uitgedrukt als MSA: Mean Species Abundance. Een MSA van 15% betekent dat de populaties van inheemse planten- en diersoorten gemiddeld een omvang hebben van 15% van de natuurlijke situatie. De MSA geeft dus weer hoeveel oorspronkelijke biodiversiteit nog over is. In Nederland daalde de biodiversiteit van ongeveer 40% in 1900 tot ongeveer 15% in 2000. De belangrijkste oorzaken van achteruitgang zijn landgebruiksverandering, milieudruk en versnippering van ecosystemen (PBL, 2009).

Hoe gaan we dat internationaal ten goede keren?

Dat is veel moeilijker. Het werkt niet als we tegen landen die eindelijk tot economische ontwikkeling komen, zeggen dat ze niets mogen en van alles moeten. Maar als we niets doen, krijgen we een ineenstorting van de delta’s waarin wereldwijd tientallen procenten van de wereldbevolking wonen. De vis die daar nu nog voor de delta’s zwemt en die nodig is om de mensen te voeden, is er straks niet meer.

Het krachtigste instrument is bewustwording. Laten zien dat hele ecosystemen verdwijnen. Inzicht geven dat ze hun eigen brood, hun eigen bestaan aan het opeten zijn.

In het rapport ‘Balans voor de leefomgeving in 2012’ vraagt het PBL de overheid om een duidelijke toekomstvisie neer te zetten. Hoe kunnen we onze productieprocessen zo wijzigen dat ze duurzaam worden?

We hebben straks negen miljard mensen die allemaal moeten eten. Nog afgezien van het consumptiepatroon voor vlees en zuivel, geeft dat een enorme toename van de voedselvraag. Als we daarvoor steeds meer natuurlijke gebieden in landbouwgrond omzetten, dan kunnen we de biodiversiteit wel vergeten.

We kunnen er daarom niet omheen, een eco-efficiënte landbouw te ontwikkelen. Dan voorkom je extra areaal, er zijn veel minder water en chemicaliën nodig en we houden een gezonde bodem. Daarbij is de landschapsbenadering ook interessant: je mag plaatselijk landbouw plegen, maar zorg er dan voor dat in de omgeving bijvoorbeeld wilde bijen blijven leven, zodat er bevruchting kan plaatsvinden. Dat is eco-efficiënt.

Dus naast het spoor van bewustwording dienen we een technisch-sociaal-culturele ontwikkeling door te maken waarin onze voedselproductie van grondstof tot en met de eindproducten eco-efficiënt wordt. Ook al zijn sommige landen – inclusief Nederland – daar nog erg ver van verwijderd, het is noodzakelijk om een systeem te ontwikkelen dat in balans is met zijn omgeving, waarin we als het ware een perpetuum mobile in stand houden.

Dat betekent een transitie naar een veel natuurlijker landbouwsysteem.

Ja, en dan moeten we ervoor waken dat de duurzaamheidsdiscussie zich niet alleen toespitst op CO2-reductie. Daarmee beperk je je te veel tot één aspect van duurzaamheid. We moeten ervoor zorgen dat de voedselproductie zo wordt, dat het héle systeem in stand blijft: ecosystemen, het grondgebruik daarbinnen én het klimaat.

Als in Noorwegen een zoon het landbouwbedrijf van zijn vader erft, dan weet hij dat hij het ten minste zo goed moet achterlaten als hij het gekregen heeft. Dat soort beelden zijn er in de wereld genoeg.

Wat is er nodig voor zo’n technologisch-sociaal-culturele transitie?

Een groot aantal systemen is duidelijk aan zijn eind, zoals die van financiën, gezondheidszorg, voedsel, water en klimaat. Het is een grote uitdaging. Maar ik ben hoopvol: de enige mogelijkheid om te overleven en welzijn te behouden, is om die systemen natuurlijker te maken. Want wij mensen blijven gezond als we in een natuurlijk systeem kunnen functioneren. Waterproblematiek kun je binnen de perken houden als het natuurlijke systeem op orde is. Ik hoop dat we dat na verloop van tijd gaan inzien.

Wat stelt u zich voor bij het natuurlijker maken van het financiële systeem?

Was het bankieren maar een beetje natuurlijk gebleven. Een eekhoorn zorgt vóór de winter dat hij een voorraad heeft. Het basisidee van een bank is dat die jouw spaargeld beheert en dat de bank dat kan gebruiken als ondernemers dat nodig hebben om te investeren. Dat is ook een natuurlijk systeem. Maar al die ingewikkelde constructies als derivaten en rommelhypotheken hebben niets natuurlijks meer. Er is niets tegen het verstrekken van een hypotheek, totdat je het zo opblaast dat het niet natuurlijk meer is.

En welke parallel ziet u met ons gezondheidssysteem?

99% van het geld in de gezondheidszorg gaat naar curatieve zorg en niet naar preventie! Gelukkig schrijven we nu een preventienota waarin we onder andere laten zien dat je veel gezondheidsklachten, en zéker de mentale, kunt voorkomen door mensen in contact te brengen met een natuurlijke omgeving.

Hoe draagt uw ministerie bij aan het natuurlijker maken van de samenleving?

Een aantal maatschappelijke organisaties gaat in Nederland iets opzetten wat in Frankrijk al jaren gebeurt. Daar organiseren ze jaarlijks een fête de la nature. Iedereen kan daar zijn verbinding met de natuur laten zien. Het feest is ook ergens op gebaseerd: namelijk dat het nodig is dat we daarmee aan de slag gaan.

Het is mooi dat zoiets in de maatschappij ontstaat en dat kan weer veel gaan opleveren. We steunen dat van harte. Het ministerie gaat meer inzetten op de hoop en om niet te somberen, maar om het feestelijke van de natuur te laten zien. Zelf organiseren we de 24-uur van de natuur.

We steunen VNO/NCW met subsidie voor koploperbedrijven, IUCN-NL voor hun Leaders for Nature-benadering en we steunen maatschappelijke organisaties. Tot slot gaan we een visie neerzetten. Want veel partijen in de maatschappij hebben behoefte aan een overheid die richting geeft en een ambitieus doel durft neer te zetten. Waarvan ze denken: ‘Hé, als dat de lijn is, dan past mijn activiteit daarin.’ Dat geeft vertrouwen. Dat zitten we niet achter ons bureau te bedenken, dat snuiven we op in de maatschappij. We erkennen wat er gebeurt en geven daar richting aan.

De rapporten van de club van Rome zijn van grote waarde geweest. Het is belangrijk dat we die verhalen blijven vertellen en blijven uitspreken wat er aan de hand is. Het is nodig dat we kaders blijven stellen. Als het over een bepaald publiek belang gaat, moet de overheid daarin blijven financieren. Het beheer van de ingewikkelde Nederlandse natuur kun je nu eenmaal niet door de markt laten betalen.

Daarnaast blijven we kaders stellen. Er komt een nieuwe natuurwet, we blijven Natura 2000 uitvoeren, het Nationale Natuur Netwerk wordt verder ontwikkeld en er blijft een Staatsbosbeheer.

Een nieuw overheidsinstrument is om te laten zien hoe belangrijk de natuur is, wat het ons allemaal brengt. Laten zien wat een feest de natuur eigenlijk is en hoe ons dat welvaart en welzijn kan brengen.

Wat kan elke burger doen om zijn steentje bij te dragen?

Laat hem vooral zijn passie volgen en laat hem in contact met de natuur tot ideeën komen. Vertrouw erop dat wat je dan voelt en wilt, met je passie tot iets zinvols leidt. Vergelijk dat met waar anderen mee bezig zijn en met de visie van de overheid.

Zoek verbintenis in je streek. Samen in een streek ergens aan werken kan enorm veel opleveren. Dan kun je jouw passie verbinden met de passie van een recreatieondernemer die ook wel ziet dat hij niet in een woestijn moet komen te staan met een projectontwikkelaar. Die laatste gaat ook begrijpen dat als hij niet natuur-inclusief bouwt, straks niemand meer in zijn huis gaat zitten. Dus zoek verbanden in je eigen regio om je passie tot wasdom te laten komen. En blijf ervoor knokken, want het gaat allemaal niet vanzelf.

We hebben in het verleden vooral voor de ecologische natuur willen zorgen. Dat ging om het beschermen van planten, dieren en ecosystemen. Een belangrijke ontwikkeling is, dat we niet alleen maar de natuur beschermen om de natuur, maar vanwege haar rol, vanwege de basis en de functie van de natuur voor de mens en voor de economie. Het is goed voor het welzijn van mensen en voor de welvaart in het land. Dat hangt allemaal samen. Daardoor is natuur niet meer een sectoraal belang, maar is zij stevig ingebed in de maatschappij.

Hoe hoopt u dat onze kleinkinderen in 2050 zullen terugkijken op ons huidige handelen?

‘Wat mooi dat toen het besef is ontstaan dat we natuurlijker moesten gaan leven. Dat is heel goed geweest voor de aarde, en daarmee ook voor ons.’

4 Onder andere: TEEB voor het Nederlandse bedrijfsleven (2012). http://www.biodiversiteit.nl/teeb/teeb-voor-het-nederlandse-bedrijfsleven; TEEB Groen, gezond en productief (2012). http://www.biodiversiteit.nl/biodiversiteit-is-levensbelang/teeb/teeb-groen-gezond-en-productief; Groen Loont met TEEB Stad. Gemeenten redeneren, rekenen en verdienen met de baten van natuur en water (2012) http://www.biodiversiteit.nl/teeb/groen-loont-met-teeb-stad/rapport-groen-loont-met-teeb-stad.pdf; TEEB Bonaire (2013). http://www.rijksoverheid.nl/documenten-en-publicaties/rapporten/2013/01/22/what-is-bonaire-s-nature-worth.html

23 Mariëtte van Empel: Duurzaam doe je zelf

We moeten proberen om Nederland duurzaam te maken. Dat kan de overheid niet alleen. Daarvoor zijn bedrijven en maatschappelijke organisaties nodig, maar ook u en ik. De overheid moet informatie verstrekken en goed beleid maken. Niet geïsoleerd, maar samen met anderen.

Mariëtte van Empel (1965) is directeur Klimaat, Lucht en Geluid bij het ministerie van Infrastructuur en Milieu. Ze is bedrijfskundige en was raadadviseur van de premiers Kok en Balkenende (2001-2005). Daarvoor was ze vanuit het ministerie van Economische Zaken betrokken bij milieuvraagstukken. Ook was ze plaatsvervangend projectdirecteur voor het Project Mainportontwikkeling Rotterdam.

U bent al geruime tijd vanuit de overheid betrokken bij ontwikkelingen rond de thema’s milieu en economie. Hoe kijkt u daarop terug?

Toen ik begin jaren negentig ging werken bij het ministerie van Economische Zaken, was de campagne ‘Een beter milieu begint bij jezelf’ bij iedereen bekend. Dit was ook de periode dat samen met het bedrijfsleven convenanten werden afgesloten. Ik was betrokken bij de scheepsbouw, toen nog een florerende industrie. Afspraken over bestanddelen in de verf stonden centraal en hoe het afval werd opgevangen en afgevoerd. De achterliggende gedachte was dat ecologie en economie hand in hand konden gaan. En dat bleek ook: er zijn mooie voorbeelden van bedrijven die door het doorlichten van hun bedrijfsproces minder grondstoffen, water en afvalstoffen, en dus minder kosten hadden. Pollution Prevention Pays was de slogan, ‘Voorkomen van afval rendeert’. Nu, twintig jaar later, is dit nog steeds actueel. Er is veel bereikt op lokale thema’s als luchtvervuiling, afval en watermanagement. De grote uitdaging ligt nu bij mondiale thema’s: hoe de broeikasgassen te verminderen en de transitie te maken naar hernieuwbare energie? Ik hoop dat we over twintig jaar met net zo’n goed gevoel terugkijken naar de samenwerking en innovaties die dan hebben plaatsgevonden, als dat we nu terugkijken naar het begin van de jaren negentig.

Hoe verwacht u dat de wereld er dan uitziet?

Volgens de prognoses ziet het er niet best uit. Mondiaal gaan we naar een veel grotere temperatuurstijging dan goed is voor de aarde: 1,8 tot 4ºC in 2100 ten opzichte van de huidige situatie. Als we de scenario’s moeten geloven, leidt dat tot extreem weer met hevige regenval en droogtes, nieuwe ziektes en gevolgen voor de gezondheid en de landbouw en wellicht voedseltekort. Voor Nederland is de zeespiegelstijging bedreigend. Het is echt noodzakelijk dat we nu op verschillende sporen actie ondernemen. Zowel nationaal, Europees als mondiaal moeten we ervoor zorgen dat we de opwarming van de aarde terugbrengen. Maar we moeten er ook voor zorgen dat we voldoende geprepareerd zijn en ons dus ook aanpassen aan veranderende weersomstandigheden.

Hoe ziet u daarbij de rol van de overheid?

CO2 zie of ruik je niet en de grootste problemen ervan gaan we pas vanaf 2050 merken. Maar iedereen kan zien dat er iets gebeurt: de temperatuur en de seizoenen veranderen. Toch liggen de meeste mensen er niet van wakker. Daarom is voor de overheid het vergroten van het bewustzijn belangrijk. Het is een enorme uitdaging om de boodschap zo te brengen dat het mensen wél interesseert. De neiging kan zijn om te zeggen: ‘Jouw stad wordt in 2050 zo warm dat je in het weekend naar buiten wilt vluchten om een beetje koelte te krijgen.’ Of: ‘De energielasten worden zo hoog, dat ze nauwelijks meer te betalen zijn.’ We moeten het echter niet vanuit het doemdenken benaderen, maar vanuit de kansen die er zijn, de interessante nieuwe producten die er zullen komen, energiezuinigere tv’s en andere apparaten, slimme meters voor wasmachines en andere huishoudelijke apparatuur of auto’s op waterstof. Maar ook dat mensen steeds meer energie zelf opwekken in hun eigen buurt met wind en zonnecellen. Begin jaren negentig kon je echt geen schilder vinden die geloof had in verf op waterbasis. Nu is het volop te krijgen in de doe-het-zelfzaken. En een bedrijf als Ahrend gebruikt voor kantoormeubelen al niet anders meer.

Doemdenken doen we liever niet, maar waar ligt het punt waarop we de ernst juist wél moeten benadrukken?

Deels is dat te lezen in de klimaatbrief die we in het najaar van 2013 uitbrengen. Daarin staat ook waarom het belangrijk is dat we hierop actie ondernemen. We schetsen ook hoe 2050 eruitziet als we niets doen.

Is die brief ook op de burger gericht?

Dat hebben we tot nu toe te weinig gedaan en moeten we meer gaan doen.

Wat vindt u van de juridische actie van Urgenda om een rechtszaak tegen de staat te beginnen omdat de overheid onvoldoende het leefmilieu van toekomstige generaties beschermt?

Laat ik vooropstellen dat ik het belangrijk vind dat er organisaties zijn zoals Urgenda. We moeten proberen om Nederland duurzaam te maken. En dat kunnen we niet alleen. Daarvoor zijn bedrijven, overheden en maatschappelijke organisaties nodig, maar ook u en ik, particulieren. Ik vind het te gemakkelijk om alleen naar de overheid te wijzen. Alsof alleen de overheid daar iets aan kan veranderen. De overheid moet informatie verstrekken en goed beleid maken. Niet geïsoleerd, maar samen met anderen. In de afgelopen decennia is er via wetgeving op milieugebied veel gebeurd. Maar nu zitten we in een ander tijdsgewricht, waarin de overheid niet meer de autoriteit is. Met alleen maar regels kunnen we bedrijven niet meer alles voorschrijven omdat zij zelf veel meer zicht hebben op hoe ze hun eigen bedrijfsprocessen beter kunnen organiseren. In plaats daarvan moeten we de koplopers stimuleren. Dat zijn bedrijven die vooroplopen in het verduurzamen van de eigen bedrijfsprocessen of innovatieve producten op de markt brengen en daarmee een inspiratie zijn voor zowel bedrijven als overheden. Zij steken hun nek uit en daardoor lopen ze ook als eerste aan tegen belemmeringen zoals knellende wetgeving. Daar moeten we dus alert op zijn. We moeten juist deze bedrijven stimuleren en faciliteren door het wegnemen van deze belemmeringen. Voor bedrijven die niet meegaan, moeten de bestaande regels goed worden gehandhaafd.

Afbeelding 23.1 Sinds 1990 is het energiegebruik gestegen, vooral het gebruik van olie en gas als grondstof voor plastic en kunstmest (niet-energetisch gebruik) (CBS, 2011 en 2012).

Heeft de overheid ook niet de taak om de leefomgeving van toekomstige generaties veilig te stellen?

Van de effecten merken wij nu nog niet zo veel, maar toekomstige generaties des te meer. Daarom ontwikkelen we onder andere klimaat- en biodiversiteitsbeleid en voeren we dat uit. Hoe ver je in dat beleid gaat, is een politieke afweging, mede gebaseerd op de inschatting hoe snel of langzaam bepaalde ontwikkelingen zullen gaan. Voor het veiligstellen van de toekomst van onze kinderen zijn de overheidsinstrumenten echter te beperkt. We moeten ons realiseren dat we met ons allen gezamenlijk verantwoordelijk zijn.

Milieuproblemen konden tot de jaren negentig lokaal worden beteugeld. Biodiversiteit en klimaat zijn echter complexere vraagstukken van de toekomst, waar we niet direct een oplossing voor hebben. Die kunnen niet eenzijdig met nationale regelgeving worden ingedamd.

De internationale gemeenschap dient voor klimaatverandering en biodiversiteitsverlies een trendbreuk te bewerkstelligen, bijvoorbeeld in de mate van gebruik van fossiele energiebronnen. Dat kan bijvoorbeeld via gedragsverandering (bewuster energie gebruiken en/of zelf je energie opwekken), via het ontwikkelen van alternatieve brandstoffen of door wet- en regelgeving. Op die drie sporen zetten we ook beleid in. Via de lokale klimaatagenda steunen we bijvoorbeeld gemeenten om lokaal klimaatbeleid handen en voeten te geven. We stimuleren kennisontwikkeling en toepassing van waterstof als brandstof voor het verkeer. En via de regels van het emissiehandelssysteem beperken we de uitstoot van broeikasgassen door grote energie-intensieve industrieën.

Helaas zijn dit wel processen die meer tijd vergen dan de tijd die beschikbaar is om het probleem op te lossen. Dat maakt het zo ingewikkeld.

Betekent dat dan niet dat er scherpere maatregelen nodig zijn? James Hansen van NASA pleit daarom voor een belasting op koolstof, op fossiele brandstoffen.

Dat zou op zich goed zijn, maar in Europa gaat dat niet lukken omdat elk land zijn eigen belastingregime heeft. Zoiets zou je met een groot aantal landen gezamenlijk moeten doorvoeren.

In Europa hebben we het emissiehandelssysteem in plaats van een belasting. In dit systeem zitten de bedrijven met de grootste uitstoot en de luchtvaartsector. Het emissiehandelssysteem levert 20% emissiereductie in 2020 op. In Europa werken we nu hard aan een doelstelling voor 2030, als tussenpunt naar 2050, waar we mondiaal 50% CO2-reductie hebben afgesproken ten opzichte van 1990. De opgave voor westerse industrieën hierin is 80 tot 95% reductie, zodat er ruimte is voor groei van opkomende economieën. Het bedrijfsleven vraagt om investeringszekerheid, zodat ze weten waar ze naartoe moeten. Nationaal streven we ernaar om in de road map een reductiepad af te spreken van zo’n 40-45% in 2030.

Op dit moment is er dus geen route in zicht waarmee we binnen de veilig geachte twee graden temperatuurstijging blijven.

Nee, dat komt ook omdat het om een mondiaal probleem gaat. We kunnen die 40% CO2-reductie in 2030 wel afspreken binnen Europa, maar als de enorme energievraag die er wordt voorzien vanuit China en India niet zal worden beteugeld, dan zullen we dat mondiale doel niet bereiken.

Energiebedrijven vinden dat de overheid een level playing field moet creëren en dat er ten behoeve van no regret-maatregelen meer samenwerking moet komen tussen energiebedrijven en de overheid. Zij constateren veel discontinuïteit in het overheidsbeleid en een gebrek aan langetermijnvisie.

Dat klopt, daarom wordt er nu gewerkt aan een SER-energieakkoord. De inzet is dat daarin afspraken worden gemaakt om te komen tot een energieneutrale samenleving, gedragen door alle maatschappelijke partners. Klimaat en energie zijn natuurlijk sterk met elkaar verbonden. We hebben de geliberaliseerde energiemarkt in Noordwest-Europa als een vrije markt beschouwd, waarin de markt bepaalt wat het meest efficiënt is. Maar omdat Duitsland enorme subsidies inzet voor duurzame energie, zijn de verschillen tussen landen te groot en is die vrije markt Europees niet meer houdbaar. Het zou de voorkeur hebben dat er vanuit de EU beleid komt of dat we dat met een aantal ons omringende landen beter organiseren. Dat zijn enorme vraagstukken.

Zet de overheid zo’n level playing field nu ook actief neer?

Er is juist in Europa gekozen voor een marktsysteem, het emissiehandelssysteem (ETS, Emission Trading System) voor de grote industrie. Dit draagt, met alle spelregels die bij het handelssysteem horen, bij aan een level playing field. Zo krijgen bijvoorbeeld de beter presterende bedrijven meer gratis rechten in relatie tot hun uitstoot.

De vrije markt heeft echter ook perverse prikkels die gewenste ontwikkelingen in de weg staan. Gewenste ontwikkelingen zijn een groei van duurzame energie, een hoger energiebesparingstempo en verlaging van de CO2-uitstoot. De markt gaat – logischerwijs – uit van de hoogste kwaliteit tegen de laagste kosten. Zolang fossiel nog vrijwel gratis uit de grond te halen is en milieuschade niet wordt doorberekend, blijft het ’t goedkoopst en prijst het duurzame alternatieven uit de markt.

Aan de andere kant, door de Duitse subsidies op duurzame energie wordt deze relatief goedkoop. Daardoor worden hun relatief schone gascentrales relatief duur. Om die reden worden deze alleen nog ingezet voor de flexibiliteit van de duurzame energie (achtervang). Ondertussen worden in Nederland die schone gascentrales compleet uitgeschakeld, omdat de relatief vuile kolencentrales veruit de goedkoopste zijn. Gascentrales worden in Nederland niet gesubsidieerd, waardoor deze in Nederland tussen de wal (fossiel) en het schip (duurzaam) raken. Dat zijn ongewenste gevolgen.

Waarom worden fossiele brandstoffen niet uitgefaseerd?

Wil je de transitie naar hernieuwbare brandstoffen maken, dan moet het emissiehandelssysteem worden versterkt. Het teveel aan rechten moet er voor 2020 uit worden gehaald (het emissiereductieplafond is tot 2020 vastgesteld op 1,74% reductie per jaar. Dit betekent dat bedrijven elk jaar 1,74% minder uitstootrechten krijgen. Hierdoor zullen ze op termijn moeten kiezen tussen rechten bijkopen en het nemen van emissiereducerende maatregelen. En na 2020 moet het plafond met grotere stappen worden verlaagd, bijvoorbeeld naar 3% per jaar, zodat schaarste ontstaat. Zelf stimuleren we de ontwikkeling van alternatieve brandstoffen voor mobiliteit.

Wat ziet u als het belangrijkste middel om fossiele brandstoffen voor de energiemarkt uit te faseren?

Prijsverhoging is het belangrijkste middel, maar dat gebeurt op dit moment nog niet. Een sterker emissiehandelssysteem, waar de prijs deel van uitmaakt, zou dat kunnen bewerkstelligen. En verder het inzetten op alternatieve brandstoffen. Maar op dit moment hebben wij nog te veel kolencentrales.

En door de opkomst van schaliegas zullen er nog meer Amerikaanse kolen deze kant op komen.

Ja, daardoor wordt de kolenprijs alleen maar lager. Wie weet komt er uit het energieakkoord dat het wenselijk is om in Nederland een aantal centrales te sluiten. Het doel van het bijstoken van biomassa in oude centrales was niet dat deze langer open blijven, maar dat is nu wel het ongewenste effect. Als overheid moeten we beter nadenken over de consequenties van maatregelen die in eerste instantie interessant lijken, maar niet goed uitpakken.

Biodiversiteit en klimaat zijn langetermijnproblemen, terwijl het politiek-bestuurlijke bestel steeds meer wordt gestuurd op kortetermijnresultaten. De laatste jaren hebben we om de paar jaren een ander kabinet met een ander beleid. Is het voor de aanpak van langetermijnproblemen noodzakelijk om het bestuurlijk bestel aan te passen zodat een langetermijnvisie en meer continuïteit mogelijk zijn?

Daar hebt u helemaal gelijk in. Laten we hopen dat er iets uit het energieakkoord van de Sociaal Economische Raad komt. De SER heeft de handschoen opgepakt op instigatie van de Tweede-Kamerfracties en onder aanvoering van de Stichting ‘Nederland krijgt nieuwe energie’. Het doel is om met alle partijen tot een energieakkoord te komen voor een 100% duurzame energievoorziening in 2050. De SER heeft dat opgepakt, omdat zij niet wil dat elk kabinet weer een andere doelstelling hanteert. Zij willen investeringszekerheid. Daarvoor is governance belangrijk: borgen dat zoiets overeind blijft, over achtereenvolgende kabinetten heen. Ik geloof niet dat we daar een aparte klimaatcommissaris naast de Deltacommissaris moeten hebben, maar het is wel goed om investeringszekerheid op lange termijn te kunnen bieden. Of het nu het ene scenario wordt of het andere, we moeten gewoon maatregelen nemen. Daar hebben we misschien nog zo’n 60 jaar de tijd voor. Maar aangezien er bijvoorbeeld voor investeringen in dijken veel tijd nodig is, moeten we nú no regret-maatregelen nemen. In de loop van de tijd zien we dan wel of er meer of minder aanpassingen nodig zijn vanwege nieuwe ontwikkelingen.

Is er voor het mondiale probleem enig perspectief dat er voldoende uit de grote klimaatconferenties gaat komen?

De grote mondiale conferenties leiden onvoldoende tot resultaat. Landen sturen nu minder aan op een totaal akkoord, maar gaan in regio’s onderzoeken wat ze kunnen organiseren. Er komen steeds meer bilaterale of multilaterale afspraken. En er komt een klimaatfinanciering voor landen die in ontwikkeling zijn. Dat zijn allemaal stappen die een oplossing dichterbij brengen.

In China gaat op termijn de wal het schip keren: in Beijing is er een noodzaak vanuit het oogpunt van gezondheid om de enorme luchtverontreiniging aan te pakken.

Wat ziet u verder voor positieve ontwikkelingen?

Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) gaat uit van vier noodzakelijke bouwstenen voor een klimaat-neutrale toekomst in Nederland: inzet van biomassa, duurzame energieopwekking, koolstofvastlegging en energiebesparing. En ik zie daarnaast ook andere ontwikkelingen.

Het feit dat we nu niet in actie komen, kost de samenleving op termijn te veel. Dat moeten we in beeld brengen. Het is veel verstandiger om nu investeringen te doen dan om die twintig jaar uit te stellen. We laten onze kinderen straks onze problemen oplossen voor een veelvoud van de prijs die het ons nu zelf zou kosten.

Daarnaast is het interessant dat een aantal multinationals in actie komt. Een bedrijf als Unilever is ervan doordrongen dat ze anders straks geen grondstoffen meer hebben voor hun producten.

Tot slot kunnen we winnen door het klimaatvraagstuk meer te koppelen aan thema’s als water, energievoorziening of voedselveiligheid. Dat spreekt veel meer aan en is beter te communiceren dan CO2-balansen.

Uw ministerie geeft financiële steun aan het discussieplatform ‘climate dialogue’. Daar is kritiek op, omdat er juist veel consensus is onder wetenschappers over de klimaatproblematiek. Klimaatsceptici kunnen op het platform steeds weer de feiten geweld aandoen en de indruk wekken dat er onder wetenschappers nog veel verschil van mening is. Moet de overheid niet veel meer het duidelijke verhaal van de wetenschappelijke feiten vertellen?

Daar hebt u een terecht punt, we kunnen dat veel meer naar voren brengen. Dat heeft ook te maken gehad met de politieke situatie, waarin die behoefte er minder was.

Anderzijds vind ik dat we mensen met een afwijkende mening een podium moeten geven, ook al gaat het om een verhouding van 1:100.

Ook als hun mening niet is gebaseerd op feiten, maar op de belangen van de olie-industrie, zoals in de Verenigde Staten?

Ik ben het met u eens dat we als overheid meer moeten zeggen wat wel en niet klopt, en dat ook veel duidelijker moeten laten horen. We moeten echter niet alleen reactief het tegengeluid laten horen, maar ook actiever onze eigen visie naar buiten brengen. Daarnaast merken we dat de mensen van de overheid willen horen wat wij gaan doen en wat ze zelf kunnen doen. Daarom werken we aan de campagne ‘duurzaam doen’. Daarbij focussen we op wat je zelf kunt doen om duurzaam te zijn, als burger of bedrijf.

Als ministerie hebben we ons aangemeld voor de ‘lean and green award’. Dat betekent dat we binnen ons ministerie binnen 5 jaar 20% CO2-reductie voor elkaar moeten krijgen. Daarvoor wordt ons pand en ons wagenpark aangepast en gaan we kijken hoe we onze medewerkers meer op de fiets kunnen krijgen. We geven les op scholen en we organiseren kinderklimaattoppen.

Anderzijds moet ik eerlijk zeggen dat door alle bezuinigingen de financiering van Milieu Centraal flink is verminderd en dat allerlei milieuclubs geen geld meer van de overheid krijgen. Ook deze partijen zoeken nu veel meer de samenwerking met bedrijfsleven, en dat geeft mooie nieuwe impulsen. (Bijvoorbeeld Cleaner Car Contracts waarin een coalitie van autoleasebedrijven en Natuur en Milieu werkt aan een snellere invoering van zuinige auto’s in Europa.)

Tot mijn verrassing geeft het rapport van het Planbureau voor de Leefomgeving ‘Effecten van klimaatverandering op Nederland’ van 2012 aan dat het klimaatprobleem in Nederland in principe beheersbaar is. Deze conclusie lijkt ver van de werkelijkheid te staan. Klimaatwetenschappers als Vellinga en Hansen zijn daarvan geschrokken.

Volgens het Planbureau zijn de maatregelen die nu in gang zijn gezet voldoende om het gestelde doel te halen in 2020. Anderzijds geven zij aan dat als we op de huidige weg doorgaan, dat onvoldoende is voor de langere termijn naar 2050 en 2100. De uitleg die ik geef aan de conclusie van PBL is dat Nederland deze eeuw nog bewoonbaar zal blijven, en we een functionerend maatschappelijk en economisch systeem kunnen handhaven, ondanks de effecten van klimaatverandering. Dat is een belangrijke conclusie, omdat het richting geeft aan langetermijninvesteringsbeslissingen. Maar dat is geen excuus om geen beleid te voeren. Er is nog heel erg veel nodig.

Vellinga schetst dat klimaatverandering nog lang geen eindig proces is. Het zal niet bij die 4ºC temperatuurstijging blijven en er zijn allerlei mogelijke kantelmomenten waardoor het proces langzamer, maar ook sneller kan gaan. U zei dat u hoopt dat we over twintig jaar positief terugkijken op ons huidige handelen. Verwacht u dat ook?

Dat is een interessante vraag. Claudia de Breij heeft een prachtige theatershow gemaakt: ‘Hete Vrede’. Een van de centrale vragen daarin is: ‘Oma, waarom heb jij niks gedaan? Jullie wisten toch dat we verkeerd bezig waren?’ Die vraag dwingt mij om er ook elke dag bewust van te zijn waar ik mee bezig zijn en om al het mogelijke te doen. Het is echt een uitdaging: hoe zet je die dingen in gang die een positieve invloed hebben? Hoe zorg je voor technologische innovatie, dat er begrip komt, dat we overgaan op andere brandstoffen, dat we minder producten weggooien en dus minder nodig hebben? Dat afval geen afval is maar een grondstof en dat we vol inzetten op het sluiten van kringlopen? Ik kan toekomstige generaties recht in de ogen kijken: we doen als ministerie van Infrastructuur en Milieu wat we kunnen, maar beseffen ook dat we in een politiek-maatschappelijk systeem zitten, waarin iedereen zijn of haar stem kan laten horen. Dat is de manier waarop we gezamenlijk bepalen welke kant we opgaan.

Uw ministerie, waar ook klimaat onder valt, heeft de maximumsnelheid naar 130 km/uur verhoogd. Het zal een van de maatregelen zijn waar toekomstige generaties, als ze daarop terugkijken, niet blij mee zullen zijn. Ik neem aan dat uw directie Klimaat, Lucht en Geluid daar ook niet gelukkig mee was?

Dit is puur een politiek besluit dat kon worden genomen omdat er maatschappelijk draagvlak voor is en omdat het mogelijk is binnen de (luchtkwaliteits-)normen. Als je dingen kunt doen zonder normen te overschrijden, heb je eigenlijk niets in handen om het tegen te gaan. Natuurlijk, uit het oogpunt van gezondheid of klimaat zou het beter zijn om de snelheid niet te verhogen. De politiek heeft het belangrijk gevonden om de ruimte op te zoeken binnen de normen, ten koste van volksgezondheid en klimaat.

Voelt u zich persoonlijk bij de klimaatproblematiek betrokken?

Vanuit mijn werk vind ik het leuk om te kijken hoe we dit ontzettend complexe vraagstuk in hemelsnaam gaan oplossen. We hebben er thuis bewust voor gekozen om in het landelijk gebied te wonen en ik heb iets met de natuur en de hele leefomgeving om me heen. Ik vind het belangrijk om ervoor te zorgen dat we een goede samenleving hebben en dat we een goed leefklimaat houden. Ik draag daar graag mijn steentje aan bij. En over 2050: ik heb al even zitten rekenen, ik heb goede hoop dat ik dan nog leef. Ik hoop dat we het dan goed voor elkaar hebben gekregen. Niet alleen in Nederland, maar wereldwijd. Wij hebben de planeet aarde in bruikleen van onze kinderen. Het is dus zaak dat we terdege beseffen dat een beter milieu bij onszelf begint: Duurzaam Doe je Zelf.

Ziet u het terugblikken van toekomstige generaties met vertrouwen tegemoet?

We moeten heel hard aan de bak, dat zie ik wel.

Kunst

Veel mensen uit de kunstwereld, zijn maatschappelijk geëngageerd en betrokken bij de milieuproblematiek. Zij zijn vaak in staat om bij mensen een andere laag aan te boren: niet die van het verstand en van het economisch gewin, maar die waarin sommige mensen werkelijk geraakt kunnen worden. Een niveau dat ruimte biedt voor emotie, voor bewustzijn en openheid. Het kan de ruimte bieden om op een andere manier naar binnen te kijken en ons bewust ‘zijn’ te vergroten.

– Wat is er werkelijk gaande?

– Welke rol spelen we daarin zelf?

– Welke positieve ándere rol zouden we kunnen oppakken?

24 Herman van Veen: Afstand nemen, waarnemen, inzicht krijgen, compassie voelen

Foto Jesse Willems

Laten we op zoek gaan naar de ratio. Wat vertelt onze omgeving ons? Hoe is het mogelijk dat we kunnen ontkennen wat die feitelijke omgeving ons vertelt? Dat we het niet eens willen zien?

Herman van Veen (1945) speelt viool, zingt, schrijft, componeert, regisseert, acteert, schildert en is activist voor de Rechten van het Kind en de Stichting ‘Ieder kind heeft recht op natuur’. Van zijn hand verschenen tot op heden 175 cd’s en 70 boeken. Hij was bestuurslid en ambassadeur voor Unicef. Hij heeft een eredoctoraat van de Vrije Universiteit Brussel uit waardering voor zijn maatschappelijk engagement. Hij ontving de World Peace Flame, een symbool voor vrede, vrijheid, eenheid en waarheid, geïnspireerd door de eeuwige vlam die brandt in het huis van Mahatma Gandhi. De Club van Boedapest reikte hem de Planetary Consciousness Award uit, een onderscheiding die ook Gorbatsjov en Mandela ten deel vielen. Hij kreeg de Martin-Buber-Plakette voor de manier waarop hij met respect en liefde betrokken is bij de medemens.

‘Wanneer we naar de hemel kijken, lijkt die ons eindeloos. We ademen zonder erbij na te denken, dat is normaal. We denken achteloos aan die oneindige oceaan van lucht. En dan zit je in een ruimteschip, je trekt weg van de aarde en binnen tien minuten ben je door die luchtlaag heen – en daarachter ligt het niets! Voorbij de lucht is alleen leegte, kou, duisternis. De ‘grenzeloze’ blauwe lucht, die oceaan die ons zuurstof geeft en beschermt tegen de eindeloze zwartheid en dood, is maar een oneindig dun filmpje. Hoe gevaarlijk is het, zelfs het kleinste deeltje van die ragfijne bedekking, die bewaarder van leven, te bedreigen.’

Vladimir Sjatalov, kosmonaut (Association of Space Explorers, 1988)

Een paar weken voor het interview spreek ik Herman van Veen na afloop van een voorstelling in Carré. Ik geef hem een boekje, waaruit bovenstaande tekst hem inspireert voor een artikel in het tijdschrift Landleven.

Wat sprak u zo aan in deze tekst?

Deze woorden doen je beseffen hoe kwetsbaar de dunne laag op aarde is die voor ons het leven mogelijk maakt. Het deed me denken aan de biologieles op school. Door een druppel Oost-Indische inkt in een glas water of in een glas melk te laten vallen, was het water geen water meer en de melk geen melk meer. Het deed me ook denken aan de keer dat iemand een oranje goedje in onze sloot goot. Die sloot was maandenlang geen levende sloot meer.

Of je het nu religieus bekijkt of niet, we hebben een geweldig geschenk gekregen. Een kwetsbaar geschenk. Bij veel mensen ontbreekt het besef hoe kwetsbaar dat geschenk is en hoe dramatisch de bedreiging is van het evenwicht waarvan we afhankelijk zijn.

Er zijn in Nederland verschillende initiatieven, zoals het Natuurcollege, die ons proberen duidelijk te maken dat de oplossing voor dit gebrek aan besef ligt in de ervaring van de werkelijkheid, in de natuurervaring. De mens is deel van de natuur. Het gaat erom, die natuur ook waar te nemen. Waar zit ik op? Wat ruik ik? Wat hoor ik? Wat zie ik nou eigenlijk? Het gaat om het zintuiglijk waarnemen van de werkelijkheid waarin je je bevindt.

We zijn tegenwoordig niet in staat om elkaar uit te leggen wat er gaande is. Daar is empatisch vermogen voor nodig, maar dat zijn we kwijtgeraakt omdat we steeds meer in economische termen denken. We hebben het nauwelijks meer over gevoelens of gevolgen. Zodra er in een gesprek een getal of een feit wordt genoemd, wordt dat meteen door belanghebbenden met andere getallen of feiten bestreden. Er is een polemiek ontstaan, zoals door de klimaatsceptici, die ons steeds verder af brengt van waar het werkelijk om gaat. Meer en meer gaat het om de economie, om de exploitatie van het verschil. Verschil in vraag, in aanbod en in prijs.

Maar compassie en gemeenschapsgevoel zijn belangrijker dan verschil. Omdat we alles om ons heen niet meer goed waarnemen, voelen we er ook geen compassie meer mee, kijken we alleen naar onszelf en niet naar ons gemeenschappelijk belang – het in stand houden van een goede leefomgeving.

We zitten allemaal op diezelfde aardbol en we hebben een collectief probleem, wij hier in Nederland net zo goed als een Eskimo. Zijn klimaat- of biodiversiteitsprobleem is mijn probleem en omgekeerd. Maar we praten in de taal van exploitatie. Als het om de Noordpool gaat, denken wij eraan hoe we daar grondstoffen onder weg kunnen halen. We denken te weinig aan de consequenties voor klimaat of biodiversiteit en we denken ook niet aan de gevolgen voor de Eskimo’s. Daarvoor zijn we te veel empatisch vermogen kwijtgeraakt. We weten niet meer van elkaar hoe we erover kunnen communiceren op een manier waarbij compassie ontstaat.

Hoe zouden we wél bij die compassie kunnen komen?

We hebben het even moeilijk. We zitten in een digitale revolutie. We bevinden ons in het hart van de orkaan. Op alle niveaus vindt versnelling plaats. De communicatie gaat zo snel, dat ontvangers niet meer in staat zijn om de boodschappen goed te verwerken. De mogelijkheden zijn talrijker dan we aankunnen.

Ik krijg dagelijks zo’n 500 e-mails. Een flink aantal van de verzenders verwacht al de volgende dag een reactie van je. Als je vroeger een brief schreef, deed die er twee dagen over om bij de geadresseerde te komen. Als je geluk had, had je weer twee dagen later een antwoord. Dat gaf kalmte, rust en een mogelijkheid tot rijping.

Staat de digitale snelweg compassie in de weg?

Ik las laatst een artikel van een neuroloog in Die Welt. Onze hersenen hebben er evolutionair miljoenen jaren over gedaan om besef te creëren. We kunnen de huidige razendsnelle ontwikkelingen op een bepaalde manier niet aan. We zitten in een evolutionaire versnelling. We kunnen nu iets maken waarvan we de gevolgen niet kunnen overzien. Onze cellen zijn nog niet in staat om daar adequaat mee om te gaan.

En wat is de prijs van deze beschaving?

Veel mensen vinden dat ingewikkeld. Die denken: ‘’t Zal wel. Wat heeft Ajax gedaan?’ Het is zo ingewikkeld geworden, dat we in staat zijn de werkelijkheid te negeren omdat we hem niet aankunnen. We zijn in staat om onszelf te bedriegen. Daartoe laten we onbewust een chemietje los in onze hersenen, waardoor we voort kunnen zonder besef. Dat is een kwaliteit waar ik bang van word.

Het viel me bij de voorstelling die ik van u zag weer op hoeveel mensen u kunt ontroeren in de zaal. Het lijkt alsof u een sleutel aanreikt om bij bepaalde emoties te komen. Hebben we zoiets ook nodig om bij ons probleem met onze omgeving te komen?

Het is nodig dat we met elkaar op zoek gaan naar de ratio: wat vertelt onze omgeving ons? Hoe is het in godsnaam mogelijk dat we in staat zijn om te ontkennen wat die feitelijke omgeving ons vertelt of dat we het niet eens willen zien?

In mijn voorstelling gebruik ik de ratio, die ervan uitgaat dat emoties als melancholie, pijn, vreugde, geluk en euforie meer van jou kunnen worden, naarmate ik ze abstracter en in raadselen toon. Dan gaan mensen er iets mee doen. Ze willen begrijpen waar dat gevoel vandaan komt. Hoe abstracter het onderwerp is, hoe meer het van hen kan worden. Als ik voldoende abstract over mijn moeder zing, kan zij ook jouw moeder worden. Ik objectiveer door abstractie, het is een dramaturgisch mechanisme. Daarvoor is het nodig om afstand te creëren – tot jezelf en tot het object. Afstand nemen en je eigen ding erin zien. Als je inzoomt op een foto, zie je alleen losse puntjes. Je ziet te veel details. We zien letterlijk te veel en als gevolg daarvan zien we te weinig. Daardoor zijn we niet meer in staat om de werkelijkheid waar te nemen. Zoom je uit, dan krijg je zicht op het onderwerp. Dat is ook wat die kosmonaut ervoer.

Afbeelding 24.1 De aarde vanuit de ruimte (Wikimeda, foto gemaakt op 17 december 1972 door de bemanning van Apollo 17).

De anatoom Louis Bolk, die zijn naam gaf aan het instituut waar ik werk, gebruikte woorden van gelijke strekking: ‘Hoe ruimer zou onze opvatting van het leven zijn, als we het niet alleen zouden bestuderen met vergrootglazen, maar ook met verkleinglazen?’ Ons instituut heeft daarbij het uitgangspunt om de natuur als kennisbron te beschouwen. U zet u in voor de stichting ‘Ieder kind heeft recht op natuur’. Waarom vindt u dat zo belangrijk?

De kinderrechten zijn officieel door alle landen ondertekend. Elk kind dat niet in contact kan komen met natuur, ontbeert de mogelijkheid om zichzelf en de wereld om hem heen te verkennen. Het is net zo’n elementair recht als recht op gezondheidszorg, scholing of een dak boven je hoofd. Wij als volwassenen hebben de plicht om voor die rechten te zorgen. Als ze zouden worden nageleefd, zouden we in een heel andere wereld leven. Gaat het de kinderen goed, dan gaat het de wereld goed.

Als een van de mogelijkheden om uit de huidige misère te komen, zie ik het op wereldschaal naleven van de kinderrechten. Dan zouden we ook inzien dat ‘meer is meer’ een misverstand is. Elk ‘meer’ zit niet in kwantiteit. Kwantitatief meer is kwalitatief minder.

Het liberaal-economisch denken dat nu wordt gehanteerd, is op den duur niet economisch. Het is noodzakelijk dat we het anders gaan doen. Anders verzuipen we, of we komen om van de dorst of van de honger. Het is dus nodig om ‘om’ te denken. Dat gaat helaas niet op korte termijn gebeuren, dat gebeurt alleen door harde lessen, door rampen.

Ja, het loopt zo’n vaart. De kans dat je iemand doodrijdt, is bij 140 km/uur groter dan bij 30 km/uur, dus is het beter je voet van het pedaal te halen. Je hóeft het niet te doen, maar je kúnt het wel, als je de noodzaak ervan inziet.

Bij mij in de straat staat een bordje 30. Daar moet je je om ontzettend veel redenen aan houden, maar vooral vanwege mijn kleinkinderen. Dat is mijn belang, zoals iedereen zijn eigen belang heeft. Maar dat wordt onderschat. Totdat je aan het graf staat. Dan rijd je nooit meer te hard. Maar dan is het te laat.

Waarom moet het zo laat zijn?

Het zou prachtig zijn als we het eerder zouden zien. Als we eerder de verbanden zouden kunnen leggen. Het zou goed zijn om het daarover te hebben op scholen, op universiteiten, in talkshows en bij ‘De wereld draait door’. Maar de wereld draait echt door. Het moet allemaal kort en snel.

Kijk eens naar een boom. Je hoeft er alleen maar naar te kijken. Die belt jou niet op. Je hoeft alleen maar je ogen open te doen. Als je die moeite neemt, maak je ruimte voor besef en compassie.

Mijn moeder zei vroeger: ‘Als de planten in de wachtkamer van de huisarts er niet goed bij staan, dan kun je beter een andere huisarts nemen.’ Met andere woorden: ga goed met je omgeving om. Als patiënt kun je van die kamerplanten een indruk krijgen van de compassie van je dokter. Het gaat om miljoenen kleine handelingen en waarnemingen.

De compassie die je kunt zien bij Obama doet meer dan welk senaatsbesluit ook. Ik ben acteur genoeg om te begrijpen dat hij niet acteert. De oplossing ligt bij zachte krachten, bij een renaissance van besef. We hebben het dan over miljoenen individuele transacties. Iedereen kan dat leren.

Hoe kunnen we dat leren?

Als die Russische kosmonaut de ruimte in gaat en afstand neemt, beseft hij dat alles kwetsbaar is en dat er heel weinig nodig is om het hier afgelopen te laten zijn. Hoe verder je weg gaat, hoe kleiner het wordt, hoe duidelijker de verbanden, hoe groter het besef.

Wij kunnen veel van hem leren.

Wanneer ben ik een kosmonaut?

Welke laag in mijn wereld is zo dun?

Waar doe ik een druppel in?

Epiloog: Visie op klimaatverandering en verlies aan biodiversiteit op basis van de interviews

Inleiding

De visie van 25 geïnterviewden op de crises rond klimaat en biodiversiteit wordt in dit hoofdstuk als input gebruikt voor een integrale visie op de problematiek en op de oplossingsrichtingen. Deze mondiale problemen worden vooral benaderd vanuit de Nederlandse situatie.

Problematiek

De huidige situatie rond klimaat en biodiversiteit is ernstig en urgent. De kans is erg groot dat het passeren van tipping points al onvermijdelijk is en dat de leefomgeving voor toekomstige generaties kwalitatief minder zal zijn dan in de huidige situatie.

De momenteel verwachte mondiale temperatuurstijging aan het eind van deze eeuw bedraagt drie tot vijf graden. Op het beperken van de mondiale temperatuurstijging tot maximaal twee graden, waarbij de kans 50% is dat het systeem uit balans raakt, is geen enkel zicht. Oorzaken voor het passeren van tipping points kunnen onder meer zijn: het ontdooien van de permafrost, het vrijkomen van gassen uit de oceaanbodem, het afsterven van het amazonewoud en aanzienlijke zeespiegelstijging door het afsmelten van ijskappen.

Voor een duurzame samenleving in 2050 is het noodzakelijk om grondstoffenverbruik en milieubelasting met 80-90% te verminderen. Dat is een fenomenale opgave waar bijna geen voorstelling van te maken is en waarvan het besef nog lang niet wijd verbreid is.

Een van de oorzaken van de milieuproblemen is dat mensen zich onvoldoende bewust zijn van hun onduurzame gedrag. Ze zijn zich onvoldoende bewust van de consequenties van hun gedrag voor henzelf, voor anderen en voor hun natuurlijke omgeving. En ten slotte zijn ze zich onvoldoende bewust van de ernst van de situatie. Zo er al een rationeel besef is, is men onvoldoende in staat om in zichzelf de verbinding van het hoofd naar het hart te maken, of op basis van compassie verbinding te leggen met de naasten – dichtbij of veraf – of met toekomstige generaties of met de omringende wereld. Het ontbreken van deze verbinding verhindert het in actie komen.

De mondiale milieubelasting is grofweg aan te geven als individuele milieubelasting maal het aantal mensen. Terwijl de mensheid nu al meer van de aarde vraagt dan zij op lange termijn kan dragen, zal de wereldbevolking nog aanzienlijk groeien naar negen miljard mensen in 2050. Daarmee is bevolkingsgroei een structureel aspect van de te zware en steeds zwaarder wordende belasting van de mens op de aarde. Pleidooien voor geboortebeperking stuiten echter steevast op grote weerstand, waarmee een structureel onderdeel van deze problematiek niet wordt aangepakt en wordt doorgeschoven naar de toekomst.

In het schema van Van Egmond (Van Egmond, 2010) is het voor duurzame ontwikkeling belangrijk dat er evenwicht is tussen materiële en geestelijke waarden en ook tussen collectieve en individuele waarden. Al deze waarden zijn relevant, en samen bepalen ze de menselijke waardigheid en de beschaving.

Het integrale wereldbeeld (Van Egmond, 2010).

De geschiedenis leert dat de mens in dit waardenpalet van het ene uiterste naar het andere wordt geslingerd.

Op het niveau van de samenleving gaat het steeds mis als een systeem zich ontwikkelt tot een labiele en karikaturale uitvergroting van een deel van het waardepatroon. Momenteel lijkt dat het doorgeslagen liberale klimaat te zijn, waarin veel gebeurt ten koste van toekomstige generaties en de natuur. De druk van geld en economie heeft nadelige effecten op het brede maatschappelijke landschap. De opgave voor de samenleving is om in balans te komen en het midden te zoeken.

Het liberalisme is vanuit het oorspronkelijke gedachtegoed doorgeschoten naar een extremiteit. De grondlegger John Locke ging uit van vrijheid, voor zover dat niet ten koste gaat van de vrijheid van een ander: mijn vrijheid eindigt waar ik de vrijheid van een ander aantast. Het huidige liberale gedachtegoed is sterk op de individuele vrijheid gericht en gaat vaak voorbij aan de daaruit voortvloeiende aantasting van andermans vrijheid. Een voorbeeld daarvan is het verhogen van de maximumsnelheid naar 130 km/uur en de gevolgen daarvan voor welzijn en gezondheid voor omwonenden en toekomstige generaties (verspilling van fossiele brandstoffen en onnodige extra uitstoot van broeikasgassen). Illustratief is daarnaast ook het binnen een paar generaties opmaken van fossiele brandstoffen die zich in honderden miljoenen jaren hebben gevormd. Toekomstige generaties hebben die verbruikte grondstoffen niet meer tot hun beschikking.

Algemeen geldt een bovenmatige gerichtheid op korte termijn, individualisme en materialisme.

De sterke focus vanuit de moderne samenleving op economische groei betekent in het algemeen meer produceren en meer grondstoffen verbruiken. Dat gaat vaak ten koste van klimaat en biodiversiteit.

Wat op het niveau van de samenleving geldt – onbalans als oorzaak van milieuproblemen – geldt ook op het individuele niveau: als er geen evenwicht in jezelf is, kun je niet verwachten dat die er wel in je omgeving is.

In de moderne samenleving uit de onbalans zich onder meer door de overheersing van het masculiene over het feminiene. Daarmee speelt ook het man-vrouwvraagstuk een rol. Masculiene en feminiene eigenschappen hoeven overigens niet zwart/wit gekoppeld te zijn aan mannen of vrouwen. Ook mannen kunnen feminiene eigenschappen hebben en ook vrouwen kunnen masculien gedrag vertonen. Voor duurzaamheid is het wel belangrijk dat er een balans is met voldoende ruimte voor feminiene kwaliteiten, zoals onder meer de zorgcapaciteit.

Bij veel leiders ontbreekt het aan moed en aan caring capacity, aan het vermogen om te zorgen. Dat is ook in de politiek zichtbaar. Velen laten zich leiden door het electoraal gewin en de korte termijn. Echt leiderschap stijgt daarbovenuit. Dat zou zich niet alleen richten op Nederlandse of EU-belangen, maar juist op mondiale belangen en de langere termijn.

Het huidige Nederlandse politiek-bestuurlijke systeem is onvoldoende in staat om zorg te dragen voor een voldoende kwaliteit van leven voor toekomstige generaties. Zij zullen zich geplaatst zien voor verslechterde omstandigheden voor wat betreft grondstoffen, milieu, biodiversiteit, ruimte, klimaat, water en geopolitieke spanningen. Terwijl in onze samenleving de nadruk steeds sterker komt te liggen op de korte termijn, zijn klimaat en biodiversiteit juist belangrijke vraagstukken van de lange termijn. Voorbeelden van de kortetermijnaccenten zijn de politieke cyclus van vier jaar, de trend tot kortere regeertermijnen dan vier jaar en de processen binnen de bank- en beurswereld waarbij het zaak is om te handelen binnen een steeds korter tijdsbestek. Verder kijken dan vier jaar lijkt binnen het huidige systeem een moeilijke opgave.

De politiek geeft steeds meer voorrang aan het ondernemerschap en het bedrijfsleven. Zelfs op het gebied van verduurzaming wordt de politiek ingehaald door het bedrijfsleven. Op een aantal gebieden, bijvoorbeeld voedsel, is zij meer volgend dan normstellend geworden.

Ook op het individuele niveau is de opgave om te ontwikkelen en in balans te komen – met onszelf, met de ander en met onze omgeving.

De verbinding tussen maatschappij en wetenschap is sterk verzwakt. Binnen de wetenschap is onvoldoende aandacht voor belangrijke langetermijnproblemen. Daarnaast lukt het de wetenschap onvoldoende om belangrijke onderzoeksresultaten en haar kennis bij de burger te krijgen. Dit vraagt nieuwe communicatiemethoden. Daarnaast is er ook een drang om steeds meer de diepte in te gaan, terwijl het voor duurzame ontwikkeling juist ook belangrijk is om te verbinden in de breedte, tussen wetenschap en maatschappij.

Waar de media een positieve rol zouden kunnen hebben in het overbrengen van de feitelijke boodschap op het gebied van klimaatverandering en biodiversiteitsverlies, laten zij de oren hangen naar de lezer die het probleem in het algemeen niet wil lezen.

Er lijkt bij de media onvoldoende ruimte meer te zijn voor journalistiek onderzoek. Daar is hoor en wederhoor voor in de plaats gekomen. Als er een wetenschappelijk feit rond klimaatverandering in het nieuws is, dan wordt daar vaak een mening van een klimaatscepticus tegenover gezet, zonder te controleren of dat enigszins steekhoudend is.

De media lijken het sowieso interessant te vinden als er een controverse is. Alles is gericht op wat ‘het publiek’ wil, er moet immers verkocht worden. Er is in het algemeen een hang naar hypes. Liever een niet-geverifieerde controverse dan geverifieerde wetenschappelijke feiten, zo lijkt het.

Ook sommige Kamerleden maken klakkeloos gebruik van teksten uit ‘denktanks’ die worden gesponsord vanuit de fossiele energiesector, ook als die niet op feiten zijn gebaseerd. Media citeren dit weer zonder commentaar, waardoor de burger een verwrongen beeld van de werkelijkheid krijgt.

Vooral overheid en ngo’s vermijden om in de communicatie naar de burger een negatieve boodschap te brengen. Gedeeltelijk is dit begrijpelijk omdat een dergelijke boodschap tot fatalisme en apathie kan leiden. Het gevolg is echter wel dat de werkelijke ernst en urgentie van de situatie rond klimaatverandering en biodiversiteitsverlies momenteel voor het grootste deel van de samenleving niet duidelijk zijn. Dit wordt versterkt door de voortdurende input van twijfel, leugens en desinformatie vanuit de hoek van de klimaatsceptici.

Er zijn amper klimaatsceptici geweest die iets zinnigs aan de kennis en de ontwikkeling van de klimaatwetenschap hebben bijgedragen. Steeds weer wordt bevestigd dat wat sceptici beweren, juist in het publieke debat, geen hout snijdt. Desalniettemin is hun invloed op het publieke debat bijzonder groot. Ze worden vooral in de VS aangedreven door de belangen van de fossiele olie-industrie. Via instanties als het Heartland Institute, veel websites en internetfora, worden hun meningen telkens weer herhaald. De anti-klimaatlobby is handig in framing en daarmee in het bewerken van de publieke opinie. Dat heeft ertoe geleid dat veel mensen denken dat onder wetenschappers nog veel discussie bestaat over oorzaak, aard en omvang van de klimaatproblematiek. In werkelijkheid bestaat er juist onder wetenschappers hierover veel consensus.

Uiteraard is er vanuit de milieubeweging veel aandacht gegeven aan de klimaatproblematiek. Echter, de milieubeweging heeft de ernst van klimaatverandering structureel onvoldoende over het voetlicht gebracht. Bij de eerste signalen van klimaatverandering heeft de milieubeweging geaarzeld over de juiste strategie. Het kon immers zijn, dat klimaatverandering in het voordeel zou kunnen uitpakken van kernenergie, waar de milieubeweging tegen is.

Ook voor het thema biodiversiteit wordt de ernst onvoldoende naar voren gebracht. Daarbij speelt een rol dat men nog niet bereid is om een negatieve boodschap te brengen over de sombere toekomstscenario’s. Een voorbeeld is de slogan ‘Is het niet goed voor het milieu, dan is het wel goed voor uw portemonnee’. Alsof het een keuze was. De milieubeweging heeft daarmee de urgentie gemist.

Het beperkte geluid vanuit de milieubeweging is mede veroorzaakt door het verlagen van financiële ondersteuning vanuit de overheid.

Er is tot dusver te weinig aandacht geschonken aan het aspect van ongelijkheid dat gepaard gaat met de veranderingen rond klimaat en biodiversiteit en dat zowel speelt op individueel als op mondiaal niveau.

Mondiaal gaan er grote verschillen ontstaan in de optredende schade ten gevolge van klimaatverandering en biodiversiteitsverlies. De Malediven zullen bijvoorbeeld ten gevolge van zeespiegelstijging gaan verdwijnen. Snel kleiner wordende gletsjers zullen de watervoorziening in grote delen van de wereld sterk verslechteren. Grote delen van bevolkingen zullen op drift raken, op zoek naar water, grondstoffen, landbouwgrond en betere leefomstandigheden. De armsten zullen de pijn het meest voelen, en vrouwen weer meer dan mannen.

Rijke landen als Nederland zullen zich door technische maatregelen nog een tijd aan de veranderende omstandigheden kunnen aanpassen. Het is echter ook voor Nederland de vraag hoeveel ruimte er in de economisch/financiële situatie in de toekomst zal zijn voor deze aanpassingen.

Daarnaast zullen er gebieden op aarde zijn, waar veranderingen rond klimaat en biodiversiteit relatief weinig invloed hebben. Zo zullen plaatselijk hogere landbouwopbrengsten worden verkregen ten gevolge van hogere temperaturen. Menselijke woongebieden zullen in de richting van de polen opschuiven: gebieden als Noord-Canada en Noord-Rusland worden aantrekkelijker.

Daar staat tegenover dat bijvoorbeeld Noord-Afrika en het Middellandse Zeegebied sterk achteruit zullen gaan als landbouwgebied, waardoor mensen van daaruit ook naar noordelijker Europese gebieden zullen trekken.

Er zijn veel parallellen te trekken met eerdere menselijke beschavingen die eindigden doordat ze uit balans raakten met hun leefomgeving. Hoewel er verschillende theorieën over zijn ontwikkeld, kan Paaseiland hiervan een illustratief voorbeeld zijn. Deze en veel andere voorbeelden zijn uitvoerig beschreven in boeken als Ondergang (Diamond, 2005) en Een groene geschiedenis van de wereld (Ponting, 2002).

In Ondergang noemt Diamond vier mogelijke redenen waarom samenlevingen niet ingrijpen als ze op ramkoers liggen. In het onderstaande wordt beschreven welke redenen ook in de huidige situatie aan de orde zijn rond de problematiek van klimaatverandering en biodiversiteitsverlies.

1 Men ziet het probleem niet aankomen. De samenleving is niet eerder met deze problemen geconfronteerd en het effect van broeikasgassen op temperatuurstijging was een nieuw fenomeen.

2 Men ziet het probleem niet, terwijl het zich al voordoet. Dit kan aan de orde zijn als een probleem onzichtbaar is, of als er sprake is van een geleidelijke tendens, die door schommelingen wordt verhuld. Dit is bij uitstek aan de orde bij klimaatverandering. Desalniettemin zijn er duidelijke signalen. Terwijl de poolkappen en gletsjers massaal krimpen en terwijl de biodiversiteit op aarde afneemt, zijn veel mensen nog steeds niet doordrongen van de ernst van de situatie. Verschillende politieke partijen bedrijven nog altijd struisvogelpolitiek en zijn niet bereid om de wetenschappelijke feiten onder ogen te zien.

3 Men ziet het probleem wel, maar probeert niet eens om het op te lossen. Hiervoor kunnen verschillende redenen zijn:

a Belangen (kleine groep met grote winst, grote groep verliezers). Verliezers zijn weinig gemotiveerd terug te vechten, omdat elke verliezer maar een beetje verliest en slechts een kleine, onzekere winst op termijn zou kunnen behalen. Verliezers kunnen ook nog niet in beeld zijn, denk daarbij aan toekomstige generaties. Voor de belanghebbenden gaat het om egoïstisch gedrag: ‘goed voor mij, slecht voor jou en voor alle anderen’. Dit geldt momenteel bij de fossiele-brandstofindustrie. Daarnaast geldt het ook voor eenieder die profiteert van de huidige luxe samenleving zonder zich rekenschap te geven van de consequenties voor anderen, ook niet voor hun kinderen.

b ‘Tragedy of the commons’ (de tragedie van gemeenschappelijk bezit) die nauw verbonden is met het ‘prisoner’s dilemma’ (het gevangenendilemma). Zolang het verbruik van een gelimiteerde bron niet is gereguleerd, zijn mensen geneigd die bron te blijven verbruiken, ook als dat voor de gemeenschap slecht is: ‘Als ik het niet doe, doet een ander het wel.’ Deze redenering heeft geleid tot uitputting van gemeenschappelijke hulpbronnen – denk aan overbevissing – of het uitputten van fossiele brandstoffen. In onze samenleving dringen zich talloze andere voorbeelden op.

c Psychologische ontkenning. Als mensen iets waarnemen wat een pijnlijke emotie veroorzaakt, kunnen ze onbewust die waarneming onderdrukken of ontkennen, om de pijn te vermijden, zelfs als de gevolgen van de ontkenning van de waarneming uiteindelijk rampzalig kunnen zijn.

4 Men kan geen succesvolle oplossingen vinden. Dit kan zich voordoen indien de huidige oplossingsmogelijkheden ontoereikend of te duur zijn, of als de inspanningen te gering zijn of te laat komen. Ook als we met betrekking tot klimaatverandering deze fase nog niet zouden zijn ingegaan, dan zal dat moment zich snel aandienen.

De route die leidt naar een voldoende beperking van klimaatverandering en biodiversiteitsverlies is totaal niet in zicht. Dat zou bijvoorbeeld een route kunnen zijn met een beperking van de mondiale temperatuurverhoging tot maximaal 2ºC. We hebben geen flauw idee hoe we daar als samenleving zouden moeten komen. Een van de redenen hiervoor is dat ons huidige, verouderde bestuurlijke systeem steeds meer de nadruk legt op de korte termijn, terwijl duurzame ontwikkeling juist vraagt om een visie en een handelen gericht op de lange termijn. In ons democratisch systeem is er minimaal elke vier jaar een nieuwe regering. In de huidige trend is de regering in Nederland steeds minder in staat om die vier jaar aan te blijven. Dit betekent dat er elke paar jaar een nieuwe regering is, die zich wil afzetten tegen het beleid van de vorige regering. Daardoor schiet het (langetermijn)beleid steeds weer een andere kant op, hetgeen het voor bedrijven moeilijk maakt om langetermijninvesteringen te doen, bijvoorbeeld met het oog op duurzame ontwikkeling.

Politici zijn erop gericht om tijdens hun ambtsperiode van maximaal vier jaar effectief en slagvaardig te zijn. Hun belang en aandacht ligt daarom primair op de korte termijn van enkele jaren.

Het werkelijk stoppen van de negatieve ontwikkelingen rond klimaat en biodiversiteit is daarmee in het geheel niet in zicht.

Er is een navrant verschil in verwachtingspatroon tussen verschillende partijen. Burgers, consumenten, het bedrijfsleven en ngo’s verwachten dat de overheid het voortouw neemt en met wet- en regelgeving zorgt voor een weg naar of binnen duurzame ontwikkeling. Taken die bij uitstek bij de overheid dienen te liggen, zijn het borgen van de kwaliteit van de leefomgeving, het opkomen voor de belangen van toekomstige generaties, het borgen van de langdurige beschikbaarheid van grondstoffen en het neerzetten van een level playing field, een spel met uniforme regels voor het bedrijfsleven. Dat is juist aan de orde bij langetermijnkwesties als klimaatverandering en biodiversiteitsverlies.

In de afgelopen periode is het politiek-bestuurlijke systeem echter zodanig veranderd dat de overheid op veel gebieden is teruggetreden. De overheid verwacht het duurzame initiatief juist vanuit het bedrijfsleven, maatschappelijke organisaties, burgers en consumenten.

De burger verwacht dat de overheid zorg draagt voor gemeenschappelijke waardes en de leefomgeving van toekomstige generaties. De overheid ziet dit echter nog maar in zeer beperkte mate als haar taak. Binnen de actuele maatschappelijke verhoudingen ziet de overheid haar eigen rol meer als het faciliteren van het bedrijfsleven om op een meer duurzame wijze te produceren. Hoewel het bedrijfsleven flinke stappen zet, is er binnen het kader van de vrije markt helaas onvoldoende ruimte om met de vereiste voortvarendheid aan verduurzaming te werken. De ngo’s ten slotte ontbreekt het aan voldoende invloed en macht, zo men het probleem al voldoende onder ogen ziet.

Daarmee is er momenteel binnen het maatschappelijke speelveld geen enkele partij die zich geroepen voelt en in staat is om de leidende rol op zich te nemen naar een route wég van de crises in de richting van een duurzame samenleving. Gezien de ernst van de situatie rond klimaatverandering en biodiversiteitsverlies is dat een sombere conclusie.

Nu investeren in klimaat en biodiversiteit is economisch veel gunstiger dan problemen groter laten worden. Vooralsnog kiezen we er echter voor, om toekomstige generaties onze problemen te laten oplossen. Daarmee laten we hun veel meer betalen voor onze problemen dan het ons zelf zou kosten als we nu met een oplossing aan de slag gingen. Het is pervers.

Het zal slecht gaan met toekomstige generaties als we de handen nu niet ineenslaan en duurzaam gaan leven. Daar is haast bij geboden, grote haast. Het zou dwaasheid zijn om niet tot actie over te gaan. Toekomstige generaties zouden ons dat nooit vergeven.

Oplossingsrichtingen

Waarneming, bewustwording en educatie zijn belangrijke hulpmiddelen bij het werken aan duurzaamheid. Hoe beter we waarnemen, hoe meer bewustzijn en inzicht we krijgen over de samenhang en over de consequenties van ons handelen. Des te meer zullen we ook geneigd zijn daar ook rekening mee te houden. De meest basale manier om aan duurzame ontwikkeling te werken is onszelf te ontwikkelen en te werken aan bewustwording. Dat is het evenwicht in jezelf zoeken, je eigen verantwoordelijkheid nemen en werken aan het evenwicht in jezelf.

Compassie geeft betrokkenheid bij de ander en bij alles wat ons omgeeft.

Spiritualiteit kan bijdragen aan meer duurzaamheid. Het kan helpen om ons ervan bewust te zijn dat we een onderdeel van de natuur en van het leven zijn.

De natuur kan ons als inspiratiebron helpen om te beseffen dat we, samen met al het leven op aarde, één familie vormen. De natuur kan ook worden gezien als voorbeeld voor een duurzame, circulaire economie. Dat is iets heel anders dan de huidige lineaire economie.

Het werken aan een duurzamere wereld is een kans om, door de crisis, tot een betere kwaliteit van leven te komen. Het aanlokkelijke perspectief is dat van welzijn, van harmonie met onze leefomgeving en van ontstressen. Dat kan met minder arbeidsuren en met minder consumptie. Het is een paradigmaverschuiving naar meer kwaliteit van leven, een transitie van ‘hebben’ naar ‘zijn’.

Er is veel mogelijk vanuit persoonlijk leiderschap: je neemt de volle verantwoordelijkheid voor jezelf en voor de invloed van je gedrag op je omgeving.

Ieder van ons kan elke dag zelf het verschil maken. Het is zo gemakkelijk om het probleem bij de ander neer te leggen, bij ‘de overheid’, bij ‘het bedrijfsleven’, bij ‘de buurman’ of bij ‘de maatschappij’. Maar onafhankelijk van wat die ander doet, kunnen we door verantwoordelijkheid te nemen en persoonlijk leiderschap te tonen, bij elke keuze laten zien waar we voor staan en hoe we geven om onze leefwereld, om die van onze kinderen en die van mensen elders op aarde.

Ook het verspreiden van het eigen gedachtegoed helpt daarbij: Practice what you preach én preach what you practice.

Er is een sterke overheid nodig voor wet- en regelgeving, en voor het borgen van de kwaliteit van de leefomgeving en de langdurige beschikbaarheid van grondstoffen. Een overheid die er werk van maakt om zo snel mogelijk te stoppen met het verbruik van fossiele grondstoffen. Een koolstofbelasting, zoals door Hansen gesuggereerd, kan daarbij een snelle en doeltreffende manier zijn om fossiele brandstoffen uit te faseren, broeikasgasemissies te beperken en daarmee het klimaatprobleem te beteugelen. Daarvoor is het wel noodzakelijk dat er leiderschap wordt getoond en dat een aantal landen hiervoor de handen ineen slaat.

Voor duurzame ontwikkeling is het noodzakelijk om het huidige bestuurlijk bestel te veranderen in de richting van minder dualisme en meer gezamenlijke verantwoordelijkheid. Een oplossing hiervoor zou een kamerbrede coalitie kunnen zijn, zoals die ook in Zwitserland gangbaar is. Daarbij is het kabinet, bestaande uit een groter aantal politieke partijen, steeds een afspiegeling van alle partijen in de Kamer. Daardoor verschillen achtereenvolgende kabinetten veel minder van samenstelling en kan er ook veel beter langetermijnbeleid gemaakt worden. Er is immers geen drang om zich af te zetten tegen voorgaande kabinetten en het verschil in beleid zal daardoor beperkt zijn.

Een – beperkt – alternatief voor een ander bestuurlijk systeem zou het energieakkoord kunnen zijn waar de Sociaal Economische Raad aan werkt. Het doel daarvan is om tot een energieakkoord te komen voor een 100% duurzame energievoorziening in 2050.

Daarbij is het tevens belangrijk om als samenleving een doel te stellen. Dat is niet jezelf aantreffen op het pad van economische groei en jezelf daaraan vastklampen zonder te weten waarom. Nee, dat is: vaststellen wat we gezamenlijk werkelijk van belang vinden. Waar willen we heen? Dan moeten we dááraan gaan werken.

Het is noodzakelijk dat de wetenschap meer aandacht besteedt aan verbinding met de samenleving en aan communicatie van onderzoeksresultaten. Zo is er grote behoefte aan duiding van klimaatverschijnselen. Voor het publieke besef van klimaatverandering en ter verduidelijking ervan zou het erg helpen als instituten als het KNMI zich zouden inspannen om klimaatverschijnselen te duiden: welke weersextremen of weertrends zijn gerelateerd aan klimaatverschijnselen en welke vallen binnen het ‘normale’ klimaatpatroon? Dat zou het inzicht van de burger rond klimaatverandering sterk vergroten en daarmee ook de bereidheid om zich er inspanningen voor te getroosten.

Maar ook universiteiten en de KNAW kunnen een belangrijke rol spelen bij het beter verbinden van wetenschap en samenleving. Biodiversiteit is meer dan aandacht vragen voor de korenwolf. Positief zijn bijvoorbeeld de optredens van Robbert Dijkgraaf door zijn genuanceerd populariseren van moeilijke thema’s en het uitleggen hoe zuiver wetenschappelijk denken verloopt.

Bovendien zou het positief zijn als juist wetenschappers die bekend zijn met de ernst van de situatie, dit ook in hun gedrag zouden laten merken (bijvoorbeeld hoe dan ook zonnepanelen op dat dak).

Een transitie naar een circulaire economie biedt het raamwerk voor een economisch systeem waarin de kringloop van producten en grondstoffen wordt gemaximaliseerd en waardevernietiging wordt geminimaliseerd. Dat is fundamenteel anders dan het huidige lineaire systeem van take, make and waste, waarin grondstoffen worden omgezet in producten die na verbruik worden vernietigd.

Verkleining van schaalgrootte kan op veel gebieden anonimiteit en onverantwoordelijkheid uit de samenleving halen. Daardoor kan er weer wederzijdse betrokkenheid tussen producenten en consumenten ontstaan. Dit leidt tot verkorting van ketens, meer gezamenlijke verantwoordelijkheid en vermindering van afwenteling, bijvoorbeeld ten aanzien van klimaat en biodiversiteit. Als je elkaar in de ogen kijkt, ga je immers op een andere manier met elkaar om. Verkleining van de schaalgrootte sluit ook aan bij de conclusies van de Wetenschappelijke Raad voor Integrale Duurzame Landbouw en Voeding (RIDLV) en bij de slogan Think global, act local die bijvoorbeeld Milieudefensie hanteert.

Het zal niet mogelijk zijn om onze gehele voedselproductie op korte afstand van de consument te laten plaatsvinden, maar een aanzienlijke verschuiving naar kortere afstanden en kleinere regio’s is zeker mogelijk. Dat proces is al gaande en heeft een positieve invloed.

Het menselijke brein is al tot zo veel in staat gebleken en technologische ontwikkelingen hebben de mensheid veel opgeleverd. Daar staat tegenover dat veel technologische oplossingen weer hebben geleid tot grotere en moeilijker oplosbare problemen, zoals juist ook klimaatverandering en biodiversiteitsverlies. Het beeld van de tovenaarsleerling die steeds technische oplossingen vindt voor problemen, maar daarmee tegelijkertijd weer grotere problemen veroorzaakt, dringt zich gemakkelijk op.

Het is de vraag of de mens pas werkelijk in actie zal komen als hij wordt geconfronteerd met rampen vanuit klimaat en biodiversiteit. Het is te hopen dat het zo ver niet komt. Immers, gezien de traagheid van het klimaatsysteem, is er een goede kans dat het dan te laat is.

Is er ondanks alles reden voor hoop?

Het klimaat is een complex systeem dat langzaam reageert op veranderingen. Het is goed om onder ogen te zien dat, ook al zouden we vanaf nú wereldwijd geen fossiele brandstoffen meer gebruiken, de klimaatverandering waarschijnlijk over tipping points heen gaat.

Ten aanzien van biodiversiteitsverlies geldt iets soortgelijks: het inzetten van veranderingen brengt pas op de lange termijn positieve ontwikkelingen teweeg.

Duurzaam leven is mogelijk, als we als mens onze grenzen binnen het ecosysteem aarde leren kennen en respecteren: genoeg is genoeg. De rijkdommen van de aarde zijn hernieuwbaar. Het enige wat moet worden toegevoegd is energie, en die wordt meer dan voldoende geleverd door de zon.

Elke crisis leidt tot een prikkel en dit is er een voor maatschappelijke, technologische en spirituele vernieuwing. Milieuproblemen sporen mensen aan tot creativiteit en de mens is een zeer creatief en intelligent wezen, dat vaak met briljante oplossingen is gekomen. Het klimaatprobleem geeft ons een impuls om naar duurzame bronnen te zoeken, die overal op aarde beschikbaar zijn. Positief is dat we door onze acties tegen het versterkte broeikaseffect ook het probleem van de eindige fossiele brandstoffen kunnen oplossen. We zullen nog veel gaan leren om daadwerkelijk ‘natuur-inclusief’ te denken en handelen, om zelf een wijs ecologisch deel van de keten te worden zonder uitputting of afvalproductie.

Het is nu bij uitstek de uitdaging om integrale oplossingen te vinden die meerdere doelen dienen. Werken aan klimaatverandering en biodiversiteitsverlies gaat een integraal onderdeel vormen van het bouwen aan een nieuwe samenleving.

Daarmee kunnen we de grootste slag maken die de mensheid ooit heeft gemaakt. De transitie is al aan de gang. Er zijn duizenden mensen verenigd in energiecoöperaties, die zelf duurzame energie willen opwekken. Er zijn steeds meer voedselcoöperaties en boeren die gezamenlijk produceren in regionale kringlopen voor mensen in de buurt. Er zijn vele Transition Towns. Binnen bedrijven werken hele groepen mensen aan verduurzaming. Die zijn ervan overtuigd dat ze aan iets goeds werken. Bedrijven kunnen gaan inspireren en een deel van de oplossing worden. Verduurzaming van het bedrijfsleven gaat leiden tot samenwerking met regeringen en ngo’s.

We kunnen ons optrekken aan voorbeelden van mensen en groepen in de samenleving die een duurzame levenswijze voorleven. Mensen, die op een sobere manier gelukkig zijn.

Ieder van ons kan elke dag weer veel weloverwogen, ethische keuzes maken tussen producten die we wel en producten die we niet kopen: leven vanuit het genoeg en tegelijk de overvloed voelen, die niet voort hoeft te komen uit een groeiparadigma.

Of er reden is voor hoop, is aan ons.

Er is reden voor hoop, als we bereid zijn om objectief waar te nemen wat er aan de hand is.

Als we ons bewust worden van de gevolgen van ons gedrag.

Als we als samenleving vaststellen wat we werkelijk belangrijk vinden.

Als we, om dat te bereiken, persoonlijk leiderschap tonen en consequent handelen.

Er is nog veel te doen.

Er is geen tijd te verliezen.

Woord van dank

In 2008 zat ik bij het symposium BodemBreed naast wijlen Peter Doelman bij een presentatie van Pier Vellinga over klimaatverandering. Peter haalde Freek de Jonge aan en sprak over ‘in volle vaart richting ravijn’. Misschien legde hij daarmee wel de basis voor dit boek.

In de afgelopen twee jaren heb ik aan dit boek en deze serie interviews mogen werken. Het is in de eerste plaats samenwerken geworden. Samenwerken, met al die personen die bereid waren om geïnterviewd te worden over de crises van klimaatverandering en biodiversiteit. Op de eerste plaats wil ik hen bedanken voor hun tijd en betrokkenheid. Ik voel me bijzonder bevoorrecht met al deze mensen uitgebreid te hebben kunnen discussiëren, juist over dit thema; ik zat bij de interviews steeds op het puntje van mijn stoel.

Ik zie mezelf vooral als de interviewer die het gedachtegoed dat bij al deze mensen aanwezig is, mocht vastleggen en nu via dit boek mag verspreiden. Het zijn in de eerste plaats hún verhalen die hier samenkomen.

Jan Juffermans toonde zich van het begin af aan bij dit project betrokken. Met hem had ik ook tussentijds inspirerend contact. Hij moedigde me aan om hoog in te zetten bij de selectie van te interviewen personen. Het heeft absoluut bijgedragen tot een waardevolle groep experts.

Toon Schmeink en Femke de Wolff van uitgeverij Christofoor hadden snel vertrouwen in het project. Toon hielp me bij de eerste stappen voor de interviews en gaf waardevol commentaar bij de eindredactie. Femke begeleidde het gehele traject en was altijd weer bijzonder positief, enthousiast en stimulerend.

De helaas kort voor de publicatie van dit boek overleden Han van Gessel bekeek mijn eerste interviewteksten en was bereid om stevige, maar altijd opbouwende kritiek te leveren. Tussen metershoge stapels kranten en boeken hadden we boeiende gesprekken over wat ik wou, en wat er volgens Han kon met dit boek. Han heeft enorm geholpen om me te doen realiseren dat het schrijven van interviews een vak apart is.

Jan Willem Erisman moedigde me aan om voor mijn project, dat ik privé begon, financiering te zoeken en om het deels ook een project vanuit het Louis Bolk Instituut te doen zijn, wat ook lukte.

Gert Eshuis speelde een grote rol om die financiering en draagvlak te krijgen vanuit de ministeries van Infrastructuur en Milieu en Economische Zaken. Dat zorgde voor een goede projectbasis en voor de inbedding bij de landelijke overheid. Cathrien de Pater (EZ) en Nelson Verheul (I&M) begeleidden met deskundigheid vanuit de ministeries het project en zorgden voor verbinding met de ambtelijke molens.

Eva Berends verzorgde de transcriptie van het grootste deel van de interviews.

Nanne Hoekstra was altijd aanspreekbaar op het thema klimaat en was regelmatig een praatpaal als er weer eens uitgehuild moest worden over foute sceptici, rammelende rapporten of verkeerde keuzes door de redacties van de media.

Lidwien Daniëls verzorgde meermalen feedback vanuit haar professionaliteit als externe communicatie adviseur. Ook Eugene Thijssen, Edith Lammerts van Bueren, John Huige en Beatrijs van de Lisdonk leverden zeer nuttige feedback.

Jaap Verheij verzorgde met grote betrouwbaarheid, deskundigheid en betrokkenheid de redactie van dit boek. Jaap moet regelmatig hebben gezucht bij rammelende zinnen en ontwijkende antwoorden in de interviews. Zijn houding was altijd constructief en onze Skypegesprekken, met verbinding tot op Bali, waren steeds weer verdiepend en verrijkend.

Inge van der Ploeg had waardevolle inbreng bij het nadenken over de verspreidingsmogelijkheden van het boek.

Peter Kuikman was zo enthousiast toen hij hoorde van het boek-in-wording, dat hij spontaan voorstelde om een brainstormsessie te beleggen met experts om voor elke burger concreet handelingsperspectief te benoemen. Samen met Jan Willem Erisman, Jan Juffermans, Rob Maas, Heleen de Coninck en Lidwien Daniëls kwam de ‘Groep Oudaen’ tot een waardevolle set mogelijkheden voor burger én overheid.

Biologische boeren als Piet van IJzendoorn, Gaveshi Reus, Joost van Strien en wijlen Gerard Kok waren niet direct bij dit project betrokken. Toch hebben ze me sterk geïnspireerd. Met hun zuivere wijze van bedrijfsvoering en hun principiële, rotsvaste basis toonden ze me vanuit hun eigen werkveld hoe je een keuze voor een betere leefwereld concreet in daden kunt omzetten. Ook gangbare boeren als Adrie Vermeulen hielpen daarbij.

Verschillende mensen ben ik dankbaar vanwege hun specifieke inbreng, zoals Kees Both (relatie tussen klimaat, natuur en educatie), Hansjelle Dijkstra (interviewtechnieken) en Quintijn Hoogenboom (theorie van John Locke). Verder ben ik om uiteenlopende redenen dank verschuldigd aan Merijn Bos, Guy Dilweg, het Platform Duurzame en Solidaire Economie, het Franciscaans Milieuproject Stoutenburg, die prachtige, kwetsbare aardbol met zijn waanzinnig boeiende natuur en vele anderen.

Er is ongelooflijk veel vrije tijd in dit project gaan zitten. Tijd, die ik niet in mijn gezinsleven heb kunnen stoppen. Daarom wil ik tot slot vooral Els, Merlijn en Camil erg bedanken. Zij hebben me hiervoor steeds de ruimte gegeven. Door hen werd het mij ook weer eens duidelijk, dat een klassieke achtergrond en een logische geest erg kunnen bijdragen aan de vorming van correcte zinnen en een goede verhaalopbouw. Zonder hen was dit boek nooit geschreven.

Bijlage: Praktische handreikingen voor burgers en overheid

Inleiding

Als íets duidelijk is geworden uit de interviews, is het wel dat iedereen elke dag weer keuzes kan maken en rekening kan houden met klimaat en biodiversiteit. In deze bijlage worden in deel A concrete mogelijkheden genoemd voor burgers en consumenten. Daarnaast worden er in deel B logische, no regret-maatregelen genoemd die de overheid kan nemen.

Bij de opsommingen is niet naar volledigheid gestreefd. Het is vooral een handreiking om ideeën op te doen en voor verdere verdieping, om een bron te hebben van waaruit persoonlijke keuzes kunnen worden gemaakt.

Tot slot is ook een aantal relevante informatieve websites opgenomen.

De lijst is tot stand gekomen op basis van een brainstorm-sessie van de ‘Groep Oudaen’.5

5 Een idee van Peter Kuikman (Alterra) naar aanleiding van het werk aan Over de crisis niets dan goeds met verder Heleen de Coninck (RU-Nijmegen), Jan Juffermans, Rob Maas (PBL), Baud Schoenmaeckers (Synergos) en Lidwien Daniëls, Jan Willem Erisman en de auteur (allen Louis Bolk Instituut).

A Burgers: Hoe iedereen zelf het verschil kan maken voor klimaat en biodiversiteit

Zelfontwikkeling

 vergroot je kennis en je bewustzijn en ontwikkel jezelf. Verdiep je in de consequenties van je handelen

 houd je veranderingen bij, bijvoorbeeld:

 autokilometers

 impact (emissie): verminder ieder jaar je eigen impact

 maak een plan; verklein je voetafdruk ieder jaar.

Voeding

 eet vooral vers en gezond en niet meer dan nodig is

 koop geen overbodige producten (bijvoorbeeld mineraalwater in flesjes)

 geef voorrang aan producten met weinig voedselkilometers uit de eigen regio

 eet klimaatvriendelijk en vervang producten met een hoge klimaatimpact (bijvoorbeeld vlees en zuivel) door producten met een kleinere klimaatimpact (bijvoorbeeld plantaardig; zie www.devoedingswijzer.nl).

Energie

 douche korter

 gebruik minder gas (fossiele energie) voor warm water

 gebruik de wasdroger zo weinig mogelijk; wellicht alleen in de winter.

Vervoer

 vermijd autogebruik, zeker voor korte ritten zoals naar de supermarkt

 verminder het totaal aantal autokilometers; kies alternatieven als fiets, bus en trein

 doe aan Auto Delen. Autobezit hoeft niet meer, doe aan carpoolen en rij hetzelfde traject met meer mensen in een auto

 gebruik een zuinige en lichte auto

 leer het Nieuwe Rijden met de auto en bespaar brandstof

 vermijd vliegen zoveel mogelijk, want vliegen heeft een extra groot klimaateffect: de uitstoot van 1 kg CO2 op grote hoogte geeft een 2,5 keer grotere klimaatschade dan 1 kg CO2 op de grond, van een auto bijvoorbeeld

 reduceer verre vakanties en vliegreizen. Overweeg een vakantie dichtbij en bespaar brandstof.

Consumptie algemeen

 koop duurzaam geproduceerde kwaliteitskleding die lang meegaat en wees er zuinig op

 kies voor minder bezitten, meer lenen en huren. Hoe minder spullen je koopt, hoe mooier je voetafdruk

 laat kapotte spullen repareren en doe er zo lang mogelijk mee. Alleen energieslurpende apparatuur kun je beter vervangen door een A-label-product

 maak er een sport van je afval te verminderen (bijvoorbeeld 30% van ons gekochte eten verdwijnt in de afvalbak; dit betekent verlies aan bijvoorbeeld de productie-energie, vervoer en water dat ervoor nodig was)

 verminder je gebruik van fossiele energie (gas en elektra) met energiebesparing

 vervang je gebruik van fossiele energie/elektriciteit door groene/hernieuwbare energie (zon, wind, groen gas)

 als je kiest voor geheel groene energie van eigen panelen, vervang dan ‘koken op gas’ door ‘koken op elektriciteit’. Leg zonnepanelen op je huis, gebruik met mate en lever stroom terug aan het net voor anderen. Vermijd zo het gebruik van fossiele energie.

Vergroenen

 stem voor een partij die kiest voor duurzaam, voor goed klimaatbeleid en behoud van biodiversiteit

 doe eventuele aandelen van fossiele energiebedrijven van de hand. De Carbon bubble gaat uiteen spatten, want de voorraden kunnen lang niet allemaal meer gebruikt worden

 beleg groen

 propageer een duurzame levensstijl – met een kleine mondiale voetafdruk – en practice what you preach

 steun groene ngo’s.

Diversen

 kies om minder te gaan werken, dan doe je aan werkdeling. Omdat er minder geproduceerd hoeft te worden, hoeft er ook minder gewerkt te worden

 kies bewust voor geen of minder kinderen. In de huidige situatie op aarde is een kind per ouderpaar nog net verantwoord. Meer helaas niet meer.

B Overheid: Logische no regret-maatregelen

Educatie

 organiseer duurzaamheidseducatie rond:

 klimaat

 biodiversiteit

 afval

 voedsel

 bouwen en wonen

 mondiale voetafdruk

 duurzaamheid in het algemeen

 verspilling

 besef van voordelen van duurzaam en groen

 gezondere levensstijl

 leer kinderen in de samenleving keuzes te maken en gebruik te maken van tools (bijvoorbeeld door middel van internet)

 versterk het milieu- en energiebewustzijn. Zorg voor meer inzicht in het eigen handelen

 geef burgers inzicht in hun eigen grote emissiebronnen (en maatregelen die leiden tot impact op verlies van biodiversiteit) en welke keuzes ze daarin kunnen maken. Eén keuze voor een autovakantie in Italië of Spanje is qua kilometers evenveel als 200 dagen in het jaar de keuze om de auto naar het werk te nemen bij een afstand van 10 km enkele reis = 20 km per dag = 4.000 km

 laat voedsel etiketteren met de CO2-emissie per product

 overweeg alternatieven als een Voetafdruk-label (die concreter zijn en meer aansluiten bij de beleving van consumenten) en geef bijvoorbeeld aan hoe de vergelijking is met CO2 van een vergelijkbaar product (bijvoorbeeld voor 100 gram vleesvervanger geef je aan hoeveel gram rund, kip, varken of ei je voor dezelfde CO2 kunt kopen) of doe dat op de site van www.devoedingswijzer.nl

 leer consumenten alternatieven te zoeken en deze te waarderen

 neem educatie en voorlichting over de impact van ons handelen op het klimaat en verlies van biodiversiteit verplicht op in curricula van alle scholen

 reik tools en rekenmodules aan en laat zien dat die worden gebruikt

 toon leiderschap en verantwoordelijkheid ten aanzien van jongeren en volgende generaties

 stimuleer het tot stand komen tot een heldere visie op Nederland: wat vinden wij écht belangrijk? Wat voor soort land willen wij, rekening houdend met de mondiale situatie en de mogelijkheden binnen het begrensde systeem aarde?

Voeding

 promoot het gebruik van reële, gezonde porties voedsel

 neem maatregelen om het vlees- en zuivelgebruik te verminderen; dit heeft naast voordelen voor klimaat en biodiversiteit ook positieve effecten voor de volksgezondheid

 voorzie supermarkten van ruime fietsparkeerplaatsen dicht bij de ingang in plaats van dure parkeerplaatsen voor auto’s op schaarse grond

 stel zee-‘parken’ in voor kweekvis en handhaaf strikte visquota. Verbied het gebruik van vis als voer voor visteelt.

Energie

 faseer fossiele energie uit

 beëindig alle subsidies op fossiele energie

 hef belasting op fossiele energie

 verlaag of schaf belasting af op productie van hernieuwbare energie

 sta geen landgebruik toe voor energieteelten

 reduceer jaarlijks de veevoerteelt, met name van mais, soja en tapioca

 gebruik reststromen uit landbouw, natuur, bos en stad om (groene) energie op verantwoorde manier op te wekken en vermijd specifieke teelten van gewassen en biomassa voor energie

 zet in op 100% duurzame energie op zo kort mogelijke termijn met bijpassende infrastructuur; gebruik daarbij alle creativiteit en kennis.

Bouw

 ontwikkel een visie op groei en krimp. Voer een bewuste bevolkingspolitiek, gericht op stabilisering en krimp van de bevolking. Maak van de krimp een kans op kwaliteitsverbetering

 stimuleer het kleiner wonen. Gebruik vooral leegstaande gebouwen om er duurzame appartementen in te maken

 renoveer bestaande gebouwen duurzaam en verminder de energiebehoefte radicaal; slopen is namelijk een enorme energieverspilling

 stimuleer bij renovatie hergebruik van materialen

 bouw modulair en flexibel, zodat frequente aanpassing aan innovaties eenvoudig mogelijk en haalbaar wordt.

Onderzoek

 stel een (ex-ante) duurzaamheidstoets in voor alle innovatie-onderzoeken, zodat innovaties aan een benchmark voldoen (en bijvoorbeeld een kleinere footprint hebben dan hetgeen ze vervangen)

 stimuleer echt onafhankelijk onderzoek als basis voor het beleid.

Belasting en economie

 quoteer per persoon: CO2-uitstoot om te beginnen en later de voetafdruk (zie Fleming, 2009) en Werkgroep Voetafdruk Nederland

 beprijs en belast artikelen op basis van de klimaat (CO2-) voetafdruk

 baseer de economie op werkelijke waarden

 verreken alle bijkomende ecologische en sociale kosten van een product in de prijs (True Price)

 verleg de belasting op arbeid naar belasting op input van grondstoffen, afval en vervuiling

 durf grenzen te stellen (emissieplafond) voor broeikasgassen per land en regio

 gebruik vooral positieve prikkels, bijvoorbeeld voor afval verzamelen, statiegeld (is nu beperkt, kan verder uitgebouwd worden; afval is grondstof)

 stimuleer het gebruik van diensten in plaats van producten kopen, bijvoorbeeld lichturen in plaats van lampen en tapijtgebruik huren in plaats van kopen. Dat bevordert de circulaire economie

 geef de economie vooral een stimulans in de richting van regionalisering en minder mondialisering; dat zal de samenleving een stuk weerbaarder maken. Vooral voor energie en voeding liggen er voor de regionale economie grote groeikansen.

Afval

 stimuleer innovatief afvalbeleid ten behoeve van een circulaire economie (cascaderen, dus zo hoogwaardig mogelijk inzetten. Bijvoorbeeld hout: 1. bouwen, 2. hergebruiken, 3. multiplex of spaanplaat, 4. papier, 5. verbranden (met energieopbrengst).

Methoden

 ontwikkel een dashboard van indicatoren, naast of in plaats van het BBP, en rapporteer daar jaarlijks over aan de Tweede Kamer

 kies aansprekende eigentijdse middelen voor CO2- en voetafdruklabels om ook jongeren aan te spreken (apps / sociale media)

 wissel voorbeelden uit van good practice van beleid op gemeentelijk en op (inter-)nationaal niveau, bijvoorbeeld het feed-in systeem

 maak goed gebruik van voorlopers en ambassadeurs

 verbind diverse regionale duurzaamheidsinitiatieven met elkaar en bevorder de burgerparticipatie.

Diversen

 stop de export van onze reeds verouderde systemen (ontwikkelingshulp), tenzij het innovaties zijn met een kleinere (klimaat)voetafdruk

 versterk het natuurbeleid en blijf individuele soorten beschermen, zoals in het Gruttobeleid, waar dat gelijktijdig positieve effecten heeft op de biodiversiteit in het algemeen

 stuur op CO2-uitstoot en op de voetafdruk van het bedrijfsleven en stimuleer daarmee de creativiteit van het bedrijfsleven.

Aanbevolen websites

www.voetafdruk.eu

www.footprintnetwork.org

www.platformDSE.org

www.devoedingswijzer.nl

http://www.neweconomics.org/publications?page=18

http://www.eea.europa.eu/publications/late-lessons-2/late-lessons-2-full-report

http://www.guardian.co.uk/sustainable-business/campaigns-moral-sustainability-effective-economic?

Verklarende woordenlijst

Annan, Kofi Diplomaat afkomstig uit Ghana. Was van 1997 tot 2006 de zevende secretaris-generaal van de Verenigde Naties. (bron: Wikipedia)

Atsma, Joop Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu in het kabinet-Rutte I (2010-2012).

Benchmark Referentiekader

Biobased economy Economie die draait op biomassa als grondstof.

Bonhoeffer Dietrich Bonhoeffer (1906-1945) was een vooraanstaand Duits kerkleider, theoloog, verzetsstrijder tegen het nazisme en schrijver van christelijke boeken.

Brundtland Gro Harlem Brundtland. Noorse premier en voorzitster van de World Commission on Environment and Development (WCED), ook wel de commissie Brundtland genoemd. Schreef in 1987 het rapport Our common future. De conclusie van het rapport was dat de belangrijkste mondiale milieuproblemen het gevolg waren van de armoede in het ene deel van de wereld, en de niet-duurzame consumptie en productie in het andere deel van de wereld. Het rapport riep voor het eerst op tot duurzame ontwikkeling.

Climate Gate Incident in 2009, waarbij e-mails en documenten van de Climatic Research Unit (CRU) van de Universiteit van East Anglia openbaar werden gemaakt. Volgens klimaatsceptici zou uit de e-mails blijken dat wetenschappelijke gegevens over de opwarming van de Aarde door de betrokken wetenschappers werden veranderd of achtergehouden. Het materiaal werd voor het eerst gepubliceerd op The Air Vent, een weblog dat sceptisch is over de menselijke rol in de verandering van het klimaat. Diverse onderzoeken, gegevens en modellen van CRU zijn gebruikt bij het samenstellen van het vierde IPCC-rapport uit 2007. Alle onderzoeken over de e-mails hebben tot dusver geconcludeerd dat de betrokken wetenschappers geen enkele vorm van wetenschappelijke fraude hebben begaan. Er werd wel vastgesteld dat sommigen weinig meewerkend waren met vragen om informatie van klimaatsceptici. (bron: Wikipedia)

Club van Rome De Club van Rome is een particuliere stichting die eind jaren 60 van de 20e eeuw werd opgericht door Europese wetenschappers, om hun bezorgdheid over de toekomst van de wereld voor het voetlicht te brengen. De Club van Rome heeft diverse rapporten uitgebracht over het milieu, waarvan ‘De grenzen aan de groei’ het bekendste is (bron: Wikipedia)

Compassie Vorm van empathie, waarbij iemand meeleeft met het lijden van een ander

Cradle to cradle (C2C) De centrale gedachte van de cradle to cradle-filosofie, is dat alle gebruikte materialen weer kunnen worden ingezet in een ander product. Uitgangspunt is de gedachte ‘afval is voedsel’ waarbij materialen uit de producten aan het einde van hun levensloop zonder kwaliteitsverlies hergebruikt moeten kunnen worden in een oneindige kringloop.

Derivaten Financiële derivaten zijn beleggingsinstrumenten die hun waarde ontlenen aan de waarde van een ander goed, zoals aandelen en olie. Het andere goed wordt in het jargon de onderliggende waarde genoemd. Met derivaten kunnen risico’s worden verkleind of kan juist worden gespeculeerd.

Discounting Economisch principe waarbij toekomstige problemen minder zwaar worden meegewogen.

Ecologische HoofdStructuur Oude naam voor Nationale Natuurnetwerk. Het is een samenhangend netwerk van bestaande en nog te ontwikkelen belangrijke natuurgebieden in Nederland (bron: Wikipedia).

El Niño Sterke opwarming van het normaal koele zeewater langs de evenaar in de oostelijke Grote Oceaan. Komt in sommige jaren voor en is van invloed op het weer in grote delen van de wereld, waaronder soms ook Europa. Onregelmatig, maar toch gemiddeld eens in de drie tot zeven jaar, leidt El Niño tot zo’n uitgebreide en sterke verwarming van het oceaanwater dat de hele atmosfeer daar gedurende langere tijd door wordt beïnvloed. (Bron: Wikipedia)

Ellen MacArthur Foundation Britse ngo die samen met onderwijsinstellingen en bedrijven probeert de overgang naar een Circulaire Economie te versnellen.

Emissiehandelssysteem (ETS, EU-Emission Trading System) Hoeksteen van het EU-beleid om klimaatverandering aan te pakken. Het is bedoeld als middel om kosteneffectief industriële broeikasgasemissies te reduceren. Het ETS werkt met het ‘cap and trade’-principe. Er wordt een limiet (cap) vastgesteld voor de totale hoeveelheid broeikasgasemissies die door het bedrijfsleven kan worden geëmitteerd. Over een bepaalde periode wordt de limiet verscherpt, waardoor de totale hoeveelheid emissies afneemt.

Empathie Inlevingsvermogen

Feed-in systeem Terugleververgoeding, een bij wet geregelde vergoedingsstructuur voor de versnelde ingebruikname van duurzame energie (bijvoorbeeld in Duitsland). De regionale of nationale elektrische energieleveranciers en nutsbedrijven zijn daarbij verplicht om groene stroom in te kopen tegen opwekkingskosten. Omdat de kosten van het opwekken van energie uit duurzame bronnen hoger liggen dan die uit fossiele brandstoffen, is het feed-in-tarief hoger dan de marktprijs van grijze energie. (Bron: Wikipedia)

Framen Framing is een overtuigingstechniek bij communicatie. De techniek bestaat eruit, woorden en beelden zo te kiezen, dat daarbij impliciet een aantal aspecten van het beschrevene wordt uitgelicht. Deze uitgelichte aspecten helpen om een bepaalde lezing van het beschrevene of een mening daarover te propageren. Zowel in de politiek als in de reclame wordt framing bewust (en onbewust) ingezet. (Bron: Wikipedia)

G20 Groep van negentien landen en de Europese Unie. Gezamenlijk beslaan de leden van de G20 zo’n 90% van het wereldwijde Bruto Nationaal Product en twee derde van de wereldbevolking. De G20 wil een forum zijn voor samenwerking en overleg met betrekking tot het internationale financiële systeem.

Geo-engineering Het bewust ingrijpen in het functioneren van de aarde met als doel om in dit geval klimaatverandering tegen te gaan. Het betreft ingrijpende maatregelen die direct effect hebben op grootschalige systemen.

Hammarskjöld Dag Hammarskjöld (1905-1961) was een Zweeds diplomaat en secretaris-generaal van de Verenigde Naties van 1953 tot 1961.

Heartland Institute Amerikaanse conservatieve en liberale denktank die lobbiet voor vrije marktbeleid en onderwerpen als gezondheidszorg, tabaksbeleid en klimaatverandering. In de jaren ’90 werkte de groep samen met Philip Morris om de schadelijkheid van meeroken ter discussie te stellen. Het instituut stelt ook de door de wetenschap rond door de mens veroorzaakte klimaatverandering ter discussie. De New York Times beschreef de organisatie als de belangrijkste Amerikaanse organisatie voor klimaatsceptici en heeft schoolmateriaal gesponsored dat vraagtekens plaatst bij de wetenschappelijke consensus rond door de mens veroorzaakte klimaatverandering (bron: Wikipedia) .

Higgins, Polly Brein achter de End Ecocide-petitie. Ze is een Schotse advocate, sociaal activiste, en de bekroonde schrijfster van Eradicating Ecocide. Als de leidster van de internationale beweging om Ecocide – grootschalige vernietiging en beschadiging van Ecosystemen – strafbaar te stellen, reist ze de hele wereld over en spreekt ze voor onder meer de Verenigde Naties, de Europese Unie, het Internationaal Strafhof en op Klimaattoppen.

Klimaatadaptatie Aanpassen aan veranderende omstandigheden ten gevolge van klimaatverandering.

Klimaatmitigatie Maatregelen nemen om klimaatverandering bij te sturen

Land grabbing Het kopen of leasen van grote oppervlaktes land in ontwikkelingslanden door internationale bedrijven, regeringen of individuen

Level playing field Gelijk speelveld; rechtvaardigheidsprincipe, waarbij alle spelers het spel spelen volgens dezelfde regels.

Massa-extinctie Massale uitsterving.

Mathai, Wangari (1940-2011) was een Keniaans milieu- en politiek activiste. Ze richtte de milieuorganisatie Green Belt Movement op. Ze was onderminister van Milieuzaken en Natuurlijke Hulpbronnen. In 2004 won ze als eerste Afrikaanse vrouw de Nobelprijs voor de Vrede voor haar bijdrage aan duurzame ontwikkeling, democratie en vrede. (Bron: Wikipedia)

McKinsey Consultancy bureau, dat zich focust op de strategische vraagstukken van organisaties.

Milieu Centraal Onafhankelijke voorlichtingsorganisatie die consumenten praktische informatie biedt over milieu en energie in het dagelijks leven.

Mondiale voetafdruk = ecologische voetafdruk = voetafdruk De mondiale voetafdruk geeft de oppervlakte weer die nodig is voor een bepaald consumptieniveau. Het gaat om een getal, gemeten in mondiale hectares, met een gemiddelde opbrengst. Zie www.voetafdruk.eu en www.footprintnetwork.org.

Natura 2000 Europees netwerk van natuurgebieden, gericht op het behoud en herstel van soorten.

Natuurcollege Stichting, opgericht door Irene van Lippe-Biesterfeld, die de verbondenheid van al het leven weer in herinnering wil brengen

Neoliberalisme In dit kader wordt er met neoliberalisme in het algemeen bedoeld: een doorgeschoten liberalisme met overdreven vertrouwen in de markt en afwijkend van het oorspronkelijke liberale gedachtegoed. In de vorige eeuw heeft deze term verschillende betekenissen gehad. In de eenentwintigste eeuw is neoliberalisme algemeen gesproken geen duidelijk omlijnd begrip meer.

NEMO Amsterdams technologiemuseum

Optimisic bias Onrealistisch realisme

Permafrost Gebied dat permanent bevroren is.

Planet aspect Onderdeel van de 3P’s van duurzaamheid: People, Planet, Profit

Return on investment Rendement op een investering

Rio+20 Derde internationale conferentie over duurzame ontwikkeling, gericht op het afstemmen van de economische en milieuhygiënische doelen van de wereldgemeenschap (Rio de Janeiro, Brazilië, juni 2012)

Slow Food-beweging Beweging die zich afzet tegen het zogenaamde fastfood en die beoogt de culturele of traditionele keuken te behouden en daarmee ook het oorspronkelijk gebruik van gewassen, zaden, dieren en landbouwgebruiken van een regio. De beweging is opgezet door Carlo Petrini in Italië en heeft meer dan 100.000 leden in 150 landen. Slow Food wordt wel eens beschreven als de ‘culinaire vleugel’ van de anti-globalisten (bron: Wikipedia)

Steiner, Rudolf (1861-1925) was een Oostenrijkse filosoof, schrijver en pedagoog. Grondlegger van de antroposofie en haar praktische toepassingen, zoals het vrijeschoolonderwijs en de biologisch-dynamische landbouw.

Taskforce Multifunctionele landbouw of Taskforce Veelzijdig platteland Multifunctionele landbouw is een onderneming die naast de oorspronkelijk agrarische activiteit, ook een of meerdere andere activiteiten uitvoeren, zoals zorg, educatie of streekproducten. De taskforce verbindt daarbij publieke en private partijen.

Tea Party De Tea Party-beweging is een Amerikaanse conservatief-populistische protestbeweging, die zich vooral inspant om overheidsuitgaven en belastingen te verlagen. Een aanzienlijk deel van de aanhang ontkent de menselijke bijdrage aan klimaatverandering

The age of stupid Britse speelfilm uit 2009 van Franny Armstrong. De film is een mix tussen een drama, documentaire en een animatiefilm met in de hoofdrol Pete Postlethwaite, die een oude man speelt in het jaar 2055. Hij kijkt naar archiefbeelden over de wereld in 2008 en vraagt zich af: Waarom hebben we de klimaatsveranderingen niet gestopt toen we de kans hadden? (bron: Wikipedia)

Tipping points of kantelpunten Grenzen waarboven de situatie onomkeerbaar wordt en de effecten niet zijn te overzien

Tragedy of the commons Als door elk individu wordt gestreefd naar maximalisatie van het eigen nut, leidt individuele vrijheid bij gemeenschappelijk gebruik van goederen tot overexploitatie van die goederen

Transition Town Lokale gemeenschap (stad, dorp of wijk) die zelf aan de slag gaat om haar manier van wonen, werken en leven duurzamer te maken. Belangrijke drijfveren zijn daarbij de klimaatverandering en het opraken van olie en andere fossiele brandstoffen. Om voorbereid te zijn op het post-olietijdperk reduceren deze gemeenschappen nu al hun energieverbruik, verbouwen ze voedsel in de buurt, wekken ze energie zo duurzaam mogelijk op, organiseren ze hun gezondheidszorg zo veel mogelijk lokaal en richten ze het onderwijs op zelfvoorziening.

Urgenda Actie-organisatie voor duurzaamheid en innovatie die Nederland, samen met bedrijven, overheden, maatschappelijke organisaties en particulieren, sneller duurzaam wil maken.

U-turn Verandertheorie van Otto Scharmer, die bij mensen in veranderprocessen een verschuiving mogelijk maakt in de innerlijke plaats waarin ze opereren. Jaap, is dit goed geformuleerd?

Voorzorgsbeginsel Als er een ingreep plaatsvindt of plaats gaat vinden waarvoor sterke aanwijzingen bestaan dat deze ernstige effecten heeft op het milieu, moeten maatregelen volgen, ook al is er nog sprake van wetenschappelijke onzekerheid. Het voorzorgsprincipe is één van de uitgangspunten van Europese milieuwetgeving, net als het principe ‘de vervuiler betaalt’. (bron: Wikipedia)

Wageningen UR Wageningen University and Research Centre

Afkortingen

BNP Bruto Nationaal Product

CEO Chief Executive Officer (bestuursvoorzitter)

EHS Ecologische Hoofdstructuur (nu Nationale Natuur Netwerk)

ESM Europees Stabiliteitsmechanisme

ETS Europees Emission Trading System

GPS Global Positioning System

HOSO High Oleic Sunflower Oil

ICT Informatie- en Communicatietechnologie

IPCC Intergovernmental Panel on the of Climate Change

IUCN International Union for the Conservation of Nature

KNMI Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut

KNAW Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen

MVO Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen

NASA National Aeronautics and Space Administration

NIOO Nederlands Ecologisch Instituut

NMP Nationaal Milieu Planbureau

NGO niet-gouvernementele organisatie

OECD Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling

PBL Planbureau voor de Leefomgeving

ppm parts per million

RIVM Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu

SER Sociaal Economische Raad

TEEB The Economics of Ecosystems and Biodiversity

UNEP United Nations Environment Programme

UNESCO United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization

UNFCCC United Nations Framework Convention on Climate Change

UNHCR United Nations High Commissioner for Refugees

VN Verenigde Naties

VROM oud-ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieu

WBCSD World Business Council for Sustainable Development

WRR Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid

ZLTO Zuidelijke Land- en Tuinbouw Organisatie

Literatuur

Algemene Rekenkamer (2012) Aanpassing aan klimaatverandering: strategie en beleid (www.rekenkamer.nl)

Association of Space Explorers (1988) Onze Aarde, Unieboek, Houten

Brundtland (1987). Our Common Future. World Commission on Environment and Development (WCED)

Cardinale, B.J. et.al (2012) ‘Biodiversity loss and its impact on humanity’, Nature, 7 juni 2012, Vol. 486, blz. 59-67.

CBS (2011), Hernieuwbare energie in Nederland 2010, Den Haag, CBS

CBS (2012), CBS statline, http://statline.cbs.nl/statweb/, Den Haag, CBS

Climate Vulnerability Monitor 2010. The State of the Climate Crisis. DARA Climate Vulnerable Forum. (daraint.org)

Constanza, R. et.al. (1997) ‘The value of the world’s ecosystem services and natural capital’, Nature, 15 May 1997, Vol. 387, blz. 253-260.

Cox, Roger H.J. (2011) Revolutie met recht, Stichting Planet Prosperity Foundation, Lemiers.

Dankelman, Irene en Joan Davidson (1988) Women and the environment in the Third World Alliance for the Future. Earthscan, London

Dankelman, Irene (ed.) (2010) Gender and Climate Change. An Introduction. Earthscan, London

Deltacommissie (2009) Samen werken met water. Een land dat leeft, bouwt aan zijn toekomst. Bevindingen van de Deltacommissie 2008. Deltacommissie.

Diamond, Jared (2013) Ondergang. Waarom zijn sommige beschavingen verdwenen en hoe kan de onze haar ondergang voorkomen? Spectrum, Houten 2013.

Egmond, Klaas van (2010). Een vorm van beschaving. Christofoor, Zeist (geheel herziene derde druk, 2013)

Ellen MacArthur Foundation (2012) Towards the circular economy. (www.circleeconomy.com)

Ellen MacArthur Foundation (2013) Opportunities for the consumer goods sector (www.circleeconomy.com)

Elzen, M.G.J. den, M. Meinshausen en D.P. van Vuuren (2007), ‘Multi-gas emission envelopes to meet greenhouse gas targets: costs versus certainty of limiting temperature increase’, Global Environmental Change 17, blz. 260-280

Erich, M (2012) Samenwerking vanuit een nieuwe mindset. ING-rapport (www.ing.nl)

Gezondheidsraad en Raad voor Ruimtelijk, Milieu- en Natuuronderzoek (2004) Natuur en gezondheid. Invloed van natuur op sociaal, psychisch en lichamelijk welbevinden, Den Haag (www.gezondheidsraad.nl)

Gilding, P. (2011) The Great Disruption. Why the climate crisis will bring on the end of shopping and a new world. Bloomsbury, New York. Nederlandse vertaling: (2012) Helden uit noodzaak. Hoe onze generatie dankzij de ecologische en economische crisis de wereld gaat redden. MGMC, Haarlem

Global Footprint Network (2011). The National Footprint Accounts. Global Footprint Network, San Francisco, California, USA

Hajer, Maarten (2011) Signalenrapport ‘De energieke samenleving’. Op zoek naar een sturingsfilosofie voor een schone economie. Planbureau voor de Leefomgeving (www.pbl.nl)

Hammarskjöld, Dag (2007) Merkstenen, Ten Have, Kampen

Hansen, James E. (2009) Storms of my grandchildren. The truth about the coming climate catastrophe and our last chance to save humanity. Bloomsbury, New York

Hansen, James E. (2012a) Why I must speak out about climate change (TED-lezing, www.ted.com)

Hansen, James E. (2012b) Presentaties (www.columbia.edu/~jeh1/presentations.shtml)

Internationaal Energie Agentschap (2012) Energy Technology Perspectives.

Juffermans, Jan (2006) Nut & noodzaak van de mondiale voetafdruk. Over de mondiale gebruiksruimte, duurzaamheid en mensenrechten. Lemniscaat, Rotterdam

Juffermans, Jan (2012) Mijn hemel! Wat gebeurt er op aarde? e-book, gratis te downloaden van www.voetafdruk.eu.

Kelley, Kevin W. (1991) Onze Aarde, Van Kampen, Houten

Kierkels, Tijs en Henk Oostindie (2012) Multifunctionele landbouw in Nederland. Meer dan boeren alleen. Roodbont, Zutphen

Klein, Naomi (2013) De shock-doctrine. De opkomst van rampenkapitalisme. De Geus, Breda

Living Planet Report 2010. Biodiversity, biocapacity and development. WWF (www.wnf.nl)

Living Planet Report 2012. Biodiversity, Biocapacity and better choices. WWF (www.wnf.nl)

Lynas, Mark (2008) Zes graden. Onze toekomst op een warmere planeet. Van Arkel, Utrecht

Meinshausen, M., B. Hare, T.M.L. Wigley, D.P. van Vuuren, M.G.J. den Elzen en R. Swart (2006), ‘Multi-gas emission pathways to meet climate targets’, Climatic Change 75 (1-2); blz. 51-194

Merchant, Carolyn (1980) The Death of Nature. Women, Ecology and the Scientific Revolution. Harper & Row, New York

Mooney, C. (2005) The Republican War on Science, Perseus Books, Cambridge

Mooney, C. (2012) The Republican Brain. The Science of Why They Deny Science – and Reality. John Wiley & Sons, New Jersey.

O’Donohue, John (2005) Anam cara. Mystiek uit de Keltische wereld. Ten Have, Kampen

Oreskes, N. en E.M. Conway (2010) Merchants of doubt. How A Handful Of Scientists Obscured The Truth On Issues From Tobacco Smoke To Global Warming. Bloomsbury Press, New York

Planbureau voor de Leefomgeving (2009) www.compendiumvoordeleefomgeving.nl

Planbureau voor de Leefomgeving (2012) Balans van de leefomgeving 2012. PBL-rapport (themasites.pbl.nl)

Planbureau voor de Leefomgeving (2012) Effecten van klimaatverandering in Nederland: 2012 (themasites.pnl.nl)

Ponting, C. (2002) Een groene geschiedenis van de wereld. Forum, Amsterdam

Postema, Stijn en T. van der Ziel (2008) Cityside oasis, of hoe de kloof te overbruggen tussen stad en platteland. Eemlandhoeve, Amersfoort (www.meneerdejournalist.nl)

Praag, E. van, J.P. van Soest en J. McAllister (2008) De aarde heeft koorts. Bewust leven met klimaatverandering. Ten Have, Kampen

Raad voor Leefomgeving en infrastructuur (2013) Ruimte voor duurzame landbouw. (www.rli.nl)

Rockström, J (2009) ‘Planetary Boundaries: Exploring the Safe Operating Space for Humanity’, Nature 461, 24 September 2009, blz. 472-475

Rutte, M. (2008) Pamflet van een optimist. Naar een moderne economie: Een Groen Rechtse toepassing op energie.

Scharmer, C. Otto (2010) Theorie U, Christofoor, Zeist

Soest, Jan Paul van (2011) Klompen in de machinerie. Bewuste en onbewuste sabotage van de transitie naar een duurzame energiehuishouding. Essay (tweeluik) voor Raad Leefomgeving en Infrastructuur, De Gemeynt, Klarenbeek (www.gemeynt.nl)

Soest, Jan Paul van (2012) Autopsie op een virulente klimaatmythe. (www.gemeynt.nl)

Soest, Jan Paul van (2013) De twijfelindustrie. Vraag en aanbod (werktitel). MGMC, Haarlem. verschijnt najaar 2013.

Strengers, B.J. en H.H.J. Labohm (2010) Wetenschapper versus scepticus. Verslag van een weblogdiscussie tussen een klimaatonderzoeker en een klimaatscepticus, PBL-rapport (www.rivm.nl)

Terlouw, J. (1971) Koning van Katoren, Lemniscaat, Rotterdam

Terlouw, J. (2007) Zoektocht in Katoren, Lemniscaat, Rotterdam

Terlouw, J. (2011) Hoed u voor mensen die iets zeker weten. Gedachten over politiek, wetenschap en kunst, Lemniscaat, Rotterdam

Tudge, Colin (1997) The time before history, Simon & Schuster, New York.

Vellinga, Pier (2011) Hoezo klimaatverandering. Feiten, fabels en open vragen. Balans, Amsterdam

Velsen, Elisabeth van (2010) Aarde mijn aarde. Teksten om van de aarde te gaan houden. Franciscaans Milieuproject, Stoutenburg

Vuuren, D.P. van et al. (2008), ‘Temperature increase of 21st century mitigation scenarios’, Proceedings of the National Academy of Science (PNAS) 105 (40), 15258-15262

Wereldbank (2012) Turn down the heat. Why a 4°C warmer world must be avoided. (www.wordlbank.org)

Westhoek, H., R. van Oostenbrugge, A. Faber, A.G. Prins en D.P. van Vuuren (2010), Voedsel, biodiversiteit en klimaatverandering. Mondiale opgaven en nationaal Beleid, Den Haag/Bilthoven: Planbureau voor de leefomgeving

Wetenschappelijke Raad voor Integrale Duurzame Landbouw en Voeding (RIDL&V) (2011) Naar een integrale benadering van duurzame landbouw en gezonde voeding. (www.ridlv.nl)

WBCSD, World Business Council for Sustainable Development (2011) A vision for sustainable consumption. Innovation, collaboration and the management of choice. (www.tkyd.org)

WWF (2012), Living Planet Report 2012. Biodiversity, biocapacity and better choices

Websites

www.climatedialogue.com

www.earthcharter.nl

www.eemlandhoeve.nl

www.hermanvanveen.nl

www.iederkindheeftrechtopnatuur.nl

www.janegoodall.nl

www.janegoodall.org

www.janjuffermans.nl

www.jpvs.nl

www.klimaatonderzoeknederland.nl

www.louisbolk.nl

www.milieudefensie.nl

www.nioo.knaw.nl

www.pepsico.com

www.pbl.nl

www.platformdse.org

www.revolutiemetrecht.nl

www.rijksoverheid.nl/ministeries/ez

www.rijksoverheid.nl/ministeries/ienm

www.rwe.com

www.stoutenburg.nl

www.urgenda.nl

www.veelzijdigplatteland.nl

www.zlto.nl