Het seksuele systeem

Het seksuele systeem

© D.J. Brummel, 2008

Illustratie omslag: Lex Dirkse

Eerste druk: augustus 2008

Tweede druk: maart 2010

Auteursrecht: Vermeld bij korte citaten de naam van de auteur, titel en uitgever. Vraag voor het overnemen van lange passages eerst schriftelijk toestemming aan de uitgever.

ISBN/EAN: 97890-6050-111-5

www.nvsh.nl

Het seksuele systeem

Dik Brummel

Uitgeverij NVSH

Geen vrede zonder gerechtigheid

Geen gerechtigheid zonder vrijheid en gelijkheid

Geen vrijheid en gelijkheid zonder seksuele hervorming

Inleiding

Dit boekje is bestemd voor iedereen die beroepshalve of anderszins belangstelling heeft voor seksualiteit en wat daarmee verband houdt.

Normaal gesproken denken we bij seks aan een apart gebied, een onderdeel van het gedrag van mannen en vrouwen dat min of meer losgemaakt is van de voortplanting en dat wel een plaats heeft in het gezinsleven en de liefde, maar daarvan zeker niet de essentie vormt. Seks of seksualiteit bevindt zich als het ware aan de periferie van het leven, al kan de impact ervan op onze gemoedsrust en onze omgang met anderen groot zijn.

In dit boekje ga ik uit van een andere benadering die samenhangt met een ruimere definitie van wat seksueel is. Volgens mij is er een onloochenbare samenhang tussen het sekseverschil, het seksuele verlangen en de seksuele voortplanting. Voor die samenhang gebruik ik de term 'seksueel systeem'. Ik spreek ook wel van 'seksuele structuur', 'seksuele orde' of kortweg 'het seksuele'. In tegenstelling tot de seks staat het seksuele systeem in het middelpunt en dat heeft uiteraard de nodige gevolgen voor theorie en praktijk. In het eerste hoofdstuk geef ik een beknopte beschrijving van dit andere paradigma, dat ik vervolgens toepas op een aantal thema's. Het laatste hoofdstuk schetst de mogelijkheid van een toekomst waarin de seksuele hervorming opnieuw een stap vooruit zet.

Ik beschouw het seksuele systeem als een van de grote systemen die ons persoonlijke en sociale leven vormgeven, vergelijkbaar met systemen voor veiligheid, voeding of zorg.

Het seksuele systeem is wat mij betreft het aangewezen object van een seksuologie die een echte wetenschap wil zijn. Hoewel niemand ontkent dat er een verband bestaat tussen seks en zwangerschap, tussen voortplanting en overbevolking, tussen seksuele discriminatie en feminisme, tussen religie en seksueel conservatisme, is er tot nu toe geen beschrijving die deze en  andere verbanden samenbrengt en verklaart. Dit boekje is daartoe een eerste poging.

Behalve als paradigma voor een wetenschappelijke seksuologie kan het idee van een seksueel systeem ook een impuls vormen voor een nieuwe fase van seksuele hervorming. Ik ga daarbij uit van het idee van een ook in de toekomst voortgaande evolutie van de mens, waarvoor alleen culturele en maatschappelijke hervormingen niet toereikend zijn.

Het is een bekend verschijnsel bij het schrijven en spreken over seksuele thema's dat er gemakkelijk misverstanden optreden. Dit is enerzijds het gevolg van de beperkingen van de taal, die de overvloed en complexiteit van gedachten, ervaringen, emoties, waarden en normen waarover iedereen op seksueel gebied beschikt slechts beperkt vorm kan geven. Anderzijds is er net als op elk ander gebied sprake van een gevestigde praktijk waarin kennis en kunde geïnvesteerd zijn en een andere manier van denken niet gemakkelijk wordt overgenomen, aanvankelijk zelfs heftig en met alle middelen wordt bestreden. In de geschiedenis van de seksuele hervorming heeft zich deze reactie ('Liever pijn en verdriet, lijden en ziekte, vernietiging en oorlog dan ingrijpen in de schepping') bij herhaling voorgedaan en speelt zij ook nu nog een belangrijke rol in het conservatieve denken.

Behalve theoretische betekenis bedoelt dit boekje uiteraard ook consequenties te hebben voor wat er in de voorlichting, hulpverlening en het onderzoek met betrekking tot seks(ualiteit) plaatsvindt. Het maakt praktisch verschil of men uitgaat van de invloed van bijvoorbeeld maatschappelijke ongelijkheid, zedenwetten of leeftijd op het seksuele gedrag of dat men ongelijkheid, zedenwetten en leeftijdscategorieën zelf als expressies van het seksuele beschouwt.

Dit boekje is geschreven op de schouders van anderen, al is het vooral een product van mijn eigen denken en maakt het dus aanspraak op originaliteit. Het is ondoenlijk alle bronnen te noemen waaruit ik gedronken heb. In de literatuuropgave aan het eind vermeld ik alleen de boeken die ik ter lezing zou willen aanbevelen of die ik als min of meer vanzelfsprekend voorgeschreven teksten op dit gebied beschouw.

Ik dank de personen in mijn omgeving, met name medewerkers van de NVSH, voor hun steun, vriendschap en betrokkenheid bij de totstandkoming van dit boekje. Aan hen en drie buitenstaanders, Jasper Coenraats, Joke Hoffman en Koos Slob, ben ik dank verschuldigd voor de correcties en kritiek die ze op een aantal onderdelen hebben geleverd. Alle overgebleven fouten zijn alleen mij aan te rekenen.

Dik Brummel

1. Het seksuele systeem

De term 'seksueel systeem' is niet nieuw, maar heeft tot nu toe een beperkte betekenis gehad. Zo wordt de 18e eeuwse taxonomie van levensvormen, Systema Naturae (1735) van Linneus, een 'seksueel' systeem genoemd, omdat bij de indeling het onderscheid mannelijk versus vrouwelijk een hoofdrol speelt. Deze betekenis vinden wij ook terug in de term 'seksuele selectie', zoals Darwin die gebruikt in zijn Descent of Man (1871) ter aanduiding van de mechanismen en strategieën die een rol spelen bij de partnerkeuze van mannelijke en vrouwelijke (male en female) individuenWe spreken van 'seksuele' (tegenover 'aseksuele') voortplanting om aan te geven dat daarbij twee geslachten betrokken zijn.

Het geslachtsverschil speelt ook in onze tijd een systematische rol in de beschrijving van de wereld. We vinden het bijvoorbeeld vanzelfsprekend dat demografische grafieken uit twee helften bestaan, met de gegevens over het mannelijke en vrouwelijke deel van de bevolking aan weerszijden van een verticale scheidslijn.

In de sociale wetenschappen is het nu gebruikelijk geworden om een onderscheid te maken tussen het 'biologische' geslachtsverschil, ook wel 'sekse' genoemd, en het 'psychosociale' geslachtsverschil, ook wel 'gender' genoemd. Het eerste wordt met voortplanting, geslachtsdelen, het lichaam geassocieerd, het tweede met beleving, relaties en maatschappelijke (machts) verhoudingen. Ik zal in hoofdstuk 2 dit onderscheid (dat een variant is van het lichaam-geest dualisme) afwijzen, omdat er volgens mij geen breuk, maar een doorgaande lijn loopt van het biologische naar het psychosociale.

Hoe dan ook, het geslachtsverschil komt in zoveel menselijke en maatschappelijke verschijnselen tot uitdrukking, dat niemand de systematische functie en betekenis ervan zal willen ontkennen.

De tweede betekenis waarin de term 'seksueel systeem' wordt gebruikt is een totaal andere. Hier heeft 'seksueel' alleen betrekking op wat algemeen 'seks' of 'seksualiteit' wordt genoemd: individueel gedrag (waaronder mentale activiteit) dat te maken heeft met seksuele opwinding. In het handboek Seksuologie (2004), bijvoorbeeld, wordt het seksuele systeem beschreven als een 'psychobiologische make-up van mensen waardoor ze de capaciteit/gevoeligheid hebben om seksueel te kunnen responderen'. Dit gebruik van de term 'seksueel systeem' is een poging het dualisme van geest en lichaam op individueel niveau te overstijgen door een structurele samenhang te poneren tussen seksuele prikkels, gedachten, gevoelens e.d. (die men 'psychisch' noemt) en erectie, lubricatie, hartslag, e.d. (die men 'lichamelijk' noemt). Hiermee verdwijnt het dualisme echter niet. Wie zegt dat geest en lichaam één zijn onderscheidt ze juist.

Er is ook een pseudo-wetenschappelijk gebruik van de term 'seksueel systeem' in sommige reclameteksten voor stimulerende middelen. Die middelen zouden 'het seksuele systeem' - een soort startmotor van de seks binnenin de mens - activeren en daarmee de lust en/of de prestatie vergroten.

Dit brengt ons op een typisch probleem dat zich voordoet bij het schrijven en praten over het seksuele. De gangbare associatie met dat woord is nu eenmaal die van 'seks', en bijna niemand ontkomt aan een zekere gespannenheid die het lezen of horen van dat woord al sinds onze kindertijd oproept. Seks is 'het'. Het is wat mensen doen als ze 'het' doen. Het is lekker en het is vies. Het is privé maar heeft ook publieke betekenis. Het is belangrijk en onbelangrijk. Mensen kunnen er problemen mee hebben. De een doet het zus en de ander zo. Het kan riskant en gevaarlijk zijn. Het is gezond, maar het kan ook samengaan met geweld, waarvan vrouwen en kinderen meer het slachtoffer zijn dan mannen. De meeste mensen zijn hetero, maar er zijn ook homo's. Enzovoort.

Deze seks, ook wel 'seksualiteit' genoemd, vormt het object van de seksuologie, in het Engels directer 'sexology' genaamd. Door een heersende stroming in de seksuologie wordt aan deze seks(ualiteit) een groot belang maar slechts een kleine werkelijkheid toegekend. Niet alleen is het een 'onder'deel, het heet ook een 'sociaal construct' te zijn. Dat wil zeggen dat het bepaald wordt door of zelfs opgaat in meer werkelijk geachte condities, zoals opvoeding, de kwaliteit van relaties, maatschappelijke verhoudingen, cultuur, leeftijd, gezondheid en dergelijke. Daarmee wil ze zich relativerend en sociaalwetenschappelijk opstellen tegenover het idee dat seks een bepaalde voorgeschreven natuurlijke of Goddelijke functie, vorm of inhoud zou hebben. De gangbare seksuologie wil de seks vanuit verschillende disciplines onderzoeken en beschrijven om zodoende te komen tot een wetenschappelijke en verantwoorde hulpverlening en voorlichting.

Het is een typisch probleem van de seksuologie, dat ze iets bestudeert waarvan ze vindt dat het eigenlijk niet zelfstandig bestaat en waarover ze dus ook geen theorie heeft. De seksuologie is eigenlijk nog geen echte wetenschap, maar een verzameling van individuen die vanuit verschillende academische disciplines (waarbij overigens de medische en psychotherapeutische vakken domineren) onderzoek doen, hulp verlenen en voorlichting geven over thema's die met seks in verband gebracht kunnen worden.

Samengevat zijn er dus twee manieren waarop de term 'seksueel systeem' gebruikt wordt. De eerste verwijst naar het alomtegenwoordige geslachtsverschil, de tweede naar een individueel gedragsrepertoire voor de seks.

Het seksuele systeem, zoals ik dat in de eerste hoofdstukken zal beschrijven, verschilt van beide. Het omvat meer elementen dan alleen het geslachtsverschil, namelijk ook de lust, de voortplanting en het gezin. En het stijgt uit boven de individuele seks(ualiteit), die geen element van het seksuele systeem is, maar een variabele uitingsvorm ervan.

De vier elementen (subsystemen) van het seksuele systeem bestaan onafhankelijk van het menselijke denken, net zoals de maan dat doet. Het seksuele systeem is een werkelijkheid in de letterlijke betekenis van dat woord. Het werkt, heeft effect op het individueel, collectief, sociaal en cultureel gedrag. Het toont zich in de dagelijkse opvoeding, het onderwijs en de media, in kunst en economie, sport en politiek, en in vele andere facetten van het leven, waaronder dat van de seks.

Dat er twee geslachten zijn kan niet los gezien worden van het feit dat de mens zich tot nu toe seksueel heeft voortgeplant. De seksuele voortplanting wordt op zijn beurt mogelijk gemaakt door het seksuele verlangen, dat leidt tot geslachtsgemeenschap, zwangerschapen geboorte, en aldus tot gezinsvorming en familieverwantschap.

Dit geheel van samenhangende elementen noem ik 'het seksuele systeem', ook wel 'de seksuele structuur', soms ook 'de seksuele orde', of 'het seksuele'.

De term 'seksueel systeem' kan als problematisch ervaren worden als men bij het woord seksueel alleen aan seks denkt. Er is echter geen andere term voorhanden die het verband aangeeft tussen sekse, seksueel verlangen, seksuele voortplanting en het op seksuele reproductie gebaseerde gezin.

Om de alomtegenwoordigheid van het seksuele systeem zichtbaar te maken, beschrijf ik de samenhang van de vier elementen vanuit een evolutionair perspectief. Dit kan gemakkelijk tot misverstanden aanleiding geven. Bij sommigen bestaat de neiging elke beschrijving van onze wereld in termen van evolutie, biologie of natuur te wantrouwen, omdat ze die met determinisme en conservatisme associëren. Of ze zien niet in welk nut een evolutionaire kijk op onze mensenwereld kan hebben wanneer het er alleen maar om gaat die in onze tijd via praktische politieke maatregelen te veranderen.

Beide standpunten zijn heel begrijpelijk. De meeste biologische beschrijvingen kenmerken zich namelijk door wat wel bekend staat als de 'naturalistic fallacy', de onbewuste redenering dat iets goed is omdat het natuurlijk is, en andersom. Dat werkt als vanzelf determinisme en conservatisme in de hand. Of het nu gaat om een beschrijving van een mierensamenleving, het baltsgedrag van de pauw, het politieke leven van bonobo's of het monogame/enigszins polygame gedrag van de mens, alles is 'functioneel' verklaarbaar en roept daardoor automatisch de associatie op met noodzakelijk, onomstotelijk of goed.

Eigenlijk heeft elke populair-natuurwetenschappelijke beschrijving dit effect. Wie is niet gefascineerd door de processen op microscopisch niveau die bij de conceptie en de ontwikkeling van embryo tot baby optreden. Het lijkt alsof op het juiste moment van een vooraf getimede genese door een bepaalde klier precies die hormonen worden afgescheiden die middels een feedbackmechanisme op een heel andere plaats andere hormonen aanzetten tot het in gang zetten van een volgende voor de voortgang noodzakelijke verandering. Deze manier van beschrijven roept als vanzelf de gedachte op aan een goed ontwerp of zelfs een Goede Ontwerper. Gaat een proces anders, dan gaat het meestal ook mis, wat onvermijdelijk wordt ervaren als een afwijking van de normale, gezonde, natuurlijke, ideale ontwikkeling.

De evolutiebiologie zoals die gepopulariseerd is heeft aan deze metafysische traditie ("wat is het toch wonderbaarlijk goed geregeld dat de baby bij de geboorte een moeder aantreft die helemaal toegerust is om hem te verzorgen") in wezen weinig veranderd. De Schepping is vervangen door natuurlijke selectie, maar de natuur wordt meestal (niet door Darwin zelf) als harmonieus en goed voorgesteld, als model ook voor de mens, om te behouden, te conserveren.

Een beter model, dat juist wezenlijk is voor de evolutietheorie, is dat van het onvolmaakte, het probeersel, het toeval, waarbij alles - ook de mens - een overgangsvorm is tussen een vorig stadium en wat een volgend stadium zijn kan.

Het tweede argument van sociale wetenschappen om de biologie te wantrouwen is dat zij zich met menselijk gedrag op de korte termijn bezighouden. Wie onderzoek doet naar prijsstijgingen, antidepressiva of veranderende opvattingen over kernenergie hoeft geen rekening te houden met de biologische oorsprong van menselijk gedrag, zo luidt de redenering. Of deze geheel juist is laat ik in het midden, maar ze gaat in ieder geval niet op voor het onderwerp van dit boek.

Het seksuele in zijn ruime betekenis is zo oeroud en universeel, dat elke benadering die de evolutie buiten beschouwing laat als theorie tekortschiet. Voortbouwen op de kennis en inzichten van de evolutiebiologie is ook niet hetzelfde als het hanteren van een 'biologisch' model op een manier zoals dat hierboven geschetst is. Het benadrukken van de natuurlijke oorsprong van ons gedrag en gevoel kan zich juist heel goed verenigen met de oproep tot verandering.

Het geslachtsverschil

Het leven is in zijn oervorm vrouwelijk. Gedurende de eerste drie van de vier miljard jaar die verlopen zijn sinds het begin van het leven, bestond al wat leefde uit eencelligen die zich reproduceerden door zich te delen. Celdeling is nog steeds de meest voorkomende vorm van voortplanten, omdat de cellen van organismen zich delen en zo bijvoorbeeld de groei van een individu vanaf de bevruchting tot de volwassenheid mogelijk maken.

Als een cel zich deelt, zijn de twee dochters zo goed als identiek met de moeder. Dit wordt 'klonen' of 'kloneren' genoemd. Zo verkrijgen de diverse onderdelen van een groter organisme (structuren voor ademhaling, voedselvertering, zenuwstelsel) elk hun eigen karakteristieke vorm en functie. Kleine mutaties treden altijd op omdat geen enkel systeem geheel gesloten is. Daardoor vertoont ook eencellig leven een grote diversiteit aan vormen en de mogelijkheid tot verandering (aanpassing).

Een grote sprong voorwaarts was de uitwisseling van kernmateriaal tussen verschillende eencelligen, die leidde tot wat we seksuele voortplanting noemen omdat daarvoor twee seksen  nodig zijn, die we 'vrouwelijk' en 'mannelijk' noemen.

Met de seksuele voortplanting ontstond dus het mannelijke geslacht en het onderscheid tussen mannelijk en vrouwelijk, waar oorspronkelijk het leven 'vrouwelijk' was in de zin dat het zichzelf voortplantte. Het principe van de seksuele voortplanting is dat, hoewel de vrouwelijke cel zich nog steeds deelt, die deling pas in gang gezet wordt nadat haar dna (erfelijke informatie) gecombineerd is met het dna van een mannelijke cel.

Door de recombinatie van erfelijk materiaal ontstonden veel meer mogelijkheden voor verandering van eigenschappen en aanpassingen aan veranderende omstandigheden. De seksuele reproductie heeft de evolutie mogelijk gemaakt van ontelbare soorten planten en dieren, waaronder de soort die wij zelf zijn.

De soorten die zich seksueel voortplanten hebben aparte cellen voor de voortplanting. De vrouwelijke cellen zijn groot, tamelijk onbeweeglijk en klein in aantal. Mannelijke cellen zijn klein, beweeglijk en groot in aantal.

Het onderscheid tussen mannelijk en vrouwelijk is zo fundamenteel dat we het als vanzelfsprekend beschouwen. Veel aspecten van onze natuur en cultuur komen voort uit dit verschil. We beseffen dit pas goed als we ons voorstellen dat er helemaal geen geslachtsverschil zou zijn.

Het seksuele verlangen

Het seksuele verlangen ontstond tegelijk met de seksuele voortplanting. Een zichzelf ongeslachtelijk delende cel heeft geen verlangen nodig. Zodra twee cellen bij elkaar moeten komen om tot de vorming van een nieuw individu te komen, moeten ze over een gedragsprogramma beschikken dat als voorspelbare uitkomst heeft dat ze zich met elkaar verenigen. Dit programma noem ik het seksuele verlangen.