Omtrent de auteur

Viktor Frankl was professor in de neurologie en de psychiatrie aan de universiteit van Wenen. Vijfentwintig jaar lang was hij directeur van de Weense polikliniek voor neurologie. Zijn ‘logotherapie/existentiële analyses’ werd bekend als de ‘Derde Weense School der Psychotherapie’. Hij gaf gastcolleges aan de universiteiten van Harvard, Stanford, Dallas en Pittsburgh. Tevens vervulde hij de functie van hoogleraar logotherapie aan de International University in San Diego, Californië.

Geboren in 1905, studeerde Frankl af aan de universiteit van Wenen als doctor in de medicijnen en de filosofie. In de Tweede Wereldoorlog werd hij gedeporteerd naar verschillende concentratiekampen waaronder Ausch-witz en Dachau.

Gedurende veertig jaar gaf professor Frankl over de hele wereld ontelbare lezingen. Hij ontving eredoctoraten van 29 universiteiten in Europa, Noord- en Zuid-Amerika, Afrika en Azië. Hij ontving diverse prijzen waaronder de Pfister Prijs van de American Psychiatric Association en een erelidmaatschap van de Oostenrijkse Academie van Wetenschappen.

Frankls 39 boeken verschenen in 50 talen. Van zijn boek Man’s search for meaning zijn wereldwijd miljoenen exemplaren verkocht en het wordt in Amerika tot de tien meest invloedrijke boeken gerekend.

Viktor Frankl is in 1997 in Wenen overleden.

De zin van het bestaan

een inleiding tot de logotherapie

Viktor E. Frankl

ad. donker – rotterdam

© 1978 Kooyker, Rotterdam

© 1981 Uitgeversmaatschappij Ad. Donker bv, Rotterdam

alle rechten voorbehouden voor de Nederlandse vertaling

‘De zin van het bestaan’ – eBookuitgave

Oorspronkelijke titel: Ein Psycholog erlebt das Konzentrationslager

Oorspronkelijke uitgever: Verlag für Jugend und Volk, Wenen 1946

Amerikaanse titel: Man’s search for meaning

Amerikaanse uitgever: Beacon Press, Boston 1959

Boekverzorging: Pieter Kers, Studio Kers, Rotterdam

Vertaling naar de Duitse en Amerikaanse uitgave: Liesbeth Swildens

Niets uit deze uitgave mag op enigerlei wijze worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

ISBN E-BOOK 978 90 6100 645 9

NUR 777

www.uitgeverijdonker.nl

Ter nagedachtenis aan mijn moeder

‘Toen besefte ik dat als ik hen zou blijven haten na mijn vertrek uit de gevangenis, dat zij mij dan nog steeds gevangen hadden. Ik wilde vrij zijn. En dus liet ik het los.’

— Nelson Mandela over zijn voormalige gevangenbewaarders

Inleiding

Waarom wordt een boek dat driekwart eeuw oud is opnieuw uitgegeven?! Het antwoord op die vraag is eenvoudiger dan velen denken. We leven in een zeer gecompliceerde wereld. Dat brengt velen in de problemen:

Wie ben ik?

Wat betekent mijn bestaan nog?

Wat kan ik doen om in mijn eigen leven het heft zelf in handen te nemen?

Hoe doe ik dat het beste?

Veel mensen hebben het gevoel dat zij er niet meer toe doen. Dat uit zich onder andere in een stijging van het aantal zelfmoorden onder jong en oud. De speelruimte om te leren hoe een mens moet leven lijkt erg klein geworden. Voor een modern kind is er een enorme druk om te presteren en jezelf Facebook-gelukkig en succesvol te presenteren.

Steeds vaker worden kinderen die opvallen en zich enigszins anders gedragen met psychofarmaca in het gareel van de conformiteit geduwd.

Mensen zijn echter geen conformisten. Mensen kunnen er ook niet goed tegen dat er nog maar één enkele zekerheid lijkt te bestaan, namelijk dat deze wereld en hun eigen toekomst zomaar weer voorbij zijn. Mensen kunnen geen eigen toekomst opbouwen als ze van anderen moeten geloven dat ze het slachtoffer zijn van omstandigheden, van hun seksualiteit, huidskleur of van hun geloof.

Mensen kunnen er niet goed tegen dat ze voor alles een etiket opgeplakt krijgen, terwijl zij gewoon vooral mensen zijn. Mensen die worstelen met de vragen over hun eigen bestaan.

Viktor Frankl, de schrijver van het boek dat je nu in handen hebt, legt de vinger op de zere plek van wat ‘men’ vindt als hij zegt: ‘Jouw leven stelt zijn eigen vragen. Jij bent vrij om daar antwoorden op te vinden, en je bent ook verantwoordelijk voor de oplossingen die je kiest.’ Dat bevrijdt mensen van hun angst om hulp te vragen. Frankl zegt ook: ‘Het leven is onvoorwaardelijk zinrijk.’ Hij beschrijft in dit boek waarom dat zo is. Bovendien zegt Frankl: ‘Ondanks alles en iedereen kan een mens altijd nog anders, kan hij nog richting geven aan zijn leven.’

Is dat niet waar het om gaat?

Waar haalt Viktor Frankl dat vandaan? Frankl put uit de bronnen van onze gemeenschappelijke cultuur. Hij weet, zoals de lezer van dit boek komt te weten, dat het leven geen peuterspeelplaats is. Leven betekent dat ieder mens een zeer persoonlijke bijdrage vindt en oppakt. En dat hij zijn bijdrage verwerkelijkt. Ook als deze opdracht moet worden volbracht als er niets anders is dan ziekte, mislukking, verlies en lijden.

Logotherapie – zo heet de psychotherapeutische hulp volgens Frankl – helpt je om terug te vinden waar jouw bestaan eigenlijk over ging voordat problemen jou de weg versperden. Of waar jij zelf je eigen leven ging blokkeren. Vanuit dat gegeven komt deze vraag: voor wie en waartoe wil ik wat uit de bron op me nemen om een leven op te bouwen dat kans van slagen heeft? Juist in onze tijd is dat een veelgevraagde vaardigheid.

Dat de wereld en met name het milieu en het klimaat en daarmee wij allen misschien in grote problemen zijn, is nooit een reden om je eigen leven dan maar op te geven. De tijd waarover Viktor Frankl hier in dit boek schrijft was ongeveer het ‘einde van de wereld’. Ongeveer 72 miljoen mensen zijn in enkele jaren omgekomen door oorlogsgeweld en massaslachting. De vragen die het leven in die jaren aan Viktor Frankl stelde, nadat hij iedereen die hem dierbaar was verloren had en hijzelf uiteindelijk vier naziconcentratiekampen overleefde, zijn zó fundamenteel dat deze voor elk van ons tegenwoordig nog zeggingskracht hebben!

Een uitspraak van Frankl luidt: ‘Wij hebben het leven geen vragen of eisen te stellen; het leven stelt óns voor vragen en wij – wíj hebben antwoord te geven aan het leven!’ Anderen de schuld geven van jouw verleden brengt je toekomst eerder verder weg dan dichterbij.

We zeiden al dat Frankl uit de bronnen van onze gemeenschappelijke cultuur put. De geschiedenis van de mensheid die al gedurende miljoenen jaren op weg is naar een betere wereld is de schatkamer van die bronnen. Grote psychologen, zoals vroeger Gordon Allport en tegenwoordig Alex Pattakos of Jordan Peterson en vele anderen, doen dat ook en ze hebben daar bijzonder goede redenen voor. Psychologie mag geen spel zijn, het gaat om de kwaliteit van het individuele en gemeenschappelijke leven. Zo is datgene wat zinvol is tegelijk de verbondenheid en de verbinding tussen het individu en de gemeenschap.

Logotherapie komt van de begrippen ‘logos’, dat met verstand, zin en geest samenhangt en van het woord ‘therapie’ dat met hulp, heel worden en genezing samenhangt. De vraag naar wat iemand persoonlijk, concreet kan doen staat daarin centraal. Het leven is immers altijd weer: handen uit de mouwen, schouders er onder, meedragen. Een mens komt in situaties terecht waarin hij of zij moet zien hoe daar doorheen te komen.

Dan zijn er de goede herinneringen, die bewust naar boven moeten komen. Ervaringen met goede mensen, dingen die gelukt zijn, herinneringen aan moeilijke situaties waarin iemand er het beste van wist te maken. Het belangrijkste is: een mens is vrij is om zijn houding te bepalen.

Ten slotte zijn er ook situaties zoals bij ernstig lijden en levensbedreigende ziektes.

We kunnen niet in de wereld van onze dromen leven en tegelijk denken dat dat de werkelijkheid is. Maar we willen ook graag naast de werkelijkheid waarin we leven, een helder en duidelijk beeld hebben voor wie of waarvoor en waartoe ons leven dient.

Dat alles en meer beschrijft Frankl in het eerste deel van dit boek, over de tijd dat hij in een concentratiekamp was opgesloten. Zulke kampen ontstonden uit angst voor en haat tegen anderen, om hun de schuld geven van alle problemen zonder zelf een vinger te hoeven uitsteken. Ze waren het gevolg van de roep om terug te gaan naar oude tijden met hun valse zekerheden. Niet alleen stierven zes miljoen Joden aan de gevolgen van zulk misdadig denken, maar ook nog eens zeventig miljoen anderen die in een waanzinnige oorlog werden gedreven en werden afgeslacht.

In dat opzicht is dit boek een waarschuwing aan ons allen.

In het tweede deel van dit boek vindt je een inleiding in de logotherapie zoals Frankl die in de jaren 1925-1930 opstelde als onvoorwaardelijke hulp voor mensen die moesten lijden.

Nu ligt de nieuwe druk van het boek De zin van het bestaan – Een inleiding tot de Logotherapie voor je. Wie dit boek leest, weet precies waarom het steeds opnieuw wordt herdrukt. Het helpt je op de been om in je eigen leven heel concreet orde op zaken te stellen zodat je verder kunt groeien op jouw weg om een goed leven te leiden en zo een waardevolle bijdrage te leveren aan een betere wereld.

Dr. Willem J. Maas, oprichter nilea in 1989

Drs. Pieter Hoekstra , directeur nilea

Nederlands Instituut voor Logotherapie en Existentiële Analyse (viktorfrankl.nl)

De Weense psychiater Viktor Frankl is de geestelijk vader van de logotherapie en existentiële analyse, ofwel de Derde Weense School der Psychotherapie.

Frankl zag het zoeken naar betekenis of zin als de primaire menselijke motivatie. Omdat mensen de mogelijkheid hebben te kiezen zijn zij ook verantwoordelijk voor hun beslissingen. We zijn als mensen steeds verantwoordelijk voor het vinden van oplossingen. Een mens is niet slechts een marionet van biologische of erfelijke krachten en product van zijn milieu; een mens kan altijd nog anders!

Het doel van een logotherapeutische hulprelatie is mensen te begeleiden op hun weg naar het vinden van concrete, persoonlijke oplossingen in hun respectievelijke levenssituaties.

Logotherapie en existentiële analyse wordt sinds decennia internationaal erkend als een empirisch ondersteunde, humanistische school voor psychotherapie.

Een bewijs voor de groeiende betekenis van logotherapie ligt onder meer het nog altijd groeiende aantal instituten, verenigingen en leerstoelen in vele landen over de gehele wereld; tevens in de vele conferenties en publicaties.

Logotherapie is die vorm van psychologische en psychotherapeutische hulpverlening waarbij de vraag naar een mogelijke bestaanszin van de cliënt centraal staat. Het brengt mensen weer op de been en helpt hen om hun lot onder ogen te zien en dat te overwinnen.

Bij veel moderne hulpverleningsvormen zijn velen ‘uitbehandeld’. Voor Frankl en de logotherapie bestaat deze term niet. Natuurlijk is het mogelijk dat ik als hulpverlener met deze patiënt niet verder kom, maar dat rechtvaardigt niet de diagnose ‘uitbehandeld’. Zelfs is het mogelijk dat de huidige stand van de wetenschap geen antwoord blijkt te bieden voor een concrete patiënt, maar ook dan is ‘uitbehandeld’ een verkeerd etiket.

Viktor Frankl heeft door zijn ervaringen in de vernietigingskampen van nazi-Duitsland zijn theorieën toegespitst en aan den lijve uitgetest. Zijn gezin en familie zijn bijna geheel omgebracht. Indrukwekkend is de wijze waarop hij daarom en daarvan uit zijn theorie en praktijk heeft ontwikkeld.

De zin van het bestaan is een centraal gegeven binnen de logotherapie. Viktor Frankl was Joods en zijn achtergrond speelt in zijn denken een belangrijke rol. Toch wordt binnen de logotherapie geen standpunt ingenomen over welke levensbeschouwing dan ook. Voor de patiënt/cliënt kan de levensbeschouwing daarentegen juist heel belangrijk zijn bij de vraag naar zin. Ook voor de mens die niet een religieuze levensbeschouwing heeft of deze negatief beleeft, is er zin in het bestaan te vinden. De logotherapeut zal hem/haar begeleiden deze zin te ‘ontdekken’.

Kortom: logotherapie berust op de erkenning dat ieder mens een uniek geestelijk wezen is. Viktor Frankl spreekt hier over de ‘geestelijke persoon’. Ieder mens streeft er ten diepste en ten laatste naar zichzelf en het eigen bestaan in een zinvol verband te begrijpen. Dit ‘begrijpen’ is zowel intuïtief, cognitief, experiëntieel als gedragsmatig.

Viktor Frankl zet in zijn ‘Tien Stellingen over de Persoon’ zijn antropologie nauwgezet en toch compact neer.

Deel een: Ervaringen in een concentratiekamp

Dit is geen verslag van feiten en gebeurtenissen, maar van persoonlijke ervaringen, ervaringen die miljoenen gevangenen herhaaldelijk hebben gehad. Het is het verhaal van een concentratiekamp, beleefd en verteld door een overlevende. Het richt zich niet zozeer op de grote afschuwelijke ervaringen, die al zo dikwijls zijn beschreven (maar minder dikwijls geloofd), alswel op de ontelbare kleine kwellingen. Met andere woorden, het beoogt antwoord te geven op de vraag: hoe heeft de gemiddelde gevangene het dagelijkse leven in een concentratiekamp ervaren?

Het merendeel van de in dit boek beschreven ervaringen, vond niet plaats in de grote beruchte concentratiekampen, maar in de kleine, waar het grootste aantal mensen werd vermoord. Het is geen verslag van het lijden en de dood van grote helden en martelaren, noch van de belangrijke kapo’s – gevangenen die als bewakers fungeerden en bepaalde voorrechten genoten – noch van beroemde gevangenen. Het behandelt niet zozeer het lijden van de groten en machtigen, maar veeleer de offers, de kruisiging en de dood van dat grote leger van onbekende, onaanzienlijke slachtoffers. Deze gewone gevangenen, die geen onderscheidingstekens op hun mouw droegen, werden eerst recht veracht door de kapo’s. Die gewone gevangenen hadden nauwelijks te eten, maar de kapo’s hebben nooit honger geleden, veel kapo’s hadden het in de concentratiekampen zelfs beter dan voorheen. Zij gedroegen zich dikwijls wreder tegenover de gevangenen dan de Duitse bewakers en sloegen hen erger dan de ss’ers. Het spreekt vanzelf dat kapo’s zorgvuldig, naar gelang hun karakter, uit de gevangenen werden geselecteerd en wanneer ze niet aan de verwachtingen bleken te voldoen, ogenblikkelijk werden gedegradeerd. Weldra vertoonden ze grote overeenkomst met de ss’ers en de Duitse kampbewakers en men kan hen op dezelfde psychologische gronden beoordelen.

Een buitenstaander zou gemakkelijk een verkeerde indruk kunnen krijgen van het kampleven, een visie vermengd met sentiment en medelijden. Hij heeft geen notie van de keiharde strijd om het bestaan, die tussen de gevangenen onderling werd gevoerd. Een nimmer aflatende strijd om het dagelijks brood, om het leven zelf, voor zichzelf of voor een goede vriend.

Wanneer, bijvoorbeeld, van officiële zijde een transport werd aangekondigd, waarbij een aantal gevangenen naar een ander kamp zou worden overgebracht, wist iedereen vrijwel zeker dat de gaskamer de uiteindelijke bestemming van de op transport gestelde gevangenen zou zijn. Een aantal zieke en verzwakte gevangenen, dat niet meer in staat was te werken, zou naar een van de grote centrale concentratiekampen worden gezonden, waar men beschikte over gaskamers en crematoria. Zodra de selectie begon, barstte een verwoede openlijke strijd los tussen alle gevangenen, of tussen diverse groeperingen. Het belangrijkste was dat iemands naam en die van zijn vriend, van de lijst van slachtoffers zouden worden geschrapt, hoewel men wist dat voor ieder mens die op deze wijze werd gered, een ander slachtoffer moest worden gevonden.

Elk transport moest uit een bepaald aantal gevangenen bestaan, onverschillig wie, want een gevangene was niet meer dan een nummer. Papieren, persoonsbewijzen en persoonlijke eigendommen werden bij aankomst in het kamp geconfisceerd (zo ging het althans in Auschwitz toe). Iedere gevangene had dus ook de gelegenheid een valse naam of beroep op te geven en om diverse redenen deden velen dit ook. De autoriteiten hadden slechts belangstelling voor het nummer van de gevangene. Dit nummer werd in vele gevallen op de huid getatoeëerd en moest eveneens op broek of jas worden genaaid. Een bewaker die een klacht had tegen een gevangene, wierp slechts een blik op zijn nummer (en hoe vreesden wij dergelijke blikken!); nooit vroeg hij de naam van de betrokken gevangene.

Maar laten wij terugkeren tot het transport dat op het punt stond te vertrekken. De tijd en de wens tot morele of ethische overwegingen ontbraken. Iedere gevangene was uitsluitend bezeten van één enkele gedachte: zichzelf in leven houden voor het gezin dat thuis op hem wachtte en zijn vrienden redden. Zonder aarzeling trachtte hij dus te bereiken dat een andere gevangene, een ander ‘nummer’ zijn plaats in het transport zou moeten innemen.

Zoals ik reeds vermeldde, was de selectie van kapo’s een negatieve procedure, slechts de wreedste gevangenen werden voor dit baantje gekozen (hoewel er wel enkele goede uitzonderingen waren). Maar afgezien van de kapo-selectie, die door de ss werd verricht, vond onder alle gevangenen voortdurend een zekere zelfselectie plaats. Over het algemeen konden slechts zij in leven blijven, die na jarenlange omzwervingen van het ene kamp naar het andere, thans geen scrupules meer kenden in hun strijd om het bestaan. Zij waren bereid ieder middel, eerlijk of oneerlijk, zelfs bruut geweld, beroving en verraad van hun vrienden, aan te wenden, om zich het leven te redden. Wij die zijn teruggekeerd, omdat we zo dikwijls geluk hebben gehad, of omdat ons zoveel wonderen zijn overkomen – hoe men het ook mag noemen – wij weten dat de besten onder ons niet zijn teruggekeerd.

Veel feitenmateriaal omtrent de concentratiekampen is reeds te boek gesteld. In dit boek zijn slechts feiten beschreven die verband houden met de ervaringen van één mens, aangezien de opzet van dit boek is, de exacte aard van deze ervaringen te beschrijven. Voor degenen die een concentratiekamp hebben doorgemaakt wil ik trachten hun ervaringen te verklaren in het licht van de huidige wetenschap. En degenen die dit kampleven niet hebben beleefd, zullen aan de hand van dit boek wellicht meer begrip krijgen voor de ervaringen van het kleine percentage gevangenen, dat de concentratiekampen overleefde en het leven thans zeer zwaar valt. Deze ex-gevangenen zeggen dikwijls: ‘Wij spreken niet graag over onze ervaringen. Degenen die het kampleven zelf hebben meegemaakt hebben geen verklaring nodig en de overigen zullen nooit begrijpen hoe wij ons toen voelden, noch hoe wij ons thans voelen.’

Aangezien de psychologie een zekere wetenschappelijke distantie eist, is een methodische voorstelling van dit onderwerp bijzonder moeilijk. Maar kan een mens die als gevangene deze observaties doet, voldoende afstand nemen? Slechts een buitenstaander is daartoe in staat, maar aangezien hij te ver verwijderd is van het onderwerp, kan hij geen waardevolle verklaringen afleggen. Alleen de kampbewoner weet, ervaart. Zijn beoordeling is wellicht niet objectief, zijn waardebepaling uit proportie. Dit is onvermijdelijk. Ik zal moeten trachten persoonlijke vooroordelen te vermijden, en dat is het grote probleem van een boek zoals dit. Soms zal ik de moed moeten vinden om zeer intieme ervaringen te beschrijven. Aanvankelijk wilde ik anoniem blijven, uitsluitend mijn kampnummer opgeven als schrijver van dit boek. Maar toen het manuscript eenmaal was voltooid, realiseerde ik mij dat een anonieme publicatie veel aan waarde zou inboeten en dat ik de moed zou moeten vinden mijn overtuigingen openlijk te belijden. Daarom ook, heb ik geen enkele alinea geschrapt, hoewel ik een afkeer heb van demonstratief gedrag.

Ik zal het aan anderen overlaten, de inhoud van dit boek te verwerken tot droge theorieën. Deze zullen misschien een bijdrage vormen tot de psychologie van het gevangenisleven, dat na de Eerste Wereldoorlog werd onderzocht en ons bekend maakte met het ‘prikkeldraadsyndroom’. De Tweede Wereldoorlog heeft ons verrijkt met de kennis omtrent de ‘massa-psychopathologie’ (wanneer het mij is toegestaan deze bekende uitdrukking en titel van een boek van LeBon met enige variatie te citeren), want de oorlog heeft ons de zenuwoorlog en het concentratiekamp geschonken.

Aangezien dit het verslag is van mijn ervaringen als gewoon gevangene, is het van belang dat ik hier, overigens niet zonder trots, verklaar dat ik, met uitzondering van de allerlaatste weken, nooit in het kamp werkzaam ben geweest als psychiater of zelfs als dokter. Enkele van mijn collega’s hebben het geluk gehad in slecht verwarmde eerstehulpposten gewonden te mogen verbinden, met windsels gemaakt van oud papier. Maar ik was nummer 119.104, en het grootste deel van mijn kamptijd heb ik greppels gegraven en spoorwegen aangelegd. Gedurende een bepaalde periode was het mijn taak, alleen en zonder hulp een tunnel te graven voor een waterleidingsbuis, onder de weg. Dit werk werd echter beloond; vlak vóór Kerstmis 1944 werd mij een geschenk aangeboden in de vorm van een aantal zogenaamde ‘premiebonnen’. Deze bonnen werden verstrekt door een bouwbedrijf, dat ons in feite had gekocht als slaven. Het bedrijf betaalde de kampleiding een vast bedrag per gevangene, per dag. De bonnen kostten het bedrijf vijftig pfennig per stuk en konden, soms eerst weken later, ingewisseld worden voor zes sigaretten, soms ook waren ze tegen die tijd niet langer geldig. Maar, wat veel belangrijker was, de sigaretten konden worden geruild tegen twaalf porties soep en twaalfporties soep vormden een reëel uitstel van de hongerdood.

Slechts de kapo’s hadden het voorrecht sigaretten te roken, want zij ontvingen wekelijks een rantsoen bonnen. Een enkele maal kreeg een gevangene, die als voorman was aangesteld in een pakhuis of werkplaats, een paar sigaretten wanneer hij een levensgevaarlijk karwei had opgeknapt. Slechts zij die geen levensmoed meer hadden en van hun laatste uren wilden ‘genieten’, rookten hun sigaretten op, in plaats van ze te ruilen voor voedsel. Als wij een kameraad zijn eigen sigaretten zagen roken, wisten wij dan ook dat hij de moed had opgegeven en wie eenmaal de moed had opgegeven hervond deze meestal niet.

Wanneer men de grote hoeveelheid beschreven ervaringen en observaties van concentratiekamp gevangenen aandachtig bestudeert, zal men drie fasen onderscheiden in de mentale reacties van de gevangene op het kampleven: de periode volgend op zijn aankomst in het kamp, de periode waarin hij zich de routine van het kampleven heeft eigen gemaakt en de periode na zijn bevrijding uit het kamp.

De eerste van deze drie fasen wordt beheerst door het symptoom shock. Onder bepaalde omstandigheden kan de gevangene zelfs shock ervaren voordat hij is toegelaten tot het kamp. De omstandigheden tijdens mijn eigen aankomst in het kamp mogen hier als voorbeeld dienen.

Vijftienhonderd mensen hadden verscheidene dagen en nachten achtereen in de trein doorgebracht – tachtig mensen per wagon. Ze hadden boven op hun bagage, de laatste resten van hun persoonlijke bezittingen, moeten liggen. De wagons waren dermate volgepropt, dat slechts door het bovenste deel van de ramen de grijze ochtendschemering zichtbaar was. Wij allen dachten dat de trein op weg was naar een munitiefabriek, waar wij te werk zouden worden gesteld. We wisten niet of we nog in Silezië, of reeds op Pools grondgebied waren. De stoomfluit van de locomotief stootte een naargeestig geluid uit. Het klonk als een kreet om hulp voor de miserabele lading die zij naar de ondergang voerde. Toen reed de trein langzamer, het was duidelijk dat wij een groot station naderden. ‘Daar op dat bord staat Auschwitz!’ schreeuwde een van de angstige passagiers eensklaps uit. En ieders hart stond één ogenblik stil. Auschwitz – die naam hield de ergste verschrikkingen in: gaskamers, crematoria, massamoorden. Uiterst langzaam reed de trein verder, alsof hij zijn passagiers zo lang mogelijk de vreselijke waarheid wilde verhullen: Auschwitz!

In het grijze ochtendlicht werden de contouren van een enorm kamp zichtbaar: eindeloze prikkeldraadomheinin-gen, wachttorens, zoeklichten en lange rijen haveloze, in lompen geklede mensen, die in de grijze ochtendschemering over de rechte verlaten wegen trokken, naar een ons onbekende bestemming. Commando’s en schrille fluitsignalen klonken op. Wij wisten niet wat die betekenden. In mijn verbeelding zag ik mensen aan galgen bengelen. Ik was met afgrijzen vervuld, een klein voorproefje van het grote verschrikkelijke afgrijzen waarmee wij beetje bij beetje vervuld zouden raken.

Eindelijk stonden wij op het station. Bulderende commando’s verbraken de stilte. Vanaf dat ogenblik zouden wij die ruwe afgebeten bevelen dagelijks in alle kampen, te horen krijgen. Zij klonken haast als de doodskreet van een verdoemde, maar toch niet helemaal. Er viel een zekere heesheid in die kreten te beluisteren, alsof ze ontsnapten aan de keel van een man, die steeds weer opnieuw werd vermoord. De deuren van de wagons werden opengerukt en een klein aantal gevangenen stormde naar binnen. Ze droegen gestreepte uniformen en ze waren kaal geschoren, maar ze zagen er goed doorvoed uit. Ze spraken alle mogelijke Europese talen en hun stemmen klonken enigszins humoristisch, hetgeen onwaarschijnlijk aandeed onder de gegeven omstandigheden. Zoals een drenkeling zich aan een strohalm vastklampt, klampte mijn aangeboren optimisme (dat zich zelfs in de meest hopeloze situaties niet liet onderdrukken) zich vast aan de volgende gedachte: Die gevangenen zien er goed uit, ze zijn vrolijk, ze lachen zelfs. Wie weet? Wellicht zou ik hun bevoorrechte positie kunnen delen.

In de psychiatrie noemt men een bepaalde toestand ‘zelfbegoocheling’. Vlak vóór zijn terechtstelling krijgt de veroordeelde de illusie dat hem op het laatste ogenblik gratie zal worden verleend. Ook wij klampten ons toen vast aan het laatste restje hoop en geloofden tot op het allerlaatste ogenblik dat het allemaal wel zou meevallen. Het gezonde uiterlijk en de blozende wangen van die gevangenen waren een zeer bemoedigend teken. Wij konden toen ook niet weten dat zij een elitaire groep vormden, die reeds jarenlang dagelijks nieuwe transporten opwachtte. Zij ontfermden zich over de nieuwkomers en hun bagage, met inbegrip van kostbaarheden en gesmokkelde juwelen. Auschwitz was een merkwaardige plaats in het Europa van die laatste oorlogsjaren. Er moeten zich daar schatten aan goud en zilver, platina en diamanten hebben bevonden, niet alleen in de enorme opslagplaatsen, maar ook in de handen van de ss.