DRAAI

STUK!

Fragmenten om

(voor) te lezen

Dit boek wordt u aangeboden door de Leescoalitie

en is mogelijk gemaakt door het Nederlands Letterenfonds

www.leesstuk.nl

Amsterdam, februari 2022

Beste docent,

Voor u ligt de bundel DraaiSTUK!. Deze bundel bestaat uit fragmenten van recente boeken die speciaal geselecteerd zijn voor leerlingen in de onderbouw van het vmbo én voor u.

Met deze bundel willen wij u en uw leerlingen helpen bij het vinden van geschikte boeken. Uit zestien recente jeugdboeken zijn de mooiste fragmenten opgenomen. Bij ieder fragment is een lesopdracht gemaakt die binnen één lesuur te behandelen is. Op de website leesstuk.nl zijn de fragmenten en lesopdrachten ook als pdf te vinden. De fragmenten zijn op deze manier ook door leerlingen (op hun telefoon) te lezen en de lessen gemakkelijk te printen.

Omdat goede jeugdliteratuur onderwerpen in verschillende perspectieven plaatst, is deze bundel niet alleen in te zetten bij Nederlands, maar ook bij andere vakken. De fragmenten in de bundel zijn onderverdeeld naar vakgebied: Mens & Maatschappij, Mens & Natuur, Geschiedenis en Kunst & Cultuur. Door (deze) rijke teksten bij diverse vakken in te zetten, werkt u schoolbreed aan leesbevordering.

En, omdat voor een goed leesklimaat op school ook het leesgedrag van docenten zelf bepalend is, is achterin een speciaal katern met leestips voor docenten opgenomen. Vijf bevlogen docenten tippen hun favoriete boek over een thema of onderwerp dat aansluit bij hun vakgebied en vertellen hoe zij jeugdliteratuur inzetten bij hun lessen.

Wij hopen dat DraaiSTUK u én uw leerlingen stimuleert om verder te lezen in de mooiste jeugdliteratuur van dit moment.

De Leescoalitie

De reis van Syntax Bosselman

Arend van Dam

VAN HOLKEMA & WARENDORF

Synopsis

Waarom deed Nederland mee aan de slavenhandel? Arend van Dam ging op zoek naar antwoorden en tekende de historische verhalen op waar hij tijdens zijn zoektocht op stuitte. Over tot slaaf gemaakten en slavenhandelaars, over helden en schurken. En over Syntax Bosselman, die in 1883 samen met 27 landgenoten vanuit Suriname naar Nederland werd gehaald voor de Wereldtentoonstelling. Niet als eregast, zoals beloofd, maar om hem tentoon te stellen aan het Nederlandse publiek.

© chris van houtsº

Biografie

Arend van Dam (1953) debuteerde in 1989 en heeft sindsdien meer dan honderd kinderboeken geschreven. Als geen ander verwoordt hij maatschappelijke thema’s door middel van spannende en leerzame verhalen. Zijn Lang geleden... serie is een groot succes. In 2018 verscheen De reis van Syntax Bosselman. Het boek won de Archeon Thea Beckmanprijs en een Zilveren Griffel. In 2020 schreef hij het Kinderboekenweekgeschenk.

1883. De opening

Op 1 mei 1883 wordt de wereldtentoonstelling geopend. Voluit heet het evenement: Internationale, Koloniale en Uitvoerhandel Tentoonstelling.

Het is lang wachten op de komst van koning Willem III en zijn vrouw, koningin Emma. Het publiek is massaal toegestroomd. Zo vaak komt het tenslotte niet voor dat de oude koning zich met zijn jonge vrouw in het openbaar vertoont. Ongetwijfeld hebben veel mensen hun hoop gevestigd op de komst van het tweejarige prinsesje Wilhelmina. Maar als de koninklijke koets voorrijdt en het paar uitstapt, wordt al snel duidelijk dat het meisje thuis is gebleven.

De koning lijkt niet erg goed gehumeurd. Ongeïnteresseerd luistert hij naar de openingsspeech. Als de voorzitter van het organisatiecomité hem vraagt de tentoonstelling voor geopend te verklaren, staat de majesteit op, biedt zijn achtentwintigjarige vrouw de arm en begint op eigen houtje aan een wandeling door de tentoonstellingsgebouwen.

Op het feest doet een zangeres haar best op grootse wijze het volkslied te vertolken. Als ze is uitgezongen, blijft het stil. Alle mensen kijken naar de koning. Zolang hij niet klapt, mogen zij ook niet applaudisseren. Het blijft stil. De handen van de vorst liggen roerloos op zijn bovenbenen. Met rode konen verlaat de zangeres het toneel.

Op een heel andere plek, in het Paleis voor Volksvlijt, komen later die middag meer dan drieduizend mensen bijeen om feest te vieren. Het gaat om alle mannen en vrouwen die hard hebben gewerkt aan het opbouwen van de tentoonstelling.

De koning arriveert ondertussen thuis in zijn eigen paleis zonder ook maar aan iemand te vertellen wie of wat er die dag zijn humeur zo heeft verpest.

Bij de achtentwintig inwoners van Suriname, in hun eigen tent achteraan op het terrein, is de teleurstelling groot. Ze waren er allemaal van uitgegaan dat ze de koning persoonlijk zouden ontmoeten. Dat was toch de belofte? Heeft hij hen niet uitgenodigd om als eregasten op zijn feest te verschijnen? Daar is niets, maar dan ook helemaal niets van terecht gekomen.

‘Het is niet zo belangrijk,’ probeert Syntax de gemoederen te sussen. ‘Laten we eerlijk zijn, eigenlijk zijn we ook nog niet helemaal klaar om publiek te ontvangen.’ Hij wijst naar de huisjes die nog maar half af zijn. Aan het bouwen van een kano zijn ze in het geheel nog niet toegekomen.

‘Het is een schande,’ spreekt Majoera namens de groep indianen.

‘Het komt wel goed,’ zegt Syntax. ‘We maken er samen iets moois van.’

‘Ik ga maar eens rondkijken,’ zegt Kodjo.

‘Ik weet niet of dat zomaar kan,’ zegt Syntax.

‘Vast wel,’ antwoordt Kodjo en hij stapt de tent uit.

‘Ik ga met je mee!’ roept Syntax. Het lijkt hem geen goed idee als een van hen alleen over het terrein gaat zwerven.

Samen wandelen ze langs stalletjes met allerlei soorten eten en drinken. Kinderen zwieren rond in een zweefmolen. Er zijn bierproeverijen. Achter een kraam zitten vrouwen sigaren te rollen. De deftig geklede heren die toekijken, mogen gratis een sigaar proberen. Ze paffen er lustig op los. Dat wil Syntax ook wel: zacht zuigen aan zo’n knots van een sigaar, maar Kodjo blijft nergens staan. Syntax begrijpt zijn onrust wel, de indrukken die de jongen opdoet zijn zo overweldigend dat hij zich geen tijd gunt om zijn aandacht ergens op te richten.

*

Heden. Uit het archief

Met hulp van meneer Tillema vind ik steeds meer archiefstukken die met de wereldtentoonstelling te maken hebben. Een plattegrond. Toegangskaartjes. En veel foto’s. Toch is het moeilijk om te ontdekken hoe de Surinamers het maakten in Amsterdam. Ze brachten hun dagen door in hun eigen tent. Maar wat deden ze in hun vrije tijd? Mochten ze van het terrein af? Gingen ze de stad in? Hadden ze contact met mensen uit andere landen? Ja, dat moet haast wel. Er was een grote groep mensen uit Indonesië. Hun situatie was vergelijkbaar met die van Syntax en zijn mensen. Hoewel… de Javanen en de Sumatranen woonden in prachtige huisjes, die samen een kampong vormden. Ze hadden hun muziekinstrumenten meegenomen en speelden in een orkest.

Syntax moet deze mensen hebben gesproken. Ze hebben elkaar hun verhalen verteld. Die verhalen hebben Syntax de ogen geopend. Het verhaal van de slavernij speelde zich niet alleen af in Suriname, maar ook in andere delen van de wereld.

Er is nog iets wat zeker is: de groep ging op de foto. En Johannes Kojo, die we kennen als Kodjo, verkocht kaartjes. Mensen die de tent wilden bezoeken moesten vijfentwintig cent betalen. Over een plankier met een hek erlangs liepen de bezoekers van de ene kant van de tent naar de andere. Het doek achter hen was beschilderd met iets wat voor het Surinaamse regenwoud moest doorgaan. Op de Surinamerivier lag een schip voor anker. In het midden van de tent lag zand. Iemand moet op het idee gekomen zijn dat er een soort circusact opgevoerd zou worden. Maar hier werden geen voorstellingen gegeven. Alles wat er gebeurde was dit: achtentwintig mensen stelden zich beschikbaar om bekeken te worden.

*

1883. Het gamelanorkest

Langzaam komt het gewone leven in de circustent op gang. Het is gek, maar soms vergeet Syntax even dat hij in een tent woont. En dat hij wordt bekeken door het publiek.

Nu de hutjes en huisjes bijna af zijn, stort Syntax zich op een nieuwe uitdaging: het uithollen van een boomstam. Dat is nog een heel gedoe, want zijn landgenoten raken ontstemd als hij bij dat uithollen vuur wil gebruiken.

‘Maar zo doen we het thuis ook,’ werpt hij tegen.

‘We zijn niet thuis,’ zegt Colhee terwijl hij hoestend en proestend de tent verlaat.

Syntax maakt zich zorgen. Colhee is ziek, dat zien ze allemaal. Syntax wil er graag eens over praten met William Mackintosh, maar die laat zich al dagen niet zien. Pas als zich een fotograaf meldt in de tent, valt zijn naam weer.

‘Meneer Mackintosh heeft mij toestemming gegeven u allen te fotograferen,’ zegt een man op een dag. Hij heeft een kar vol spullen bij zich. Het maakt Syntax zelf niet zo uit, maar hij weet dat sommige leden van de groep het vervelend vinden om te worden gefotografeerd.

‘Ik vraag me af...’ begint hij tegen de man in het zwart. Maar die is al bezig met het opstellen van zijn apparatuur.

‘Het is allemaal geregeld,’ zegt de man terwijl hij onder een doek verdwijnt. ‘Kunt u helpen de mensen te verzamelen,’ klinkt het gedempt. ‘Ik bedoel… soort bij soort.’

Even weet Syntax niet of hij moet lachen, huilen of kwaad worden. Waar haalt deze arrogante kwast het lef vandaan om andere mensen in soorten te verdelen? Dan haalt hij ongemakkelijk zijn schouders op en begint zijn landgenoten op de hoogte te brengen van de wensen van de fotograaf.

‘Ik voel er helemaal niets voor!’ protesteert Jacqueline Ricket. ‘Hoeveel geld gaat die man aan ons verdienen?’

‘Geen idee,’ antwoordt Syntax. ‘Vraag hem dat zelf maar.’

Hij ziet hoe de jonge vrouw op de fotograaf afstapt en met drukke gebaren met hem begint te onderhandelen.

Even later roept Jacqueline de hele groep bij elkaar. ‘Ik heb een plan,’ zegt ze. ‘Deze man wil foto’s van ons maken. Van ons allemaal. Ik heb gezegd dat dat goed is, maar alleen als wij zelf ook afdrukken krijgen.’

‘Ja, leuk voor thuis,’ zegt Koosje.

‘Nee, niet alleen voor thuis,’ gaat Jacqueline verder, ‘ook voor hier. Om te verkopen. Zo verdienen we een extraatje. Want zeg nou eerlijk, het is hier voor ons geen vetpot.’

Het kost Jacqueline weinig moeite om iedereen voor haar plan te winnen.

De fotograaf kan aan de slag. Het kost hem heel wat inspanningen om zijn slachtoffers minutenlang stil te laten poseren. Als hij uiteindelijk tevreden is, pakt hij zijn spullen in en verdwijnt.

Een paar dagen later brengt een loopjongen een doos vol ansichtkaarten. Giechelend bekijken ze de afbeeldingen.

‘Ik word al behoorlijk grijs,’ zegt Syntax, alsof hij dat niet allang in de spiegel heeft kunnen zien.

De verkoop van de foto’s is snel geregeld.

Jacqueline richt een kraampje in. Als een echte marktvrouw maakt ze de bezoekers opmerkzaam op de handelswaar. En met succes. Het lukt haar al meteen de eerste dag om een flink aantal foto’s te verkopen.

Aan het eind van de dag wandelen ze over het terrein terug naar de slaapbarak. Onderweg naar de uitgang blijven ze hangen bij de kampong, waar een gamelanorkestje muziek maakt.

Kodjo is niet weg te slaan bij de instrumenten, die een betoverend geluid voortbrengen.

Als het optreden is afgelopen en het tentoonstellingsterrein wordt afgesloten voor publiek, nodigen de muzikanten de Surinamers uit nog wat te blijven. Aarzelend nemen Syntax en zijn landgenoten de uitnodiging aan.

Langzaam komen de gesprekken op gang.

Syntax is verbaasd om te horen dat de groep uit Nederlands-Indië uit mensen bestaat die van verschillende eilanden komen. Hij hoort namen als Borneo, Celebes, Sumatra, Soenda en Java.

‘Wat een prachtige muziek,’ zegt Kodjo bewonderend.

Syntax begrijpt wel wat de jongen bedoelt. De Javanen zijn echte muzikanten. Ze zijn veel meer dan exotische mensen uit een ander land. Ze zijn artiesten die iets bijzonders kunnen. Dat is wel iets anders dan in een tent doen alsof je jezelf bent.

‘Maken jullie geen muziek?’ vraagt een Soendanees.

Syntax schudt zijn hoofd.

‘Ik kan wel een beetje trommelen,’ zegt Kodjo.

‘We zouden Surinaamse liedjes kunnen zingen,’ stelt Jacqueline voor.

‘Ja, dat is een goed idee,’ zegt Syntax.

Terwijl ze terug lopen naar hun eigen barak zegt Kodjo: ‘Die kampong is veel mooier dan onze hutjes in de tent. Het lijkt wel of de mensen uit Indië echt trots zijn op wat ze doen.’

Syntax geeft de jongen een speelse duw. ‘Je hebt gelijk. Wij moeten ook laten zien dat we trots zijn op onze cultuur.’

Dan mengt Kojo-A-Slen-Gri zich in het gesprek: ‘Wij komen uit een land waar aan slavernij wordt gedaan,’ zegt hij. ‘Misschien hebben de Indiërs het wel veel beter dan wij.

‘Dat zie je verkeerd,’ werpt Majoera tegen. ‘Ik heb net gesproken met een aantal Sumatranen. Het is oorlog in hun land.’

‘Oorlog?’ vraagt Syntax verbaasd. ‘Tussen wie en wie?’

‘Er is een deel van Sumatra dat Atjeh heet,’ legt Majoera uit. ‘Dat deel is heel lang onafhankelijk geweest. Maar Nederland pikt dat niet. Ze hebben soldaten gestuurd om de opstanden neer te slaan. Dat betekent heel veel bloedige gevechten. Waarom willen de Nederlanders toch altijd de baas zijn?’

Niemand weet het antwoord op die vraag.

Lesopdracht

Periode:

Gouden Eeuw / Slavernij

Voor de docent

Lees het fragment voor.

Vraag na het voorlezen

De schrijver Arend van Dam vertelt hoe hij in het archief stukken vond over de wereldtentoonstelling in 1883. Mensen uit andere werelddelen werden er tentoongesteld, onder wie Syntax, die echt geleefd heeft. Met een groep kwam hij vanuit Suriname naar Nederland. Hun was beloofd dat ze de koning zouden ontmoeten. Maar dat liep toch anders. Wat vind je van het verhaal van Syntax?

Voor de leerlingen

Opdracht 1: gesprek

Wat zou je graag aan Syntax willen vragen? En hoe zou hij antwoorden? Werk met iemand samen. Bedenk vragen die je aan Syntax wilt stellen en bedenk ook zijn antwoorden. Schrijf dit gesprek uit. Je kunt nu oefenen om dit gesprek samen te voeren. De een leest de vragen op en de ander de antwoorden van Syntax.

Opdracht 2: onderzoek

Arend van Dam heeft zijn boek gebaseerd op waargebeurde feiten. Ga zelf op onderzoek met een groepje. Wat kun je terugvinden op internet over de wereldtentoonstelling van 1883 in Amsterdam? En wat vind je over Syntax Bosselman en Johannes Kojo (Kodjo in het verhaal)?

Schaduw van Toet

Lida Dijkstra

LUITINGH-SIJTHOFF

Synopsis

Anchesenamon (Amany) groeit op aan het hof van haar vader, farao Achnaton, in het oude Egypte. Ondanks de luxe van een mooi nieuw paleis en een leven vol parades en feesten is haar leven niet gemakkelijk. Haar familie heeft honger naar macht en haar vader maakt zich niet geliefd bij het volk. Amany heeft al vijf zusjes als ze er een halfbroertje bij krijgt: Toetanchamon, een zwak jongetje met een scheef voetje – de toekomstige farao van Egypte. Ze werpt zich op als zijn beschermer en leert hem alles wat hij moet weten om in leven te blijven.

© bonnita postma

Biografie

Lida Dijkstra (1961) studeerde kunstgeschiedenis en archeologie in Leiden. Ze werkte onder andere als conservator in Museum Joure, maar is tegenwoordig fulltime schrijver. Ze heeft zo’n zeventig boeken op haar naam staan. Bij die boeken laat ze zich graag inspireren door (kunst)geschiedenis, haar vroegere vakgebied. Eerder verscheen van Lida Dijkstra en Djenné Fila (ill.) Het beest met de kracht van tien paarden, een jeugdroman over Theseus en de Minotaurus.

Meisjesregen

Wel vijf overstromingen die een zwarte laag slib op de Nijloevers achterlieten, hadden plaatsgevonden sinds de verhuizing naar Achetaton.

De familie was gegroeid.

Nefertiti, de moeder der moeders,

had nog drie kinderen gekregen:

Neferneferoeaton Tasherit

(dat laatste betekende de jongere),

Neferneferoere en

Setepenre.

Ze waren gemakkelijk, vond Amany.

Ze huilden niet veel,

want Maja de min stond altijd

klaar met melk en lieve liedjes.

Er was een probleem.

Een lastig probleem.

Een groot probleem.

Het waren meisjes.

Alle drie.

‘Wat moeten we in Atonsnaam

met al die meisjes,’ mopperde Achnaton

tegen zijn raadgevers.

Eje knikte vol leedvermaak.

Tjonge, nou, wat waren de kansen

op zes meisjes op een rij.

De helft van de helft van de helft

van de helft van de helft van de helft,

dus – reken, reken, reken –,

een kans van één op honderd.

Amany luisterde op een afstandje.

Zij vond dat Eje zwak redeneerde.

De kans op een meisje was bij

ieder nieuw kind opnieuw de helft.

Haar zus Meke had, toen ze met

wat vriendinnen baadde in de Nijl,

tussen het riet een jongetje gevonden,

in een met pek bestreken biezen kistje.

Na veel geruzie mocht ze hem houden,

maar gevonden jongetjes telden niet

mee voor de troon, vond de farao.

Amany hoorde overal in het paleis

fluisteren dat het vast de wraak

van Amon, Osiris of Hathor was.

Omdat ze waren afgeschaft

hadden ze voor straf een meisjesregen

over het paleis uitgestort.

Amany vond het een vreemde straf

en begreep niet waarom jongens

nu zoveel beter waren dan meisjes.

Jongens schreeuwden luider

en werden sneller smerig,

ze klommen hoger en vielen vaker,

maar verder was er niet veel verschil, toch?

Ze hadden ook twee benen,

twee armen, handen, ogen en oren,

rood bloed en zwart haar.

Raar.

Alles veranderde door de

dikke buik van Kiya,

de bijvrouw met haar eigen paleis.

Voortdurend gaf Kiya feesten en partijen,

waar de farao graag naartoe ging.

Ze organiseerde boottochtjes over de Nijl,

soms bij nacht, met fakkellicht.

De pretprinses, noemde Nefertiti haar,

en dat was niet als compliment bedoeld.

Nefertiti zelf was meer een regeerprinses.

Ze hield zich bezig met het land,

met het instrueren van de ambtenaren.

Soms nam ze stiekem het regeren

over als de farao zich niet goed voelde.

Laatst nog, toen hij was gestoken door

wel dertig wespen die op raadselachtige

wijze tussen zijn kleren waren geraakt.

Hij was bulterig als een wrattenzwijn

en had zoveel pijn gehad dat hij

zich niet aan het volk kon vertonen.

‘Tjonge, wat vervelend weer,’ zei Eje

toen hij een geneesheer liet komen.

Die schreef een zalfje voor

en noemde de farao een taaie strijder,

want – hoe afzichtelijk hij ook was –

op zijn bed liggen wilde Achnaton niet.

Gelukkig was de farao weer beter

toen Kiya weeën kreeg.

Met een heel gevolg (ook de zes prinsesjes)

reisde hij af naar het noordelijke paleis

om in de ontvangsthal te wachten,

tussen muzikanten en dansers,

tussen tafels vol versnaperingen,

op de geboorte van…

– gefoeter uit een slaapkamer

(het muziekgroepje tokkelde harder op de snaren)

– gekreun

(trompetten zetten tetterend in)

– gegil

(danseressen dwarrelden als slotact rond)

– stilte

(iedereen hield zijn adem in)

– gehuil

(gejuich! gelukwensen!)

Maja de min kwam ontroerd met

een in doeken gewikkeld bundeltje

de ontvangsthal in gelopen.

Met stramme knieën stond Achnaton op.

Nu zou je het hebben.

Aton nog an toe,

toch niet weer een dochter?

Hij sloeg de doek terug en zag…

EEN ZOON!

De farao wierp zijn armen in de lucht

en jubelde door de hal:

‘Een kind is ons geboren.

Een zoon is ons gegeven.

Later zal hij farao worden.

Groot zal zijn rijk zijn,

machtig zijn heerschappij.

Deze naam zal hij dragen:

Toetanchaton, want hij is het

Levend Evenbeeld van Aton!’

Om die verkreukelde doperwt

te vergelijken met de zonnegod

was toch werkelijk een belediging,

vond Eje, maar hij perste eruit:

‘Wat een geluk, majesteit.’

Amany zag Ejes kille kraalogen

en snapte ondertussen wel

hoe graag haar opa wilde regeren.

Dit jongetje stond dwars

op zijn pad naar de macht.

Op dat moment nam ze zich iets voor.

Ze liep naar het luid huilende

bundeltje op haar vaders arm.

‘Mag ik hem even zien?’ vroeg ze.

Dat mocht. Ze trok de doek

wat naar beneden, keek naar de

dichtgeknepen oogjes en het

trillende huigje van het jongetje,

teerder dan een kuiken uit een ei.

Met haar vinger aaide Amany zijn wang,

waardoor hij wat bedaarde.

Als een bliksemflits schoot haar

te binnen hoe ze eindelijk,

ein-de-lijk van belang kon zijn.

In stilte zwoer ze een eed.

Ik zal op je passen en

tussen jou en je vijanden staan.

Ik zal je beschermen tegen

het luipaard, de schorpioen,

tegen priesters, bedienden, mijn moeder,

en het allerbelangrijkst: je opa.

Ik zal je schaduw zijn,

dag en nacht aan je zijde,

zelfs als je het niet weet.

Dat beloof ik.

Ze gluurde schuin naar Eje,

die alweer op een slijmerig toontje

de waarheid ronddraaide als een tol.

‘Dag, Toet, ik ben je zus,’ zei ze,

en ze kuste de baby zacht.

Zacht als pap

Het werd een heel getouwtrek

waar het prinsenkind zou wonen,

bij zijn moeder of bij zijn vader.

Farao’s wil was weliswaar wet,

maar Kiya onderhandelde stevig en

wrong er een paar fijne privileges uit.

De nieuwe afspraak was dat ze

elke dag haar zoon in het hoofdpaleis

mocht gaan bezoeken,

dat ze daar in en uit mocht lopen,

wanneer dan ook, onaangekondigd.

Met tegenzin gaf de farao toe.

Dat zou wel weer een hoop herrie geven,

maar hij had geen keus.

Het viel mee met die herrie,

want voor Toet één jaar werd,

was zijn moeder verdwenen.

Zomaar op een ochtend

verscheen ze niet in het paleis.

Eerst lette niemand erop,

maar na drie dagen liet

de farao een koerier naar

het noordelijke paleis sturen om te

vragen of Kiya soms ziek was.

Haar kamer was op slot,

van binnenuit geblokkeerd.

Twee slaven hamerden een

paneel uit de houten deur

en betraden het vrouwenvertrek.

Kiya lag als een kapotte lappenpop

op haar bed, met haar ogen wijd open.

In de hoek van haar kamer

lag een kleverige knuppel

waarop haren zaten geplakt.

Nefertiti zweeg en boog haar

slanke nek bescheiden toen

Eje het slechte nieuws bracht.

De farao trok zich een week terug

om te rouwen om zijn liefste Kiya.

Toen vond Nefertiti het genoeg.

‘Majesteit, voor nummer twee

moet een graf en balseming worden geregeld.

Staat u mij toe u te helpen.’

‘Dank je, lieve,’ zei de farao.

‘Het regeren is al lastig genoeg.’

Raar, dacht Amany later weleens,

hoe snel haar vader Kiya vergat.

Haar naam werd nooit meer genoemd

en weggehakt van stenen muren.

Haar graf werd nergens gevonden.

Het leek of ze nooit had bestaan.

Behalve dan dat Toet er nu was.

Kleine Toetanchaton.

Scheve Toetanchaton,

met zijn zielige, kromme voetje.

‘Hij zal nooit goed kunnen lopen,’

zei de heelmeester tegen de farao.

‘Kunt u het verhelpen?’ vroeg Achnaton.

‘Misschien,’ zei de heelmeester,

maar Amany las de leugenachtige

paniek van zijn gezicht.

De eerste jaren van zijn leven leek Toet

weinig last van zijn voetje te hebben.

Hij werd rondgedragen, kreeg

stoeltjes op maat en krukte later

rond, steunend op dure stokken

met snijwerk en goudbeslag.

Als je iets van jongs af aan gewend bent,

vind je het normaal, dacht Amany.

Omdat ze vriendelijk voor hem was,

hobbelde Toet altijd achter haar aan.

Hoewel ze acht jaar ouder was,

had ze veel geduld met hem.

Ze kon beter met hem overweg

dan met haar ouders of oudere zussen.

Meketaton bijvoorbeeld was

sinds kort onuitstaanbaar, omdat

haar vader ook met haar was getrouwd.

Vaak probeerde Amany de gekte

aan het hof te ontlopen.

De priesters van Amon-Ra

konden de farao niet luchten of zien.

Het volk moest een deel van zijn oogst

afstaan als belasting, en haatte

de farao omdat het honger leed.

Overal in het land braken ruzies uit,

tussen boeren en belastinginners,

tussen soldaten en hun meerderen.

Nog tweemaal ontsnapte de farao

rakelings aan de dood.

Eenmaal viel een blok graniet

uit de kroonlijst van een tempel

die hij voor Aton liet bouwen.

Bam! Vlak voor zijn voeten.

Het scheelde maar een haartje!

‘Wat een onfortuinlijk ongeluk,’ zei Eje,

die op veilige afstand van de farao liep.

Een andere keer liep het wiel vast van

de strijdwagen waarin de farao zat.

Achnaton vloog door de lucht en

kwam vijf meter verder neer,

boven op de gezette menner.

Die brak zijn armen en een been,

maar de farao bleef ongedeerd en

gaf dezelfde avond nog een

drink- en vreetfeest, terwijl het volk

de laatste stoffige korrels uit silo’s veegde

omdat de krakende droogte aanhield.

De roep om de farao af te zetten

klonk luider dan getrompetter door de straten.

Vaak vluchtte Amany de stille kamer

van de schrijver in, ook als hij er niet was.

Ze mocht altijd zijn spullen gebruiken.

Prinses zijn had ook voordelen.

Toet was weer meegehobbeld.

‘Goed kijken, kuikentje,’ zei Amany

toen ze haar schrijven oefende

terwijl haar broertje toekeek.

Toet pruttelde wat eigen woordjes

en speelde met zijn paardje.

Godenwoorden

‘De woorden die we spreken, kunnen we ook opschrijven, Toet. Dan kan iemand naar ons luisteren als we er zelf niet bij zijn.

Dat schrijven is uitgevonden door de god Thoth. Daarom heten onze tekens medu netjer, godenwoorden.

Die taal zie je overal in Egypte op de muren van tempels en tombes.

De tekens kun je ook met inkt schilderen op papyrus. Er zijn meer dan duizend verschillende.

Ik vind ze prachtig, die tekeningetjes van mannen en vrouwen die iets doen, dieren, lichaamsdelen, plantjes, mandjes, kronen, staven.

Soms stellen de plaatjes een voorwerp voor, maar meestal staan ze voor een klank.

Een zonnetje betekent ‘zon’, maar met een paar andere tekens staat er ‘licht’.

Je schrijft van rechts naar links, en van boven naar beneden, en het is de kunst het zo mooi mogelijk te doen.

Natuurlijk zijn er veel meer talen en tekens in de wereld.

Ik zou graag nog eens spijkerschrift van Mesopotamië willen leren.

Dat is een handige taal voor ambtenaren. Je drukt de tekens met een hoekig houtje in een kleitablet. De priesters gebruiken trouwens liever snelle, rommelige kronkeltekentjes die afgeleid zijn van de godenwoorden.

Zal ik je een mooi woord leren, Toet? Wacht, ik pak mijn schrijfplankje.

Als ik een rietstengel, een broodje, een stroompje, een cirkel, een kuiken tussen broodjes, een Anch-teken en een waterstroompje teken, wat staat er dan?

Precies, Toet, je geboortenaam!’

Om wat rust te vinden

ging Amany ook graag naar

de beeldhouwer in zijn studio.

Toetmoses maakte veel beelden

in opdracht van de farao,

in een stijl die brak met alle tradities.

‘De Amarna-stijl is anders,

mijn beelden zijn echter dan echt,

ze bootsen de natuur eerlijk na.

Je vader krijgt niet langer

twee dezelfde voeten, maar

een linker- en een rechtervoet!

Waarom?

Omdat hij die heeft!’

riep hij Amany toe tussen het

tikketik van het beitelen door.

Amany keek kritisch naar het beeld

van haar vader. Dikke dijen,

brede heupen en een blubberbuikje.

Zo zag de farao er misschien wel uit,

maar vroeger was hij slank en dun

gemaakt door beeldhouwers,

met identieke voeten en een

ideaal gezicht als van een god.

Zou haar vader heus als langnek

met rimpels te kijk willen staan?

‘Je kijkt er nu wat gek tegenaan,’

zei Toetmoses, ‘maar stel je voor

dat het beeld straks heel hoog

op een podium of sokkel staat.

Dan doet het perspectief zijn werk.

Het wordt sereen en statig, heus.’

‘Weet mijn vader hiervan?’ vroeg Amany.

‘Hij heeft het bedacht!’ riep Toetmoses.

‘Zal ik hierna jouw beeld maken?’

Zeker met zo’n uitgerekt hoofd

en puistjes op mijn gezicht, dacht Amany,

en ze zei: ‘Nee, bedankt.’

Lesopdracht

Periode:

Het Oude Egypte

Voor de docent

Lees het fragment voor zonder het stukje ‘Godenwoorden’.

Vraag na het voorlezen

Er gebeuren veel ‘ongelukken’ in het paleis. Welke? (Een wespenplaag, de tweede vrouw van Achnaton - de moeder van Toet - wordt vermoord, er valt een blok graniet rakelings langs Achnaton en hij valt ook nog uit een strijdwagen omdat een wiel los zit). Wat is er aan de hand aan het hof van de farao?

En/of:

Hoe denk je dat de verhouding tussen Achnaton en zijn schoonvader Eje is? Waaruit kun je dat opmaken?

Voor de leerlingen

Opdracht 1: persona

Kies een persoon uit het fragment: Amany, grootvader (Eje), de moeder van Amany (Nefertiti) of de moeder van Toet (Kiya). Maak hier een ‘persona’ van. Dit is een omschrijving van iemands karakter.

Beantwoord de volgende vragen:

•Wat zijn de karaktereigenschappen van deze persoon?

•Wat is de rol in de familie?

•Wat is de rol ten opzichte van de farao?

•Wat is de rol ten opzichte van Toet?

•Wat wil deze persoon bereiken?

Ga nu je 'persona' vormgeven aan de hand van de antwoorden op de vragen. Pak een vel papier en maak een verdeling hierop met zes vlakken. De indeling mag je zelf bepalen, bijvoorbeeld zes gelijke vlakken, of een groot vlak in het midden met vijf vlakken eromheen. In één vlak maak je een tekening van deze persoon. In de andere vlakken zet je de antwoorden op de vragen.

Opdracht 2: godenwoorden

In het oude Egypte schrijven ze niet met letters, maar met tekens. Lees het stukje maar over ‘Godenwoorden’. Met een paar tekens onder elkaar maak je woorden, zoals je naam.

Uit welke tekens is de naam van Toet opgebouwd?

Teken de naam van Toet. Je schrijft de tekens van boven naar onder.

Wat betekent jouw naam? Kun je voor je eigen naam ook verschillende tekens verzinnen? Teken nu je eigen naam. Je kunt hiervoor eigen tekens bedenken, letterklanken van de hiërogliefen gebruiken (zie QR-code) of bijvoorbeeld de betekenis van je naam opbouwen met emoticons.

Mathilde, ik kom je halen

Inez van Loon

CLAVIS

Synopsis

De Rupelstreek, Vlaanderen, 1900. Na de dood van haar moeder wordt Mathilde door haar vader naar haar oom en tante gestuurd. Zij wonen met negen kinderen in een piepklein huisje op het terrein van een steenbakkerij. Iedereen moet keihard meewerken, vrije tijd is er bijna niet en de armoede is schrijnend. Is Mathilde ook gedoemd om de rest van haar leven zwoegend op een steenbakkerij door te brengen? Hoe dol ze ook is op Marie, Rosalie, Prosper en Fonske: ze moet hier weg! Maar hoe?

Biografie

Inez van Loon was als kind al gek op lezen. Voordat ze fulltime schrijver werd, was ze socioloog/kindercriminoloog. Ook studeerde ze Oost-Aziatische kunstgeschiedenis en Chinees.Tegenwoordig schrijft Inez historische boeken die gebaseerd zijn op ware gebeurtenissen.

Mag ik met je mee?

Dan eten we maar patatten zonder ajuinsaus.’ Samen met tante telt Marie nog een keer hoeveel er nog zijn.

‘We rekenen twee patatten per persoon, tenminste...’ Marie draait zich om, ‘als Fonske vanavond pap eet?’

‘Alweer? Ik ben geen klein kind meer,’ zegt hij zonder opkijken. Het puntje van zijn tong komt uit zijn mond, heel secuur probeert hij iets uit de krant te snijden. Het is de foto van de stoomtram. Mathilde zit naast hem en kijkt mee.

Er wordt geklopt.

‘Binnen!’

In de deuropening staan twee buurvrouwen, ze houden een volle schort tegen zich aan gedrukt. ‘Goeiemiddag.’

‘Kom verder,’ wenkt tante vriendelijk.

Tot grote verbazing van iedereen, lopen de vrouwen direct naar de tafel en gooien daar hun schorten leeg. Een tiental aardappelen en uien rollen eruit.

‘Het is niet veel, maar jullie kunnen nu in ieder geval vanavond eten.’

Tante slaat haar hand voor de mond. ‘Hoe kan ik jullie bedanken?’

‘Je kan toch niet met een lege maag naar bed? Zeker als er morgen weer hard gewerkt moet worden.’

‘Volgende keer kloppen we weer bij jou aan.’

Tante knikt aangedaan.

Fonske fluistert blij. ‘Oefff... geen pap!’

De buurvrouwen zijn nog maar net weg of de deur zwaait alweer open. Mathildes oudste neef komt met een houten kratje op zijn schouder binnen.

‘Waar kom jij vandaan?’ Met verbaasde blikken volgen Marie en tante hem. ‘En waar zijn va en de anderen?’

Met een plof zet hij de krat naast het fornuis. ‘Va wil meteen eten als-ie thuiskomt. We zijn allemaal vroeger thuis vandaag. Kobe kwam ons bij de kleiputten weghalen om een paar reparaties te doen voor morgen. Daar zijn we bijna klaar mee.’

Marie staat al bij de krat. ‘Patatten en ajuinen?’ Verrast kijkt ze haar broer aan.

‘Ja, we hoorden van Adriaan dat jullie niks meer konden kopen in de winkel.’

‘Hoe hebben jullie dat dan voor elkaar gekregen?’ vraagt zijn moeder argwanend.

‘Va heeft het met de baas geregeld. Ik heb geen tijd om het uit te leggen, moe. Hij heeft goed en slecht nieuws...’

‘Hoe heeft va dat dan gedaan?’ Zijn moeder loopt achter hem aan naar de deur.

‘Dat vertelt hij u zelf wel. Ik heb m’n mond al voorbijgepraat.’

Snel gaat hij naar buiten en rent klepperend op zijn klompen weg.

‘We hebben voorlopig weer te eten,’ glundert Marie terwijl ze naast haar moeder aanschuift om aardappelen te schillen.

Maar tante is er niet gerust op. Nerveus vraagt ze zich af wat dat goede en slechte nieuws dan wel zal zijn.

‘Ik weet het al,’ lacht Marie. ‘Va krijgt meer loon.’

‘Geloof je het zelf?’ mompelt tante terwijl ze uien begint te snijden.