J. KRISHNAMURTI

Commentaar op het leven I

© Milinda Uitgevers Rotterdam, 2013

Synthese is een imprint van Milinda Uitgevers

www.milinda-uitgevers.nl

Oorspronkelijke titel: Commentaries on living, first series, edited by D. Rajagopal, uitgegeven door Victor Gollancz Ltd., Londen.
© Oorspronkelijke uitgave 1956 Krishnamurti Foundation of America, P.O. Box 1560, Ojai, Californië
Eerder gepubliceerd in 1958 door L. J. C. Boucher, ’s-Gravenhage en in 1987 door Ankh Hermes, Deventer

Vertaling: H. Methorst en H. van der Kroft

Boekverzorging: Het vlakke land, Rotterdam

Druk- en bindwerk: Ten Brink, Meppel

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.
No part of this book may be reproduced in any form, by print, photo print, microfilm or any other means without written permission from the publisher.

ISBN (ebook) 978 90 6271 114 7

NUR 730

1

Drie vrome egoïsten

Laatst kreeg ik bezoek van drie vrome egoïsten. De eerste was een sannyasin, iemand die afstand gedaan had van de wereld, de tweede was een oriëntalist met een heilig geloof in broederschap, de derde was een overtuigd voorvechter van een schitterend Utopia. Ieder van hen was op zijn eigen terrein een energieke werker, keek neer op de opvattingen en de activiteiten van de anderen en voelde zich gesterkt door zijn eigen overtuiging. Ze waren stuk voor stuk vurige aanhangers van hun specifieke vorm van geloof en alle drie waren ze op een merkwaardige manier meedogenloos hard.

Ze vertelden me, met name de utopist, dat ze bereid waren zichzelf en hun vrienden te verloochenen en op te offeren voor hun overtuiging. Ze leken zachtmoedig en vriendelijk, vooral de man van de broederschap, maar innerlijk waren ze spijkerhard en ze vertoonden de typische onverdraagzaamheid die zo kenmerkend is voor de hooghartige. Zij waren de uitverkorenen, de vertolkers; zij wisten het, zij hadden zekerheid.

De sannyasin zei, in de loop van een ernstig gesprek, dat hij bezig was zich voor te bereiden op zijn volgende leven. Dit leven, verklaarde hij, had hem heel weinig te bieden, want hij had alle wereldse waan doorzien en had de wereld vaarwel gezegd. Hij voegde eraan toe dat hij nog enkele persoonlijke zwakheden en bepaalde moeilijkheden bij het concentreren had, maar in zijn volgende leven zou hij het ideaal zijn dat hij zichzelf had gesteld.

Alles wat hij aan belangstelling en vitaliteit had, lag in de overtuiging dat hij in zijn volgende leven iets zou betekenen. We hadden een lang gesprek, waarbij hij steeds de nadruk legde op morgen, op de toekomst. Het verleden, zei hij, bestond wel, maar altijd voor zover het betrekking had op de toekomst; het heden was alleen maar een doorgang naar de toekomst en vandaag was alleen interessant in het licht van morgen. Als er geen morgen zou zijn, vroeg hij, waarom zou je je dan nog ergens voor inspannen! Dan kon je evengoed vegeteren of je gedragen als de onverstoorbare koe.

Het hele leven was één ononderbroken beweging van het verleden naar de toekomst, via het vluchtige heden. We moesten het heden gebruiken, zei hij, om in de toekomst iets te kunnen zijn: wijs, sterk, liefdevol. Zowel het heden als de toekomst was vergankelijk, maar morgen zouden de vruchten rijpen. Hij hield vol dat het heden niet meer dan een springplank is, waar we ons niet te veel zorgen over moeten maken en waar we niet te veel eisen aan moeten stellen. We moeten het ideaal van morgen zuiver houden en de reis met goed gevolg afleggen. Al met al moest hij van het heden niet veel hebben.

De man van de broederschap had meer ontwikkeling en gebruikte meer dichterlijke taal; hij was een ervaren woordkunstenaar en was in alle opzichten beminnelijk en overtuigend. Ook had hij voor zichzelf een mooi plekje in de hemel ingericht. Hij zou iets betekenen! Van dat denkbeeld was zijn hart vervuld en hij had zijn discipelen bij elkaar gezocht met het oog op die toekomst. De dood was iets prachtigs, zei hij, want die bracht je dichter bij dat heerlijke plekje in de hemel dat het hem mogelijk maakte in deze treurige en afschuwelijke wereld te leven.

Hij was er helemaal voor de wereld anders en mooier te maken en was een ijverig voorvechter van broederschap onder de mensen. Hij was van mening dat eerzucht, met alle wreedheden en corruptheid waarmee dat gepaard gaat, onvermijdelijk was in een wereld waar iets tot stand gebracht moest worden. En als je wilde dat bepaalde organisatorische activiteiten tot uitvoering kwamen, moest je helaas wel een beetje hard zijn. Het werk was belangrijk, omdat het de mensheid vooruit hielp en iedereen die ertegen was moest opzij geschoven worden – uiteraard op een zachtzinnige manier. De organisatie die het werk deed was uitermate waardevol en moest niets in de weg worden gelegd. ‘Anderen volgen hun eigen weg,’ zei hij, ‘maar die van ons is van essentieel belang en iemand die daartegen in wil gaan, hoort niet bij ons.’

De utopist was een merkwaardige mengeling van een idealist en een praktisch aangelegd mens. Zijn bijbel was niet het oude, maar het nieuwe. Hij geloofde onvoorwaardelijk in het nieuwe. Hij wist waar de toekomst op uit zou lopen, want het boek van het nieuwe voorspelde hoe dat zou zijn. Zijn plan was verwarring te stichten, alles opnieuw te organiseren en dan zijn ideeën ten uitvoer te brengen. Het heden, zei hij, was corrupt, het moest afgebroken worden en met het puin van die afbraak zou het nieuwe worden opgebouwd. Het heden moest worden opgeofferd aan de toekomst. De mens van de toekomst was het enig belangrijke en niet de mens van nu.

‘Wij weten hoe we die toekomstige mens moeten voortbrengen,’ zei hij, ‘wij kunnen bepalen hoe hij zal moeten voelen en denken, maar om iets goeds tot stand te brengen, moeten we aan de macht komen. We zullen onszelf en anderen opofferen om een nieuwe staat op te bouwen. Iedereen die dat in de weg staat zullen we doden, want de middelen doen er niet toe; het doel rechtvaardigt alle middelen.’

Ter wille van de uiteindelijke vrede kon iedere vorm van geweld worden gebruikt, ter wille van de uiteindelijke individuele vrijheid was een tirannie op dit moment onvermijdelijk. ‘Als wij de macht in handen hebben,’ verklaarde hij, ‘zullen we iedere vorm van dwang gebruiken om een nieuwe wereld zonder klassentegenstellingen en zonder priesters tot stand te brengen. Wij zullen nooit afwijken van onze voornaamste stelling, daar houden we aan vast, maar onze strategie en onze tactiek zullen wisselend zijn, afhankelijk van de veranderende omstandigheden. Wij maken plannen, wij organiseren, wij ondernemen acties, allemaal om de mens van tegenwoordig te vernietigen ter wille van de mens van de toekomst.’

De sannyasin, de man van de broederschap en de utopist, ze leven alle drie voor morgen, voor de toekomst. Ze zijn niet eerzuchtig in de wereldlijke zin, ze streven niet naar hoge onderscheidingen, naar rijkdom of naar erkenning, nee, ze zijn eerzuchtig op een veel subtielere manier. De utopist heeft zich vereenzelvigd met een groepering die volgens hem de wereld een nieuwe oriëntatie zal kunnen geven. De man van de broederschap streeft ernaar op een hoger plan te komen en de sannyasin verlangt ernaar zijn einddoel te bereiken. Ze zijn alle drie vervuld van hun eigen wordingsproces, hun eigen prestaties en ontplooiing. Ze zien niet in dat die verlangens een ontkenning zijn van vrede, broederschap en gelukzaligheid.

Streven, in welke vorm dan ook – ter wille van de groep, ter wille van persoonlijke verlossing of om op geestelijk gebied iets te bereiken – betekent dat je de handeling uitstelt tot later. Verlangens zijn altijd op de toekomst gericht; het verlangen iets te worden houdt in dat je op het huidige moment niets onderneemt. Het ‘nu’ is echter veel meer van belang dan de toekomst. In het ‘nu’ is alle tijd vervat en inzicht in het ‘nu’ betekent vrij zijn van de tijd. ‘Worden’ wil zeggen dat de tijd doorgaat, dat het leed voortduurt. In ‘worden’ is geen ‘zijn’. ‘Zijn’ is altijd op het huidige moment; het is de hoogste vorm van ommekeer. ‘Worden’ is alleen maar aangepaste continuïteit; alleen in het ‘nu’, in het ‘zijn’, kan een radicale ommekeer plaatshebben.

2

Vereenzelviging

Waarom vereenzelvig je je met iemand, met een groep, met een land?

Waarom noem je je christen, hindoe, boeddhist, of waarom hoor je bij een van die talloze sekten? Dat je je op religieus of politiek gebied met de een of andere groep vereenzelvigt, is uit traditie of uit gewoonte, op grond van een vooroordeel, in een opwelling, in navolging of uit luiheid. Die vereenzelviging betekent het einde van ieder creatief inzicht, je wordt louter een werktuig in de handen van de partijbestuurder, de priester of de uitverkoren leider.

Laatst vertelde iemand dat hij ‘krishnamurtiaan’ was en dat die en die bij een andere groep hoorde. Terwijl hij dat zei, was hij zich er absoluut niet bewust van wat die vereenzelviging eigenlijk inhield. Hij was bepaald geen dwaas, hij was belezen, beschaafd, enzovoort. En hij was wat dit aangaat ook niet sentimenteel of emotioneel, integendeel, hij was er heel helder over en niet mis te verstaan.

Waarom was hij ‘krishnamurtiaan’ geworden? Hij was volgeling van anderen geweest, hij was bij allerlei oninteressant gebleken groeperingen en organisaties aangesloten geweest en ontdekte ten slotte dat hij zich had vereenzelvigd met deze bepaalde figuur. Uit wat hij zei bleek dat voor hem de reis nu ten einde was. Hij had een standpunt ingenomen en daarmee was de zaak afgedaan. Hij had gekozen en niets zou hem kunnen doen wankelen. Hij ging er nu verder gemakkelijk voor zitten en zou gretig alles in zich opnemen wat er gezegd was en nog gezegd zou worden.

Is het een teken van liefde als we ons met iemand vereenzelvigen? Laat vereenzelviging ruimte voor experimenten? Is het niet zo dat vereenzelviging aan liefde en experimenteren een einde maakt? Is vereenzelviging niet een kwestie van bezit, een verklaring van eigendom? En is eigendom niet een ontkenning van liefde? Bezit betekent geborgenheid, bezit betekent zelfverdediging, maken dat je onkwetsbaar bent. Je met iets vereenzelvigen houdt in dat je je – openlijk of heimelijk – ergens tegen verweert. En is liefde een vorm van op zelfbescherming gericht verweer? Is er wel sprake van liefde als we te maken hebben met verdediging?

Liefde is kwetsbaar, meegaand en ontvankelijk. Liefde is gevoeligheid in de hoogste graad, terwijl vereenzelviging tot ongevoeligheid leidt. Vereenzelviging en liefde gaan niet samen, want de ene toestand betekent het einde van de andere. Vereenzelviging is in wezen een denkproces waarmee de menselijke geest zich beveiligt en zich meer gewicht geeft, en omdat hij bezig is iets te worden, moet hij weerstand bieden en zich verdedigen, hij moet dingen in eigendom hebben en dingen afdanken. Door dit wordingsproces wordt de geest, of het ‘zelf’, gehard en tot meer in staat, maar dat is iets anders dan liefde. Vereenzelviging betekent het einde van vrijheid en alleen in vrijheid is ruimte voor de hoogste vorm van gevoeligheid.

Is vereenzelviging een voorwaarde voor het experiment? Maakt het feit van de vereenzelviging niet juist een einde aan alle onderzoek en ontdekking? Het geluk dat uit de waarheid voortkomt is onbestaanbaar zonder experimenten in zelfonderzoek. Vereenzelviging betekent het einde van alle ontdekkingen; vereenzelviging is een vorm van luiheid. Vereenzelviging betekent ervaring uit de tweede hand en is daarom ten enen male onwaarachtig.

Willen we ervaren, dan moet er een eind komen aan alle vereenzelviging. Willen we experimenteren, dan moet er geen sprake zijn van angst. Angst staat de ondervinding in de weg. Het is angst die tot vereenzelviging leidt – vereenzelviging met iemand, met een groep, met een ideologie, enzovoort. Angst betekent verzet, verdringing; hoe kun je je op onbekende zeeën wagen als je bezig bent jezelf te verdedigen? Van waarheid en geluk kan geen sprake zijn zolang je niet een ontdekkingstocht hebt ondernomen naar de wegen die het ‘zelf’ bewandelt. Je kunt geen verre reizen maken zolang je voor anker ligt. Vereenzelviging is een vluchthaven. Een vluchthaven eist bescherming en iets wat beschermd wordt valt snel te vernietigen. De vereenzelviging roept de vernietiging over zichzelf af, vandaar de voortdurende conflicten tussen verschillende vormen van vereenzelviging.

Hoe meer we ons inspannen voor of tegen vereenzelviging, des te meer zetten we ons af tegen inzicht. Als je je bewust bent van het hele proces van vereenzelviging, zowel van de wijze waarop het naar buiten treedt als hoe het zich innerlijk voltrekt, als je inziet dat het naar buiten treden een projectie is van de innerlijke behoefte, dan kun je ontdekkingen doen en geluk vinden. Wie zich met iets of iemand heeft vereenzelvigd, zal nooit weten wat vrijheid is, en alle waarheid ontstaat alleen in vrijheid.

3

Roddel en bezorgdheid

Wat lijken roddel en bezorgdheid merkwaardig veel op elkaar. Allebei zijn ze het product van een rusteloze geest. Een rusteloze geest moet zich op telkens weer andere manieren uiten en moet steeds iets anders doen, hij moet bezig zijn, hij heeft in toenemende mate behoefte aan sensatie en aan voorbijgaande interesse, en roddel bevat al deze elementen.

Roddel is precies het tegenovergestelde van intense en oprechte betrokkenheid. Over anderen praten, hetzij vriendelijk hetzij venijnig, is vluchten voor jezelf, en vluchten leidt tot rusteloosheid. Vluchten is van nature rusteloos. Interesse voor andermans zaken schijnt de meeste mensen bezig te houden en die interesse komt tot uiting in het lezen van de talloze tijdschriften en kranten met hun roddelrubrieken, hun beschrijvingen van moordzaken, echtscheidingen, enzovoort.

Zoals het ons interesseert hoe anderen over ons denken, zo willen wij graag alles over hén weten en daaruit ontstaan grove of subtiele vormen van snobisme en gezagsverering. Zo raken we steeds meer op uiterlijke dingen betrokken en worden we innerlijk leeg. Hoe meer we ons op uiterlijkheden richten, des te meer sensatie en afleiding moeten we hebben, en dat resulteert in een geest die nooit rustig is en die niet in staat is diep te spitten en ontdekkingen te doen.

Roddel is de uiting van een rusteloze geest, maar stil zijn is op zich nog geen aanwijzing dat de geest rustig is. Rust ontstaat niet door zich van iets te onthouden of zich iets te ontzeggen; rust ontstaat door inzicht in dat wat is. Om daar inzicht in te krijgen, is het nodig zich dat wat is heel snel bewust te worden, want dat wat is, is niet statisch.

Als we ons geen zorgen zouden maken, zouden de meesten van ons niet het idee hebben dat ze leefden; met een probleem worstelen is voor de meerderheid van ons mensen een aanwijzing dat we bestaan. We kunnen ons het leven niet voorstellen zonder een probleem en hoe meer een probleem ons in beslag neemt, des te alerter denken we dat we zijn. De voortdurende spanning over een probleem dat het denken zelf heeft gecreëerd, stompt de geest alleen maar af, zodat hij ongevoelig wordt en er genoeg van krijgt.

Waarom dat aanhoudend in beslag genomen zijn door een probleem? Zal tobben het probleem oplossen? Of komt het antwoord op het probleem als de geest rustig is? Voor de meeste mensen is een rustige geest echter iets waar ze voor terugschrikken; ze zijn er bang voor om rustig te zijn, want de hemel mag weten wat ze in zichzelf wel eens zouden kunnen ontdekken, en tobben werkt preventief. Een geest die bang is om ontdekkingen te doen moet altijd in het defensief zijn en rusteloosheid is zijn verdediging.

Voortdurende spanning, gewoontereacties en de druk van de omstandigheden hebben de bewuste lagen van de geest gespannen en onrustig gemaakt. Het hedendaagse bestaan is een aanmoediging van die oppervlakkige bezigheden en ontspannende activiteiten, die ook weer een vorm van zelfverdediging zijn. Zelfverdediging betekent weerstand bieden en dat staat inzicht in de weg.

Bezorgdheid maakt, net als roddel, de indruk van diepgang en ernst, maar als je wat beter kijkt zal je zien dat ze ontstaat, omdat je erdoor wordt aangetrokken en niet uit oprechte betrokkenheid. Je voelt je steeds tot iets anders aangetrokken, daarom wisselen de onderwerpen van roddel en bezorgdheid telkens. Verandering is niet meer dan aangepaste continuïteit. Aan roddel en bezorgdheid kan pas een einde komen als je inzicht krijgt in de rusteloosheid van de geest. Onthouding, beheersing en zelftucht zijn op zich niet voldoende om ons tot rust te brengen; ze stompen de geest alleen maar af, ze maken hem ongevoelig en bekrompen.

Nieuwsgierigheid leidt niet tot inzicht. Inzicht ontstaat door zelfkennis. Wie lijdt is niet nieuwsgierig. En alleen maar nieuwsgierig zijn, met een ondertoon van wilde veronderstellingen, is een belemmering voor zelfkennis. Ongegronde veronderstellingen zijn, net als nieuwsgierigheid, een teken van rusteloosheid; en een rusteloze geest, hoe begaafd hij ook mag zijn, maakt een einde aan inzicht en geluk.

4

Denken en liefde

Het denken, met zijn inhoud van emoties en gewaarwordingen, is geen liefde. Denken is altijd een ontkenning van liefde. Denken berust op herinnering, en liefde is geen herinnering. Als je denkt aan iemand van wie je houdt, is die gedachte geen liefde. Je mag je dan de gewoonten, de manieren, de persoonlijke eigenaardigheden van een vriend of vriendin herinneren en denken aan prettige of minder prettige voorvallen in je relatie tot hem of haar, maar de beelden die het denken oproept zijn geen liefde. Het ligt in de aard van het denken dat het scheidslijnen trekt. Besef van tijd en ruimte, van gescheidenheid en leed, ontstaat uit het proces van het denken en alleen als het denkproces tot stilstand komt, kan er van liefde sprake zijn.

Denken geeft onvermijdelijk het gevoel van eigendom, dat bezitsinstinct dat – bewust of onbewust – jaloezie aankweekt. Waar we met jaloezie te maken hebben, is van liefde uiteraard geen sprake; toch vatten de meeste mensen jaloezie op als een teken van liefde. Jaloezie is een product van het denken, een reactie van de emotionele inhoud van het denken. Als het gevoel dat je iemand bezit of iemands bezit bent, wordt geblokkeerd, betekent dat zo’n leegte dat afgunst de plaats van liefde inneemt. Alle complicaties en verdrietigheden komen hieruit voort, dat het denken de rol van de liefde op zich neemt.

Als je aan iemand níét denkt, zou je zeggen dat je niet van hem of haar houdt. Als je echter wél aan die persoon denkt, is dat dan liefde? Als je aan een vriend of vriendin, van wie je denkt te houden, niet zou denken, zou je diep geschokt zijn, nietwaar? Als je aan een overleden vriend niet zou denken, zou je vinden dat je ontrouw was, liefdeloos, enzovoort. Je zou dat een harteloze, ongevoelige toestand vinden, en dan zou je aan die persoon gaan denken. Je zou kijken naar foto’s, met de hand gemaakte afbeeldingen, en je zou beelden van hem of haar in de geest oproepen. Als echter op zo’n manier je hart wordt vervuld met de producten van de geest, laat dat geen ruimte voor liefde. Als je met een vriend samen bent, denk je niet aan hem. Alleen als hij er niet meer is, gaat het denken gebeurtenissen en ervaringen die allang dood en begraven zijn nieuw leven inblazen. Die reprise van het verleden noemen we liefde. Voor de meesten van ons is liefde dus verbonden met de dood, de ontkenning van het leven. Wij leven met het verleden, met de doden, zodoende zijn we zelf ook dood, al spreken we van liefde. Het denkproces is altijd een ontkenning van liefde. Het is het denken dat emotionele problemen heeft, niet de liefde. Het denken is de grootste belemmering voor liefde. Het denken brengt een scheiding aan tussen dat wat is en dat wat zou moeten zijn. Op die scheiding is de moraal gebaseerd, maar wie volgens de moraal leeft, kent de liefde evenmin als wie de morele regels overtreedt. De morele structuur die door het denken in het leven is geroepen om de maatschappelijke verhoudingen in stand te houden, is geen liefde maar een hardingsproces, zoals dat waardoor cement ontstaat. Denken mondt niet uit in liefde, denken kweekt geen liefde aan, want liefde kun je niet aankweken als een plant in de tuin. Zelfs het verlangen om liefde aan te kweken is nog een activiteit van het denken.

Als je ook maar enig besef hebt, zal je inzien wat een belangrijke rol het denken in je leven speelt. Het is duidelijk dat het denken een functie heeft, maar die heeft niets te maken met liefde. Wat met het denken in relatie staat, kan door het denken begrepen worden, maar wat met het denken totaal geen relatie heeft, daar heeft de geest geen vat op. Nu zal je vragen: wat is dan liefde? Liefde is een zijnstoestand zonder denken, maar zelfs een definitie van liefde is een denkproces en dus geen liefde.

We moeten inzicht krijgen in het denken zelf en niet proberen via het denken vat te krijgen op de liefde. Het denken verwerpen leidt nog niet tot liefde. Vrij van het denken ben je pas als je de diepere betekenis ervan volledig inziet en dat vereist een grondige zelfkennis, geen lege oppervlakkige beweringen. Meditatie, en dan niet almaar iets herhalen, en besef, en niet ergens een definitie van geven, maken de lijnen waarlangs het denken verloopt zichtbaar. Als we de lijnen die het denken volgt niet beseffen en concreet ervaren, kan er van liefde geen sprake zijn.