J. KRISHNAMURTI

Commentaar op het leven II

© Milinda Uitgevers Rotterdam, 2014

Synthese is een imprint van Milinda Uitgevers

www.milinda-uitgevers.nl

Oorspronkelijke titel: Commentaries on Living, second series,

edited by D. Rajagopal, uitgegeven door Victor Gollancz Ltd., Londen

© Oorspronkelijke uitgave 1956, Krishnamurti Foundation of America, P.O. Box 1560, Ojai, Californië

Eerder gepubliceerd in 1958 door L.J.C. Boucher, ’s-Gravenhage en in 1989 door Ankh Hermes, Deventer.

Vertaling: Henri W. Methorst en Hans van der Kroft

Boekverzorging: Het vlakke land, Rotterdam

Druk- en bindwerk: Ten Brink, Meppel

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

No part of this book may be reproduced in any form, by print, photo print, microfilm or any other means without written permission from the publisher.

ISBN 978 90 6271 106 2

NUR 730

1

Scheppend gelukkig zijn

Aan de prachtige rivier ligt een stad; hoge, brede treden voeren er omlaag tot aan de rand van het water, en het lijkt wel alsof heel het leven zich op die trappen afspeelt. Van ’s morgens vroeg tot lang na donker, altijd is het er vol en rumoerig; op ongeveer gelijke hoogte met het wateroppervlak zijn kleine, vooruitspringende treden, waar mensen op zitten, verzonken in hun hoop en in hun hunkering, in hun goden en gezangen. Tempelbellen klinken, een muezzin roept op tot gebed, iemand zingt en er heeft zich een enorme menigte verzameld, die met stil ontzag luistert.

Voorbij dit alles, de bocht om, verder stroomopwaarts, staat een complex gebouwen. Met zijn brede wegen en zijn beboomde lanen strekt het zich een aantal mijlen ver landinwaarts uit en via een smal en morsig weggetje langs de rivier betreed je dit verspreid gelegen wetenschapsgebied. Er zijn heel veel studenten, enthousiast, levendig en luidruchtig, uit alle delen van het land. Docenten doen heel gewichtig en proberen onderwijl met allerlei intriges een betere positie en een hoger salaris te krijgen. Niemand schijnt er zich veel van aan te trekken wat er, na hun vertrek, met de studenten gebeurt. De docenten brengen een zekere hoeveelheid kennis over en bepaalde technieken, die de begaafden zich vlot eigen maken, en als ze eenmaal hun graad behalen houdt het daarmee op. De docenten hebben een veilige betrekking, ze hebben een gezin, ze hebben zekerheid; maar de vertrekkende student wordt geconfronteerd met de verwarring en de onzekerheden van het leven. Zulke gebouwen, zulke docenten en studenten vind je overal in het land. Sommige studenten oogsten roem en bereiken een goede maatschappelijke positie; andere stichten een gezin, moeten vechten voor het bestaan, en sterven. De staat heeft behoefte aan bekwame technici en administrateurs, om leiding te geven en te regeren; en behalve dat zijn het leger, de kerk en de zakenwereld er ook altijd nog. Het is overal in de wereld hetzelfde. Omdat we een techniek willen leren, omdat we een betrekking willen hebben, een beroep, daarom ondergaan we dit proces waarbij ons hoofd wordt volgestopt met feitenkennis, niet? Het is zonneklaar dat in de huidige wereld een goed vakman betere kansen heeft om in zijn onderhoud te kunnen voorzien; maar wat dan nog? Is iemand die technisch gespecialiseerd is beter in staat de ingewikkelde problemen van het leven het hoofd te bieden dan iemand die dat niet is? Een beroep is maar één facet van het leven, dus zijn er daarnaast altijd nog andere facetten, die verborgen blijven, die mysterieus en geheimzinnig zijn. Als je dit ene benadrukt en de rest ontkent of veronachtzaamt, leidt dat er onvermijdelijk toe dat je heel eenzijdig en destructief bezig bent. En dat is nu precies wat er gebeurt in de wereld van vandaag, met zijn almaar toenemende conflicten, verwarring en ellende. Natuurlijk, er zijn enkele uitzonderingen: mensen met scheppingskracht, die gelukkig zijn, die in verbinding staan met iets wat niet door de mens tot stand gebracht is, en die niet afhankelijk zijn van al wat tot het domein van het verstand behoort.

Ieder van ons beschikt van nature over het vermogen om gelukkig te zijn, om scheppend te zijn, om in verbinding te staan met iets waar de tijd geen vat op heeft. Scheppend gelukkig zijn is niet een gave die aan enkele uitverkorenen is voorbehouden; waarom kent de overgrote meerderheid dit geluk dan niet? Waarom kunnen sommigen kennelijk in verbinding blijven met het onpeilbaar diepe, in weerwil van omstandigheden en gebeurtenissen die voor anderen de ondergang betekenen? Waarom beschikken sommigen over veerkracht en plooibaarheid, terwijl anderen bikkelhard blijven en daaraan te gronde gaan? Er zijn er die, ondanks al hun kennis, de deur openhouden voor wat geen mens en geen boek ons kan bieden, terwijl anderen bedolven raken onder techniek en onder gezag. Hoe komt dat? De menselijke geest wil kennelijk door de een of andere bezigheid in beslag genomen worden en daar zekerheid aan ontlenen; aangelegenheden van bredere en diepere betekenis negeert hij, omdat hij zo op veiliger terrein is. Dus worden zijn opvoeding, zijn opleiding en zijn activiteiten ook op dát niveau gestimuleerd en onderhouden, en worden er allerlei verontschuldigingen gevonden om daar niet bovenuit te gaan. Voordat ze door een zogenaamde opvoeding bedorven worden, staan veel kinderen in verbinding met het onbekende; dat is op allerlei manieren aan ze te merken. Maar al spoedig raken ze ingeklemd in hun milieu en vanaf een bepaalde leeftijd verliezen ze dat licht, die schoonheid die in geen enkel boek en op geen enkele school te vinden is. Hoe komt dat? En zeg nu niet dat ze het leven niet aankunnen, dat ze voor harde realiteiten gesteld worden, of dat het hun ‘karma’ is, of de zondigheid van hun voorgeslacht; dat is allemaal onzin. Scheppend gelukkig zijn is een mogelijkheid die er is voor iedereen en niet alleen voor de uitverkorenen. De een mag het op die manier tot uitdrukking brengen en de ander op deze, maar het is voor iedereen beschikbaar. Scheppend gelukkig zijn is iets zonder marktwaarde; het is geen handelsartikel dat voor de hoogste bieder te koop is, het is nu juist het enige dat een mogelijkheid voor iedereen is.

Is scheppend gelukkig zijn te realiseren? Anders gezegd, kan de menselijke geest in verbinding blijven staan met dat wat de bron van alle geluk is? Kan die openheid in stand gehouden worden, in weerwil van kennis en technieken, en ondanks de opvoeding en de overstelpende invloed van het leven? Dat kan, maar alleen als de opvoeders tot deze werkelijkheid worden opgevoed, als degenen die onderricht geven zelf in verbinding staan met de bron van scheppend geluk. Dus is ons probleem niet de leerling, het kind, maar de leraar of de ouder. Opvoeding en onderwijs worden alleen een vicieuze cirkel als wij niet inzien hoe belangrijk, hoe essentieel noodzakelijk, boven alle andere dingen, dit opperste geluk is. Openstaan voor de bron van alle geluk is tenslotte de hoogste vorm van religie; maar wil je dit geluk beseffen, dan moet je er op de juiste manier aandacht voor hebben, zoals je aandacht hebt voor dingen van zakelijk belang. Het beroep van leraar is niet louter een routinebaantje, het brengt een schoonheid en een vreugde tot uitdrukking die niet in termen van prestatie en succes te meten zijn. Als de menselijke geest, de zetel van het ‘zelf’, het heft in handen neemt, komt er een einde aan het licht van de werkelijkheid en de daarmee verbonden gelukzaligheid. Wijsheid begint met zelfkennis; zonder zelfkennis mondt geleerdheid uit in onwetendheid, in strijd en leed.

2

Conditionering

Hij zette zich er met kracht voor in de mensheid te helpen en goede werken te doen en was actief werkzaam in diverse organisaties voor maatschappelijke bijstand. Hij zei dat hij letterlijk nooit een lange vakantie had genomen en dat hij sinds hij afgestudeerd was onafgebroken gewerkt had voor de verheffing van de mens. Natuurlijk nam hij geen geld aan voor het werk dat hij deed. Zijn werk was altijd heel belangrijk voor hem geweest en hij was sterk gehecht aan wat hij deed. Hij was een eerste klas maatschappelijk werker geworden en hij vond het heerlijk. Maar hij had iets gehoord, in een van de toespraken, over hoe de verschillende manieren om de werkelijkheid te ontvluchten de menselijke geest conditioneren, en hij wilde graag eens over een en ander praten.

‘Gelooft u dat het conditionerend werkt als je maatschappelijk werk doet? Roept dat alleen maar meer conflicten op?’

Laten we eens nagaan wat we onder conditionering verstaan. Wanneer beseffen wij dat we geconditioneerd zijn? Beseffen we dat eigenlijk ooit? Besef je dat je geconditioneerd bent, of ben je je alleen, op verschillende niveaus van je bestaan, bewust van conflict, van strijd? Het is ontegenzeglijk zo, dat we alleen besef hebben van de conflicten, van de lasten en de lusten, en niet van onze conditionering.

‘Wat bedoelt u met conflicten?’

Alle mogelijke conflicten: conflicten tussen landen, tussen diverse maatschappelijke groeperingen, tussen individuele mensen onderling, en ook de innerlijke conflicten in onszelf. Is het niet zo, dat conflict onvermijdelijk is zolang degene die iets doet niet één is met wat hij doet, zolang er geen eenheid is tussen een uitdaging en de reactie daarop? Het conflict is dat waar we het moeilijk mee hebben, nietwaar? Niet een bepaald conflict in het bijzonder, nee, elk conflict: de botsing van ideeën, van geloofsovertuigingen, ideologieën, van tegenpolen. Als er geen conflicten waren, zouden er geen problemen zijn.

‘Wilt u daarmee zeggen dat we eigenlijk allemaal zouden moeten streven naar een leven in afzondering, in contemplatie?’

Contemplatie stelt hoge eisen, het is een van de moeilijkst te doorgronden dingen. Afzondering lost onze problemen niet op, al zoekt ieder van ons op zijn eigen manier, bewust of onbewust, het isolement; het maakt onze problemen juist alleen maar groter. We proberen daarom samen te begrijpen wat de conditionerende factoren zijn, die steeds nieuwe conflicten veroorzaken. We beseffen alleen de conflicten, de lusten en de lasten, maar van onze geconditioneerdheid hebben we geen besef. Wat is de oorzaak van die geconditioneerdheid?

‘Sociale invloeden, of de invloed van het milieu: de maatschappij waarin we geboren worden, de cultuur waarin we zijn grootgebracht, economische en politieke druk, enzovoort.’

Dat is juist, maar is dat alles? Die sociale invloeden hebben we zelf teweeggebracht, niet? De maatschappij is een uitvloeisel van onze intermenselijke relaties, dat is een nogal voor de hand liggend feit. Die relaties worden bepaald door nut, behoefte, gemak en bevrediging, en ze vormen invloeden en waarden die ons bepaalde bindingen opleggen. Die bindingen zijn onze conditionering. We zijn door ons eigen denken en doen aan banden gelegd; maar we beseffen onze bindingen niet, we beseffen alleen de conflicten van lusten en lasten. Daar komen we kennelijk nooit bovenuit; als we die richting ooit al eens opgaan, veroorzaakt dat alleen maar nieuwe conflicten. We beseffen onze geconditioneerdheid niet en zolang we dat niet doen, kunnen we alleen maar meer conflicten en grotere verwarring veroorzaken.

‘Hoe kun je besef krijgen van het feit dat je geconditioneerd bent?’

Dat is alleen mogelijk door inzicht te krijgen in een ander proces, het proces van de gehechtheid. Als we kunnen inzien waarom we gehecht zijn, kunnen we wellicht besef krijgen van ons geconditioneerd zijn.

‘Is dat niet nogal een lange omweg om een direct probleem aan te pakken?’

Is dat zo? Probeer dan maar eens uw conditionering te beseffen! Die valt alleen indirect te onderkennen, in verhouding tot iets anders. Je kunt je je conditionering niet als abstract begrip bewust zijn, want dan is het niet meer dan een woord zonder veel betekenis. We hebben alleen besef van de conflicten. Conflicten bestaan daar waar geen eenheid is tussen uitdaging en reactie. En die conflicten zijn het gevolg van onze conditionering. Geconditioneerd zijn betekent gehecht zijn: gehecht aan ons werk, aan de traditie, aan bezittingen, aan mensen, aan ideeën, enzovoort. Als er van gehechtheid geen sprake was, zouden we dan met conditionering te maken hebben? Natuurlijk niet. Waarom zijn we nu aan iets gehecht? Ik ben gehecht aan mijn land, omdat ik door me daarmee te vereenzelvigen een persoon van gewicht word. Ik vereenzelvig me met mijn werk, en het werk wordt belangrijk. Ik bén mijn gezin, mijn bezit; ik ben daaraan gehecht. Het voorwerp van mijn gehechtheid maakt het me mogelijk te vluchten voor mijn eigen leegheid. Gehechtheid is een vlucht, en vluchten versterkt het geconditioneerd zijn. Als ik aan u gehecht ben, is dat omdat u voor mij een middel bent geworden om mezelf te ontlopen; daarom bent u heel belangrijk voor mij en moet ik u bezitten, kan ik u niet loslaten. U wordt de conditionerende factor, en de vlucht is de conditionering. Als we kunnen beseffen hoe we de werkelijkheid ontvluchten, kunnen we onderkennen welke factoren, welke invloeden conditionerend werken.

‘Ontloop ik mezelf in mijn sociale werk?’

Bent u eraan gehecht, hebt u er een sterke band mee? Zou u zich verloren en leeg voelen, zou u zich vervelen, als u geen sociaal werk deed?

‘Dat weet ik wel zeker.’

U vlucht in uw gehechtheid aan uw werk. Op alle niveaus van ons bestaan vinden we mogelijkheden de werkelijkheid te ontlopen. U vlucht in uw werk, een ander in de drank of in religieuze ceremonieën, in kennis, in God, en nog weer anderen zijn verslaafd aan amusement. Alle vluchten is gelijk, er bestaan geen hogere of lagere vluchtwegen. God en de drank liggen op hetzelfde vlak zolang ze een middel zijn om te ontkomen aan wat wij zijn. Pas als we beseffen hoe we op de vlucht zijn voor de werkelijkheid, kunnen we onze conditionering kennen.

‘Maar wat moet ik doen als ik ermee ophoud te vluchten in maatschappelijk werk? Kan ik iets doen zonder dat het een vlucht is? Is niet alles wat ik doe een vorm van vluchten voor wat ik ben?’

Is die vraag alleen een woordenspel, of is ze de uitdrukking van een realiteit, van een feit dat u ondergaat? Wat zou er gebeuren als u niet zou vluchten? Hebt u dat eigenlijk ooit geprobeerd?

‘Wat u zegt is zo negatief, als ik het zeggen mag. U biedt geen enkel vervangingsmiddel voor het werk.’

Is niet alle vervanging ook weer een vorm van vluchten? Als een bepaald soort activiteit niet voldoet of nog meer conflicten veroorzaakt, dan beginnen we iets anders. Het heeft niet veel zin de ene activiteit te vervangen door de andere, zonder in te zien wat vluchten in feite is, niet? Juist dit vluchten, en ons gehecht zijn daaraan, leidt tot de conditionering. Conditionering veroorzaakt problemen en conflicten. Onze conditionering belet ons het inzicht in de uitdagingen van het leven; doordat we geconditioneerd zijn, moet ons antwoord erop onvermijdelijk conflict veroorzaken.

‘Hoe wordt een mens nu bevrijd van conditionering?’

Alleen door inzicht, door besef te hebben van ons vluchten. Ons gehecht zijn aan een persoon, aan ons werk, aan een ideologie, dát is de conditionerende factor; daar moeten we inzicht in krijgen, en niet zoeken naar een betere of intelligentere vorm van vluchten. Vluchten is altijd onverstandig, omdat het onvermijdelijk conflicten teweegbrengt. Onthechting beoefenen is ook weer een vlucht, een vorm van isolement; het betekent gehecht zijn aan een abstractie, aan een ideaal dat we onthechting noemen. Het ideaal is een fictie, een product van het ‘ik’, en het ideaal verwezenlijken is vluchten voor dat wat is. Alleen als de geest op geen enkele manier meer probeert te vluchten voor de werkelijkheid, kunnen we inzicht krijgen in dat wat is en op de juiste manier handelen met betrekking tot dat wat is. Zelfs het denken over dat wat is, is al een vlucht ervoor. Over een probleem denken betekent het probleem ontlopen, want het denken is het probleem, het enige probleem. Onze geest, die niet wil zijn wat hij in feite is, die bang is voor dat wat hij is, probeert op allerlei manieren te vluchten; en elke vlucht volgt weer de weg van het denken. Zolang het denken actief is, blijven vluchten en gehechtheid onvermijdelijk, en dat versterkt de conditionering alleen nog maar.

Vrij zijn van conditionering gaat samen met vrij zijn van alle denken. Pas als de geest volslagen stil is, is de weg vrij voor dat wat werkelijkheid is.