BIS Publishers | Beroepsorganisatie
Gebouw Het Sieraad | Nederlandse Ontwerpers (BNO)
Postjesweg 1 | Danzigerkade 8a
1057 DT Amsterdam | 1013 AP Amsterdam
Postbus 323 | Postbus 20698
1000 AH Amsterdam | 1001 NR Amsterdam
T +31 20 515 02 30 | T +31 20 624 47 48
F +31 20 515 02 39 | F +31 20 627 85 85
E bis@bispublishers.nl | E bno@bno.nl
www.bispublishers.nl | www.bno.nl

ISBN 978-90-6369-317-6

eISBN 978-90-6369-363-3

Copyright tweede editie © 2013 Beroepsorganisatie Nederlandse Ontwerpers (BNO) en BIS Publishers

BNO is de branchevereniging van ontwerpers en ontwerpbureaus in Nederland. De leden van de BNO zijn werkzaam in de disciplines communicatie, product- en ruimtelijk ontwerp, interactive- en mode ontwerp. De BNO ondersteunt haar leden bij de uitoefening van hun vak en richt zich daarbij op kwaliteitsverbetering van de professie en op positieverbetering van de leden. Daarnaast brengt de BNO het vak, de leden en hun werk nationaal en internationaal onder de aandacht. Ook bevordert de BNO de sociale contacten tussen leden onderling en streeft zij naar synergetische banden met andere organisaties. Namens de beroepsgroep behartigt de BNO o.a. de professionele belangen bij overheden, onderwijsinstellingen en branche- en beroepsorganisaties, in Nederland en in het buitenland.

Vincent van den Eijnde schreef de tekst van de eerste editie van dit boek. De tweede editie is herschreven door Anouk Siegelaar.

Dit boek is met de grootste zorgvuldigheid samengesteld. Nochtans kunnen de uitgever en de auteurs geen verantwoordelijkheid aanvaarden voor enige schade, van welke aard dan ook, voortkomende uit gebreken in de inhoud of de bijlagen van dit boek.

Alle rechten voorbehouden

Redactie: Mijnwerk, Amsterdam

Ontwerp: Bloemendaal & Dekkers, Amsterdam

Illustraties handen omslag en binnenwerk: iStockphoto

Druk: Ten Brink, Meppel

Met dank aan: Arnout Engelfriet (ICT Recht), Eric Keyzer (Allen & Overy LLP), Gerdine Duijsens, Guus de Jong, HEMA, Henriëtte Damave, Hollandse Hoogte, Ebba Hoogenraad (Hoogenraad & Haak), Iemke Ruige, Ina de Boer (voko Lichen), Jeroen Verbrugge (FLEX/The INNOVATIONLAB), Josine van den Berg (Klos Morel Vos & Schaap), Kitty van Boven (i-ee), Micheline Don (Nauta Dutilh), Mijksenaar, Monique Eemsing (wijontwerpen), Nadia Plesner, Olaf van Haperen (Kneppelhout & Korthals), Paul Hermans, Paul Reeskamp (Klos Morel Vos & Schaap), Paul Steinhauser, Peter Hagen (voko Lichen), Pictoright, Sam van den Berg (CC Proof), Sanoma, Standaard Uitgeverij, Studio Dumbar

Met bijzondere dank aan Kim Braber

INHOUD

| Voorwoord
1 | Rechten van intellectuele eigendom
2 | Auteursrecht
2.1 | Wat is auteursrecht?
2.2 | Waarop is auteursrecht van toepassing?
2.3 | Waar geldt auteursrecht?
2.4 | Begin en einde van auteursrecht
2.5 | Registratie
2.6 | Auteursrecht versus eigendomsrecht
2.7 | Inbreuk op auteursrecht
2.8 | Namaak en ontlening
2.9 | Uitputting van auteursrecht
2.10 | Conflicten en procedures
2.11 | Ideeën
2.12 | Stijlen
2.13 | Concepten en formats
2.14 | Geheimhoudingsverklaring
2.15 | Auteursrecht en digitale wereld
3 | Rechthebbenden op het auteursrecht
3.1 | De maker als rechthebbende
3.2 | Gedeeld auteursrecht
3.3 | Rechten van de werkgever
3.4 | Rechten van de opdrachtgever
3.5 | Rechten van de toeleverancier
4 | Licenties
4.1 | Afspraken met de opdrachtgever
4.2 | Licenties
4.3 | Hoe verleen je een licentie?
4.4 | Vergoedingen
4.5 | Royalty’s
4.6 | Wetsvoorstel Auteurscontractenrecht
5 | Specifieke licenties
5.1 | Licenties voor logo’s en huisstijlen
5.2 | Licenties voor basisvormgeving van tijdschriften
5.3 | Licenties op het internet
6 | Overdracht van het auteursrecht
6.1 | Schriftelijke overdracht
6.2 | Verschil tussen licentie en overdracht
6.3 | Kiezen tussen licentie of overdracht
6.4 | Vergoedingen voor auteursrechtoverdracht of onbeperkte exclusieve licentie
7 | Auteursrecht van anderen
7. 1 | Gebruik van andermans werk
7. 2 | Toestemming vereist
7. 3 | Doorleveren van materiaal
7.4 | Ontlenen en inspireren
7. 5 | Knippen, plakken en photoshoppen
7. 6 | Aansnijden van foto’s
7. 7 | Auteursrecht op software en fonts
7.8 | Gebruik van muziek
7. 9 | Mix en remix, use and re-use
7.10 | Open source en Creative Commons
8 | Persoonlijkheidsrechten
8.1 | Persoonlijke band met de maker
8.2 | Naamsvermelding
8.3 | Wijzigingen in het werk
8.4 | Wijziging of aantasting?
8.5 | Restyling
8.6 | Vernietigen of verwijderen van een werk
8.7 | Behoud en afstand van persoonlijkheidsrechten
9 | Beperkingen op het auteursrecht
9.1 | Geen toestemming nodig
9.2 | Citaatrecht
9.3 | Eurobankbiljetten, -munten en verkeersborden
9.4 | Parodieën
9.5 | Werken in de openbare ruimte
9.6 | Incidentele verwerking
10 | Collectieve rechten
10.1 | Individuele rechten versus collectieve rechten
10.2 | Leenrecht
10.3 | Reprorecht en overige collectieve rechten
10.4 | Pictoright
11 | Portretrecht
11.1 | Wat is portretrecht?
11.2 | Portretten die niet in opdracht zijn gemaakt
11.3 | Portretten die wel in opdracht zijn gemaakt
12 | Modellenrecht
12.1 | Wat is modellenrecht?
12.2 | Verschillende regelingen
12.3 | Het depot
12.4 | Niet-ingeschreven Gemeenschapsmodel
12.5 | Rechthebbende op het model
12.6 | Ongeoorloofde mededinging
13 | Merkenrecht
13.1 | Wat is merkenrecht?
13.2 | Het depot
13.3 | Wat kan als merk gedeponeerd worden?
13.4 | Verschil tussen merkenrecht en auteursrecht
13.5 | Handelsnamen
13.6 | Domeinnamen
14 | Octrooirecht
14.1 | Wat is octrooirecht?
14.2 | Vereisten voor een octrooi
14.3 | Octrooiaanvraag
14.4 | Inhoud van het octrooirecht
14.5 | Rechthebbende op het octrooi
15 | Bijlagen
| Enkele relevante bepalingen uit de Auteurswet
| Enkele relevante bepalingen uit de Algemene Voorwaarden
| Beroeporganisatie Nederlandse Ontwerpers BNO (2013) Geheimhoudingsovereenkomst
| Licentieovereenkomst
| Toestemmingsverklaring van geportretteerden
| Nuttige adressen en links
| Vindplaats gerechtelijke uitspraken
| Trefwoordregister

VOORWOORD

In artikel 1 van de Auteurswet wordt het auteursrecht als volgt omschreven: ‘Het auteursrecht is het uitsluitend recht van de maker van een werk van letterkunde, wetenschap of kunst, of van diens rechtverkrijgenden, om dit openbaar te maken en te verveelvoudigen, behoudens de beperkingen, bij de wet gesteld.’

Het lijkt dus eenvoudig: iedere ontwerper bezit de auteursrechten op werk dat hij of zij ontworpen heeft. Uiteraard is het veel ingewikkelder. Want hoe zit het als die ontwerper bijvoorbeeld een fotograaf heeft ingeschakeld? En wat als een ontwerper iets maakt zonder het te signeren? Of als hij of zij in loondienst is? Dagelijks krijgen de juristen van de BNO die leden terzijde staan vragen op dit terrein. Dit boek is ontstaan vanuit die vragen. De eerste druk is geschreven door Vincent van den Eijnde, nu directeur Pictoright, maar voorheen juridisch adviseur van de BNO. Anouk Siegelaar, de huidige jurist van de BNO (samen met Kim Braber) heeft het helemaal bewerkt, aangepast en up to date gemaakt. Voor u als ontwerper. Want het is belangrijk dat er tussen ontwerpers en hun opdrachtgevers glasheldere afspraken gemaakt worden over de auteursrechten (en natuurlijk ook heldere afspraken over alle andere zaken, maar daar gaat het Handboek voor de Ontwerppraktijk over).

Dit boek kan ik van harte aanbevelen aan alle ontwerpers en studenten van designopleidingen. Maar ook opdrachtgevers kunnen er hun voordeel mee doen. En wordt vooral ook lid van de BNO, dan kunt u naast gebruik maken van de twee top juristen van de BNO en ook tweedelijns juridische diensten afnemen via de Stichting Rechtshulp Ontwerpers. Eén maal gebruikmaken van hun diensten en u heeft voor jaren uw contributie van de BNO terugverdiend.

Rob Huisman

Directeur Beroepsorganisatie Nederlandse Ontwerpers BNO

April 2013

Elke ontwerper heeft vrijwel dagelijks met het auteursrecht te maken, vaak zelfs zonder er erg in te hebben. Een affiche, een stoel, een winkelinrichting, een website: op al deze ontwerpen rust auteursrecht. Op grond van dit recht kan de ontwerper bepalen wat er met zijn of haar ontwerpen gebeurt: de beslissing hoe het werk wordt gepubliceerd en geproduceerd, ligt bij de maker.

Over het auteursrecht bestaat een wijdverbreid misverstand. Velen denken dat dit recht vooral van belang is in zaken als plagiaat. Van plagiaat spreekt men als iets als een eigen werk wordt gepresenteerd, terwijl het feitelijk een nabootsing is, pure namaak dus. En hoewel juist dit soort zaken vaak de publiciteit haalt, komt echt plagiaat relatief weinig voor. In de praktijk blijkt dat problemen rond het auteursrecht zich vooral voordoen in de relatie tussen opdrachtgever en ontwerper. Op basis van het auteursrecht geeft een ontwerper zijn of haar opdrachtgever toestemming om het ontwerp te gebruiken. Aan het geven van deze toestemming kunnen allerlei voorwaarden worden verbonden. Wanneer partijen hier niet bij stilstaan, ontstaan vaak misverstanden.

Hoewel de titel anders doet vermoeden, wordt in dit boek ook aandacht besteed aan verwante rechten. Het auteursrecht behoort tot het recht van de intellectuele eigendom, waar ook het portretrecht, modellenrecht, merkenrecht, en octrooirecht toe gerekend worden. Het onderscheid tussen al deze rechten is vaak lastig. Onderstaand schema geeft een beknopt overzicht.

Vaak gelden voor één ontwerp verschillende rechten. Zo zal op de vormgeving van een stoel niet alleen modelrecht, maar ook auteursrecht rusten. Het logo van Coca-Cola is zowel merkrechtelijk als auteursrechtelijk beschermd. Ook kan op een foto van iemand tegelijkertijd auteursrecht, portretrecht en merkenrecht van toepassing zijn.

Op een fles shampoo kunnen de volgende rechten rusten:

1. Octrooi:

bijzondere wijze waarop de dop wordt dichtgeschroefd, materiaal binnenzijde van de flacon, samenstelling shampoo

2. Auteursrecht:

uiterlijk totale fles, ‘foto’ persoon, aanvullende illustratie, logo

3. Modellenrecht:

uiterlijk totale fles

4. Merkenrecht:

naam shampoo, logo, vorm fles

5. Portretrecht:

portret model

Voor ontwerpers is in de eerste plaats het auteursrecht van belang en daar ligt in dit boek dan ook de nadruk op.

Er wordt wel beweerd dat het auteursrecht zijn langste tijd gehad heeft. Het auteursrecht wordt door sommigen beschouwd als een belemmering voor vrijheid van informatie. Het zou de creatie van nieuwe werken tegengaan. Maar er zal altijd een vorm van bescherming nodig zijn om bijvoorbeeld schrijvers, componisten, beeldend kunstenaars en ontwerpers te beschermen, zeker als de maker geen directe relatie heeft met de gebruiker.

De wet en het recht zijn voortdurend in beweging. Net als bij het schrijven van de eerste editie in 2003, zijn ook ten tijde van deze heruitgave enkele wijzigingen van de Auteurswet in voorbereiding. Waar dit relevant is, zal daar aandacht aan worden geschonken. Verder is het goed om te weten dat elke situatie anders is en dat voor veel auteursrechtelijke vraagstukken geen pasklare antwoorden bestaan. Zeker wanneer in een concreet geval de belangen groot (kunnen) zijn, is het daarom verstandig om vooraf een jurist te raadplegen.

2.1 WAT IS AUTEURSRECHT?

Auteursrecht is het recht dat makers van originele werken beschermt tegen plagiaat en ander misbruik. Als grondslag van dit recht geldt dat makers aanspraak moeten kunnen maken op de opbrengsten van hun creatieve prestaties. Het auteursrecht geeft de maker daarom het recht te bepalen hoe zijn ontwerp wordt gebruikt. Zonder diens toestemming mag het ontwerp niet worden verveelvoudigd of openbaargemaakt. De maker mag zelf bepalen tegen welke voorwaarden hij toestemming geeft om zijn werk te gebruiken. In een opdrachtsituatie vormen die voorwaarden vaak impliciet de grondslag voor een langdurigere samenwerking. De voorwaarden hoeven niet altijd op het financiële vlak te liggen. Met de enkele bereidheid om een vergoeding te betalen kan iemand dus nog niet om het vereiste van toestemming heen. Slechts in heel extreme gevallen kan een potentiële gebruiker de toestemming van een ontwerper afdwingen, dan zal hij wel moeten bewijzen dat de ontwerper zich schuldig maakt aan het misbruiken van zijn auteursrecht.

Naast de term ‘auteursrecht’ wordt ook vaak gesproken van ‘copyright’. Copyright kan de letterlijke vertaling zijn van auteursrecht, maar de Engelse term kan verwarring opleveren: zowel in Engeland als de VS is de regelgeving met betrekking tot intellectueel eigendom namelijk net iets anders. Het is dus verstandig om in de Nederlandse situatie gewoon de term auteursrecht te gebruiken.

Alle wettelijke bepalingen ten aanzien van auteursrecht zijn opgenomen in de Auteurswet. In de bijlage achterin dit boek is een aantal relevante artikelen van de Auteurswet opgenomen.

2.2 WAAROP IS AUTEURSRECHT VAN TOEPASSING?

Vrijwel alle creatieve prestaties komen voor auteursrechtelijke bescherming in aanmerking. Denk aan boeken, schilderijen, muziek, beeldhouwwerken, meubels, films, computerprogrammatuur, foto’s, gebruiksvoorwerpen, en ga zo maar door. Er worden wel voorwaarden aan die bescherming gesteld: het ontwerp moet ‘een eigen, oorspronkelijk karakter bezitten en het persoonlijk stempel van de maker dragen’. Dat betekent dat er sprake moet zijn van eigen intellectuele schepping van de maker, die zintuiglijk waarneembaar is. Het is daarbij absoluut niet relevant of een werk tot een vorm van kunst wordt gerekend. Ook een kindertekening of een gebruiksvoorwerp is auteursrechtelijk beschermd. Misschien zou je als criterium kunnen hanteren dat het vrijwel uitgesloten moet zijn dat een andere maker op basis van eigen inspiratie een identiek werk creëert. De ‘creatieve lat’ ligt (in ieder geval wat Nederland betreft) laag.

Zo verleende de rechter auteursrechtbescherming aan de handdoekjes van de HEMA: de combinatie van een vierkant doekje, met een geribbelde rand en een metalen ringetje in een van de hoeken was (nét) voldoende oorspronkelijk. Daarmee kon HEMA de identieke handdoeken van Blokker van de markt weren.

De keukenhanddoeken van HEMA

De keukenhanddoeken van Blokker

Bij de beoordeling of er sprake is van auteursrechtelijke bescherming, is het niet van belang of een ontwerp voltooid is. Het auteursrecht is dus ook van toepassing op schetsontwerpen. Het auteursrecht kent verder geen beperkingen wat het toepassingsgebied betreft; het kan ingeroepen worden voor alle media waarin het ontwerp wordt toegepast: tweedimensionaal (bijv. grafisch, communicatieontwerp), driedimensionaal (bijv. industrieel, product, ruimtelijk ontwerp) en digitaal (internet, mobiel).

Het auteursrecht maakt geen onderscheid tussen commerciële en niet-commerciële toepassingen. Voor de vraag of er een inbreuk op het auteursrecht is gepleegd, maakt het karakter van de toepassing niet uit. Wel kan in een gerechtelijke procedure de hoogte van een eventuele schadevergoeding beïnvloed worden door het commerciële karakter van een inbreukmakende toepassing. Uitgaande van de genoemde criteria, zullen de meeste ontwerpen – of het nu communicatie-, product- of ruimtelijke ontwerpen zijn – onder de bescherming van de Auteurswet vallen, van schetsontwerp tot definitief ontwerp.

Voorbeelden van werken van ontwerpers zijn: huisstijlen, lettertypen, lay-outs, illustraties, foto’s, maquettes, product-, mode- en interieurontwerpen, stads- en straatmeubilair, ruimtelijke ontwerpen, tentoonstellingen, (beurs)stands, websites, (teken)films, computergames en apps (in ieder geval de grafische vormgeving, interactieontwerp en de programmatuur), en dergelijke.

2.3 WAAR GELDT AUTERSRECHT?

Het auteursrecht houdt niet op bij de Nederlandse grens. Je kunt ervan uitgaan dat vrijwel alle (westerse) landen een vorm van auteursrecht kennen, wat via internationale verdragen over en weer wordt erkend. Dat betekent dat een ontwerp dat in Nederland is gemaakt, ook in Japan onder het auteursrecht is beschermd. Nu kan het natuurlijk ingewikkeld zijn om een inbreuk in Japan tegen te gaan, maar wanneer dat ontwerp in Europa wordt aangeboden, kan zeker opgetreden worden. Dit geldt ook voor gebruik en aanbieden via het internet (zie 2.15).

2.4 BEGIN EN EINDE VAN AUTEURSRECHT

Het auteursrecht ontstaat automatisch door het maken van het ontwerp, er hoeft niet aan bepaalde formele eisen te worden voldaan. Het toevoegen van het bekende symbool © is dus niet nodig. Hetzelfde geldt voor het gebruik van de symbolen ® en ™ bij het merkenrecht. Overigens kan het ©-teken wel informatief of preventief werken en in combinatie met naam en datum duidelijk maken wie de rechten claimt.

Het auteursrecht loopt tot zeventig jaar na de dood van de maker. Als niets anders is geregeld in een eventueel testament, komen de auteursrechten na het overlijden automatisch terecht bij de erfgenamen. Ook daar hoeft geen formele handeling voor te worden verricht. Soms worden de rechten van bekendere overleden ontwerpers ondergebracht in een stichting. Wanneer niet een persoon maar een rechtspersoon (een onderneming) de rechthebbende is, bijvoorbeeld een ontwerpbureau, dan geldt de termijn van 70 jaar vanaf de eerste publicatie van het werk. Voor het persoonlijkheidsrecht gelden andere regels, zie daarvoor hoofdstuk 8.

2.5 REGISTRATIE

Omdat het in een juridische procedure moeilijk kan zijn om te bewijzen dat je de maker van een bepaald ontwerp bent, is het soms verstandig om het werk te laten registreren. Zo is een registratie zinvol als men een ontwerpopdracht begint aan de hand van wat ‘ontwerpschetsen’ van de opdrachtgever. Het komt voor dat een opdrachtgever die in de kroeg op de achterkant van een luciferdoosje een poppetje heeft getekend, het auteursrecht op het uiteindelijke ontwerp claimt (zie 3.4, de zaak m.b.t. de musical Tsjechov). Pas dus op als een opdrachtgever bij het begin van de opdracht wat krabbels of tekeningen overhandigt. Het verdient dan aanbeveling om zowel die krabbels als de ontwerpschetsen te registreren.

Registreren kan op verschillende wijzen. Helaas is stempelen bij de belastingdienst m.i.v. 1 januari 2013 niet meer mogelijk. Er zijn enkele aanbieders die online de mogelijkheid bieden voor het digitaal ‘datumstempelen’ van digitale bestanden, deze zijn te vinden op de website van de BNO.

Als je vaker ontwerpen wilt registreren, is het verstandig om de indeling van het document dat je ter registratie aanbiedt altijd hetzelfde te houden. Gebruik een goede afbeelding en geef een titel of korte omschrijving van de inhoud van het ontwerp.

Registratiebewijs van het omslagontwerp van dit boek voorzien van digitale datumstempel van CC Proof

Als de belangen groot zijn, kan het verstandig zijn om op een andere manier te bewijzen dat je de maker van een ontwerp bent. De meest waterdichte methode is het laten opmaken van een akte door de notaris. Het opmaken van zo’n akte is echter zeker niet goedkoop. Daarom is het verrichten van een i-depot bij het Benelux-Bureau voor de Intellectuele Eigendom een reëlere mogelijkheid. De bedoeling daarvan is dat een afbeelding van het ontwerp in tweevoud wordt aangeleverd, waarna een exemplaar door het bureau aan de ontwerper wordt geretourneerd. Een dergelijke depot kost ongeveer 35 euro voor 5 jaar. Daarna moet voor het bewaren opnieuw worden betaald.

Sommige mensen sturen een aangetekende brief aan zichzelf, waarna deze brief ongeopend in een lade wordt opgeborgen en in een procedure aan de rechter wordt overhandigd. Hoewel deze vorm van bewijsvoering voor zover bekend nooit door een rechter is afgewezen, komt het sturen van een brief naar jezelf niet echt professioneel over. Bovendien werkt het niet als het poststempel onleesbaar is.

Hou er altijd rekening mee dat de registratie zelf geen auteursrechtbescherming creëert: een prestatie is auteursrechtelijk beschermd of niet, de registratie helpt alleen bij het bewijzen van het tijdstip van het ontstaan en van het makerschap. Het auteursrecht verschilt hierin van het geregistreerde modellenrecht, het merkenrecht en het octrooirecht. Deze rechten ontstaan pas na een formele handeling, zoals een depot. Hierover is meer te lezen in hoofdstuk 12, 13 en 14.

2.6 AUTEURSRECHT VERSUS EIGENDOMSRECHT

Het auteursrecht staat los van het eigendomsrecht. Bij het auteursrecht gaat het niet om de tastbare verschijningsvorm, maar om de geestelijke schepping. Als een bedrijf een schilderij koopt, krijgt dat bedrijf het eigendomsrecht op het doek, de verf en de lijst, maar niet het auteursrecht. Het bedrijf mag bepalen waar het schilderij wordt opgehangen, maar het mag geen afbeelding van het schilderij op de nieuwjaarskaarten laten plaatsen.

Het verschil tussen auteursrecht en eigendomsrecht komt ook naar voren bij de benadering van collecties van musea. Veel musea hanteren tarieven voor het ter beschikking stellen van afbeeldingen van werken uit de collecties. Het gaat dan bijvoorbeeld om werken van oude meesters waar geen auteursrecht meer op rust. Doordat de gebruiker vaak aangewezen is op het museum om aan een bruikbare afbeelding te komen, lijkt het alsof het museum een soort auteursrecht heeft. Dat is echter niet het geval. Het museum verkeert als eigenaar simpelweg in de positie om voor het leveren van de afbeelding een bepaalde vergoeding te vragen, vaak kan een afbeelding immers niet op een andere manier worden verkregen. Het gaat hier echter niet om auteursrecht. Als een gebruiker een afbeelding kan scannen uit een boek, dan bestaat hier (althans bij schilderijen, bij beeldhouwwerken kan er een auteursrecht van de fotograaf bestaan!) in het algemeen geen bezwaar tegen.

2.7 INBREUK OP AUTEURSRECHT

Over de reikwijdte van de bescherming van het auteursrecht bestaan veel misverstanden. Er wordt wel beweerd dat als iemand tenminste zeven veranderingen in een ontwerp aanbrengt, er nooit sprake kan zijn van auteursrechtinbreuk. Deze hardnekkige fabel moet echter snel vergeten worden, want een dergelijke simpele regel is niet te geven voor de beoordeling van auteursrechtinbreuk. De enige die kan bepalen of er sprake is van inbreuk is een rechter. Deze zal bij zijn beoordeling in beginsel uitgaan van de totaalindruk van beide werken: het origineel en het mogelijke plagiaat. Daarbij zijn echter alleen de auteursrechtelijk beschermde (combinatie van) elementen relevant, hoe moeilijk dit soms ook kan zijn. Zoals hieronder aangegeven, vallen ideeën niet onder de auteursrechtelijke bescherming, net zomin als feitelijke gegevens. Ook kan een gedeelte van een werk bestaan uit elementen die niet meer onder het auteursrecht vallen. Denk daarbij aan een werk dat bestaat uit een parodie op de Nachtwacht. De auteursrechtelijke bescherming beperkt zich dan tot die elementen die zijn toegevoegd, op de elementen die rechtstreeks zijn terug te voeren tot de nachtwacht zelf rust geen auteursrecht. Het feit dat twee werken op elkaar lijken hoeft dus nog niet te betekenen dat er sprake is van plagiaat, aangezien de gelijkenis ook kan zitten in overeenkomsten in onbeschermde elementen. Er moet dus gekeken worden naar de overname van de elementen die op zichzelf een eigen karakter hebben en het persoonlijk stempel van de maker dragen. Tenslotte moet de totaalindruk van beide werken nog overeenstemmen. Uiteraard is deze beoordeling niet altijd eenvoudig. De afweging die gemaakt dient te worden wordt nog bemoeilijkt door het feit dat het weer wél is toegestaan om je door andermans werk te laten inspireren. De grens tussen ‘overnemen’ en ‘laten inspireren’ is natuurlijk niet zo duidelijk te trekken.

Het idee dat het aanbrengen van een bepaald aantal veranderingen voldoende zou zijn om plagiaat te ontlopen is dus onzin. Uiteraard kan het zo zijn dat door enkele wijzigingen een ontwerp totaal onherkenbaar is geworden. In dat geval is er geen probleem, omdat er dan een nieuw oorspronkelijk ontwerp tot stand is gekomen. Het verhaal over die zeven veranderingen wordt echter altijd gebruikt voor gevallen waarin men via een truc een eventuele veroordeling probeert te ontlopen. Door op tenminste zeven kleine punten een minimaal verschil aan te brengen, zou men geen problemen met de rechthebbende op het oorspronkelijke ontwerp kunnen krijgen. Dit is dus niet het geval. Het aantal wijzigingen is irrelevant. Soms kun je met vier wijzigingen een heel nieuw werk hebben gemaakt, soms zijn dertig wijzigingen nog niet genoeg.

In 2012 moest de rechter beoordelen of een bepaald model boardshort, dat door de internationale retailketen New Yorker op de markt was gebracht, teveel gelijkenis vertoonde met een short van sport- en kleding merk O’Neill. O’Neill stelde zich op het standpunt dat de short van New Yorker een inbreuk vormde op haar auteursrechten. New Yorker bestreed dit en wees op de verschillen tussen beide shorts. Uiteindelijk gaf de rechter O’Neill gelijk. De verschillen die door New Yorker benadrukt werden, werden ondergeschikt bevonden en leidden vanwege de sterke overeenstemming van de meer in het oog springende elementen van de short niet tot een andere totaalindruk dan die van de O’Neill-short. De shorts van New Yorker moesten uit de handel genomen worden.

De shorts van O’Neill

De shorts van New Yorker

Ook bij natekenen van bijvoorbeeld foto’s wordt al snel inbreuk gemaakt; de bewerking is te minimaal om van een nieuw, oorspronkelijk werk te spreken.

En tenslotte is er ook sprake van inbreuk op rechten als de licentie overtreden wordt, of als de persoonlijkheidsrechten worden geschonden (zie hoofdstuk 8).

Als een licentie is verstrekt voor de exploitatie van een productontwerp voor de Benelux, wordt inbreuk gemaakt als het ontwerp ook buiten de Benelux wordt geëxploiteerd. Het maakt dan niet uit of deze exploitatie door de licentienemer of door een derde gebeurt, beiden handelen zonder toestemming en plegen dus inbreuk.

Als een licentie is verstrekt voor het gebruik van een logo binnen een bepaalde huisstijl wordt inbreuk gemaakt als dit logo op een andere wijze wordt gebruikt, zoals bijvoorbeeld bij aanpassing van het logo om er merchandisingproducten mee te bedrukken. Zonder toestemming van de ontwerper worden hiermee zowel de licentie als de persoonlijkheidsrechten van de ontwerper overtreden.

In 2011 moest de rechter zich uitspreken over een opdrachtgever die de licentieafspraken met het ontwerpbureau aan zijn laars lapte. SVT Branding & Design Group had de logo’s, huisstijl en winkelformule ontwikkeld voor gebruik door apotheken onder de naam Mediq. De licentie was beperkt tot gebruik binnen Nederland en binnen de eigen organisatie. In de algemene voorwaarden van de BNO die van toepassing waren, was een boeteclausule opgenomen. Toen de opdrachtgever zonder toestemming van het ontwerpbureau de winkelketen uitbreidde naar België en Polen, trok het ontwerpbureau de licentie in. De rechter oordeelde dat de opdrachtgever auteursrechtinbreuk pleegde, dat hij moest stoppen met het gebruik van de ontwerpen en een boete van ruim 1,8 miljoen euro en de proceskosten moest betalen. Dit is overigens een uitzonderlijk hoog bedrag, waarover ook veel commotie is ontstaan. Tegelijkertijd laat deze uitspraak zien dat het maken van goede afspraken met de opdrachtgever belangrijk is, en dat de ontwerper op basis van het auteursrecht (en de algemene voorwaarden van de BNO) sterke middelen heeft om de opdrachtgever aan te spreken op het niet nakomen van gemaakte afspraken.

2.8 NAMAAK EN ONTLENING